Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7258 43003 43001 2026-04-01T17:26:12Z Ksarasola 1603 Masaic-eraino orraztea 43003 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako NCSA -Illinois Unibertsitatea|Illinoiseko Unibertsitate-ko talde batek garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi zen Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. Netscape Navigator nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek Internet Explorer kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] ta0st4e07amban1r6xzihduhwlopdry 43004 43003 2026-04-01T17:37:51Z Ksarasola 1603 /* Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa */ 43004 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]] nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] 0lvcnkotpexpc251fgylk687wdtze74 43005 43004 2026-04-01T17:39:13Z Ksarasola 1603 /* Ondorioa */ 43005 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]] nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] mpsnziujavlt7u5qvp72bewceexc4ym 43006 43005 2026-04-01T17:51:44Z Ksarasola 1603 /* Sorrera: CERN-etik mundu osora */ 43006 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == [[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]] 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. [[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]] Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]] nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] 7al98v1fn2htep8vnaykh6nl43plrqq 43007 43006 2026-04-01T17:53:08Z Ksarasola 1603 43007 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = [[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]] '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa. == Sorrera: CERN-etik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. [[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]] Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]] nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik. == Web-aren eragina gizartean == Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita. Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Ondorioa == World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] m645ccwoe0hyp4eahaamuvjmq12lfrq 0 7262 43008 42999 2026-04-01T22:16:45Z Ksarasola 1603 43008 wikitext text/x-wiki = HTML (HyperText Markup Language) = '''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''') web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude. == Testuinguru historikoa eta sorrera == HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumenuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen. 1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k "hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean" entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat. HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.<ref>[Tim Berners-Lee. "HTML Tags". CERN, October 1991.]</ref> Dokumentu horrek HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden. == Bertsioen bilakaera == === HTML 1.0 eta HTML 2.0 (1991-1995) === Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen. Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.<ref>["HTML 2.0". RFC 1866. IETF, November 1995.]</ref> === HTML 3.2 (1997) === [[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran "Wilbur" kode-izenaz ezagutua, formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren. === HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) === Hasieran "Cougar" kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' (deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da. '''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, "ISO HTML" izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, W3C-ren HTML lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen. === XHTML (2000-2009) === [[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion. XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat. === HTML5 (2008-2014) eta Living Standard === 2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.<ref>["HTML5". W3C Recommendation. 28 October 2014.]</ref> HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere "html" serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak: * '''Multimedia euskarri natiboak''': <code>&lt;video&gt;</code> eta <code>&lt;audio&gt;</code> etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko). * '''<code>&lt;canvas&gt;</code> elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko. * '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (<code>date</code>, <code>email</code>, <code>range</code>...) eta balioztapen natiboa. * '''Semantika hobetua''': <code>&lt;header&gt;</code>, <code>&lt;footer&gt;</code>, <code>&lt;article&gt;</code>, <code>&lt;section&gt;</code> bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko. * '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak. 2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko. == Egitura teknikoa == === Etiketak eta elementuak === HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola <code>&lt;h1&gt;</code> eta <code>&lt;/h1&gt;</code>, nahiz eta batzuek —<code>&lt;img&gt;</code> edo <code>&lt;br&gt;</code> bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik. HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da: <syntaxhighlight lang="html"> <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>Orriaren izenburua</title> </head> <body> <h1>Kaixo, mundua!</h1> <p>Hau nire lehen web-orrialdea da.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> * '''<code>&lt;!DOCTYPE html&gt;</code>''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari "estandar moduan" errendatzeko eskatzen dio. * '''<code>&lt;html&gt;</code>''': dokumentu osoaren erro-elementua. * '''<code>&lt;head&gt;</code>''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena. * '''<code>&lt;body&gt;</code>''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia. === Elementu motak === HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira: * '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez <code>&lt;h1&gt;</code>-<code>&lt;h6&gt;</code> izenburuak edo <code>&lt;p&gt;</code> paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe. * '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola <code>&lt;b&gt;</code> (lodia) edo <code>&lt;i&gt;</code> (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko. * '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, <code>&lt;a href="..."&gt;</code> etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz. === Atributuak === Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu arrantzitsuenak: * '''<code>id</code>''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan. * '''<code>class</code>''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die. * '''<code>src</code>''': irudiaren (<code>&lt;img&gt;</code>) edo scriptaren (<code>&lt;script&gt;</code>) jatorrizko URL-a zehazten du. * '''<code>href</code>''': hipertestuzko loturaren (<code>&lt;a&gt;</code>) helmuga URL-a. * '''<code>alt</code>''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa. === HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa === Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago: '''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez). W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du. == Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG == Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko. Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k "argazki" finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. == HTMLren erabilera gaur egun == HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira. HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria. Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko. == Ondorioa == HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka elementu eta APIetaraino, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)] * [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation] * [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)] * [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea] s3svjav5a4l55fmjb7mefifjolux9ba 43009 43008 2026-04-01T22:44:40Z Ksarasola 1603 irudiak 43009 wikitext text/x-wiki = HTML (HyperText Markup Language) = '''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''') web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude. == Testuinguru historikoa eta sorrera == [[Fitxategi:Tim Berners-Lee April 2009.jpg|thumb|180px|Tim Berners-Lee (2009)]] HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumenuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen. 1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k "hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean" entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat. HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.<ref>[Tim Berners-Lee. "HTML Tags". CERN, October 1991.]</ref> Dokumentu horrek HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden. == Bertsioen bilakaera == === HTML 1.0 eta HTML 2.0 (1991-1995) === Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen. Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.<ref>["HTML 2.0". RFC 1866. IETF, November 1995.]</ref> === HTML 3.2 (1997) === [[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran "Wilbur" kode-izenaz ezagutua, formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren. === HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) === Hasieran "Cougar" kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' (deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da. '''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, "ISO HTML" izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, W3C-ren HTML lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen. === XHTML (2000-2009) === [[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion. XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat. === HTML5 (2008-2014) eta Living Standard === [[Fitxategi:HTML5 logo and wordmark.svg|thumb|180px|HTML 5 logoa]] 2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.<ref>["HTML5". W3C Recommendation. 28 October 2014.]</ref> HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere "html" serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak: * '''Multimedia euskarri natiboak''': <code>&lt;video&gt;</code> eta <code>&lt;audio&gt;</code> etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko). * '''<code>&lt;canvas&gt;</code> elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko. * '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (<code>date</code>, <code>email</code>, <code>range</code>...) eta balioztapen natiboa. * '''Semantika hobetua''': <code>&lt;header&gt;</code>, <code>&lt;footer&gt;</code>, <code>&lt;article&gt;</code>, <code>&lt;section&gt;</code> bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko. * '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak. 2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko. == Egitura teknikoa == === Etiketak eta elementuak === HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola <code>&lt;h1&gt;</code> eta <code>&lt;/h1&gt;</code>, nahiz eta batzuek —<code>&lt;img&gt;</code> edo <code>&lt;br&gt;</code> bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik. HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da: <syntaxhighlight lang="html"> <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>Orriaren izenburua</title> </head> <body> <h1>Kaixo, mundua!</h1> <p>Hau nire lehen web-orrialdea da.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> * '''<code>&lt;!DOCTYPE html&gt;</code>''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari "estandar moduan" errendatzeko eskatzen dio. * '''<code>&lt;html&gt;</code>''': dokumentu osoaren erro-elementua. * '''<code>&lt;head&gt;</code>''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena. * '''<code>&lt;body&gt;</code>''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia. === Elementu motak === HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira: * '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez <code>&lt;h1&gt;</code>-<code>&lt;h6&gt;</code> izenburuak edo <code>&lt;p&gt;</code> paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe. * '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola <code>&lt;b&gt;</code> (lodia) edo <code>&lt;i&gt;</code> (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko. * '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, <code>&lt;a href="..."&gt;</code> etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz. === Atributuak === Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu arrantzitsuenak: * '''<code>id</code>''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan. * '''<code>class</code>''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die. * '''<code>src</code>''': irudiaren (<code>&lt;img&gt;</code>) edo scriptaren (<code>&lt;script&gt;</code>) jatorrizko URL-a zehazten du. * '''<code>href</code>''': hipertestuzko loturaren (<code>&lt;a&gt;</code>) helmuga URL-a. * '''<code>alt</code>''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa. === HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa === Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago: '''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez). W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du. == Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG == Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko. Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k "argazki" finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. == HTMLren erabilera gaur egun == HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira. HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria. Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko. == Ondorioa == HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka elementu eta APIetaraino, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)] * [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation] * [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)] * [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea] gnukhnxn6mswjql2xpvbtz3iyelkcuv