Wikiteka euwikisource https://eu.wikisource.org/wiki/Azala MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikiteka Wikiteka eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida Egilea Egilea eztabaida Orrialde Orrialde eztabaida Aurkibide Aurkibide eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 6844 28920 28916 2026-04-28T08:31:41Z Theklan 16 28920 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garapena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] 9bz7t6dcnwxjrx5erxyosj411hi3le9 0 7103 28919 2026-04-28T08:30:56Z Theklan 16 Orria sortu da. Edukia: <div class="text"> {{c|{{font|Musugitarra edo tronpa|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Musugitarra edo tronpa.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] '''1 MUSIKA TRESNA BAT''' Musugitarra antzinako musika tresna da. Txikia eta sinplea, metalezko egitura bat izaten du esku batekin haginen-ezpainen artean ipintzen dena, beste eskuko hatzekin erdiko altzairuzko mihi luzea jo edo dardara... 28919 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Musugitarra edo tronpa|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Musugitarra edo tronpa.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] '''1 MUSIKA TRESNA BAT''' Musugitarra antzinako musika tresna da. Txikia eta sinplea, metalezko egitura bat izaten du esku batekin haginen-ezpainen artean ipintzen dena, beste eskuko hatzekin erdiko altzairuzko mihi luzea jo edo dardara arazten den artean. Ezpainak, mihia eta masailak mugituz aldatzen da soinua, ahoa erresonantzia kaxa moduan erabiliz. Soinua grabea eta monokordea izaten da normalean, eulitzarrarena bezalakoa baina ozenagoa. ''Musugitarra'' hitza onartu du Euskaltzaindiak. Euskaraz, ''tronpa'' ere deitu zaio. Musugitarra eta batez ere tronpa aipatuko dugu. Gure auzo hizkuntzetan, espainolez ''harpa de boca'' (aho harpa) deitzen da, frantsesez ''guimbarde'' (ginbarda) edo ''trompe de Béarn'' (Biarnoko tronpa), ingelesez ''jew's harp'' (judu harpa), italieraz ''scacciapensieri'' (buruhausterik gabea, edo halako zerbait), galizieraz eta portugesez ''berimbao..,'' '''2 PINTURAN ETA ZINEAN''' Antzina-antzinatik eta munduko alde guztietan erabili da musika-tresna xume hori, izen diferenteekin. Pinturaren historia errepasatzen badugu, Pieter Brueghel Zaharraren koadro bat topatuko dugu XVI. mendeko Holandan, musugitarra bat, beste objektu batzuekin batera, kalean salgai. Beste pintore holandar apur bat gazteago batek, Kirk Baburenek, musugitarra-jole bat erretratatu zuen 1621an bere estilo argi, erdi, barrokoz: Zinearen historian ere askotan jo da musugitarra. John Ford-en pelikula batean (''Young Mr. Lincoln, 1939''). Henry Fonda da Lincoln gaztearen paperean, “Dixie” doinua jotzen delarik musugitarraz, ea zergatik deitzen den ''jew's harp'' eta, esplikatzen du Abraham Lincolnek “Daviden harpagatik”. Etimologia okerra seguru asko, edozein filologo ingelesek esplikatuko luke jaw > jew bihurtuko zela, eta masailezur-harpa dela. Baina, gure (gure belaunaldikoen) memoria zinematografikoan, musugitarra western spaghettiarekin dago bene-benetan lotuta. Ennio Morriconek doinu itzela sortu zuen Sergio Leone-ren “Dolarraren trilogía” sailerako: ''Per un pugno di dollari'' (Por un puñado de dólares, 1964) ''Per qualche dollaro in più'' (La muerte tenía un precio, 1965) eta ''Il buono, il brutto, il cattivo'' (El bueno, el feo y el malo, 1966). Ikaragarria benetan Clint Eastwood pistoleroaren bandar sonoroa: '''3 TRONPA, ERROMERIATIK BUELTAN''' Musugitarrari tronpa ere deitu izan zaio euskaraz. Juan Martin Elexpururen Bergarako hiztegian jasotzen da, erromeriatik bueltan jotzen zela. "''Erromeixatik etxerakuan mosu-gitarria juaz etortze giñan''". Orain ehun urte. Erromeria soinu eta dantza saio nagusiak amaitu eta etxeratzean, diskretuago eta lasaiago erabiltzen zela tresna hori. Orain berrehun urte Bartolome de Santa Teresaren dantza eta olgeta lizunen kontrako liburuan aipatzen da tronpa. Soinua sortzeko erabiltzen diren tresnak aipatzen dituenean: “''Cein organuba, cein biolina, cein guitarria, cein tambolina, cein trompia, cein sartain zaar bat (baseerijetaco viguireetan useetan dan leguez)...''” Ohartu hurrenkeraren goitik beherakoz: organo > biolin > gitarra > danbolin > tronpa > sarten zaharra… Tresna xumea zen tronpa, sartenaren hurrengoa. Zein soinu-tresna erabiltzen den berdin dela dio Frai Bartolok, soinua onerako bada, tresna ona da, eta soinua bekaturako bada, tresna txarra dela. Eta zaio gustatzen Frai Bartolori, plazan txistu eta danbolin soinuarekin dantzan egon ondoren, gauean berandu neskak eta mutilak ez direla etxera joaten zuzenean. Neska epelen bat edo mutil makalen bat joango da igual etxera. Baina gehienak, etxera zuzenean joan beharrean, bazterrik bazter ibiltzen gauari denbora ematen, bideko etxeetan, zelaietan edo sasi ondoetan, neskaren batek tronpa jotzen duela edo mutilen batek txilibitua, neska batek pandereta edo mutilen batek danbolina erromeriatik etxerako buelta alai, luze, berandutuetan. '''5 XV MENDEKO HERESEEN TELEGRAMA AKUSTIKOAK''' Bada Euskal Herrian hiri bat Tronperri deitzen dena, Durango. Inguruko herrietako jendeak “tronperrikoak” deitzen die antzinatik durangarrei. XVI. mendean, 1442-1445 urteetan heresia handi gertatu zen Durango hiribilduan eta inguruetan. Alonso Mella eta frantziskotar batzuek Espiritu Santua etorrera predikatu zuten, autoritate erlijioso eta politikoekiko desobedientzia proposatuz, eta jende askok jarraitu zien. Ondasunen eta sexu-harremanen komunismoa praktikatzen omen zuten, eta altxamendu armatuaren bidez botere politikaz jabetzeko asmoa omen zuten. Erregearen eta hierarkia eklesiastikoaren mandatariak laster antolatu ziren errepresiorako. Zapalketa hori saihesteko, non elkartu edo nondik alde egin elkarri abisatzeko, tronpak erabiltzen omen zituzten. Konparazio polita egin zuen Zirilo Agirrek tronpa deskribatzeko orduan: tronpa, hereseentzat, “telegrafo akustikoa” zela esan zuen. Kale izkinetan edo mendira estartetan jartzen omen ziren, eta tronpa joz pasatzen zituzten abisuak, eulitzarrarena ematen duen soinuarekin… Telegrama akustikoekin edo gabe, Gaztelako Erregearen hereseen aurkako errepresioa oso gogorra izan zen. Ehunetik gora hereje kondenatu zituzten heriotzara. 13 Durangoko Andramariko elizaren aurrean bertan erre zituzten bizirik. Beste asko Valladolid-en eta Santo Domingo de la Calzadan. Zirilo Agirrek uste zuten Alfonso de Mella hereseak ekarri zuela musugitarra gure lurraldera, Santanderretik edo Italiatik. Durango hereseek erabili zutela lehenengoz. Baina arkeologoek hainbat musugitarra edo tronpa aurkitu dituzte Euskal Herrian lehenagokoak. Durangoko hereseek erabiltzen zutelako tresna hori XV mendean, “Tronperri” deitu omen zioten harrezkero inguruko herrietakoek Durangori. Edo, agian alderantziz, Durangoko tailerren batean tronpak fabrikatzen zirelako sortu da herejeek tronpak erabiltzearen elezaharra. '''6 TRONPA JOTZEN''' Dena dela, “tronperrikoak” esanez tronpa jotzen zieten durangarrei. Hereseen ondorengoak zirelako edo tronpa fabrikatzaileen ondokoak zirelako. Tronperrikoak deitzea tronpa jotze bat da. “Tronpa jotzea”, aho-soinua jotzeaz aparte, “harpa jotzea” edo “adarra jotzea” da. Oñati aldean ere, ''Aitonaren uzta'' liburuan, Graziano Anduagak iseka-zentzu horretan erabiltzen du esaera: "''Señoriari tronpa jo zioten.”'' Musugitarra jotzea igual zeregin kultua eta txintxoa izango da. Tronpa ez, ikusi duzue tronpa jotzea erromeriatik berandu bueltatzearekin, herejia partetxarrenekoarekin eta burla egitearekin dagoela lotuta. </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] aefk67lowo61aqn6vuvf5hy27b8ccrx