Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7248 43132 43124 2026-05-05T11:51:31Z ~2026-27253-27 2696 /* Lehen hamarkada (1976-1985) */ Sare lokalak: Ethernet 43132 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} : [[/SARRERA/]] # [[1976-1985: DIF martxan]] # [[1986-1995: Euskal lerroa sendotzen]] # [[1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda]] # [[2006-2015: Internazionalizazioa]] # [[2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala]] # [[Eredua]] == Aurrekari batzuk == # [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...) # [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...) == Lehen hamarkada (1976-1985) == # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] # [[/Sare lokalak: Ethernet/]] # [[/Interfaze grafikoa/]] # [[/PC/]] # [[/RISC arkitektura/]] # [[/SMTP protokoloa/]] # [[/TCP/IP (Internet)/]] # [[/Laser inprimagailua/]] == Bigarren hamarkada (1986-1995) == # [[/GIF formatua/]] # [[/WWW/]] # [[/HTML/]] # [[/Linux kernela/]] # [[/Indargarri bidezko ikaskuntza]] (TD-Gammon) # [[/Multimedia (MP3)/]] # [[/Java lengoaia/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == # [[/USB busa eta Flash memoria/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Sare sozialak (Facebook)/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] # [[/Streaming/]] # [[/3D (Virtual Reality)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == # [[/Arduino, Robotika/]] # [[/Hodei konputazioa/]] # [[/Hadoop/]] # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] # [[/NoSQL datu-baseak/]] # [[/Tableta/]] # [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow/. GPU]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == # [[/Docker teknologia/]] # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] # [[/ARM txipak/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Ksarasola/Proba_orria/DIF50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua. [[Kategoria:Informatika]] 6frzqbgott6l5e9cg2dh17t8t5v1a10 0 7269 43133 2026-05-05T11:55:42Z Ksarasola 1603 "Ethernet"-etik ekarria 43133 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Early Ethernet connector - signed by Bob Metcalfe.jpg|thumb|Hasierako konektore bat]] [[Fitxategi:Ethernet Connection.jpg|thumb|Konektore bat]] [[Fitxategi:Ethernet RJ45 connector p1160054.jpg|thumb|RJ45 konektorea]] [[Fitxategi:Ethernet Switch mit Kabeln.JPG|thumb]] [[Fitxategi:GB Network PCI Card.jpg|thumb]] '''Ethernet''' konputagailu sareetan erabiltzen den komunikazio-teknologia da, batez ere [[w:Sare_lokal|sare lokaletan]] (LAN). Gailuen artean datuak transmititzeko protokoloak eta formatuak definitzen ditu, eta gaur egun sare kableatu gehienetan erabiltzen den teknologia nagusia da. Ethernet teknologia 1970eko hamarkadan garatu zen, eta geroago [[w:IEEE_802.3|IEEE 802.3]] estandar gisa definitu zen. Denborarekin, abiadura handiagoak eta transmisio-teknologia berriagoak gehitu zaizkio, baina oinarrizko egitura eta funtzionamendu printzipioak mantendu dira. == Historia == Ethernet teknologia 1970eko hamarkadan garatu zen Xerox PARC ikerketa-zentroan. 1972an, ordenagailuen arteko komunikazioetan aditua zen [[w:Robert_Metcalfe Robert Metcalfe|Robert_Metcalfe]] Palo Altora joan zen Xerox PARC ikerketa-zentroan lan egitera, non “etorkizuneko bulegoa” diseinatzen ari ziren. Bertan, Xerox Alto ordenagailuarekin probak egiten ari ziren, interfaze grafiko eta sagua zituen lehen ordenagailu pertsonaletako bat, eta lehen laser-inprimagailuak garatzen ari ziren. Ordenagailuak konektatu nahi ziren elkarrekin, fitxategiak eta inprimagailuak partekatzeko. Komunikazio azkarra lortu nahi zen megabit segunduko abiadurarekin. 1973an, ikuspegi hau guztiz iraultzailea zen. Robert Metcalfe eta bere lankideek Alto Aloha Network izeneko sare esperimentala sortu zuten eta prototipoa hobetuz joan ziren. Robert Metcalfe-k 1973ko maiatzaren 22an barne-memorandum bat idatzi zuen sare berriari buruz, eta izena Ethernet jarri zioten, fisikaren eter teoriari erreferentzia eginez. Lehen probetan erabilitako bi Xerox Alto konputagailuei Michelson-Morley izena eman zitzaien, 1887an eterra existitzen ez dela frogatu zuten fisikarien omenaldia eginez. 1973ko sareak gaur egungo Ethernet sarearen funtsezko ezaugarri guztiak zituen. 1975ean, Robert Metcalfe-k eta David Boggs-ek Ethernet deskribatzen zuen artikulu bat idatzi zuten, 1976an Association for Computing Machinery-ra bidalia, eta bertan sarearen irismena handitzeko hedagailuen erabilera azaltzen zuten. 1977an, Metcalfe-k, Boggs-ek eta Xerox-eko bi ingeniarik patente bat jaso zuten Ethernet-en oinarrizko teknologiagatik, eta 1978an beste patente bat Metcalfe-k eta Boggs-ek lortu zuten hedagailuen erabileragatik. Garai honetan, Ethernet sistema osoa Xerox-ek kontrolatzen zuen. 1980an Xerox, Intel eta DEC enpresek lehen zehaztapen komertziala argitaratu zuten. 1983an [[w:Ingeniari_Elektriko_eta_Elektroniken_Institutua|IEEE erakundeak]] 802.3 estandarra onartu zuen. Hortik aurrera, Ethernet teknologia estandar bihurtu zen eta pixkanaka beste sare teknologia batzuk ordezkatu zituen, hala nola [[w:Token_Ring|Token Ring]] edo ARCNET. [[Fitxategi:Ethernet_Frame.png|erdian|thumb|900x900px]] == Ezaugarri teknikoak == Ethernet sare batean gailuek informazioa [[Trama_(sareak)| trama]] izeneko datu-egituretan bidaltzen dute. Trama bakoitzak hiru atal nagusi ditu: *goiburukoa (helbide fisikoen informazioa eta bestelako informazioa) *datuak (igorleak bidalitako mezua) *erroreak atzemateko atala (erroreak atzemateko kodeak) Helbide fisikoei [[w:MAC_helbide|MAC helbide]] ere deitzen zaie eta ordenagailuen sareetan txartel bat edo interfaze bati identifikazio bakarra esleitzeko erabiltzen den 48 edo 64 biteko balioa da. Erroreak atzemateko [[w:CRC|CRC]] kodeak (Cyclic Redundancy Check) erabiltzen dira, traman 32 bit gehituz. Hauen erabilera oso hedaturik dago, hardwarean modu erraz batean implementa daitezkeelako eta oso ahaltsuak direlako. Ethernet sareetan [[w:CSMA/CD|CSMA/CD]] (Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection) izeneko sarbide-protokoloa erabiltzen da. Protokolo hau lehiaketa motako protokoloa da eta bi konputagailuek aldi berean transmititzerakoan talkak atzemateko aukera ematen du. Talka atzeman ondoren transmisioa eten, ausazko denbora bat itxaron eta birtransmisioa egin ahal izateko mekanismoak definitzen ditu. Gaur egun, sarea eratzeko [[w:Izar_sare|izar topologia]] erabiltzen da sareko estazio guztiak nodo zentral batekin zuzenean konektatuz. Nodo zentral hauek [[W:Switch|switch]] edo kommutagailuak izaten dira eta talkak ez dira gertatzen. Izan ere, full [[w:Duplex_(telekomunikazioa)|duplex]] modua erabiltzeko aukera ematen du gailuek aldi berean datuak bidali eta jasotzeko, switch-arekin duten lotura zuzena eta dedikatuari esker; horrek esan nahi du ez dela kanal partekaturik erabiltzen eta, beraz, talkak desagertzen dira eta sarearen abiadura eta eraginkortasuna nabarmen hobetzen dira Ethernet inguruneetan. Ethernet teknologiak urteetan zehar abiadura handiagoak lortu ditu. Bertsio ezagun batzuk hauek dira: *[[w:Ethernet|Ethernet]]: 10 Mbit/s *Fast Ethernet: 100 Mbit/s *Gigabit Ethernet: 1 Gbit/s *10 Gigabit Ethernet: 10 Gbit/s Gaur egun, [[w:Datu_zentro|datu-zentroetan]] eta sare handietan 40, 100 edo 400 Gbit/s-eko Ethernet estandarrak ere erabiltzen dira. Etherneten erabilitako [[w:Transmisio-bideak|transmisio-bideak]] ere urteetan zehar aldatuz joan dira. Hasieran, [[w:Kable_ardazkide|kable-ardazkideak]] ohikoak ziren, non gailu guztiak kable bakarrean konektatzen ziren bus-topologia erabiliz. Ondoren, [[w:Pare_txirikordatu|pare kordatua]] erabiltzen hasi ziren, batez ere 10BASE-T eta gero 100BASE-TX estandarrekin, non kable bakoitzak gailu eta switch baten arteko lotura zuzena eskaintzen zuen izar-topologia erabiliz eta aukera emanez full duplex komunikazioari eta talken desagerpenari. Azkenik, [[w:Zuntz optiko|zuntz optikoak]] erabiltzen dira distantzia handiak edo banda zabalera handia behar den kasuetan, non seinaleak argi bidez transmititzen diren eta Ethernet protokolo modernoen abiadura eta egonkortasuna areagotzen duten. Zuntz optikozko Ethernet sareetako hainbat estandar definitu dira abiadura eta distantzia kontuan hartuta, adibidez: *Fast Etherneterako: 100BASE-FX, 100BASE-SX, 100BASE-LX *Gigabit Etherneterako: 1000BASE-SX, 1000BASE-LX, 100BASE-ZX *10 Gigabit Etherneterako: 10GBASE-SR, 10GBASE-LR, 10GBASE-ER == Power over Ethernet == [[w:Power_over_Ethernet|Power over Ethernet]] (PoE) teknologiak aukera ematen du sare-kable berean datuak eta korronte elektrikoa transmititzeko. Hau oso erabilgarria da hainbat sareko gailuetan, hala nola: *IP kamerak *Wi-Fi sarbide-puntuak *IP telefonia PoE-ek errele batekin hornitutako switch-ak erabiltzen du, eta gailuak zuzenean UTP motako pare kordatu batetik argi indarra lortzen dute aldi berean datuak bidaliz. Horrela, gailu horiek korronte elektrikoz hornitu eta sareko konexioa izan dezakete kable bakarrean, instalazio kostuak murriztuz. Lehenengo estandarra 2003.urtean definitu zen 802.3af. Ondoren, estandar berriagoak definitu dira sareko gailu bakoitzak lor dezaken energia handituz eta konektatu daitezken gailuak gehituz: 802.3at (PoE+), 802.3bt (PoE++/4PPoE). Gaur egun teknologia hau sare profesional eta bulego sare askotan erabiltzen da, LAN estandar modernoen osagarri bezala, eta Ethernet teknologia klasikoaren funtzio tradizionala zabaltzen du. == Informatikan eta Gizartean izan duen eragina == Ethernet sarea teknologia nagusia bihurtu da mundu osoko LANetan. Sare lokalak erraz eta merke eraikitzeko aukera eman du, eta horrek konputagailuen arteko komunikazioa erraztu du. <ref>{{Erreferentzia|abizena=samainstage|izenburua=Ethernet Through the Years: Celebrating the Technology’s 50th Year of Innovation|hizkuntza=en|data=2023-05-24|url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/ethernet-50th-anniversary/|aldizkaria=IEEE Standards Association|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Etherneten estandarizazioak, IEEE 802.3, fabrikatzaile askok bateragarriak diren gailuak sortzea ahalbidetu du, sare kableatuak zabaltzen eta etxe zein enpresetara iristen lagunduz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ethernet is Still Going Strong After 50 Years|hizkuntza=en|url=https://spectrum.ieee.org/ethernet-ieee-milestone|aldizkaria=ieeespectrum|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Teknologia honek gaur egun datu-zentroak, Wi-Fi sarbide-puntuak eta bulego sareak konektatzeko oinarria ematen jarraitzen du, eta informatikaren eguneroko erabilera bultzatzen du. Hezkuntza eta ikerketa alorrean, unibertsitate eta ikerketa-zentroetan sare lokalak sortzea erraztu du, ikerketa kolaboratiboa eta baliabideen partekatzea ahalbidetuz. <ref>{{Erreferentzia|abizena=samainstage|izenburua=Ethernet Through the Years: Celebrating the Technology’s 50th Year of Innovation|hizkuntza=en|data=2023-05-24|url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/ethernet-50th-anniversary/|aldizkaria=IEEE Standards Association|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Internetaren hedapenean, LAN estandarrak sortzeak TCP/IP sare globalaren garapena erraztu du eta etxeko eta enpresa sareetarako oinarria eman du. Ondorioz, Ethernet eguneroko bizitzako informatika eta komunikazio azpiegituraren oinarri bihurtu da, eta teknologia digitalaren sozializazioa eta Interneteko sarerako sarbidea erraztu ditu. == Erreferentziak == <references /> bpioql2ei24e8bu364bw939yyhi14ko