Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7267 43415 43413 2026-06-17T23:05:15Z Ksarasola 1603 erreferentzia /* Posta elektronikoaren funtzionamendua */ 43415 wikitext text/x-wiki [[File:Email icon crystal.png|Email_icon_crystal|thumb]] [[File:SMTP-transfer-model.svg|SMTP-transfer-model|thumb]] '''SMTP (Simple Mail Transfer Protocol)''' [[w:Posta_elektroniko|posta elektronikoa]] bidaltzeko erabiltzen den Interneteko komunikazio-protokolo estandarra da. Posta elektronikoko sistemak [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduan oinarritzen dira, eta SMTPk mezuak [[w:Posta-bezero|posta-bezeroaren]] eta [[w:Posta_zerbitzari|posta-zerbitzariaren]] artean nahiz posta-zerbitzarien artean transferitzea ahalbidetzen du. Horri esker, mezu elektronikoak erabiltzaile batetik bestera irits daitezke Interneten bidez. Hala ere, SMTP ez da mezuak jasotzeko erabiltzen; zeregin hori [[w:POP|POP3 (Post Office Protocol)]] eta [[w:Internet_Message_Access_Protocol|IMAP (Internet Message Access Protocol)]] protokoloek betetzen dute. == Testuinguru historikoa == Posta elektronikoaren jatorria 1960ko hamarkadako [[w:Denbora partekatu|denbora partekatuan ]] oinarritutako sistemetan dago. Sistema horietan erabiltzaileek ordenagailu beraren baliabideak partekatzen zituzten, eta horrek lehen mezu elektronikoen trukea ahalbidetu zuen. Aurrerapauso erabakigarria 1971n gertatu zen, [[w:ARPANET|ARPANET]] sarearen bidez lehen mezu elektroniko esperimentala bidali zenean. Garai hartan, [[w:Ray_Tomlinson|Ray Tomlinsonek]] “@” ikurra erabiltzea proposatu zuen erabiltzailea eta sistema bereizteko, gaur egungo helbide elektronikoen oinarria ezarriz. Ondorengo urteetan hainbat posta-sistema komertzial eta jabedun garatu ziren, baina horiek ez ziren elkarren artean bateragarriak. Arazo horri erantzuteko, 1983an SMTP protokoloa ARPANETen inplementatu zen, posta elektronikoaren transferentzia estandarizatzeko. Hasieran beste sistema batzuek ere protagonismo handia izan bazuten ere, Interneten hedapenarekin SMTP, POP3 eta IMAP protokoloetan oinarritutako eredua nagusitu zen. == SMTP protokoloaren bilakaera == SMTPren lehen oinarriak 1980 eta 1981 artean argitaratutako RFC dokumentuetan ezarri ziren (zehazki RFC 772 eta RFC 788). Protokoloa sinplea eta eraginkorra zen, baina hasierako bertsioek ez zuten ez kautotzerik ez enkriptaziorik eskaintzen. Horren ondorioz, [[w:Spoofing|spoofing]], [[w:Zabor-posta|zabor-posta]] eta bestelako segurtasun arazoak agertu ziren. SMTPren erabilera zabaltzen lagundu zuen mugarrietako bat [[w:en:Sendmail|Sendmail]] softwarearen garapena izan zen 1983an. Geroago, 1995ean ESMTP hedapena definitu zen, protokoloari gaitasun berriak modu estandarizatuan gehitzeko aukera emanez. Horren osagarri, Message Submission (RFC 2476) eta SMTP-AUTH (RFC 2554) mekanismoek erabiltzaileen kautotzea eta segurtasuna indartu zituzten. Bestalde, posta elektronikoaren erabilera hedatu ahala, fitxategi erantsiak eta karaktere bereziak kudeatzeko beharra sortu zen. Horri erantzuteko garatu zen [[w:Multipurpose_Internet_Mail_Extensions|Multipurpose Internet Mail Extensions (MIME)]] estandarra, eta ondoren [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#8BITMIME|“8BITMIME”]] eta [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#SMTPUTF8|SMTPUTF8]] hedapenek nazioarteko karaktereen erabilera erraztu zuten. == SMTP protokoloaren ezaugarriak == [[w:en:Connection-oriented_communication|Konexiora bideratutako]] eta [[w:en:Communication_protocol#Text-based|testu-oinarriko protokoloa]] da '''SMTP'''. [[w:Transmission_Control_Protocol|TCPren]] gainean funtzionatzen du, normalean 25 portua erabiliz, eta bezeroen eta zerbitzarien arteko komunikazioa komandoen eta erantzunen bidez gauzatzen da. SMTP saio batean, bezeroak (posta-bezero batek edo posta-zerbitzari batek) komandoak bidaltzen ditu eta zerbitzariak erantzunak ematen ditu. Oinarrizko komandoak hauek dira: *HELO: saioa hasteko. *MAIL FROM: igorlea nor den adierazteko. *RCPT TO: jasotzailea nor den adierazteko. *DATA: mezuaren edukia bidaltzeko. *QUIT: Saioa amaitzeko. Horien aurrean, zerbitzariek erantzun-kode zenbakidunak bidaltzen dituzte, prozesuaren egoera adieraziz. == Posta elektronikoaren funtzionamendua == SMTPren zeregina hobeto ulertzeko, komeni da posta elektronikoaren bidalketa-prozesua aztertzea. Lehenik, erabiltzaileak mezua sortzen du posta-bezero batean. Ondoren, bezeroak SMTP bidez bidaltzen dio bere posta-zerbitzariari. Zerbitzari horrek hartzailearen domeinua aztertzen du eta DNS sistemaren bidez dagokion MX erregistroa bilatzen du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Posta zerbitzari propio bat izatearen abentura|hizkuntza=eu|data=2023-02-21|url=https://www.sarean.eus/posta-zerbitzari-propio-bat-izatearen-abentura/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-17}}</ref> Behin helmugako zerbitzaria identifikatuta, mezua SMTP erabiliz transferitzen da zerbitzarien artean. Azkenik, mezua hartzailearen zerbitzarian gordetzen da, eta erabiltzaileak POP3 edo IMAP protokoloen bidez eskuratzen du. == Ondorioa == Posta elektronikoa gaur egungo komunikazio digitalaren oinarrizko aplikazioetako bat da. Bere funtzionamendua hainbat protokoloren lankidetzan oinarritzen da, bereziki SMTP protokoloan. Protokolo honek mezuen bidalketa eta zerbitzarien arteko transferentzia ahalbidetzen ditu. Bere garapen historikoari esker, posta elektronikoak sistema jabedun eta desberdinen arteko komunikazioa bateratu zuen, eta gaur egun Interneteko komunikazio globalaren oinarrietako bat da. nmfbcx4kzn9mxmi7uzllis8xo1bos7w 43416 43415 2026-06-17T23:07:23Z Ksarasola 1603 /* Erreferentziak */ 43416 wikitext text/x-wiki [[File:Email icon crystal.png|Email_icon_crystal|thumb]] [[File:SMTP-transfer-model.svg|SMTP-transfer-model|thumb]] '''SMTP (Simple Mail Transfer Protocol)''' [[w:Posta_elektroniko|posta elektronikoa]] bidaltzeko erabiltzen den Interneteko komunikazio-protokolo estandarra da. Posta elektronikoko sistemak [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduan oinarritzen dira, eta SMTPk mezuak [[w:Posta-bezero|posta-bezeroaren]] eta [[w:Posta_zerbitzari|posta-zerbitzariaren]] artean nahiz posta-zerbitzarien artean transferitzea ahalbidetzen du. Horri esker, mezu elektronikoak erabiltzaile batetik bestera irits daitezke Interneten bidez. Hala ere, SMTP ez da mezuak jasotzeko erabiltzen; zeregin hori [[w:POP|POP3 (Post Office Protocol)]] eta [[w:Internet_Message_Access_Protocol|IMAP (Internet Message Access Protocol)]] protokoloek betetzen dute. == Testuinguru historikoa == Posta elektronikoaren jatorria 1960ko hamarkadako [[w:Denbora partekatu|denbora partekatuan ]] oinarritutako sistemetan dago. Sistema horietan erabiltzaileek ordenagailu beraren baliabideak partekatzen zituzten, eta horrek lehen mezu elektronikoen trukea ahalbidetu zuen. Aurrerapauso erabakigarria 1971n gertatu zen, [[w:ARPANET|ARPANET]] sarearen bidez lehen mezu elektroniko esperimentala bidali zenean. Garai hartan, [[w:Ray_Tomlinson|Ray Tomlinsonek]] “@” ikurra erabiltzea proposatu zuen erabiltzailea eta sistema bereizteko, gaur egungo helbide elektronikoen oinarria ezarriz. Ondorengo urteetan hainbat posta-sistema komertzial eta jabedun garatu ziren, baina horiek ez ziren elkarren artean bateragarriak. Arazo horri erantzuteko, 1983an SMTP protokoloa ARPANETen inplementatu zen, posta elektronikoaren transferentzia estandarizatzeko. Hasieran beste sistema batzuek ere protagonismo handia izan bazuten ere, Interneten hedapenarekin SMTP, POP3 eta IMAP protokoloetan oinarritutako eredua nagusitu zen. == SMTP protokoloaren bilakaera == SMTPren lehen oinarriak 1980 eta 1981 artean argitaratutako RFC dokumentuetan ezarri ziren (zehazki RFC 772 eta RFC 788). Protokoloa sinplea eta eraginkorra zen, baina hasierako bertsioek ez zuten ez kautotzerik ez enkriptaziorik eskaintzen. Horren ondorioz, [[w:Spoofing|spoofing]], [[w:Zabor-posta|zabor-posta]] eta bestelako segurtasun arazoak agertu ziren. SMTPren erabilera zabaltzen lagundu zuen mugarrietako bat [[w:en:Sendmail|Sendmail]] softwarearen garapena izan zen 1983an. Geroago, 1995ean ESMTP hedapena definitu zen, protokoloari gaitasun berriak modu estandarizatuan gehitzeko aukera emanez. Horren osagarri, Message Submission (RFC 2476) eta SMTP-AUTH (RFC 2554) mekanismoek erabiltzaileen kautotzea eta segurtasuna indartu zituzten. Bestalde, posta elektronikoaren erabilera hedatu ahala, fitxategi erantsiak eta karaktere bereziak kudeatzeko beharra sortu zen. Horri erantzuteko garatu zen [[w:Multipurpose_Internet_Mail_Extensions|Multipurpose Internet Mail Extensions (MIME)]] estandarra, eta ondoren [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#8BITMIME|“8BITMIME”]] eta [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#SMTPUTF8|SMTPUTF8]] hedapenek nazioarteko karaktereen erabilera erraztu zuten. == SMTP protokoloaren ezaugarriak == [[w:en:Connection-oriented_communication|Konexiora bideratutako]] eta [[w:en:Communication_protocol#Text-based|testu-oinarriko protokoloa]] da '''SMTP'''. [[w:Transmission_Control_Protocol|TCPren]] gainean funtzionatzen du, normalean 25 portua erabiliz, eta bezeroen eta zerbitzarien arteko komunikazioa komandoen eta erantzunen bidez gauzatzen da. SMTP saio batean, bezeroak (posta-bezero batek edo posta-zerbitzari batek) komandoak bidaltzen ditu eta zerbitzariak erantzunak ematen ditu. Oinarrizko komandoak hauek dira: *HELO: saioa hasteko. *MAIL FROM: igorlea nor den adierazteko. *RCPT TO: jasotzailea nor den adierazteko. *DATA: mezuaren edukia bidaltzeko. *QUIT: Saioa amaitzeko. Horien aurrean, zerbitzariek erantzun-kode zenbakidunak bidaltzen dituzte, prozesuaren egoera adieraziz. == Posta elektronikoaren funtzionamendua == SMTPren zeregina hobeto ulertzeko, komeni da posta elektronikoaren bidalketa-prozesua aztertzea. Lehenik, erabiltzaileak mezua sortzen du posta-bezero batean. Ondoren, bezeroak SMTP bidez bidaltzen dio bere posta-zerbitzariari. Zerbitzari horrek hartzailearen domeinua aztertzen du eta DNS sistemaren bidez dagokion MX erregistroa bilatzen du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Posta zerbitzari propio bat izatearen abentura|hizkuntza=eu|data=2023-02-21|url=https://www.sarean.eus/posta-zerbitzari-propio-bat-izatearen-abentura/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-17}}</ref> Behin helmugako zerbitzaria identifikatuta, mezua SMTP erabiliz transferitzen da zerbitzarien artean. Azkenik, mezua hartzailearen zerbitzarian gordetzen da, eta erabiltzaileak POP3 edo IMAP protokoloen bidez eskuratzen du. == Ondorioa == Posta elektronikoa gaur egungo komunikazio digitalaren oinarrizko aplikazioetako bat da. Bere funtzionamendua hainbat protokoloren lankidetzan oinarritzen da, bereziki SMTP protokoloan. Protokolo honek mezuen bidalketa eta zerbitzarien arteko transferentzia ahalbidetzen ditu. Bere garapen historikoari esker, posta elektronikoak sistema jabedun eta desberdinen arteko komunikazioa bateratu zuen, eta gaur egun Interneteko komunikazio globalaren oinarrietako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 2sapno931f47txssw3vzhqd12n1d3jm 0 7268 43429 43128 2026-06-18T11:12:39Z Edurne Larraza 1413 43429 wikitext text/x-wiki {{Lanean|olatz.vinaspre}} [[Fitxategi:MEGWARE.CLIC.jpg|thumb|Teknikariak Linux kluster handi batean lanean Chemnitz Teknologia Unibertsitatean (Alemania, 2006).]] '''Superkonputazioa''' kalkulu konplexuak ahalik eta azkarren egiteko garatutako konputazioaren adarra da. Geroz eta konputazio ahalmen handiagoa behar da gure egunerokoa baldintzatzen duten arlo askotan ([[Eguraldi iragarpen|eguraldiaren iragarpena]], [[Adimen artifizial|adimen artifiziala]], [[bioinformatika]], simulazio zientifikoak,...). Gaur egun, [[superkonputagailu]] askoren oinarria '''kluster''' arkitektura da: sare baten bidez elkartutako ordenagailu edo nodo multzoa elkarlanean, sistema bakar baten moduan lan egiten duena.<ref name=":1">{{erreferentzia|izena=RISC-V International | izenburua = What is RISC-V and why is it important?}}</ref> Kluster baten abantaila nagusia eskalagarritasuna da. Ordenagailu oso handi (eta garesti) bakar bat eraiki beharrean, makina arruntago asko elkartu daitezke konputazio ahalmen handiak lortuz. Nodo bakoitzak bere [[Prozesatzeko unitate zentral|prozesadoreak]], memoria eta, batzuetan, azeleragailuak izan ditzake, hala nola adimen artifizialerako [[Grafikoak prozesatzeko unitate|GPUak]]. Horri esker, sistemaren ahalmena nodo gehiago gehituz handitu daiteke, kostuaren eta errendimenduaren arteko oreka ona eskainiz. Hala ere, kontutan hartu behar da nodo kopuruak gehitzeak bakarrik ez duela errendimenduaren hobetzea ekarriko, nodoen arteko komunikazio-sarearen abiaduraren eta lanen banaketa eraginkorraren mende ere badago. Kluster gehienek memoria banatua dute: nodo bakoitzak bere memoria propioa erabiltzen du, eta horrek nodoen arteko komunikazioa beharrezko bihurtzen du. Testuinguru horretan, ohikoa da [[Mezu Trukaketarako Interfazea|MPI]] (Message Passing Interface) erabiltzea, prozesuen arteko komunikaziorako estandar zabaldua baita. Haren bidez, programa paralelo batek datuak bidali, jaso eta bateratu ditzake nodo desberdinen artean. Arkitektura horiek Flynn-en sailkapeneko MIMD motarekin lotu ohi dira, hau da, prozesadore askok aldi berean instrukzio eta datu desberdinekin lan egin dezaketen sistemekin. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Beowulf.png|thumb|Beowulf arkitektura tipiko bat.]] Kluster modernoen jatorria normalean 1994ko Beowulf proiektuarekin lotzen da eta urte berean argitaratu zen MPI 1.0 estandarrarekin ere, memoria banatuko sistemen programazioa bateratzeko. 1997an, ASCI Red sistemak TOP500 zerrendako lehen postua lortu zuen eta teraflop bat gainditu zuen lehen makina izan zen eta urte batzuk geroago, 2008an, Roadrunner bihurtu zen petaflop 1 gainditu zuen lehen superkonputagailua. Gaur egungo superkonputagailu nagusiak, hala nola El Capitan, Frontier edo Aurora, exaeskalako kluster heterogeneoak dira: milaka nodo, CPU eta GPU azeleragailuak, interkonexio azkarrak eta energia-eraginkortasun handiagoa uztartzen dituzte. Errendimenduaz gain, gaur egungo superkonputazioan gero eta garrantzi handiagoa du energia-kontsumoak, sistema horien diseinuan eta ebaluazioan funtsezko irizpidea bihurtu baita. 1993az geroztik superkonputagailu ahaltsuenak TOP500 zerrendan kokatzen dira, 6 hilabetero eguneratzen dena. Munduko superkonputagailu ahaltsuenak sailkatzen ditu, normalean LINPACK proban lortutako errendimenduaren arabera.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Home - {{!}} TOP500|url=https://top500.org/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-04-21}}</ref>Zerrenda horri, 2007an Green500 zerrenda batu zitzaion, superkonputagailuen energia-eraginkortasuna neurtzen duena, kontsumitutako watt bakoitzeko lortutako errendimendua kontuan hartuta.<ref name=":0" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Egoitz Etxebeste|abizena=Aduriz|izenburua=Datu-zentroak: hodei ilunak lur gainean|hizkuntza=eu|data=2026-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/datu-zentroak-hodei-ilunak-lur-gainean/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-04-22}}</ref> == Aplikazioak == Kluster-ak arlo askotan erabiltzen dira, besteak beste, klima-ereduak kalkulatzeko, simulazio fisikoak egiteko, bioinformatikan, adimen artifizialeko ereduak entrenatzeko eta ingeniaritzako problema konplexuak ebazteko. Datu kopuru handiak eta kalkulu intentsiboak kudeatzeko duten gaitasunagatik, funtsezko tresna bihurtu dira zientzian eta industrian == Testu ebakia == == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ozhqadyzkjcihdlthjnllsfj7xgkia3 43430 43429 2026-06-18T11:13:40Z Edurne Larraza 1413 [[Special:Contributions/Edurne Larraza|Edurne Larraza]] ([[User talk:Edurne Larraza|eztabaida]]) wikilariaren [[Special:Diff/43429|43429]] berrikuspena desegin da 43430 wikitext text/x-wiki {{Lanean|olatz.vinaspre}} [[Fitxategi:MEGWARE.CLIC.jpg|thumb|Teknikariak Linux kluster handi batean lanean Chemnitz Teknologia Unibertsitatean (Alemania, 2006).]] '''Superkonputazioa''' kalkulu konplexuak ahalik eta azkarren egiteko garatutako konputazioaren adarra da. Geroz eta konputazio ahalmen handiagoa behar da gure egunerokoa baldintzatzen duten arlo askotan ([[Eguraldi iragarpen|eguraldiaren iragarpena]], [[Adimen artifizial|adimen artifiziala]], [[bioinformatika]], simulazio zientifikoak,...). Gaur egun, [[superkonputagailu]] askoren oinarria '''kluster''' arkitektura da: sare baten bidez elkartutako ordenagailu edo nodo multzoa elkarlanean, sistema bakar baten moduan lan egiten duena.<ref name=":1">{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2023|izenburua=Superkonputagailuak. Istorio luze-luze bat|argitaletxea=Donostiako Informatika Fakultatea. UPV-EHU|orrialdeak=20-22|hizkuntza=eu|argitaratze-lekua=Donostia}}</ref><ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Olatz|abizena=Arregi Uriarte|urtea=2016-10-22|izenburua=Munduko konputagailu ahaltsuena berdea da?|hizkuntza=eu|data=2016-10-20|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2016-10-22-07-00/hemeroteca_articles/munduko-konputagailu-ahaltsuena-berdea-da|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2023-07-29}}</ref> Kluster baten abantaila nagusia eskalagarritasuna da. Ordenagailu oso handi (eta garesti) bakar bat eraiki beharrean, makina arruntago asko elkartu daitezke konputazio ahalmen handiak lortuz. Nodo bakoitzak bere [[Prozesatzeko unitate zentral|prozesadoreak]], memoria eta, batzuetan, azeleragailuak izan ditzake, hala nola adimen artifizialerako [[Grafikoak prozesatzeko unitate|GPUak]]. Horri esker, sistemaren ahalmena nodo gehiago gehituz handitu daiteke, kostuaren eta errendimenduaren arteko oreka ona eskainiz. Hala ere, kontutan hartu behar da nodo kopuruak gehitzeak bakarrik ez duela errendimenduaren hobetzea ekarriko, nodoen arteko komunikazio-sarearen abiaduraren eta lanen banaketa eraginkorraren mende ere badago. Kluster gehienek memoria banatua dute: nodo bakoitzak bere memoria propioa erabiltzen du, eta horrek nodoen arteko komunikazioa beharrezko bihurtzen du. Testuinguru horretan, ohikoa da [[Mezu Trukaketarako Interfazea|MPI]] (Message Passing Interface) erabiltzea, prozesuen arteko komunikaziorako estandar zabaldua baita. Haren bidez, programa paralelo batek datuak bidali, jaso eta bateratu ditzake nodo desberdinen artean. Arkitektura horiek Flynn-en sailkapeneko MIMD motarekin lotu ohi dira, hau da, prozesadore askok aldi berean instrukzio eta datu desberdinekin lan egin dezaketen sistemekin. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Beowulf.png|thumb|Beowulf arkitektura tipiko bat.]] Kluster modernoen jatorria normalean 1994ko Beowulf proiektuarekin lotzen da eta urte berean argitaratu zen MPI 1.0 estandarrarekin ere, memoria banatuko sistemen programazioa bateratzeko. 1997an, ASCI Red sistemak TOP500 zerrendako lehen postua lortu zuen eta teraflop bat gainditu zuen lehen makina izan zen eta urte batzuk geroago, 2008an, Roadrunner bihurtu zen petaflop 1 gainditu zuen lehen superkonputagailua. Gaur egungo superkonputagailu nagusiak, hala nola El Capitan, Frontier edo Aurora, exaeskalako kluster heterogeneoak dira: milaka nodo, CPU eta GPU azeleragailuak, interkonexio azkarrak eta energia-eraginkortasun handiagoa uztartzen dituzte. Errendimenduaz gain, gaur egungo superkonputazioan gero eta garrantzi handiagoa du energia-kontsumoak, sistema horien diseinuan eta ebaluazioan funtsezko irizpidea bihurtu baita. 1993az geroztik superkonputagailu ahaltsuenak TOP500 zerrendan kokatzen dira, 6 hilabetero eguneratzen dena. Munduko superkonputagailu ahaltsuenak sailkatzen ditu, normalean LINPACK proban lortutako errendimenduaren arabera.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Home - {{!}} TOP500|url=https://top500.org/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-04-21}}</ref>Zerrenda horri, 2007an Green500 zerrenda batu zitzaion, superkonputagailuen energia-eraginkortasuna neurtzen duena, kontsumitutako watt bakoitzeko lortutako errendimendua kontuan hartuta.<ref name=":0" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Egoitz Etxebeste|abizena=Aduriz|izenburua=Datu-zentroak: hodei ilunak lur gainean|hizkuntza=eu|data=2026-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/datu-zentroak-hodei-ilunak-lur-gainean/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-04-22}}</ref> == Aplikazioak == Kluster-ak arlo askotan erabiltzen dira, besteak beste, klima-ereduak kalkulatzeko, simulazio fisikoak egiteko, bioinformatikan, adimen artifizialeko ereduak entrenatzeko eta ingeniaritzako problema konplexuak ebazteko. Datu kopuru handiak eta kalkulu intentsiboak kudeatzeko duten gaitasunagatik, funtsezko tresna bihurtu dira zientzian eta industrian == Testu ebakia == == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 3mnzlaltr7qu8qk1vufzmwdgnkfb8n1 0 7306 43417 43414 2026-06-18T06:56:48Z Acprisip 2725 Erreferentzia gehituta 43417 wikitext text/x-wiki =Streaming= Streaminga bideoak eta audioak IP sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. Streaminga agertu arte, Interneten, multimedia edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, P2P aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, stream bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[Fitxategi:1irudia.svg]] === Streamingaren erronka teknikoa === Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango ditu erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (stream bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta IP protokoloa ez zen diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, zuntz optikoaren eta sare zelularren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta CDN sareak (Content Distribution Networks). Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, denbora tarte handiagoa ahalbidetzen du erreproduzitu arte, eta, horrekin batera, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du. [[Fitxategi:2irudia.svg]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daiteke. [[Fitxategi:3irudia.svg]] == Teknologiaren bilakaera == 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko progressive downloading eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean RTMP izango da nagusia. Flash erreproduzitzailearen garaia da hau. 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria (adaptative streaming). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (Low Latency Streaming). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 564k0uiakvo94io48to0tcjnk9orgqo 43418 43417 2026-06-18T07:09:34Z Acprisip 2725 /* Streaming */ 43418 wikitext text/x-wiki =Streaming= [[Fitxategi:1irudia.svg|thumb]] Streaminga bideoak eta audioak IP sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. Streaminga agertu arte, Interneten, multimedia edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, P2P aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, stream bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. === Streamingaren erronka teknikoa === Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango ditu erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (stream bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta IP protokoloa ez zen diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, zuntz optikoaren eta sare zelularren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta CDN sareak (Content Distribution Networks). Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, denbora tarte handiagoa ahalbidetzen du erreproduzitu arte, eta, horrekin batera, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du. [[Fitxategi:2irudia.svg]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daiteke. [[Fitxategi:3irudia.svg]] == Teknologiaren bilakaera == 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko progressive downloading eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean RTMP izango da nagusia. Flash erreproduzitzailearen garaia da hau. 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria (adaptative streaming). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (Low Latency Streaming). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} dxz11bejxoyg3iggafoyh6jqw61p08l 43419 43418 2026-06-18T07:58:01Z Acprisip 2725 /* Teknologiaren bilakaera */ 43419 wikitext text/x-wiki =Streaming= [[Fitxategi:1irudia.svg|thumb]] Streaminga bideoak eta audioak IP sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. Streaminga agertu arte, Interneten, multimedia edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, P2P aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, stream bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. === Streamingaren erronka teknikoa === Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango ditu erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (stream bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta IP protokoloa ez zen diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, zuntz optikoaren eta sare zelularren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta CDN sareak (Content Distribution Networks). Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, denbora tarte handiagoa ahalbidetzen du erreproduzitu arte, eta, horrekin batera, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du. [[Fitxategi:2irudia.svg]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daiteke. [[Fitxategi:3irudia.svg]] == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko progressive downloading eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean RTMP izango da nagusia. Flash erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria (adaptative streaming). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (Low Latency Streaming). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} o81zzp8c4qpk86tjrl8avpn7m8rhuig 43420 43419 2026-06-18T09:07:01Z Acprisip 2725 /* Streaming */ 43420 wikitext text/x-wiki =Streaming= [[Fitxategi:1irudia.svg|thumb]] '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[Fitxategi:2irudia.svg|thumb]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[Fitxategi:3irudia.svg|thumb]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daiteke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko '''progressive downloading''' eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean '''RTMP''' izango da nagusia. Flash erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' (''adaptative streaming''). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} avidnt6kjhnbeboez3cl4iofpjn63qm 43421 43420 2026-06-18T09:09:57Z Acprisip 2725 /* Oinarri teknikoak */ 43421 wikitext text/x-wiki =Streaming= [[Fitxategi:1irudia.svg|thumb]] '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[Fitxategi:2irudia.svg|thumb]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[Fitxategi:3irudia.svg|thumb]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko '''progressive downloading''' eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean '''RTMP''' izango da nagusia. Flash erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' (''adaptative streaming''). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} iegm5ms1yom7230yzb8r3xsrudwadwn 0 7307 43422 2026-06-18T10:28:19Z Edurne Larraza 1413 Orria sortu da. Edukia: '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) Kaliforniako Unibertsitatean (Berkeley) garatutako '''agindu-multzoen arkitektura (ISA)''' ireki bat da, hardware librearen mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala (ARM edo x86, adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementatu dezakeela. Arkitektura h... 43422 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) Kaliforniako Unibertsitatean (Berkeley) garatutako '''agindu-multzoen arkitektura (ISA)''' ireki bat da, hardware librearen mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala (ARM edo x86, adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementatu dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua software librearen ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua '''2010ean''' hasi zen Kaliforniako Unibertsitatean (Berkeley), Krste Asanović eta David Patterson irakasleen zuzendaritzapean. Patterson arkitektura murriztuen (RISC) aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikastaroetarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, '''RISC-V Foundation''' sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun '''RISC-V International''' izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere '''diseinu modularra''' da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau '''kargatze-/biltegiratze-arkitektura''' (''load-store'') bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: '''Oinarria (RV32I / RV64I):''' Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. '''Luzapen estandarrak:''' Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** '''M''': Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** '''A''': Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** '''F / D''': Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** '''C''': Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** '''V''': Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke gailu txikietarako (IoT) zein superkonputagailu ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non '''x0 erregistroa beti zero den''', agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Calista Redmond == '''Calista Redmond''' estatubatuar exekutiboa da eta '''RISC-V International''' erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen '''IBM''' konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta '''OpenPOWER''' fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. Redmond-ek Northwestern Unibertsitatean lizentziatu zen eta MBA bat lortu zuen Michiganeko Unibertsitatean. == Erreferentziak == <references /> nu7z2xzhmbq2q88ylcupw4wbjf6l832 43423 43422 2026-06-18T10:36:02Z Edurne Larraza 1413 43423 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala (ARM edo x86, adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementatu dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Unix sistema eragilea|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua '''2010ean''' hasi zen Kaliforniako Unibertsitatean (Berkeley), Krste Asanović eta David Patterson irakasleen zuzendaritzapean. Patterson arkitektura murriztuen (RISC) aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikastaroetarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, '''RISC-V Foundation''' sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun '''RISC-V International''' izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere '''diseinu modularra''' da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau '''kargatze-/biltegiratze-arkitektura''' (''load-store'') bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: '''Oinarria (RV32I / RV64I):''' Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. '''Luzapen estandarrak:''' Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** '''M''': Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** '''A''': Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** '''F / D''': Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** '''C''': Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** '''V''': Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke gailu txikietarako (IoT) zein superkonputagailu ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non '''x0 erregistroa beti zero den''', agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Calista Redmond == '''Calista Redmond''' estatubatuar exekutiboa da eta '''RISC-V International''' erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen '''IBM''' konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta '''OpenPOWER''' fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. Redmond-ek Northwestern Unibertsitatean lizentziatu zen eta MBA bat lortu zuen Michiganeko Unibertsitatean. == Erreferentziak == <references /> j053cbbuewrdvg1vsakye658a9uobqu 43424 43423 2026-06-18T10:42:00Z Edurne Larraza 1413 43424 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta David Patterson irakasleen zuzendaritzapean. Patterson arkitektura murriztuen (RISC) aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikastaroetarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, '''RISC-V Foundation''' sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun '''RISC-V International''' izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere '''diseinu modularra''' da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau '''kargatze-/biltegiratze-arkitektura''' (''load-store'') bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: '''Oinarria (RV32I / RV64I):''' Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. '''Luzapen estandarrak:''' Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** '''M''': Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** '''A''': Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** '''F / D''': Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** '''C''': Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** '''V''': Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke gailu txikietarako (IoT) zein superkonputagailu ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non '''x0 erregistroa beti zero den''', agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Calista Redmond == '''Calista Redmond''' estatubatuar exekutiboa da eta '''RISC-V International''' erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen '''IBM''' konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta '''OpenPOWER''' fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. Redmond-ek Northwestern Unibertsitatean lizentziatu zen eta MBA bat lortu zuen Michiganeko Unibertsitatean. == Erreferentziak == <references /> 1sdpwley7u3heyfvdyll2a9mkc2hdxh 43425 43424 2026-06-18T10:49:09Z Edurne Larraza 1413 43425 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: '''Oinarria (RV32I / RV64I):''' Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. '''Luzapen estandarrak:''' Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** '''M''': Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** '''A''': Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** '''F / D''': Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** '''C''': Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** '''V''': Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke gailu txikietarako (IoT) zein superkonputagailu ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non '''x0 erregistroa beti zero den''', agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Calista Redmond == '''Calista Redmond''' estatubatuar exekutiboa da eta '''RISC-V International''' erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen '''IBM''' konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta '''OpenPOWER''' fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. Redmond-ek Northwestern Unibertsitatean lizentziatu zen eta MBA bat lortu zuen Michiganeko Unibertsitatean. == Erreferentziak == <references /> 5dcb608aeecymeolkou3mysbsuclmui 43426 43425 2026-06-18T10:52:43Z Edurne Larraza 1413 43426 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke gailu txikietarako (IoT) zein superkonputagailu ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non '''x0 erregistroa beti zero den''', agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Calista Redmond == '''Calista Redmond''' estatubatuar exekutiboa da eta '''RISC-V International''' erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen '''IBM''' konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta '''OpenPOWER''' fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. Redmond-ek Northwestern Unibertsitatean lizentziatu zen eta MBA bat lortu zuen Michiganeko Unibertsitatean. == Erreferentziak == <references /> bbmld946wacxxbpozpr1uptj845e8nt 43427 43426 2026-06-18T11:01:35Z Edurne Larraza 1413 43427 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == Calista Redmond estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. == Erreferentziak == {{erref-web | abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}} {{erref-liburu | abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | hizkuntza = es}} {{erref-web | egilea = RISC-V International | izenburua = What is RISC-V and why is it important? | url = https://riscv.org/blog/2024/01/what-is-risc-v-and-why-is-it-important/ | data = 2024-01-11 | hizkuntza = en}} {{erref-web | izenburua = Calista Redmond | lana = Wikipedia, entziklopedia askea | url = https://en.wikipedia.org/wiki/Calista_Redmond | noiz_kontsultatua = 2025-03-02 | hizkuntza = en}} {{erref-web | abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}} {{erref-web | abizena = Cheung | izena = Peter | izenburua = Lecture 6 Instruction Set Architecture (RISC-V ISA) | erakundea = Imperial College London | url = http://www.ee.imperial.ac.uk/pcheung/teaching/EE2_CAS/ | data = 2025-10-28 | hizkuntza = en}} fg6th8fjfuksqhvusvaz7m5oi4mbyr7 43428 43427 2026-06-18T11:02:28Z Edurne Larraza 1413 43428 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == Calista Redmond estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} tjgzpc7mkz9ei6up37q6ml2xiqwomt9 43431 43428 2026-06-18T11:14:34Z Edurne Larraza 1413 43431 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar <ref name=":1">{{erreferentzia|izena=RISC-V International | izenburua = What is RISC-V and why is it important?}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == Calista Redmond estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} k2lgeodx85jz9rktpigt8zl5jidfefl 43432 43431 2026-06-18T11:37:39Z Edurne Larraza 1413 43432 wikitext text/x-wiki '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}</ref>. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar <ref name=":2">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira<ref name=":3">{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}</ref>: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == [[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du<ref name=":4">{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}</ref>. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ptmlojtmcjv0w3qdn5gnjc3yeg3vjdk 43433 43432 2026-06-18T11:46:05Z Edurne Larraza 1413 43433 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]] '''RISC-V''' (ingelesez "risc-five" ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}</ref>. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar <ref name=":2">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan. == Historia == [[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V prototipo baten gertuko irudia]] Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira<ref name=":3">{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}</ref>: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du. Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == [[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du<ref name=":4">{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}</ref>. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 3ep7ptovqx96gokuz10p966hfdiisvo