Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bluetooth

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bluetooth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7265</id>
    <revision>
      <id>43447</id>
      <parentid>43080</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T08:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11852" sha1="jknbzdmxe4jh3hmob0pzq4zbboswlgw" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==

Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen, [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, [[w:Lund (Suedia)|Lund-en]] (Suedia), Nils Rydbeck zuzendari teknikoaren gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen. Diseinu eta garapen nagusia 1994an hasi zen, eta 1997rako taldeak funtzionatzen zuen soluzio bat lortu zuen. 1997tik aurrera, Örjan Johansson proiektuaren arduradun bihurtu zen, eta teknologiaren garapena eta estandarizazioa bultzatu zituen.
1997an, Adalio Sanchez, orduan [[w:en:ThinkPad|IBM ThinkPad]] produktuaren I+G arduraduna zenak, Nils Rydbeck-ekin harremanetan jarri zen, telefono mugikor bat ThinkPad ordenagailu eramangarri batean integratzeko lankidetza aztertzeko. Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresetako ingeniariek ideia aztertu zuten, baina garai hartako telefono mugikorren energia-kontsumoa handiegia zela ondorioztatu zuten. Horren ordez, bi enpresek Ericssonen “short-link” haririk gabeko teknologia erabiltzea adostu zuten, bai ThinkPad ordenagailuetan bai Ericsson telefonoetan, gailuen arteko komunikazioa ahalbidetzeko.
Garai hartan, ez IBM ThinkPad ordenagailuak ezta Ericsson telefonoak ere ez ziren beren merkatuetako liderrak. Horregatik, Adalio Sanchezek eta Nils Rydbeckek komunikazio-teknologia estandar ireki bihurtzea erabaki zuten, ahalik eta enpresa gehienek erabil zezaten. Ericsson-ek irrati-teknologiari buruzkoak eta IBMk geruza logikoari lotutako patenteak definitu zituzten.

Ondoren, IBMko Adalio Sanchezek [[w:Intel|Intel]] enpresako Stephen Nachtsheim proiektura batu zuen, eta Intel-ek, bere aldetik, [[w:Toshiba|Toshiba]] eta [[w:Nokia|Nokia]] enpresak erakartzea lortu zuen. Horrela, 1998ko maiatzean sortu zen Bluetooth Special Interest Group (SIG) taldea, hasierako bost kideekin: Ericsson, IBM, Intel, Nokia eta Toshiba.

1999an aurkeztu zen lehen Bluetooth gailua: esku libreko mugikorreko entzungailu bat, eta [[w:en:COMDEX|COMDEX]] azokan sari garrantzitsu bat jaso zuen. Lehen Bluetooth telefonoa Ericsson-en prototipo bat izan zen (T36), baina merkatura iritsi zen lehen eredua R520m izan zen 2001ean. Urte berean, IBM enpresak ThinkPad A30 ordenagailu eramangarria aurkeztu zuen, Bluetooth integratua zuen lehenengoa.

2000ko hamarkadaren hasieran, Bluetooth teknologia pixkanaka kontsumo-elektronikako gailuetan integratzen hasi zen. Besteak beste, ibilgailuetako audio-sistemetan eta lehen gailu konektatuetan (gerora ingurune domotikoak deituko zirenak) erabiltzeko aukerak aztertu ziren. Garai hartan, Wifi teknologia oraindik ez zegoen oso hedatuta, eta horrek Bluetooth haririk gabeko komunikaziorako aukera egokia bihurtu zuen.

Enpresa handiek, bereziki [[w:Motorola|Motorola]] eta Nokia bezalakoek, teknologia beren gailuetan integratzeak Bluetooth-en hedapen azkarra bultzatu zuen merkatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==
Bluetooth teknologiak 2,402–2,480 GHz maiztasun-tartean funtzionatzen du (2,4 GHz-ko ISM banda, lizentziarik gabe baina arautua). Maiztasun hau irrati-frekuentziaren bidez erabiltzen da, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknologia erabilita. Datuak paketeetan banatzen dira, eta pakete bakoitza 79 kanal Bluetooth espezifikotan transmititzen da, kanal bakoitzak 1 MHz-ko zabalera duelarik. Bluetooth Low Energy (BLE) kasuan, 2 MHz-ko tartea erabiltzen da 40 kanaletan.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]
Bluetooth-en modulazio nagusia hasieran [[w:en:Frequency-shift_keying#Gaussian_frequency-shift_keying|GFSK]] izan zen. Bluetooth 2.0+EDRtik aurrera, π/4-DQPSK eta 8-DPSK ere erabil daitezke gailu bateragarrietan. GFSK erabiltzen duten gailuek basic rate (BR) moduan funtzionatzen dute, 1 Mbit/s bit-tasa lortuz. EDR (Enhanced Data Rate) moduak 2 eta 3 Mbit/s arteko transmisio-abiadurak eskaintzen ditu.

Bluetooth teknologia paketeetan oinarritutako protokoloa da, [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] arkitekturan oinarritua. Bluetooth gailu batzuk konektatzen direnean sare berean ([[w:en:Piconet|piconet]]) nagusi batek gehienez zazpi morroi konekta ditzake. Gailuek rolak alda ditzakete; adibidez, gailu bat konexioa hasieratzen duenean nagusi gisa hasten da, baina ondoren morroi bezala funtziona dezake.

Bluetooth espezifikazioak bi piconet edo gehiago elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] bat osatzea ahalbidetzen du. Topologia hauetan gailu batzuk aldi berean nagusi eta morroi rola hartzen dute piconet desberdinetan. Datuak aldi berean nagusi eta morroi bakar baten artean transmititzen dira ([[w:Broadcasting_(networking)|broadcast]] modua oso gutxitan erabiltzen da). Nagusiak hautatzen du zein morroirekin komunikatuko den, eta normalean [[w:en:Round-robin_scheduling|round-robin]] moduan aldatzen da morroi gailuen artean.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>jknbzdmxe4jh3hmob0pzq4zbboswlgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43448</id>
      <parentid>43447</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T08:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>43448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11161" sha1="f7kw0eo1luxbwz7311mc9ge42ol8c9d" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Garai hartan, ez IBM ThinkPad ordenagailuak ezta Ericsson telefonoak ere ez ziren beren merkatuetako liderrak. Horregatik, Adalio Sanchezek eta Nils Rydbeckek komunikazio-teknologia estandar ireki bihurtzea erabaki zuten, ahalik eta enpresa gehienek erabil zezaten. Ericsson-ek irrati-teknologiari buruzkoak eta IBMk geruza logikoari lotutako patenteak definitu zituzten.

Ondoren, IBMko Adalio Sanchezek [[w:Intel|Intel]] enpresako Stephen Nachtsheim proiektura batu zuen, eta Intel-ek, bere aldetik, [[w:Toshiba|Toshiba]] eta [[w:Nokia|Nokia]] enpresak erakartzea lortu zuen. Horrela, 1998ko maiatzean sortu zen Bluetooth Special Interest Group (SIG) taldea, hasierako bost kideekin: Ericsson, IBM, Intel, Nokia eta Toshiba.

1999an aurkeztu zen lehen Bluetooth gailua: esku libreko mugikorreko entzungailu bat, eta [[w:en:COMDEX|COMDEX]] azokan sari garrantzitsu bat jaso zuen. Lehen Bluetooth telefonoa Ericsson-en prototipo bat izan zen (T36), baina merkatura iritsi zen lehen eredua R520m izan zen 2001ean. Urte berean, IBM enpresak ThinkPad A30 ordenagailu eramangarria aurkeztu zuen, Bluetooth integratua zuen lehenengoa.

2000ko hamarkadaren hasieran, Bluetooth teknologia pixkanaka kontsumo-elektronikako gailuetan integratzen hasi zen. Besteak beste, ibilgailuetako audio-sistemetan eta lehen gailu konektatuetan (gerora ingurune domotikoak deituko zirenak) erabiltzeko aukerak aztertu ziren. Garai hartan, Wifi teknologia oraindik ez zegoen oso hedatuta, eta horrek Bluetooth haririk gabeko komunikaziorako aukera egokia bihurtu zuen.

Enpresa handiek, bereziki [[w:Motorola|Motorola]] eta Nokia bezalakoek, teknologia beren gailuetan integratzeak Bluetooth-en hedapen azkarra bultzatu zuen merkatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==
Bluetooth teknologiak 2,402–2,480 GHz maiztasun-tartean funtzionatzen du (2,4 GHz-ko ISM banda, lizentziarik gabe baina arautua). Maiztasun hau irrati-frekuentziaren bidez erabiltzen da, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknologia erabilita. Datuak paketeetan banatzen dira, eta pakete bakoitza 79 kanal Bluetooth espezifikotan transmititzen da, kanal bakoitzak 1 MHz-ko zabalera duelarik. Bluetooth Low Energy (BLE) kasuan, 2 MHz-ko tartea erabiltzen da 40 kanaletan.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]
Bluetooth-en modulazio nagusia hasieran [[w:en:Frequency-shift_keying#Gaussian_frequency-shift_keying|GFSK]] izan zen. Bluetooth 2.0+EDRtik aurrera, π/4-DQPSK eta 8-DPSK ere erabil daitezke gailu bateragarrietan. GFSK erabiltzen duten gailuek basic rate (BR) moduan funtzionatzen dute, 1 Mbit/s bit-tasa lortuz. EDR (Enhanced Data Rate) moduak 2 eta 3 Mbit/s arteko transmisio-abiadurak eskaintzen ditu.

Bluetooth teknologia paketeetan oinarritutako protokoloa da, [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] arkitekturan oinarritua. Bluetooth gailu batzuk konektatzen direnean sare berean ([[w:en:Piconet|piconet]]) nagusi batek gehienez zazpi morroi konekta ditzake. Gailuek rolak alda ditzakete; adibidez, gailu bat konexioa hasieratzen duenean nagusi gisa hasten da, baina ondoren morroi bezala funtziona dezake.

Bluetooth espezifikazioak bi piconet edo gehiago elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] bat osatzea ahalbidetzen du. Topologia hauetan gailu batzuk aldi berean nagusi eta morroi rola hartzen dute piconet desberdinetan. Datuak aldi berean nagusi eta morroi bakar baten artean transmititzen dira ([[w:Broadcasting_(networking)|broadcast]] modua oso gutxitan erabiltzen da). Nagusiak hautatzen du zein morroirekin komunikatuko den, eta normalean [[w:en:Round-robin_scheduling|round-robin]] moduan aldatzen da morroi gailuen artean.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>f7kw0eo1luxbwz7311mc9ge42ol8c9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43449</id>
      <parentid>43448</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T08:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>43449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11138" sha1="2l2aocmm4c0c9dqr2gct5aykaqwjk8u" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:T oshiba|Toshiba]]batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

Ondoren, IBMko Adalio Sanchezek [[w:Intel|Intel]] enpresako Stephen Nachtsheim proiektura batu zuen, eta Intel-ek, bere aldetik, [[w:Toshiba|Toshiba]] eta [[w:Nokia|Nokia]] enpresak erakartzea lortu zuen. Horrela, 1998ko maiatzean sortu zen Bluetooth Special Interest Group (SIG) taldea, hasierako bost kideekin: Ericsson, IBM, Intel, Nokia eta Toshiba.

1999an aurkeztu zen lehen Bluetooth gailua: esku libreko mugikorreko entzungailu bat, eta [[w:en:COMDEX|COMDEX]] azokan sari garrantzitsu bat jaso zuen. Lehen Bluetooth telefonoa Ericsson-en prototipo bat izan zen (T36), baina merkatura iritsi zen lehen eredua R520m izan zen 2001ean. Urte berean, IBM enpresak ThinkPad A30 ordenagailu eramangarria aurkeztu zuen, Bluetooth integratua zuen lehenengoa.

2000ko hamarkadaren hasieran, Bluetooth teknologia pixkanaka kontsumo-elektronikako gailuetan integratzen hasi zen. Besteak beste, ibilgailuetako audio-sistemetan eta lehen gailu konektatuetan (gerora ingurune domotikoak deituko zirenak) erabiltzeko aukerak aztertu ziren. Garai hartan, Wifi teknologia oraindik ez zegoen oso hedatuta, eta horrek Bluetooth haririk gabeko komunikaziorako aukera egokia bihurtu zuen.

Enpresa handiek, bereziki [[w:Motorola|Motorola]] eta Nokia bezalakoek, teknologia beren gailuetan integratzeak Bluetooth-en hedapen azkarra bultzatu zuen merkatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==
Bluetooth teknologiak 2,402–2,480 GHz maiztasun-tartean funtzionatzen du (2,4 GHz-ko ISM banda, lizentziarik gabe baina arautua). Maiztasun hau irrati-frekuentziaren bidez erabiltzen da, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknologia erabilita. Datuak paketeetan banatzen dira, eta pakete bakoitza 79 kanal Bluetooth espezifikotan transmititzen da, kanal bakoitzak 1 MHz-ko zabalera duelarik. Bluetooth Low Energy (BLE) kasuan, 2 MHz-ko tartea erabiltzen da 40 kanaletan.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]
Bluetooth-en modulazio nagusia hasieran [[w:en:Frequency-shift_keying#Gaussian_frequency-shift_keying|GFSK]] izan zen. Bluetooth 2.0+EDRtik aurrera, π/4-DQPSK eta 8-DPSK ere erabil daitezke gailu bateragarrietan. GFSK erabiltzen duten gailuek basic rate (BR) moduan funtzionatzen dute, 1 Mbit/s bit-tasa lortuz. EDR (Enhanced Data Rate) moduak 2 eta 3 Mbit/s arteko transmisio-abiadurak eskaintzen ditu.

Bluetooth teknologia paketeetan oinarritutako protokoloa da, [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] arkitekturan oinarritua. Bluetooth gailu batzuk konektatzen direnean sare berean ([[w:en:Piconet|piconet]]) nagusi batek gehienez zazpi morroi konekta ditzake. Gailuek rolak alda ditzakete; adibidez, gailu bat konexioa hasieratzen duenean nagusi gisa hasten da, baina ondoren morroi bezala funtziona dezake.

Bluetooth espezifikazioak bi piconet edo gehiago elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] bat osatzea ahalbidetzen du. Topologia hauetan gailu batzuk aldi berean nagusi eta morroi rola hartzen dute piconet desberdinetan. Datuak aldi berean nagusi eta morroi bakar baten artean transmititzen dira ([[w:Broadcasting_(networking)|broadcast]] modua oso gutxitan erabiltzen da). Nagusiak hautatzen du zein morroirekin komunikatuko den, eta normalean [[w:en:Round-robin_scheduling|round-robin]] moduan aldatzen da morroi gailuen artean.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>2l2aocmm4c0c9dqr2gct5aykaqwjk8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43450</id>
      <parentid>43449</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T08:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>43450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10101" sha1="1ch7i7qkclkq77c8gk9rky2r9jg870b" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak ==
Bluetooth teknologiak 2,402–2,480 GHz maiztasun-tartean funtzionatzen du (2,4 GHz-ko ISM banda, lizentziarik gabe baina arautua). Maiztasun hau irrati-frekuentziaren bidez erabiltzen da, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknologia erabilita. Datuak paketeetan banatzen dira, eta pakete bakoitza 79 kanal Bluetooth espezifikotan transmititzen da, kanal bakoitzak 1 MHz-ko zabalera duelarik. Bluetooth Low Energy (BLE) kasuan, 2 MHz-ko tartea erabiltzen da 40 kanaletan.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]
Bluetooth-en modulazio nagusia hasieran [[w:en:Frequency-shift_keying#Gaussian_frequency-shift_keying|GFSK]] izan zen. Bluetooth 2.0+EDRtik aurrera, π/4-DQPSK eta 8-DPSK ere erabil daitezke gailu bateragarrietan. GFSK erabiltzen duten gailuek basic rate (BR) moduan funtzionatzen dute, 1 Mbit/s bit-tasa lortuz. EDR (Enhanced Data Rate) moduak 2 eta 3 Mbit/s arteko transmisio-abiadurak eskaintzen ditu.

Bluetooth teknologia paketeetan oinarritutako protokoloa da, [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] arkitekturan oinarritua. Bluetooth gailu batzuk konektatzen direnean sare berean ([[w:en:Piconet|piconet]]) nagusi batek gehienez zazpi morroi konekta ditzake. Gailuek rolak alda ditzakete; adibidez, gailu bat konexioa hasieratzen duenean nagusi gisa hasten da, baina ondoren morroi bezala funtziona dezake.

Bluetooth espezifikazioak bi piconet edo gehiago elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] bat osatzea ahalbidetzen du. Topologia hauetan gailu batzuk aldi berean nagusi eta morroi rola hartzen dute piconet desberdinetan. Datuak aldi berean nagusi eta morroi bakar baten artean transmititzen dira ([[w:Broadcasting_(networking)|broadcast]] modua oso gutxitan erabiltzen da). Nagusiak hautatzen du zein morroirekin komunikatuko den, eta normalean [[w:en:Round-robin_scheduling|round-robin]] moduan aldatzen da morroi gailuen artean.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>1ch7i7qkclkq77c8gk9rky2r9jg870b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43451</id>
      <parentid>43450</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezaugarri teknikoak */</comment>
      <origin>43451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9364" sha1="2lobko7x9p3ivxw0ilv5sgbvyr5x3pd" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.


Bluetooth espezifikazioak bi piconet edo gehiago elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] bat osatzea ahalbidetzen du. Topologia hauetan gailu batzuk aldi berean nagusi eta morroi rola hartzen dute piconet desberdinetan. Datuak aldi berean nagusi eta morroi bakar baten artean transmititzen dira ([[w:Broadcasting_(networking)|broadcast]] modua oso gutxitan erabiltzen da). Nagusiak hautatzen du zein morroirekin komunikatuko den, eta normalean [[w:en:Round-robin_scheduling|round-robin]] moduan aldatzen da morroi gailuen artean.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>2lobko7x9p3ivxw0ilv5sgbvyr5x3pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43452</id>
      <parentid>43451</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak */</comment>
      <origin>43452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9266" sha1="ar1xf60v2m063huv0z5sdvtk4i577fr" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Protokolo-multzoa ==
Bluetooth teknologia mailakako arkitektura osatzen duten protokolo-multzoan oinarritzen da. Arkitektura horrek hainbat protokolo mota biltzen ditu: oinarrizko protokoloak, kableen ordezkapenekoak, telefonia-kontrolekoak eta beste protokolo estandar batzuen egokitzapenak.
[[File:BluetoothProtocolStack.JPG|thumb|Bluetooth protokoloen mailakako arkitektura]]
[[w:en:List_of_Bluetooth_protocols|Bluetooth-en protokolo nagusiak]] honako hauek dira:

*'''LMP (Link Management Protocol)''': protokolo honek bi gailuren arteko irrati-lotura konfiguratu eta kontrolatzen du. Konexioaren ezarpena, kautotzea eta segurtasun-parametroak kudeatzen ditu.

*'''L2CAP (Logical Link Control and Adaptation Protocol)''': protokolo honek maila altuagoko protokoloen arteko komunikazioa ahalbidetzen du, eta hainbat konexio logiko multiplexatzeko erabiltzen da. Bere funtzio nagusiak hauek dira: paketeen segmentazioa eta berreraikuntza, datuen fluxu-kontrola eta kanal fidagarriak edo ez-fidagarriak sortzea. Bi funtzionamendu-modu nagusi ditu: ERTM (Enhanced Retransmission Mode) birtransmisio teknika erabiliz kanal fidagarriagoa eskaintzeko erabilia eta Streaming Mode (SM) sinpleagoa da ez du birtransmisioarik egiten ezta  fluxu-kontrolik ere.

*'''SDP (Service Discovery Protocol)''': protokolo honek gailu bati beste gailu batek eskaintzen dituen zerbitzuak eta haien ezaugarriak ezagutzeko aukera ematen dio. Hau funtsezkoa da gailuen arteko bateragarritasunerako.

*'''HCI (Host Controller Interface)''': maila hau interfazea da, eta hardwarearen (Bluetooth moduluaren) eta softwarearen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Sistema eragileak eta Bluetooth gailuak konektatzeko erabiltzen da.

*'''RFCOMM (Radio Frecuency Communications)''': protokolo hau seriean datu birtualen fluxua sortzeko erabiltzen da. Datu bitarrak garraiatzeko aukera ematen du protokolo honek.

*'''BNEP (Bluetooth Network Encapsulation Protocol)''': protokolo hau beste protokolo-pila batzuetatik datuak L2CAP kanal baten bidez garraiatzeko erabiltzen da. Protokolo honen asmo nagusia IP paketeak inguru pertsonaleko sarean garraiatzea da.

*'''AVCTP (Audio/Video Control Transport Protocol)''': protokolo hau urrutiko audio/bideo kontrol aginteak L2CAP kanal baten bitartez garraiatzeko erabiltzen da. Adibidez, bluetooth entzungailuen kontrol botoiek protokolo hau erabiltzen dute.

*'''TCS (Telephony Control Protocol)''': protokolo honek telefonia zerbitzuak kudeatzen ditu Bluetooth bidez, hala nola ahots-deiak. Adibidez, autoetako esku libreko sistemetan erabiltzen da.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>ar1xf60v2m063huv0z5sdvtk4i577fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43453</id>
      <parentid>43452</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6695" sha1="tmkwd5zwt0h27cmrg7sn29husxwoweb" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

'''Hasierako bertsioak (1.x)'''
*Bluetooth 1.0 / 1.0B: lehen bertsioak izan ziren, baina interoperabilitate arazoak zituzten.
*Bluetooth 1.1: akatsak zuzendu ziren, eta IEEE 802.15.1 estandarra bezala definitu zen. 
*Bluetooth 1.2: konexio azkarragoa eta AFH (adaptive frequency hopping) teknologia gehitu zen, interferentziak murrizteko.

Bertsio hauen gehienezko transmisio abiadura 1Mbit/s zen.

'''Abiadura hobetzea (2.x – 3.x)'''
*Bluetooth 2.0 + EDR: EDR (Enhanced Data Rate) sartu zen, eta transmisio abiadura 3 Mbit/s-ra igo zen.
*Bluetooth 2.1 + EDR: pairing segurua (SSP) eta energia-kontsumo txikiagoa.
*Bluetooth 3.0 + HS: abiadura handiak (24 Mbit/s arte) lortzeko, Wi-Fi (802.11) erabiltzen zen datu-transferentzia handietan.

'''Energia-eraginkortasuna (4.x)'''
*Bluetooth 4.0: Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, kontsumo oso baxuko gailuetarako (IoT, wearable-ak).
*Bluetooth 4.1: gailuek rol anitzak izan ditzakete aldi berean.
*Bluetooth 4.2: segurtasuna hobetu eta IoT-rako laguntza (IP konexioak).

'''IoT eta errendimendua (5.x)'''
*Bluetooth 5: abiadura bikoiztu edo irismena handitu daiteke (BLE-n).
*Bluetooth 5.1: gailuen kokapena zehazteko teknologia (AoA, AoD).
*Bluetooth 5.2: LE Audio eta audioaren eraginkortasun handiagoa.
*Bluetooth 5.3 – 5.4: energia-kudeaketa, segurtasuna eta komunikazio eraginkorragoa.

'''Azken bertsioak (6.x)'''
*Bluetooth 6.0: kokapena eta komunikazioaren zehaztasuna hobetzeko funtzio berriak.
*Bluetooth 6.1: energia-eraginkortasuna eta pribatutasuna hobetu dira.
*Bluetooth 6.2: konexio azkarragoak eta probetarako eta audio-transmisiorako hobekuntzak.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>tmkwd5zwt0h27cmrg7sn29husxwoweb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43454</id>
      <parentid>43453</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bluetooth bertsioak */</comment>
      <origin>43454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5635" sha1="sew2tebkm8y8nemk77ydjfqwbirozr8" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta IoT aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Bera, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko elementu bihurtu da egungo komunikazio digitalean, batez ere distantzia laburreko haririk gabeko konexioetan. Bere sinpletasuna, kostu baxua eta energia-kontsumo txikia direla eta, oso egokia da eguneroko gailuen arteko komunikaziorako.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
Gaur egun, Bluetoothen aplikazioak askotarikoak dira: audio transmisioan erabiltzen da entzungailu eta bozgorailu haririk gabekoetan; gailu periferikoetan eta ordenagailuen komunikazioan, hala nola teklatuetan eta saguetan; wearable gailuetan, adibidez smartwatch eta jarduera-neurgailuetan; automobilgintzan, esku libreko sistemetan eta multimedia konektibitatean; eta IoT eta domotika inguruneetan, etxe adimenduneko gailuen kontrolerako.
[[w:en:Bluetooth_Low_Energy|Bluetooth Low Energy (BLE)]] teknologiaren garapenari esker, Bluetooth gero eta gehiago erabiltzen da energia-kontsumo baxuko aplikazioetan, hala nola sentsoreetan eta IoT gailuetan. Horri esker, etorkizunean ingurune adimendunetan ([[w:Domotika|domotika inguruneetan]], [[w:Hiri_adimentsu|hiri adimentsuetan]]) gailuen arteko haririk gabeko komunikazio estandar nagusietako bat bihurtzea espero da.
== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>sew2tebkm8y8nemk77ydjfqwbirozr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43455</id>
      <parentid>43454</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ondorioa */</comment>
      <origin>43455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="gnhj0avxg1ll8hzn1pax7utwuw5ybzb" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.

2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta IoT aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Bera, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>gnhj0avxg1ll8hzn1pax7utwuw5ybzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43456</id>
      <parentid>43455</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>43456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4967" sha1="rsu3hn1d9hyy5qkyztsgb9ssvzwsabp" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta IoT aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Bera, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>rsu3hn1d9hyy5qkyztsgb9ssvzwsabp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43457</id>
      <parentid>43456</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bluetooth bertsioak */</comment>
      <origin>43457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4968" sha1="soj2xruibz39c60i188jc2q1y2vzfja" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta IoT aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Beraz, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>soj2xruibz39c60i188jc2q1y2vzfja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43458</id>
      <parentid>43457</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bluetooth bertsioak */</comment>
      <origin>43458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="54ej75ehaz8xi6hujczx1fy5vvipk7r" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta [[w:Gauzen_Internet|Gauzen_Internet (IoT)]] aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Beraz, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>54ej75ehaz8xi6hujczx1fy5vvipk7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43459</id>
      <parentid>43458</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bluetooth bertsioak */</comment>
      <origin>43459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="5eta2m3mto2a4ymheuf0hrq68vyw9li" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta [[w:Gauzen_Internet|Gauzen Internet (IoT)]] aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Beraz, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>5eta2m3mto2a4ymheuf0hrq68vyw9li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Datu-base erlazional</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7270</id>
    <revision>
      <id>43439</id>
      <parentid>43346</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T14:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rosa Arruabarrena</username>
        <id>2687</id>
      </contributor>
      <origin>43439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8269" sha1="npp3y93juei3uqj6qol59ttigczodvf" xml:space="preserve">'''Datu-base Erlazionalak (DBE)'''

[[Fitxategi:Database models.jpg|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]]

[[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;'''Elmasri, R. &amp; Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.&lt;/ref&gt;

Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;'''Irastorza, A.  &amp; Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).&lt;/ref&gt;

== Historia eta bilakaera ==
Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak &quot;''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''&quot; artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran:

*'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).&lt;/ref&gt;

*'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]] (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996)  alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials &amp; Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;
*'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;'''Silberschatz, A., Korth, H. F. &amp; Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.&lt;/ref&gt;

*'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Alderdi teknikoak ==
Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da:&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

*'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin.
*'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira.
*'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du  bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko.
Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplika[[w:JDBC|konektibitateari]]zioetatik datu-baseetarako
'''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da:
*'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena.

*'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;sql&quot;&gt;
-- SQL galderen egitura:

SELECT [{ALL|DISTINCT}]
    &lt;izena_eremua&gt;[, &lt;izena_eremua&gt;...]

FROM {&lt;izena_taula&gt;|&lt;izena_bista&gt;}
    [, {&lt;izena_taula&gt;|&lt;izena_bista&gt;}...]

[WHERE &lt;baldintza&gt; [{AND|OR} &lt;baldintza&gt;...]]

[GROUP BY &lt;izena_eremua&gt;[, &lt;izena_eremua&gt;...]]

[HAVING &lt;baldintza&gt; [{AND|OR} &lt;baldintza&gt;...]]

[ORDER BY {&lt;izena_eremua&gt;|&lt;indize_eremua&gt;} [{ASC|DESC}]
      [, {&lt;izena_eremua&gt;|&lt;indize_eremua&gt;} [{ASC|DESC}]]];
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia eta etorkizuna ==
50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte.

Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da.

Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>npp3y93juei3uqj6qol59ttigczodvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Java lengoaia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7273</id>
    <revision>
      <id>43440</id>
      <parentid>43357</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T14:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rosa Arruabarrena</username>
        <id>2687</id>
      </contributor>
      <origin>43440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="26jlhg68msx98k2p44znz9war9qxidc" xml:space="preserve">== Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala ==

[[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]]

'''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&amp;oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]]
Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan,  [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen.

Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. 
Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: 
* '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren.
* '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen.
* '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API'').
* '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Alderdi teknikoak eta arkitektura ==
[[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]]
Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (&lt;code&gt;.java&lt;/code&gt;) bytecode formatura (&lt;code&gt;.class&lt;/code&gt;) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
// Adibide klasikoa Javan
public class KaixoMundua {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println(&quot;Kaixo, mundua!&quot;);
    }
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da:
* '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz.
* '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz.
* '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA).
* '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz&lt;ref&gt;Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. &amp; Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.&lt;/ref&gt;.
* '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko.

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.&lt;ref&gt;Deitel, H. &amp; Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356&lt;/ref&gt;

Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]].

Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute.

Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da.&lt;ref&gt;Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.&lt;/ref&gt; Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>26jlhg68msx98k2p44znz9war9qxidc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/JavaScript</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7289</id>
    <revision>
      <id>43444</id>
      <parentid>43372</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T22:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8427" sha1="89xe6zw82g0qocnn4tydskif63xfv86" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

 Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta 1997an '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da''Document Object Model'' (DOM) iprogramazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Google-ren V8k edo Mozilla-ren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek script-en errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
=== EDO aurrekoa kabituko ez balitz, bertsio 'moztu' hau:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
  // DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa
  // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
  document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
    const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
    const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
    botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
      mezua.textContent = &quot;...&quot;;
    });
  });
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratu bihurtu du
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta sistema banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Aplikazio multiplataforma''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia-sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>89xe6zw82g0qocnn4tydskif63xfv86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7291</id>
    <revision>
      <id>43442</id>
      <parentid>43401</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T20:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>orrazte puntualak</comment>
      <origin>43442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7476" sha1="8ap13vx9sm6fvxxwgg8vil6op1909jt" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}
= PC =
[[Fitxategi:IBM PC 5150.jpg|eskuinera|thumb|250x250px| IBM PC 5150 Ordenagailu pertsonala]]
'''PC''' edo '''Ordenagailu pertsonala''' ({{Lang-en|personal computer}}) pertsona batek bakarrik erabiltzeko diseinaturiko [[w:Mikroordenagailu|mikroordenagailu]] mota bat da. Hasieran PCz aritzean IBM PC bateragarriei egiten zitzaien erreferentzia, baina denborarekin txip eta sistema desberdinetako ordenagailu guztietara zabaldu zen terminoa. 

Gehienetan, egungo erabilera ohikoentzat prestaturik dago: [[w:Internet|Interneten]] ibiltzeko, [[w:Testu-editore|testuak idazteko]], bulego edo etxeko-lanak egiteko, [[w:Musika|musika]] entzuteko edota bideoak ikusteko. Mugikortasuna kontuan hartuta bi mota nagusi bereizten dira: [[w:Mahai gaineko ordenagailu|mahai gaineko ordenagailuak]] (oraindik antza handia dutenak hasierakoekin) eta [[w:Ordenagailu eramangarri|ordenagailu eramangarriak]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Elhuyar|abizena=Zientzia|izenburua=Zorionak, PC!|hizkuntza=eu|data=2001-08-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zorionak-pc/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Trinity77.jpg|thumb|1977ko mikroordenagailuen &quot;trinitatea&quot;: Commodore PET, Apple II, eta TRS-80 Model I.]]
IBM 5150 izan zen lehen ‘'''ordenagailu pertsonala'''’ (Personal Computer, PC), eta 1981eko abuztuaren 12an jarri zen salgai. Modelo hark zeraman 8 biteko Intel 8088 mikroprozesadoreak 4,77 Mhz-etan egiten zuen lan. Garai haietan prozesadore azkarragoak ere bazeuden, baina hasierako helburua ez zen azkartasuna, etxetik lan egiteko ere balio izatea baizik. Garai hartan txikia zen  Microsoft enpresak garatutako PC-DOS 1.0 sistema eragilea erabiltzen zuen IBM 5150 ordenagailuak.

Aurrekari interesgarri asko izan zituen, honako hauek azpimarragarrienak izanik:

* 1973an, Xerox Alto konputagailua agertu zen, Lehen interfaze grafikoa (GUI) ekarri zuen.
* 1974an, 8080 mikroprozesadorean oinarritutako Altair 8800 modeloa, 1974an ekoitzia. Lehen PC arrakastatsutzat hartzen da.
* 1976an, Apple-k bere lehen konputagailua sortu zuen: Apple I.
* 1977an, Commodore PET eta Apple II agertu ziren eta arrakasta handia izan zuten.
* 1982an, Sinclair fabrikatzailearen ZX Spectrum eta Commodore 64 modeloek lortu zuten publiko zabalera iristea milioika ale salduta.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Total Share: Personal Computer Market Share 1975-2005 {{!}} Jeremy Reimer's Blog|hizkuntza=en|url=http://jeremyreimer.com/postman/node/329|aldizkaria=jeremyreimer.com|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

1990eko hamarkadaren hasieratik, [[w:Microsoft|Microsoft]] sistema eragileak (lehenik [[w:MS-DOS|MS-DOSekin]] eta gero [[w:Microsoft Windows|Windowsekin]]) eta [[w:Intel|Intelen]] x86 arkitekturan oinarritutako prozesadoreak nagusi izan dira ordenagailu pertsonalen merkatuan, eta  egun ere PC terminoak normalean Windows+Intel plataformari egiten dio erreferentzia, edo Windows PCei oro har (exekutatzen ari diren ARM txipak barne). Windowsen alternatibek merkatuaren zati minoritarioa hartzen dute; horien artean daude [[w:Apple Inc.|Appleren]] Mac plataforma ([[w:Mac OS|MacOS]] sistema eragilea exekutatzen dutenak), eta Unix motako sistema eragile libreak eta kode irekikoak, [[w:Linux|Linux]] bezalakoak (Linux-etik eratorritako ChromeOS-a barne). 

== Osagaiak ==
[[File:Personal computer, exploded 6.svg|thumb|upright=1.35|'''PC''' baten osagaiak eta dispositibo batzuk (horietako batzuk hautazkoak): 1:[[w:Eskaner|Eskaner]]ra; 2:[[w:CPU|CPU]] ([[w:Mikroprozesadore|mikroprozesadore]]); 3:[[w:Memoria|Memoria]] ([[w:Random-access memory|RAM]]); 4:Txartelak ([[w:Txartel grafiko|Txartel grafiko]]ak, etab.); 5:Konexioa argindarrera; 6:[[w:Disko optiko (informatika)|Disko optiko]]a ; 7:[[w:Disko gogor|Disko gogor]]ra (edo [[w:Egoera solidoko unitate|SSD]]]); 8:[[w:Txartel nagusi|Plaka nagusi]]a; 9:[[w:Bozgorailu|Bozgorail]]ak; 10:[[w:Pantaila (ordenagailua)|Pantaila]]; 11:[[w:Sistema eragile|Sistema eragile]]a; 12:[[w:Aplikazio informatiko|Aplikazio]]ak; 13:[[w:Teklatu (ordenagailua)|Teklatu]]a; 14:[[w:Sagu (ordenagailua)|Sagu]]a; 15:[[w:Disko  gogor|Disko gogorra]]; 16: [[w:Inprimagailu|Inprimagailu]]a]]
Ohiko PC batean [[w:Txartel nagusi|plaka nagusiaren]] bidez konektatzen dira oinarrizko osagaiak: [[w:Mikroprozesadore|mikroprozesadorea]], [[w:Memoria (informatika)|memoria]] eta dispositiboen txartelak ([[w:Txartel grafiko|txartel grafikoa]] eta [[w:Sare-txartel|sare-txartela]] besteak beste). Osagai nagusiez gain kanpoko dispositiboak daude, komunikazioa (sarrera eta irteera, adibidez) edo funtzio osagarriak (biltegiratze gehigarria, adibidez) bideratzeko helburuarekin: [[w:Teklatu (ordenagailua)|teklatua]], [[w:Pantaila (ordenagailua)|pantaila]], [[w:Inprimagailu|inprimagailua]], [[w:Eskaner|eskanerra]], kanpoko diskoak...

Software aldetik, hasierako [[w:Sistema eragile|sistema eragilea]] Microsofteko DOS sistema izan zen, geroago Windows sistemekin ordezkatuko zena, eta, esan bezala, MacOS eta Linux alternatibekin. [[w:Aplikazio informatiko|Aplikazio]] hedatuenak ofimatikakoak eta datu-baseenak dira, baina PCak ere oso erabiliak dira ingurune industrialetan mota guztietako aplikazioak egikaritzeko. hala ere, [[w:Hodei konputazio|hodei-konputazioaren]] etorrerarekin gero eta ohikoagoa da aplikazioak ez egotea PCan bertan eta bertan instalatzeko beharra saihestea.

== Testu ebakia: IBMren eta Microsoften arteko lehia PC-DOS sistema dela-eta ==
1980an IBM oso enpresa ahaltsua zen informatikaren munduan eta Microsoft enpresa txiki ezezagun bat. Baina IBMk PCa merkaturatu nahi zuen eta garatzen ari zen sistema eragilea atzeratzen ari zitzaion. Testuinguru horretan, 1980ko azaroan, IBMk sinatu zuen Microsoftekin PC-DOS sistema eragilea eskuratzeko kontratua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=The clever clause that made Microsoft|hizkuntza=en-GB|url=https://www.docusign.com/en-gb/blog/clever-clause-made-microsoft|aldizkaria=www.docusign.com|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

Ezaguna denez PCa izugarrizko arrakasta izan zuen, eta IBMk eskubide esklusiboak zituela uste zuen, baina Microsoftek klausula bat sartua zuen kontratuan, enpresari sistema eragilea beste enpresa batzuei saltzeko aukera ematen ziona. Berehala Microsoftek MS-DOSen lizentzia saldu zien beste 70 konpainiari, horietako asko jada hasiak zirenak PCren hardware plataforma klonatzen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=InfoWorld Media Group|abizena=Inc|izenburua=Bill Gates, Microsoft and the IBM Personal Computer|argitaletxea=InfoWorld Media Group, Inc.|hizkuntza=en|data=1982-08-23|url=https://books.google.es/books?id=VDAEAAAAMBAJ&amp;pg=PA22&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Hortik sortu ziren IBMri eta Inteli konpetentzia handia egin zieten PC merkeak, eta orduan famatu ziren PCetako merkatuko enpresa berri batzuk, Compaq esaterako. Bi urtean IBM pasa zen merkatuaren % 80a izatetik % 20ra.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Jan|abizena=Bielik|izenburua=IBM turned the personal computer into a standard|hizkuntza=en-US|data=2026-04-22|url=https://webiano.digital/ibm-turned-the-personal-computer-into-a-standard/|aldizkaria=Webiano Digital &amp; Marketing Agency|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

Beraz, klausula batek aldatu zuen enpresa teknologikoen historia. Izan ere, klausula hari esker Microsoftek PCaren aroa menderatu ahal izan zuen, eta klausularen erruz informatikaren gailurrean zegoen IBM gainbehera etorri zen. 

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>8ap13vx9sm6fvxxwgg8vil6op1909jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43443</id>
      <parentid>43442</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T20:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7451" sha1="kbnqiw2dgvncljdrdc9cza1wd9u3um2" xml:space="preserve">= PC =
[[Fitxategi:IBM PC 5150.jpg|eskuinera|thumb|250x250px| IBM PC 5150 Ordenagailu pertsonala]]
'''PC''' edo '''Ordenagailu pertsonala''' ({{Lang-en|personal computer}}) pertsona batek bakarrik erabiltzeko diseinaturiko [[w:Mikroordenagailu|mikroordenagailu]] mota bat da. Hasieran PCz aritzean IBM PC bateragarriei egiten zitzaien erreferentzia, baina denborarekin txip eta sistema desberdinetako ordenagailu guztietara zabaldu zen terminoa. 

Gehienetan, egungo erabilera ohikoentzat prestaturik dago: [[w:Internet|Interneten]] ibiltzeko, [[w:Testu-editore|testuak idazteko]], bulego edo etxeko-lanak egiteko, [[w:Musika|musika]] entzuteko edota bideoak ikusteko. Mugikortasuna kontuan hartuta bi mota nagusi bereizten dira: [[w:Mahai gaineko ordenagailu|mahai gaineko ordenagailuak]] (oraindik antza handia dutenak hasierakoekin) eta [[w:Ordenagailu eramangarri|ordenagailu eramangarriak]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Elhuyar|abizena=Zientzia|izenburua=Zorionak, PC!|hizkuntza=eu|data=2001-08-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zorionak-pc/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Trinity77.jpg|thumb|1977ko mikroordenagailuen &quot;trinitatea&quot;: Commodore PET, Apple II, eta TRS-80 Model I.]]
IBM 5150 izan zen lehen ‘'''ordenagailu pertsonala'''’ (Personal Computer, PC), eta 1981eko abuztuaren 12an jarri zen salgai. Modelo hark zeraman 8 biteko Intel 8088 mikroprozesadoreak 4,77 Mhz-etan egiten zuen lan. Garai haietan prozesadore azkarragoak ere bazeuden, baina hasierako helburua ez zen azkartasuna, etxetik lan egiteko ere balio izatea baizik. Garai hartan txikia zen  Microsoft enpresak garatutako PC-DOS 1.0 sistema eragilea erabiltzen zuen IBM 5150 ordenagailuak.

Aurrekari interesgarri asko izan zituen, honako hauek azpimarragarrienak izanik:

* 1973an, Xerox Alto konputagailua agertu zen, Lehen interfaze grafikoa (GUI) ekarri zuen.
* 1974an, 8080 mikroprozesadorean oinarritutako Altair 8800 modeloa, 1974an ekoitzia. Lehen PC arrakastatsutzat hartzen da.
* 1976an, Apple-k bere lehen konputagailua sortu zuen: Apple I.
* 1977an, Commodore PET eta Apple II agertu ziren eta arrakasta handia izan zuten.
* 1982an, Sinclair fabrikatzailearen ZX Spectrum eta Commodore 64 modeloek lortu zuten publiko zabalera iristea milioika ale salduta.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Total Share: Personal Computer Market Share 1975-2005 {{!}} Jeremy Reimer's Blog|hizkuntza=en|url=http://jeremyreimer.com/postman/node/329|aldizkaria=jeremyreimer.com|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

1990eko hamarkadaren hasieratik, [[w:Microsoft|Microsoft]] sistema eragileak (lehenik [[w:MS-DOS|MS-DOSekin]] eta gero [[w:Microsoft Windows|Windowsekin]]) eta [[w:Intel|Intelen]] x86 arkitekturan oinarritutako prozesadoreak nagusi izan dira ordenagailu pertsonalen merkatuan, eta  egun ere PC terminoak normalean Windows+Intel plataformari egiten dio erreferentzia, edo Windows PCei oro har (exekutatzen ari diren ARM txipak barne). Windowsen alternatibek merkatuaren zati minoritarioa hartzen dute; horien artean daude [[w:Apple Inc.|Appleren]] Mac plataforma ([[w:Mac OS|MacOS]] sistema eragilea exekutatzen dutenak), eta Unix motako sistema eragile libreak eta kode irekikoak, [[w:Linux|Linux]] bezalakoak (Linux-etik eratorritako ChromeOS-a barne). 

== Osagaiak ==
[[File:Personal computer, exploded 6.svg|thumb|upright=1.35|'''PC''' baten osagaiak eta dispositibo batzuk (horietako batzuk hautazkoak): 1:[[w:Eskaner|Eskaner]]ra; 2:[[w:CPU|CPU]] ([[w:Mikroprozesadore|mikroprozesadore]]); 3:[[w:Memoria|Memoria]] ([[w:Random-access memory|RAM]]); 4:Txartelak ([[w:Txartel grafiko|Txartel grafiko]]ak, etab.); 5:Konexioa argindarrera; 6:[[w:Disko optiko (informatika)|Disko optiko]]a ; 7:[[w:Disko gogor|Disko gogor]]ra (edo [[w:Egoera solidoko unitate|SSD]]]); 8:[[w:Txartel nagusi|Plaka nagusi]]a; 9:[[w:Bozgorailu|Bozgorail]]ak; 10:[[w:Pantaila (ordenagailua)|Pantaila]]; 11:[[w:Sistema eragile|Sistema eragile]]a; 12:[[w:Aplikazio informatiko|Aplikazio]]ak; 13:[[w:Teklatu (ordenagailua)|Teklatu]]a; 14:[[w:Sagu (ordenagailua)|Sagu]]a; 15:[[w:Disko  gogor|Disko gogorra]]; 16: [[w:Inprimagailu|Inprimagailu]]a]]
Ohiko PC batean [[w:Txartel nagusi|plaka nagusiaren]] bidez konektatzen dira oinarrizko osagaiak: [[w:Mikroprozesadore|mikroprozesadorea]], [[w:Memoria (informatika)|memoria]] eta dispositiboen txartelak ([[w:Txartel grafiko|txartel grafikoa]] eta [[w:Sare-txartel|sare-txartela]] besteak beste). Osagai nagusiez gain kanpoko dispositiboak daude, komunikazioa (sarrera eta irteera, adibidez) edo funtzio osagarriak (biltegiratze gehigarria, adibidez) bideratzeko helburuarekin: [[w:Teklatu (ordenagailua)|teklatua]], [[w:Pantaila (ordenagailua)|pantaila]], [[w:Inprimagailu|inprimagailua]], [[w:Eskaner|eskanerra]], kanpoko diskoak...

Software aldetik, hasierako [[w:Sistema eragile|sistema eragilea]] Microsofteko DOS sistema izan zen, geroago Windows sistemekin ordezkatuko zena, eta, esan bezala, MacOS eta Linux alternatibekin. [[w:Aplikazio informatiko|Aplikazio]] hedatuenak ofimatikakoak eta datu-baseenak dira, baina PCak ere oso erabiliak dira ingurune industrialetan mota guztietako aplikazioak egikaritzeko. hala ere, [[w:Hodei konputazio|hodei-konputazioaren]] etorrerarekin gero eta ohikoagoa da aplikazioak ez egotea PCan bertan eta bertan instalatzeko beharra saihestea.

== Testu ebakia: IBMren eta Microsoften arteko lehia PC-DOS sistema dela-eta ==
1980an IBM oso enpresa ahaltsua zen informatikaren munduan eta Microsoft enpresa txiki ezezagun bat. Baina IBMk PCa merkaturatu nahi zuen eta garatzen ari zen sistema eragilea atzeratzen ari zitzaion. Testuinguru horretan, 1980ko azaroan, IBMk sinatu zuen Microsoftekin PC-DOS sistema eragilea eskuratzeko kontratua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=The clever clause that made Microsoft|hizkuntza=en-GB|url=https://www.docusign.com/en-gb/blog/clever-clause-made-microsoft|aldizkaria=www.docusign.com|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

Ezaguna denez PCa izugarrizko arrakasta izan zuen, eta IBMk eskubide esklusiboak zituela uste zuen, baina Microsoftek klausula bat sartua zuen kontratuan, enpresari sistema eragilea beste enpresa batzuei saltzeko aukera ematen ziona. Berehala Microsoftek MS-DOSen lizentzia saldu zien beste 70 konpainiari, horietako asko jada hasiak zirenak PCren hardware plataforma klonatzen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=InfoWorld Media Group|abizena=Inc|izenburua=Bill Gates, Microsoft and the IBM Personal Computer|argitaletxea=InfoWorld Media Group, Inc.|hizkuntza=en|data=1982-08-23|url=https://books.google.es/books?id=VDAEAAAAMBAJ&amp;pg=PA22&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; Hortik sortu ziren IBMri eta Inteli konpetentzia handia egin zieten PC merkeak, eta orduan famatu ziren PCetako merkatuko enpresa berri batzuk, Compaq esaterako. Bi urtean IBM pasa zen merkatuaren % 80a izatetik % 20ra.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Jan|abizena=Bielik|izenburua=IBM turned the personal computer into a standard|hizkuntza=en-US|data=2026-04-22|url=https://webiano.digital/ibm-turned-the-personal-computer-into-a-standard/|aldizkaria=Webiano Digital &amp; Marketing Agency|sartze-data=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

Beraz, klausula batek aldatu zuen enpresa teknologikoen historia. Izan ere, klausula hari esker Microsoftek PCaren aroa menderatu ahal izan zuen, eta klausularen erruz informatikaren gailurrean zegoen IBM gainbehera etorri zen. 

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>kbnqiw2dgvncljdrdc9cza1wd9u3um2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC-V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7307</id>
    <revision>
      <id>43434</id>
      <parentid>43433</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T13:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6173" sha1="jnllgngs300s0euxfbt800um3q02zrs" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>jnllgngs300s0euxfbt800um3q02zrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43435</id>
      <parentid>43434</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T13:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6195" sha1="frb1cwucfc2tgedwzbczpa1sk98e5j8" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>frb1cwucfc2tgedwzbczpa1sk98e5j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43436</id>
      <parentid>43435</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T13:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6202" sha1="191hvrecyd81wfrzd96nf4ml9kw0wwc" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>191hvrecyd81wfrzd96nf4ml9kw0wwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43437</id>
      <parentid>43436</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T13:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diseinua eta modularitatea */</comment>
      <origin>43437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6218" sha1="4l3hvz5rczgjeme5cjh17zwk8zgoqnj" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>4l3hvz5rczgjeme5cjh17zwk8zgoqnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43438</id>
      <parentid>43437</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T13:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Calista Redmond */</comment>
      <origin>43438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="1h4p04iwrjpmv712vfx99uc7o6gm3pb" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabil, alda eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, Redmond-en hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, Linux software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]](Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen du, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean Google, Nvidia eta Western Digital bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-/biltegiratze-arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu-multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, agindu-multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, ekosistema azkar hazten ari da: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-V-ra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;.

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>1h4p04iwrjpmv712vfx99uc7o6gm3pb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43441</id>
      <parentid>43438</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T19:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6345" sha1="mnefhodintub6h2799hgcwvuwitt0ap" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' (ingelesez &quot;risc-five&quot; ahoskatua) [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabiledo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun honek hardware merkeagoa, energia gutxiago kontsumitzen duena eta errendimendu hobea duena sortzea ahalbidetzen du.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.

Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>mnefhodintub6h2799hgcwvuwitt0ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Interfaze grafikoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7308</id>
    <revision>
      <id>43445</id>
      <timestamp>2026-06-19T07:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>euwikitik ekartzea</comment>
      <origin>43445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11300" sha1="pkb1pr73pqrs6y8yu7599he0muoya48" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Example_of_a_GUI.png|thumb|240x240px|Erabiltzaile interfaze grafiko bat (GUI), hainbat elementu erakusten dituena: aukera-botoiak, egiaztatze-kutxak, desplazamendu-barra eta beste elementu batzuk.]]
[[Fitxategi:GIMP-GUI.png|thumb|Gimp irudi-editorearen interfaze grafikoa: botoiak, erlaitzak, testu-kutxak, menuak, leihoak...]]
'''Erabiltzaile interfaze grafiko''' edo '''GUI''' (ingelesezko '''''G'''raphical '''U'''ser '''I'''nterface)'' bat interfaze mota bat da eta gailu elektronikoak edota aplikazioak era grafiko eta bisualean erabili ahal izatea ahalbidetzen du. Era honetako interfazeek erabiltzaileak gailuekin edo aplikazioekin izan beharreko elkarrekintza elementu grafikoen bidez bideratzen dute; botoiak, leihoak, menuak, ikonoak, desplazamendu-barrak eta horrelako elementuak erabiltzen dituzte aplikazioari aginduak emateko. Horrela, gailua edota aplikazioa era instintiboan erabili ahalko da, eta aginduak emateko kode edo agindu izenak ikasi beharra ekiditen da. Komando-lerro bidezko interfaze ('''''[[Komando lerroko interfaze|CLI]]''', '''C'''ommand '''L'''ine '''I'''nterface'' ingelesez) batean aginduak teklatuan idatzitako testu bidez eman behar dira eta aginduen izenak edota kodeak ikasi beharrak erabiltzailearen esperientzia okertzen dute. Alderantziz, aplikazioarekin edo gailuarekin izan beharreko elkarrekintza '''GUI''' bidez bideratzeak '''erabiltzaileei''' ikasketa prozesua azkartzeko aukera ematen die.&lt;ref name=&quot;computerhope.com&quot;&gt;{{Cite web|izenburua=Command line vs. GUI|hizkuntza=en|url=https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm|lana=www.computerhope.com|accessdate=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=MSCOM|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)|data=2007-03-12|url=https://docs.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1|lana=[[Microsoft Docs]]|accessdate=2021-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=MSCOM|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)|data=2007-03-26|url=https://docs.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2|lana=[[Microsoft Docs]]|accessdate=2021-11-07}}&lt;/ref&gt;

GUI bateko ekintzak bertako elementu grafikoak manipulatuz egiten dira normalean.&lt;ref&gt;{{Cite web|izenburua=Graphical user interface|hizkuntza=en|url=https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm|lana=ScienceDaily|accessdate=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy, Steven. &quot;[https://www.britannica.com/technology/graphical-user-interface Graphical User Interface (GUI)]&quot;. Britannica.com. Retrieved 2019-06-12.&lt;/ref&gt; Konputagailuez gain, GUIak beste hainbat gailutan ere erabiltzen dira, hala nola telefono adimendunetan, industriako edota bulegoko kontrol gailuetan, kotxeetan eta elkarrekintza eskatzen duen ia edozein tresnetan. Hala ere, elkarrekintza 2Dko bistaratze-pantailetan oinarritzen duten gailuetako interfazeetara mugatzen da GUI terminoa.

== GUI-aren eta interakzioaren diseinua ==
[[Aplikazio informatiko|Software-aplikazioen]] programazioan zati garrantzitsua suposatzen dute erabiltzaile interfaze grafikoaren diseinuak eta GUI-aren denbora-portaerak. Helburua da programa baten azpian dagoen diseinu logikoaren eraginkortasuna eta erabilerraztasuna hobetzea&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Martinez de guereñu|urtea=2021|izenburua=Diseinuaren oinarriak erabiltzaile-interfazeari aplikatuta|hizkuntza=eu|url=https://eteekin.eus/eu/fundamentos-de-diseno-aplicados-a-interfaz-de-usuario-ui-design/}}&lt;/ref&gt;; hau ''[[erabilgarritasun]]'' izeneko diseinu-diziplina bezala ezagutzen da. Erabiltzailea ardatz duten [[diseinu-metodoak]] erabiltzen dira, izan ere aplikazioaren atazetara ongi egokituta egon behar baitu diseinatutako agindu multzo bisualak.
[[Fitxategi:Interfazea.png|thumb|Aplikazioaren eta erabiltzailearen arteko informazio-trukea beharren arabera diseinatu behar da]]
Normalean, erabiltzaileek aplikazio bati informazioa widget bisualak manipulatuz ematen diote. Widget hauek datu-mota ezberdinetara egokituta daude, eta datu-mota bakoitzerako widget ezberdinak erabili beharko dira. Ondo diseinatutako interfaze bateko widget-ak erabiltzaileen helburuak lortzeko beharrezkoak diren ekintzak bideratzeko aukeratzen dira. Egoeraren kontrolatzaile batek egitura malguak onartzen ditu, eta, horietan, interfazea aplikazioaren funtzioekiko independentea da, baina era berean interfazea funtzio horiei lotuta egongo da; beraz, interfaze grafikoa erraz pertsonaliza daiteke. Horri esker, erabiltzaileek beste azal edo itxura bat aukeratu edo diseina dezakete, eta diseinatzailearen lana errazten du, erabiltzailearen beharrak aldatu ''ahala'' interfazea aldatzeko aukera erraztuz. GUI baten diseinu onak harreman estuagoa du erabiltzaileekin, sistemaren arkitekturarekin baino.

Widget handiak, esate baterako leihoak, erabiltzaileari informazioa emateko erabiltzen dira, aurkezpenaren eduki nagusirako marko edo edukiontzi bat eskaintzen dute, adibidez web orri baten edukia, posta elektronikoko mezu bat edo marrazki bat bistaratzeko erabil daitezke. Aldiz, widget txikienek erabiltzaileari informazioa sartzeko aukera ematen dioten tresna gisa jokatzen dute.

=== Interfazearen moldaketa ===
GUI baten diseinua 2 dimentsioetara mugatzen da, hau da, erabiltzailearen eta aplikazioaren arteko informazio-trukea 2Dko widgetak erabiliz egiten da, eta sagua edo hatza (edo hatzak) erabiliz kontrolatzen da erakuslea. Dena den ongi diseinatutako interfazea aldatzea erraza izan ohi da eta horrek hizkuntza ezberdinetara egokitzeko aukera paregabea eskaintzen du. Alegia, aplikazioa nahi adina hizkuntzatara [[Internazionalizazioa eta lokalizazioa|lokalizatzeko]] aukera errazten du.

Era berean, aplikazio bera erabili ahal izango da sarrerako beste teknologia batzuek erabiliz edota irteerako beste gailu mota batzuetara ere egokitu ahal izango da. Horrek guztiak interfazea GUI izatetik beste interfaze mota batzuetara pasatzeko aukera ere ematen du, esate baterako, sarrera ahotsaren bidez, begien mugimenduen bidez, eskuen mugimenduen bidez edo beste edozein teknologiaren bidez egiten duen interfaze mota ezberdinetara egokitu ahal izango litzateke. Irteerako atala ere aldatuko bagenu beste interfaze mota batzuetaz hitz egin beharko genuke, esate baterako 3D gailuetan oinarritutako interfazeez.

== Osagaiak ==
[[Fitxategi:Schema_of_the_layers_of_the_graphical_user_interface.svg|thumb|300x300px|Erabiltzaile-interfaze grafiko baten geruzak, leiho-sistema batean oinarrituak]]
GUI batek teknologiak eta gailuak konbinatzen ditu, eta erabiltzaileei plataforma bat eskaintzen die elkarreraginean aritu ahal izateko bai informazioa jasotzeko eta bai informazioa emateko ere.

Informazio-trukerako era bisualean ulertzeko moduko hizkuntza osatzen duten elementuak erabiltzen dira. Horri esker, informatika-trebetasun gutxi duten pertsonek software informatikoa erabil dezakete. Interfaze grafikoetan ohikoen diren elementuak dira leihoak, ikonoak, testu-eremuak, marraz-guneak, menuak, botoiak eta erakuslea (sagua edo ukimen pantailako kokapena).

Elementu horietan oinarritutako elkarrekintza-estiloak sarrerarako gailu birtual bat erabiltzen du; gailu horrek puntu bat adierazten du, eta puntu horren erakuslea beti ikusgai egon ohi da pantailan. Interfazeko zein elementuri eragingo zaion erakusten du. Gehienetan [[Sagu (ordenagailua)|sagua]] erabiltzen da lan horretarako, baina telefono mugikorretan edota PDAtan pantaila bera ukituz adierazten da erakuslearen kokapena. Erakusleak adierazten duen leihoan, ikonoan edota widgetean eragingo du erabiltzaileak.

Sarrerako gailuak hainbat agindu ezberdin adierazteko ahalmena izan ohi du: botoi bat edo gehiago eduki ditzake, desplazamendu-gurpila ere ohikoa da, edo ekintza ezberdinen bidez portaera ezberdinak onar ditzake, esate baterako, klik bakarra, klik bikoitza edo hirukoitza, arrastaka eramatea... Ekintza horiek menuak irekitzeko, edo aplikazioaren araberako aginduak emateko erabil daitezke.

=== Leiho kudeatzailea ===

[[Ordenagailu pertsonal|Ordenagailu]] pertsonalarekin aritzeko ere GUI berezi bat erabili ohi da, leiho-kudeatzailea hain zuzen ere. Sistema eragile bakoitzak bere leiho-kudeatzailea erabiltzen du: [[GNOME]], [[KDE]], [[MacOS X]], [[Microsoft Windows|Windows]]... guztiek daukate leiho-kudeatzailea. Leiho-kudeatzailean GUIaren elementu horiek guztiak mahaigaineko metafora baten bidez modelatzen dira eta idazmahaiaren simulazio bat sortzen dute. Simulazio horretan, pantailak idazmahai bat irudikatzen du, eta dokumentuak eta dokumentu-karpetak jar daitezke bertan. Leiho-kudeatzaileak mahaigaina kudeatzen du, bertan antolatzen ditu dokumentuak, karpetak eta beste aplikazioen leihoak eta idazmahaiaren simulazioari errealismo-maila eta antolaketa modu desberdinak eman diezazkioke. Leiho kudeatzaileak sarrerako gailuaren ekintzak erabiltzen ditu mahaigainean leihoak kokatzeko, mugitzeko edota antolatzeko, bai eta beste aplikazioak abiarazteko eta haiei dagozkien leihoekin elkarrekintza bideratzeko ere.
== Adibideak ==
&lt;gallery width=&quot;180px&quot; height=&quot;120&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Sample graphical environments&quot;&gt;
Fitxategi:GNOME Shell.png|[[GNOME]]
Fitxategi:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE]]
Fitxategi:Ubuntu Mate 18.04.1 with MATE 1.20.1.png|MATE
Fitxategi:Wayland demo 2.png|Hainbat leiho Wayland protokolopean
Fitxategi:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]]
Fitxategi:E17 bw screenshot.png|Enlightenment
Fitxategi:Sugar-home-view-0.82.jpg|Sugar
Fitxategi:X-Window-System.png|A [[twm]] [[X Window System]] environment
Fitxategi:Dwm-shot.png|The [[dwm]] [[tiling window manager]]
Fitxategi:Linux Mint 19.1 &quot;Tessa&quot; (Cinnamon).png|Cinnamon
Fitxategi:Phosh 0.14.0.png|Phosh
&lt;/gallery&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}

== Ikus, gainera ==
* [[Erabiltzailearen interfaze|Interfaze]]
* [[Gizaki-konputagailu elkarrekintza]]

== Kanpo estekak ==

* [http://www.slideshare.net/rajeshlal/evolution-of-user-interface-26414802 Erabiltzailearen interfaze grafikoaren bilakaera azken 50 urteetan] Rajek Lal enpresan
* Clive Akass-ek GUI asmatu zuten gizonak
* [http://toastytech.com/guis/index.html Erabiltzaile-interfazearen galeria grafikoa], zenbait GUIren pantaila-argazkiak
* [http://www.guidebookgallery.org/ Marcin Wichary's GUIdebook], Erabiltzailearen interfaze grafikoaren galeria: 5500 GUI pantaila baino gehiago, ikonoaren aplikazioa eta historia
* Mike Tucken [https://web.archive.org/web/20040309225129/http://www.sitepoint.com/article/real-history-gui GUIren historia erreala]
* [https://web.archive.org/web/20090605174302/http://www.nealstephenson.com/command/ Hasieran] Neal Stephenson-en aginte-lerroa zegoen
* [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.103.5038&amp;rep=rep1&amp;type=pdf 3D Erabiltzailearen interfaze grafikoak] (PDF), Farid BenHaji eta Erik Dybner, Informatika eta Sistemen Zientzien Saila, Stockholmeko Unibertsitatea
* [[hdl:10045/51725|Gibbsen Energia Funtzioaren Analisi Topologikoa (Oreka-Likidoaren Korrelazio Datuak). Gainazalak/Atra-lines/Hessian matrizeak aztertzeko, azterketa termodinamikoa eta erabiltzailearen interfaze grafikoa (GUI) ditu.]] - Alacanteko Unibertsitatea. 2015/18)
* Ryan Erwin Digital marketin espezialistak (CLLAX) hainbat eremutan informazioa bistaratzeko modu berritzaileak (2022-05)</text>
      <sha1>pkb1pr73pqrs6y8yu7599he0muoya48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43446</id>
      <parentid>43445</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T07:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Adibideak */</comment>
      <origin>43446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11001" sha1="4cpr517lbph6i2d3v93siglvpkvd0ec" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Example_of_a_GUI.png|thumb|240x240px|Erabiltzaile interfaze grafiko bat (GUI), hainbat elementu erakusten dituena: aukera-botoiak, egiaztatze-kutxak, desplazamendu-barra eta beste elementu batzuk.]]
[[Fitxategi:GIMP-GUI.png|thumb|Gimp irudi-editorearen interfaze grafikoa: botoiak, erlaitzak, testu-kutxak, menuak, leihoak...]]
'''Erabiltzaile interfaze grafiko''' edo '''GUI''' (ingelesezko '''''G'''raphical '''U'''ser '''I'''nterface)'' bat interfaze mota bat da eta gailu elektronikoak edota aplikazioak era grafiko eta bisualean erabili ahal izatea ahalbidetzen du. Era honetako interfazeek erabiltzaileak gailuekin edo aplikazioekin izan beharreko elkarrekintza elementu grafikoen bidez bideratzen dute; botoiak, leihoak, menuak, ikonoak, desplazamendu-barrak eta horrelako elementuak erabiltzen dituzte aplikazioari aginduak emateko. Horrela, gailua edota aplikazioa era instintiboan erabili ahalko da, eta aginduak emateko kode edo agindu izenak ikasi beharra ekiditen da. Komando-lerro bidezko interfaze ('''''[[Komando lerroko interfaze|CLI]]''', '''C'''ommand '''L'''ine '''I'''nterface'' ingelesez) batean aginduak teklatuan idatzitako testu bidez eman behar dira eta aginduen izenak edota kodeak ikasi beharrak erabiltzailearen esperientzia okertzen dute. Alderantziz, aplikazioarekin edo gailuarekin izan beharreko elkarrekintza '''GUI''' bidez bideratzeak '''erabiltzaileei''' ikasketa prozesua azkartzeko aukera ematen die.&lt;ref name=&quot;computerhope.com&quot;&gt;{{Cite web|izenburua=Command line vs. GUI|hizkuntza=en|url=https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm|lana=www.computerhope.com|accessdate=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=MSCOM|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)|data=2007-03-12|url=https://docs.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1|lana=[[Microsoft Docs]]|accessdate=2021-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=MSCOM|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)|data=2007-03-26|url=https://docs.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2|lana=[[Microsoft Docs]]|accessdate=2021-11-07}}&lt;/ref&gt;

GUI bateko ekintzak bertako elementu grafikoak manipulatuz egiten dira normalean.&lt;ref&gt;{{Cite web|izenburua=Graphical user interface|hizkuntza=en|url=https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm|lana=ScienceDaily|accessdate=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy, Steven. &quot;[https://www.britannica.com/technology/graphical-user-interface Graphical User Interface (GUI)]&quot;. Britannica.com. Retrieved 2019-06-12.&lt;/ref&gt; Konputagailuez gain, GUIak beste hainbat gailutan ere erabiltzen dira, hala nola telefono adimendunetan, industriako edota bulegoko kontrol gailuetan, kotxeetan eta elkarrekintza eskatzen duen ia edozein tresnetan. Hala ere, elkarrekintza 2Dko bistaratze-pantailetan oinarritzen duten gailuetako interfazeetara mugatzen da GUI terminoa.

== GUI-aren eta interakzioaren diseinua ==
[[Aplikazio informatiko|Software-aplikazioen]] programazioan zati garrantzitsua suposatzen dute erabiltzaile interfaze grafikoaren diseinuak eta GUI-aren denbora-portaerak. Helburua da programa baten azpian dagoen diseinu logikoaren eraginkortasuna eta erabilerraztasuna hobetzea&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Martinez de guereñu|urtea=2021|izenburua=Diseinuaren oinarriak erabiltzaile-interfazeari aplikatuta|hizkuntza=eu|url=https://eteekin.eus/eu/fundamentos-de-diseno-aplicados-a-interfaz-de-usuario-ui-design/}}&lt;/ref&gt;; hau ''[[erabilgarritasun]]'' izeneko diseinu-diziplina bezala ezagutzen da. Erabiltzailea ardatz duten [[diseinu-metodoak]] erabiltzen dira, izan ere aplikazioaren atazetara ongi egokituta egon behar baitu diseinatutako agindu multzo bisualak.
[[Fitxategi:Interfazea.png|thumb|Aplikazioaren eta erabiltzailearen arteko informazio-trukea beharren arabera diseinatu behar da]]
Normalean, erabiltzaileek aplikazio bati informazioa widget bisualak manipulatuz ematen diote. Widget hauek datu-mota ezberdinetara egokituta daude, eta datu-mota bakoitzerako widget ezberdinak erabili beharko dira. Ondo diseinatutako interfaze bateko widget-ak erabiltzaileen helburuak lortzeko beharrezkoak diren ekintzak bideratzeko aukeratzen dira. Egoeraren kontrolatzaile batek egitura malguak onartzen ditu, eta, horietan, interfazea aplikazioaren funtzioekiko independentea da, baina era berean interfazea funtzio horiei lotuta egongo da; beraz, interfaze grafikoa erraz pertsonaliza daiteke. Horri esker, erabiltzaileek beste azal edo itxura bat aukeratu edo diseina dezakete, eta diseinatzailearen lana errazten du, erabiltzailearen beharrak aldatu ''ahala'' interfazea aldatzeko aukera erraztuz. GUI baten diseinu onak harreman estuagoa du erabiltzaileekin, sistemaren arkitekturarekin baino.

Widget handiak, esate baterako leihoak, erabiltzaileari informazioa emateko erabiltzen dira, aurkezpenaren eduki nagusirako marko edo edukiontzi bat eskaintzen dute, adibidez web orri baten edukia, posta elektronikoko mezu bat edo marrazki bat bistaratzeko erabil daitezke. Aldiz, widget txikienek erabiltzaileari informazioa sartzeko aukera ematen dioten tresna gisa jokatzen dute.

=== Interfazearen moldaketa ===
GUI baten diseinua 2 dimentsioetara mugatzen da, hau da, erabiltzailearen eta aplikazioaren arteko informazio-trukea 2Dko widgetak erabiliz egiten da, eta sagua edo hatza (edo hatzak) erabiliz kontrolatzen da erakuslea. Dena den ongi diseinatutako interfazea aldatzea erraza izan ohi da eta horrek hizkuntza ezberdinetara egokitzeko aukera paregabea eskaintzen du. Alegia, aplikazioa nahi adina hizkuntzatara [[Internazionalizazioa eta lokalizazioa|lokalizatzeko]] aukera errazten du.

Era berean, aplikazio bera erabili ahal izango da sarrerako beste teknologia batzuek erabiliz edota irteerako beste gailu mota batzuetara ere egokitu ahal izango da. Horrek guztiak interfazea GUI izatetik beste interfaze mota batzuetara pasatzeko aukera ere ematen du, esate baterako, sarrera ahotsaren bidez, begien mugimenduen bidez, eskuen mugimenduen bidez edo beste edozein teknologiaren bidez egiten duen interfaze mota ezberdinetara egokitu ahal izango litzateke. Irteerako atala ere aldatuko bagenu beste interfaze mota batzuetaz hitz egin beharko genuke, esate baterako 3D gailuetan oinarritutako interfazeez.

== Osagaiak ==
[[Fitxategi:Schema_of_the_layers_of_the_graphical_user_interface.svg|thumb|300x300px|Erabiltzaile-interfaze grafiko baten geruzak, leiho-sistema batean oinarrituak]]
GUI batek teknologiak eta gailuak konbinatzen ditu, eta erabiltzaileei plataforma bat eskaintzen die elkarreraginean aritu ahal izateko bai informazioa jasotzeko eta bai informazioa emateko ere.

Informazio-trukerako era bisualean ulertzeko moduko hizkuntza osatzen duten elementuak erabiltzen dira. Horri esker, informatika-trebetasun gutxi duten pertsonek software informatikoa erabil dezakete. Interfaze grafikoetan ohikoen diren elementuak dira leihoak, ikonoak, testu-eremuak, marraz-guneak, menuak, botoiak eta erakuslea (sagua edo ukimen pantailako kokapena).

Elementu horietan oinarritutako elkarrekintza-estiloak sarrerarako gailu birtual bat erabiltzen du; gailu horrek puntu bat adierazten du, eta puntu horren erakuslea beti ikusgai egon ohi da pantailan. Interfazeko zein elementuri eragingo zaion erakusten du. Gehienetan [[Sagu (ordenagailua)|sagua]] erabiltzen da lan horretarako, baina telefono mugikorretan edota PDAtan pantaila bera ukituz adierazten da erakuslearen kokapena. Erakusleak adierazten duen leihoan, ikonoan edota widgetean eragingo du erabiltzaileak.

Sarrerako gailuak hainbat agindu ezberdin adierazteko ahalmena izan ohi du: botoi bat edo gehiago eduki ditzake, desplazamendu-gurpila ere ohikoa da, edo ekintza ezberdinen bidez portaera ezberdinak onar ditzake, esate baterako, klik bakarra, klik bikoitza edo hirukoitza, arrastaka eramatea... Ekintza horiek menuak irekitzeko, edo aplikazioaren araberako aginduak emateko erabil daitezke.

=== Leiho kudeatzailea ===

[[Ordenagailu pertsonal|Ordenagailu]] pertsonalarekin aritzeko ere GUI berezi bat erabili ohi da, leiho-kudeatzailea hain zuzen ere. Sistema eragile bakoitzak bere leiho-kudeatzailea erabiltzen du: [[GNOME]], [[KDE]], [[MacOS X]], [[Microsoft Windows|Windows]]... guztiek daukate leiho-kudeatzailea. Leiho-kudeatzailean GUIaren elementu horiek guztiak mahaigaineko metafora baten bidez modelatzen dira eta idazmahaiaren simulazio bat sortzen dute. Simulazio horretan, pantailak idazmahai bat irudikatzen du, eta dokumentuak eta dokumentu-karpetak jar daitezke bertan. Leiho-kudeatzaileak mahaigaina kudeatzen du, bertan antolatzen ditu dokumentuak, karpetak eta beste aplikazioen leihoak eta idazmahaiaren simulazioari errealismo-maila eta antolaketa modu desberdinak eman diezazkioke. Leiho kudeatzaileak sarrerako gailuaren ekintzak erabiltzen ditu mahaigainean leihoak kokatzeko, mugitzeko edota antolatzeko, bai eta beste aplikazioak abiarazteko eta haiei dagozkien leihoekin elkarrekintza bideratzeko ere.
== Adibideak ==
&lt;gallery width=&quot;180px&quot; height=&quot;120&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Sample graphical environments&quot;&gt;
Fitxategi:GNOME Shell.png|[[GNOME]]
Fitxategi:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE]]
Fitxategi:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]]
Fitxategi:X-Window-System.png|A [[twm]] [[X Window System]] environment
Fitxategi:Dwm-shot.png|The [[dwm]] [[tiling window manager]]
&lt;/gallery&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}

== Ikus, gainera ==
* [[Erabiltzailearen interfaze|Interfaze]]
* [[Gizaki-konputagailu elkarrekintza]]

== Kanpo estekak ==

* [http://www.slideshare.net/rajeshlal/evolution-of-user-interface-26414802 Erabiltzailearen interfaze grafikoaren bilakaera azken 50 urteetan] Rajek Lal enpresan
* Clive Akass-ek GUI asmatu zuten gizonak
* [http://toastytech.com/guis/index.html Erabiltzaile-interfazearen galeria grafikoa], zenbait GUIren pantaila-argazkiak
* [http://www.guidebookgallery.org/ Marcin Wichary's GUIdebook], Erabiltzailearen interfaze grafikoaren galeria: 5500 GUI pantaila baino gehiago, ikonoaren aplikazioa eta historia
* Mike Tucken [https://web.archive.org/web/20040309225129/http://www.sitepoint.com/article/real-history-gui GUIren historia erreala]
* [https://web.archive.org/web/20090605174302/http://www.nealstephenson.com/command/ Hasieran] Neal Stephenson-en aginte-lerroa zegoen
* [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.103.5038&amp;rep=rep1&amp;type=pdf 3D Erabiltzailearen interfaze grafikoak] (PDF), Farid BenHaji eta Erik Dybner, Informatika eta Sistemen Zientzien Saila, Stockholmeko Unibertsitatea
* [[hdl:10045/51725|Gibbsen Energia Funtzioaren Analisi Topologikoa (Oreka-Likidoaren Korrelazio Datuak). Gainazalak/Atra-lines/Hessian matrizeak aztertzeko, azterketa termodinamikoa eta erabiltzailearen interfaze grafikoa (GUI) ditu.]] - Alacanteko Unibertsitatea. 2015/18)
* Ryan Erwin Digital marketin espezialistak (CLLAX) hainbat eremutan informazioa bistaratzeko modu berritzaileak (2022-05)</text>
      <sha1>4cpr517lbph6i2d3v93siglvpkvd0ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/NoSQL datu-baseak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7309</id>
    <revision>
      <id>43460</id>
      <timestamp>2026-06-19T09:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19928-81</username>
        <id>2680</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: = NoSQL datu-baseak =  '''NoSQL''' (''Not Only SQL'' edo ''SQL ez dena'' esanahiekin lotua) erlaziozko datu-base tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia beha...</comment>
      <origin>43460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5725" sha1="mgfwshdrphbmtp260v56968k9fk6w7g" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' (''Not Only SQL'' edo ''SQL ez dena'' esanahiekin lotua) erlaziozko datu-base tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''Big Data'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz Carlo Strozzik bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

Web 2.0 delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan sortu ziren Bigtable, Dynamo eta ondorengo NoSQL irtenbide ugari.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* Eskalagarritasun horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, erdi-egituratu eta egituratu gabekoen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, ACID propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdinak egiten ditu, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak:
* Redis
* Riak
* Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:
* MongoDB
* CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak:
* Apache Cassandra
* Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak:
* Neo4j
* JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait mugak ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors. ''NoSQL''. English Wikipedia, Wikimedia Foundation.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Leavitt, Neal (2010). ''Will NoSQL Databases Live Up to Their Promise?'' IEEE Computer.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Vogels, Werner (2012). ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Mohan, C. (2013). ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Brewer, Eric (2012). ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>mgfwshdrphbmtp260v56968k9fk6w7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43461</id>
      <parentid>43460</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19928-81</username>
        <id>2680</id>
      </contributor>
      <origin>43461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="4b9njgwaq4c4hrlkw5hi47dlvpuwuut" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' (''Not Only SQL'' edo ''SQL ez dena'' esanahiekin lotua) erlaziozko datu-base tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''Big Data'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz Carlo Strozzik bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

Web 2.0 delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan sortu ziren Bigtable, Dynamo eta ondorengo NoSQL irtenbide ugari.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* Eskalagarritasun horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, erdi-egituratu eta egituratu gabekoen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, ACID propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdinak egiten ditu, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak:
* Redis
* Riak
* Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:
* MongoDB
* CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak:
* Apache Cassandra
* Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak:
* Neo4j
* JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait mugak ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==

&lt;references&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. ''NoSQL''. English Wikipedia, Wikimedia Foundation.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Leavitt, Neal (2010). ''Will NoSQL Databases Live Up to Their Promise?'' IEEE Computer.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Vogels, Werner (2012). ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Mohan, C. (2013). ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Brewer, Eric (2012). ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>4b9njgwaq4c4hrlkw5hi47dlvpuwuut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43462</id>
      <parentid>43461</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T09:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19928-81</username>
        <id>2680</id>
      </contributor>
      <origin>43462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5051" sha1="kabeirvzplw7990v3azhcrd8akobxam" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' (''Not Only SQL'' edo ''SQL ez dena'' esanahiekin lotua) erlaziozko datu-base tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''Big Data'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz Carlo Strozzik bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

Web 2.0 delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan sortu ziren Bigtable, Dynamo eta ondorengo NoSQL irtenbide ugari.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* Eskalagarritasun horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, erdi-egituratu eta egituratu gabekoen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, ACID propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdinak egiten ditu, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak:
* Redis
* Riak
* Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:
* MongoDB
* CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak:
* Apache Cassandra
* Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak:
* Neo4j
* JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait mugak ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==


&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>kabeirvzplw7990v3azhcrd8akobxam</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>