Wikipedy:Siden wiskje

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Siden wiskje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>202</id>
    <revision>
      <id>1223694</id>
      <parentid>1223663</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wisklist */ FC Boppeslach bliuwt nei oerlis</comment>
      <origin>1223694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5600" sha1="ti3jo8z7jf53192hzpr1kcquwhbs6ck" xml:space="preserve">Dit is in list fan '''siden dy't wiske wurde moatte''', wat sizze wol dat se hielendal net mear yn it systeem foarkomme sille. Dat kinne siden wêze dêr't de ynhâld fan ferplakke is, dêr't oerstallige ynformaasje op stiet, dêr't gjin ynformaasje op stiet, ensfh. Inkeld [[Wikipedy:Behearders|behearders]] kinne siden wiskje.

== Gong fan saken ==
De opset is dat eltsenien in útstel dwaan kin om in side te wiskjen, mar dat dat proses ek wer stoppe wurde kin.

=== Utstel in side te wiskjen ===
As jo útstelle wolle om in side te wiskjen dan skriuwe jo dy op de list ûnderoan dizze side, mei in koarte reden, jo namme en de datum:
* &lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;&lt;u&gt;Titel&lt;/u&gt;&lt;/font&gt;, reden - Brûkersnamme, datum.
 
(Dy lêste twa kinne jo maklik tafoegje mei fjouwer ~-tekens efter elkoar.)&lt;br/&gt;
Nim dan de wiskwarskôging dy't hjirûnder stiet oer en set dy boppenoan de side dy't wiske wurde sil, sa't eltsenien dy't wat oan de side feroarje wol, sjen kin dat dat gjin doel mear hat.

=== Side dy't net wiske wurde moat ===
Fine jo dat in side dy't op de list stiet net wiske wurde moat, helje de rigel dan fuort, en skriuw yn de gearfetting wêrom. Of at jo it net sels dwaan wolle, skriuw dan ûnder it fersyk om te wiskjen in nije rigel, mei de grûn om dat net te dwaan, lykas:

** Reden om net te wiskjen - Brûkersnamme, datum.

At in side ferbettere wurdt dan moat de wiskwarskôging ek fuorthelle wurde, fansels, en it kin wêze dat in part fan de keppelings op 'e nij makke wurde moat.

=== Ofsluten fan de list ===
As in side hjir stean bliuwt, dan wurdt op in stuit de list troch in behearder ôfsletten, as er de siden op de eardere list wisket. De ôfslútdatum wurdt dan ûnderoan de list tafoege. Fan dy datum ôf, is der noch 15 dagen tiid om in side fan de list ôf te heljen. 

=== Wiskjen fan de siden ===
De siden dy't noch op de list stean as de 15 dagen om binne wurde troch in behearder wiske, útsein der binne goede tsjinarguminten of de behearder hat in oare reden om it net te dwaan. As de side net wiske wurdt, dan wurdt er neamd ûnder [[#Siden dy't net wiske binne|Siden dy't net wiske binne]].

=== Daalks wiskjen fan siden ===
Inkeld bart it dat in side daalks wiske wurdt. Dat kin bygelyks barre om't de titel obseen is, of nea goed wêze kin. Yn dat gefal wurdt de útlis opnaam ûnder [[#Daalks wiske siden|Daalks wiske siden]]. Foar ''tekst'' dy't net goed is hoecht dat net; jo kinne altiten de tekst weihelje en de wiskwarskôging der foar yn it stee sette.

=== Siden dy't meardere kearen oanmakke wurde ===
Om't in side dy't gefoelich is foar fandalisme, mar noch net bestiet dochs skoattelje te kinnen is der de side [[Wikipedy:Skoattele lege siden]]. At jo tinke dat de side dy't wiske wurde moat dêrop thús heart, jou dat dan yn it kommentaar oan.

== As in side wiske wurdt betsjut net dat it mêd net goed is ==
''As in side hjir stiet betsjut dat net dat it mêd net op de Wikipedy heart. In wiske side kinne jo letter gewoan op 'e nij skriuwe.''

''In part fan de siden is allinnich oanmakke trochdat immen nei in nije side begûn, begûn is mei it skriuwen, dan nei in pear tekens der fanôfsjoen hat, mar al op &quot;Fêstlizze&quot; klikt hat. Dêrtroch is de side al oanmakke, mar der is gjin ynhâld.''

* Stiet der in mêd op dizze side dêr't jo daalks in side oer skriuwe wolle, wiskje dy dan fan dizze side, gean nei it bewurkingsfjild fan dy side, wiskje alle tekst dy't dêr stiet, as der eat stiet, en skriuw in nijenien. Tink der al om dat der faaks nije keppelings komme moate, as dy ek al fuorthelle binne. 

== Wisk-warskôging ==
Foegje jo in side oan dizze list ta, set dan boppenoan dy side:&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;{{Wiskwarskôging}}&lt;/nowiki&gt;

De Wiki makket dêr dan dit fan:&lt;br&gt;
{| style=&quot;margin:0.5em; padding:0.5em; background:#FEE; border:1px solid #999;&quot;
|-
| [[File:Icono consulta borrar.png|60px|left]]
| &lt;big&gt;'''Side kin wiske wurde'''&lt;/big&gt;&lt;/br /&gt;
{{#if:{{{1|}}}|Reden: '''{{{1}}}'''&lt;br /&gt;}}&lt;br /&gt;'''Dizze side stiet op de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't nominearre binne om wiske te wurden]].'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''Dizze side soe wiske wurde kinne om't eltsenien de side (no) net brûkber mear fynt.&lt;br/&gt; Soenen jo noch in doel sjen foar dizze side, dan kinne jo der gewoan yn skriuwe, mar helje dan al earst de titel fan de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't wiske wurde sille]], om't jo wurk oars ek wiske wurde kinne soe.''
|}

----

==Wisklist ==
=== Siden dy't wiske binne ===
Sjoch foar siden dy't wiske binne it [https://fy.wikipedia.org/wiki/Wiki:Loch?type=delete Wisklochboek].

=== Siden dy't op 'e nominaasje steane om mei koarten wiske te wurden ===
&lt;big&gt;&lt;font color=red&gt;Dizze siden wurde wiske&lt;/font&gt;&lt;/big&gt; at se, nei't de list ôfsletten is, hjir op syn minst noch 15 dagen neamd wurde:
&lt;/font&gt;&lt;!-- Set de list hjirûnder, mar net it kopke, no hjirboppe del. Ferfang de namme en datum, hjirboppe, dan troch de golfkes --&gt;

=== Siden dy't neamd binne om wiske te wurden ===
* [[Masedoanje (Grikelân)]] - Hast gjin ynhâld. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mrt 2026, 19.58 (CET)
:: [[:nl:Macedonië (Griekenland)]] - ik nim oan dat immen dêr eat fan oernimme koe. (Mar ik wit net wêrom't de keppeling hjir net te sjen is.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.24 (CEST)

=== Siden dy't fuortendalik wiske wurde moatte ===
&lt;font color=red&gt;Dizze siden moatte sa fluch mooglik troch in Behearder wiske wurde&lt;/font&gt; om't de namme obseen is, it nearne nei liket, of oare swierrichheden hat:

==Siden dy't neamd binne om weromset te wurden ==</text>
      <sha1>ti3jo8z7jf53192hzpr1kcquwhbs6ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sealterfrysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4049</id>
    <revision>
      <id>1223820</id>
      <parentid>1164601</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43707" sha1="sri31rh2drfkiact1wgbhjhhszm8kbn" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Sealterfrysk |
oare nammen = Sealterlânsk, Sealtersk, Eastfrysk |
Ingelske namme = Sater Frisian, Saterland Frisian, Saterlandic, East Frisian |
eigen namme = Seeltersk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), hearrend ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch]], yn de regio [[Aldenburger Múnsterlân]] yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]] |
tal sprekkers = 1500-2.500 | teljier = 1998 |
dialekten = Roomelsesk, Schäddelsk, Strukeljesk |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - [[Eastfrysk]] - [[Iemsfrysk]] - '''Sealterfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it Sealterfrysk oerset) |
taalstatus = it Sealterfrysk genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = frs |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq |
}}
It '''Sealterfrysk''', ek wol ''Sealterlânsk'' of ''Sealtersk'' neamd, is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan de [[Westgermaanske talen]]. It is it iennichste noch libbene dialekt fan it [[Eastfrysk]], dat eartiids yn alle Eastfryske lannen fan de [[Iems]] oant de [[Weser]] sprutsen waard. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]].

It Sealterfrysk wurdt sprutsen yn de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]], bewesten de stêd [[Aldenburch]], sa'n fyftich km fan de [[Nederlân]]ske grins by [[Bad Nijeskâns]] ôf. [[Sealterlân]], dat in gebiet fan 123 km² beslacht, heart ta de ''Landkreis'' Kloppenburch, yn de regio Aldenburger Múnsterlân. It oantal sprekkers wurdt rûsd op 1500-2500, wat krapoan 20% fan de befolking fan it Sealterlân beslacht.

Histoarysk is it Sealterfrysk fuortkommen út it [[Aldfrysk]], mar de skiednis fan it skreaune Sealterfrysk hat syn oarsprong yn de 19e iuw. It Sealterfrysk hat dialekten, elk doarp dat oarspronklik Sealterfrysktalich is hat ien, mar de ferskillen binne tige lyts.

== Yndieling ==
[[Ofbyld:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.png|thumb|250px|left|Terreinferlies fan it Frysk. It Sealterfrysk is giel ynkleure.]]
It Sealterfrysk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], dy't bygelyks ek talen as it [[Frânsk]], [[Gryksk]], [[Russysk]], [[Perzysk]] en [[Hindy]] omfiemet. Mei û.m. it [[Deensk]], [[Noarsk]] en [[Sweedsk]] wurdt it ta de [[Germaanske talen]] rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]], [[Dútsk]], [[Nederlânsk]] en [[Jiddysk]] de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]]. Lykwols is it Sealterfrysk krekt as it Westerlauwersk Frysk nauwer besibbe oan it [[Ingelsk]] en it [[Skotsk]], wêrmei't it de [[Noardwestgermaanske talen]] foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e [[Angelsaksyske talen]] en de [[Fryske talen]]. Binnen de Fryske talen heart it Sealterfrysk ta de subgroep [[Eastfrysk]]. It Eastfrysk bestiet út twa dialektgroepen: It Iemsfrysk dat yn Grinslân en westlik East-Fryslân praat waard en it Wezerfrysk dat yn it eastlike part fan East-Fryslân sprutsen waard. It Sealterfrysk heart ta de Iemsfryske dialektgroep.
[[Ofbyld:Lânkaart eastfryske dialekten.GIF|thumb|300px|Taalkaart fan it [[Eastfrysk]]]]
Men wol wol hawwe dat de Fryske talen it naust oan it Ingelsk besibbe binne, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, jildt dat inkeld noch foar in oantal wurden en grammatikale eigenheden. Yn 'e [[midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it [[Frânsk]] sûnt de Normandyske ynfaazje fan [[1066]] op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Sealterfrysk reedlik konservatyf oerlevere waard. Fanâlds waard it Sealterfrysk (beheind) beynfloede troch it [[Nederdútsk]]. Sûnt de komst fan massamedia en Dútsktalige ynwenners yn it Sealterlân, wurdt it Sealterfrysk tige beynfloede troch it [[Dútsk|Standertdútsk]]. Sûnt de njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw hat ek de ynfloed fan it Ingelsk tanommen.

It Noardfrysk, Westerlauwersk Frysk en it Eastfrysk binne sûnt de midsiuwen har eigen paad gien en binne no (sûnder foarkennis) al lang net mear ûnderling fersteanber. De Eastfryske tongfallen Sealterfrysk en Wangereager Frysk wienen mooglik ûnderling wol foar in part fersteanber, hoewol't it Sealterfrysk ta de Iemsfryske dialektgroep hearde en it Wangereager Frysk ta de Wezerfryske dialektgroep. It Sealterfrysk en it Wangereager Frysk binne de iennichste twa dialekten fan it [[Eastfrysk]] (of Easterlauwersk Frysk), dy't de 20e iuw helle hawwe. It Wangereager Frysk is lykwols yn 1950 mei it ferstjerren fan de lêste sprekker útstoarn. Dêrmei is it Sealterfrysk de iennichste noch libjende fariant fan it Eastfrysk.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Sealterfrysk, it [[Westerlauwersk Frysk]],it [[Wangereager Frysk]], it [[Noardfrysk]] fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;12&quot;|foarbyldwurden
|-
|Sealterfrysk:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|''kweede''
|''uus''
|''fjauer''
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|''sizze''
|''ús''
|''fjouwer''
|-
|[[Wangereagersk|Wangereager Frysk]]&lt;ref&gt;Ut de wurdlist dy't opnommen is yn it boek ''Mittheilungen aus der Sprache der Wangeroger''. 1996. Ljouwert: [[Fryske Akademy]] &amp; Aurich/Auwerk, [[Ostfriesische Landschaft]]&lt;/ref&gt;:
|''haud''
|''farhaud''
|''uug''
|''naazii''
|''tuut''
|''tusk''
|''kinback''
|''soke''
|''oor''
|''quiddër''
|''uuz''
|''fiaur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|''seede''
|''üs''
|''fjouer''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''föörhood''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|''sai''
|''üs''
|''fjauer''
|-
|}

== Skiednis ==
=== Oerlibjen ===
Yn de [[Midsiuwen]] hearde al it gebiet fan de [[Nederlân]]ske grins oant en mei it [[lân Woersten]], oan de eastkant fan de rivier de [[Weser]], ta it [[Eastfrysk]]e taalgebiet. Mar fan likernôch [[1500]] ôf binne alle Eastfryske dialekten útsein it Sealterfrysk útstoarn. It lêste oerlibjende dialekt bûten [[Sealterlân]] wie it [[Wangereagersk]], dat op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]] sprutsen waard en dêr't de lêste sprekker fan kaam te ferstjerren yn [[1954]].

Der binne in stikmannich faktoaren dy't bydroegen hawwe oan it behâld fan it Sealterfrysk. Yn it foarste plak wie [[Sealterlân]] iuwenlang relatyf isolearre fan de bûtenwrâld troch syn lizzing op in sâneilân middenmank ûnbegeanbere [[sompe|heechfeansompen]]. De iennichste manear om it gebiet te berikken wie ornaris fia de [[Sealter Ie]] (Sealterfrysk: Seelter Äi), dy't der trochhinne streamt. Allinne winterdeis, as de sompen beferzen wienen, koe men [[Sealterlân]] oer lân berikke.

Fierders gong de [[Yndustriële Revolúsje]] oan [[Sealterlân]] foarby en bleau oant yn dizze tiid in plattelânsgebiet. Wichtige middels fan bestean wiene oant likernôch [[1800]] hannel en skipfeart oer de Seelter Ie en dêrnei turfgraverij en yn it noarden houten skipsbou. Fan [[1900]] ôf waard lânbou op de kultivearre hege feanen fan belang.

Boppedat hold it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] altiten in hegere status as it [[Nederdútsk]], dat yn de omlizzende gebieten sprutsen waard en dat troch de [[Sealterfriezen]] lang sjoen waard as minderweardich.

En ek wie fan belang dat [[Sealterlân]] nei de herfoarming troch de biskoppen fan [[Múnster]] rekatolisearre waard. Dêrtroch waarden de bannen mei de oare Eastfryske gebieten, dy't itsij [[luteranisme|lutersk]], itsij [[kalvinisme|kalvinistysk]] wurden wienen, ferbrutsen en hie it útstjerren fan de oare [[Eastfrysk]]e dialekten dêre gjin neidielige gefolgen foar it Sealterfrysk.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|thumbnail|It tsjintwurdige en it eardere Eastfryske taalgebiet.]]

=== Werûntdekking ===
It Sealterfrysk is oerlevere út optekenings fan reizgers en taalkundigen fan likernôch [[1800]] ôf. Oant de twadde helte fan de tweintichste iuw hiene de [[Sealterfriezen]] eins gjin besef fan har eigen taal. Se wisten wol dat it Sealterfrysk oars wie as de [[Nederdútsk]]e dialekten dy't om harren hinne sprutsen waarden, mar hienen gjin idee dat it eins in foarm fan it Frysk wie. Ek wie it frijwol útslutend in sprektaal en bestie der gjin stavering. Pas fan likernôch [[1950]] ôf waard it Sealterfrysk as skriuwtaal brûkt. Yn de jierren 1953-1965 ferskynt it ''Lesebouk foar Seelterlound'' yn in rige krante-artikelen; de ''Seelter Trjoue'' (1966-1972) wie in tydskrift dat as opfolger dêrfan sjoen wurde kin. Yn dy tiid ferskynden ek ferskate dichtbondels en ferhalebondels.

=== Delgong ===
In kearpunt yn de skiednis fan it Sealterfrysk kaam yn [[1945]]. Oan de ein fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] kamen der yn [[Sealterlân]], krekt as yn hiele [[West-Dútslân]], nammentlik withoefolle flechtlingen út de eastlike gebieten ([[Sileezje]], [[Poasen]], [[Pommeren (provinsje)|Pommeren]] en [[West-Prusen|West-]] en [[East-Prusen]]), dy't [[Dútslân]] ôfstean moatten hie oan [[Poalen]]. It tal flechtlingen wie net folle leger as it tal [[Sealterfriezen]] en eltsenien waard ferplichte neffens de romte yn syn hûs guon fan dy flechtlingen op te nimmen. Wylst guon fan harren har oanpasten en Sealterfrysk learden, ferbruts de mearderheid him net en spruts gewoan [[Dútsk]] of [[Nederdútsk]]. Om't de flechtlingen net mear werom koenen, setten in protte fan harren har yn [[Sealterlân]] nei wenjen; sa rekke it Sealterfrysk yn ien klap syn posysje as taal fan de mearderheid fan de befolking yn [[Sealterlân]] kwyt.

=== Weroplibbing ===
De earste Sealterfries dy't it belang fan it behâld fan de eigen taal ynseach, wie [[Hermann Janssen]]. Yn de sechstiger jierren lei dy kontakten mei akademisy lykas de Amerikaan dr. [[Marron C. Fort]], dy't ferbûn wie (en is) oan de [[Universiteit fan Aldenboarch]]. Dy akademisy soargen derfoar dat it Sealterfrysk bekendheid krige as iennichst oerlibjende foarm fan it [[Eastfrysk]].

As gefolch dêrfan waarden der fia de [[Fryske Rie|Grutfryske Rie]] foar it earst kontakten lein mei de [[Eastfriezen]], [[Noardfriezen]] en Westerlauwerske [[Friezen]]. En oan de Universiteit fan Aldenboarch waard de ''Arbeitsstelle Niederdeutsch und Saterfriesisch'' (&quot;Wurkkring Nederdútsk en Sealterfrysk&quot;) oprjochte, dy't it ûndersyk nei alle taalfoarmen tusken de [[Iems]] en de [[Weser]] koördinearje moast.

Yn [[1980]] kaam [[Marron C. Fort|Marron Fort]] syn mânske &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot; (&quot;Sealterfrysk Wurdboek&quot;) út. In oare tige wichtige útjefte foar it Sealterfrysk wie &quot;''Lound un Nomen''&quot; (&quot;Lân en Nammen&quot;), in beskriuwing fan Sealterlânske topografyske nammen, dat troch de út it Westerlauwersk [[Fryslân|Fryske]] [[Stiens]] ôfkomstige [[Pyt Kramer]] gearstald waard. Ek ferskynde yn [[1992]] it earste fan trije dielen fan in grou etymologysk Sealterfrysk wurdboek fan de selde skriuwer.

== Stavering ==
[[File:Fort-Wörterbuch.jpg|right|thumb|180px|It ''Saterfriesisches Wörterbuch'' fan [[Marron C. Fort]].]]
De Sealterfryske stavering is troch dr. [[Marron C. Fort]] gearstald foar yn &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot;. Yn tsjinstelling ta eardere staveringsfoarstellen wurdt dizze oer it algemien beskôge as maklik lêsber, om't er tichteby dy fan it [[Dútsk]] bliuwt. Sa is ûnder mear de saneamde ''Großschreibung'', it Dútske gebrûk om haadwurden te begjinnen mei in haadletter, oernommen. Ek binne der guon letters mei diakrityske tekens ynfierd, dêr't guon fan al en oare net yn it [[Dútsk]] foarkomme (&quot;ä&quot;, &quot;ì&quot;, &quot;ò&quot;, &quot;ö&quot;, &quot;ù&quot;, &quot;ü&quot;).

Yn de njoggentiger jierren is dy stavering wat oanpast, ûnder oare troch Pyt Kramer. De klamtekens binne hjiryn ôfskaft en heallange [[fokalen]] wurde no mei twa tekens skreaun (bygelyks ''Fugel'' &gt; ''Fuugel''). De skriuwwizen fan Fort en Kramer wurde beide foar publikaasjes brûkt. Net ien fan beide is offisjeel fêstlein, mar op skoalle wurdt de stavering fan Marron Fort brûkt.&lt;ref&gt;[http://www.huentling.de/grundschule/?Saterfriesisch:Saterfriesisch_in_der_Schule:Der_Unterricht ] Saterfriesisch in der Schule&lt;/ref&gt; In lytse ûntjouwing yn de stavering is werom te sjen oan it plaknamboerd fan it doarp [[Skäddel]] (Dútsk: ''Scharrel''), dat eartiids as ''Schäddel'' skreaun waard.

== Grammatika ==
=== Haadwurd ===
==== Lidwurd ====
It Sealterfrysk (en it [[Aldfrysk]]) makket ûnderskied tusken manlike en froulike haadwurden. It lidwurd ''die'' is manlik, ''ju'' is froulik en ''dät'' is ûnsidich. Foar it meartal wurdt ''do'' brûkt.&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich it manlik lidwurd &quot;die&quot; feroaret yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal yn &quot;dän&quot;. Yn de sin ''Die Mon sit ap dän Stoul'' is &quot;Die Mon&quot; it ûnderwerp (en it nominatyf) en &quot;dän Stoul&quot; it saaklik foarwerp (en it akkusatyf).  

Yn in oantal gefallen kin ynstee fan it manlike lidwurd &quot;die&quot; of it froulike lidwurd &quot;ju&quot; de fariant ''de'' brûkt wurde. Dat mei lykwols noait oan it begjin fan in sin wêze en it haadwurd dêr't it moat in direkte relaasje mei it byhearrende haadwurd hawwe. Sa wurdt dus sein: &quot;Ju Kuu is in de Weede&quot; (de ko is yn ’t lân). It wurd 'Weede' is froulik en soe ornaris it lidwurd &quot;ju&quot; krije. Yn dit gefal is it net it ûnderwerp, mar in foarwerp dat betrekking hat op de ko. It ôfswakke lidwurd &quot;de&quot; kin nei konsonanten noch fierder ôfswakke ta &quot;e&quot;: &quot;iät Flaask is in e Ponne&quot; (it fleis is yn 'e panne). 'das Fleisch ist in der Pfanne'.

Wannear't yn de 3e en 4e namfal de klam net op &quot;dän&quot; of &quot;dät&quot; leit, dan kinne dy lidwurden respektyflik ôfswakkte ta ''n'' of ''t'': &quot;hie strookede hier uur n Kop&quot; (hy streake har oer de holle) of &quot;die Pot stoant ap t Fjuur&quot; (de pot stiet op 't fjoer).

==== Wurdslachte ====
It Sealterfrysk makket ûnderskie tusken trije geslachten: Manlik, froulik en ûnsidich. 

Manlik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it manlike geslacht: ''die Foar'' (de heit), ''die Mon'' (de man), ''die Wänt'' (de jonge), ''die Bulle'' (de bolle)
*Beropsnammen dy't op ''-er'' einigje: ''die Bakker'' (de bakker), ''die Fisker'' (de fisker), ''die Gjuchter'' (de rjochter), ''die Skrieuwer'' (de skriuwer)
*Tiden fan 't jier, moannen en dagen: ''die Suumer'' (de simmer), die Meerte (maart), ''die Moundäi'' (de moandei)
*Wurden dy't op ''-em'' einigje: ''die Bäisem'' (de biezzem), ''die Boudem'' (de boaiem), ''die Woasem'' (de wazem)

Froulik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it froulike geslacht: ''ju Dochter'' (de dochter), ''ju Möie'' (de muoike), ''ju Muur'' (de mem), ''ju Ku'' (de ko)
*Beropsnammen dy't op ''-ske'' einigje: ''ju Buurske'' (de boerinne), ''ju Huushollerske'' (de húshâldster)
*Nammen fan beammen, dy't net mei ''-beam'' gearstald binne: ''ju Bouke'' (de boek), ''ju Danne'' (de din), ''ju Eeke'' (de iik)
*De measte fûgelnammen: ''ju Gäise'' (de goes), ''ju Oante'' (de ein), ''ju Swoalke'' (it sweltsje)
*Nammen fan himellichamen: ''ju Moune'' (de moanne), ''ju Sunne'' (de sinne)
*Wurden dy't op ''-egaid'' en ''-haid'' einigje: ''ju Fräiegaid'' (de frijheid), ''ju Gauegaid'' (de gauwichheid), ''ju Oaregaid'' (de aardichheid), ''ju Weerhaid'' (de wierheid)
*Wurden dy't op ''-enge'', ''-enje'' en ''-elge'' einigje: ''ju Deelenge'' (de dieling), ''ju Hoopenge'' (de hope), ''ju Skeedenje'' (de skieding)
*Wurden dy't op ''-äi'' einigje: ''ju Baaleräi'' (it rabjen), ''ju Buuräi'' (de buorkerij), ''ju Sloachteräi'' (de slachterij)
*Wurden dy't op ''-(s)t'' einigje en fan tiidwurden ôflaat binne: ''ju Sicht'' (it sicht), ''ju Toukumst'' (de takomst)
*Wurden dy't op ''-te'' einigje en fan eigenskipswurden ôflaat binne: ''ju Bratte'' (de breedte), ''ju Druuchte'' (de drûchte), ''ju Fierte'' (de fierte), ''ju tjukte'' (de tsjokte)
*Wurden dy't op ''-skup'' einigje: ''ju Boskup'' (it boadskip), ''ju Fründskup'' (de freonskip), ''ju Sälskup'' (it selskip)
*Wurden dy't op ''-else'' einigje: ''ju Moangelse'' (de pankoek)
*Fierwei de measte wurden dy't op ''-e'' einigje: ''ju Äddere'' (de ier), ''ju Hounde'' (de hân), ''ju Sträite'' (de strjitte), ''ju Riege'' (de rige)

Unsidich binne:
*Nammen foar jonge minsken en dieren, dy't nei beide geslachten ferwize: ''dät Bäiden'' (it bern), '''dät Koolich'' (de keal), ''dät Loum'' (de laam)
*De wynstreken: ''dät Noude'', ''dät Aaste'', ''dät Suude'', ''dät Wääste''
*De measte stofnammen: ''dät Eed'' (de turf), ''dät Gould'' (it goud), ''dät Bjoor'' (it bier), ''dät Säid'' (it sied) 
*Haadwurden dy't fan in tiidwurd ôflaat binne: ''dät Heeren'' (it hearren, ''dät Ieten'' (it iten), ''dät Skrieuwen'' (it skriuwen) 

==== Meartal ====
It Sealterfrysk hat, yn ferliking ta it Westerlauwersk Frysk, in ryk ferskaat oan meartalsútgongen.

*Haadwurden dy't op in konsonant einigje, krije yn 't meartal in ''-e'': ''die Appel - do Appele'' (appels), ''dät Bäiden - do Bäidene'' (bern)
*Giet it iental út op in stimleaze rûzer, dan feroaret dy yn 't meartal in stimhawwende rûzer (sêft): ''ju Brääch - do Brääge'' (brêgen), ''die Däif - do Däiwe'' (dieven)
*Haadwurden dy't op de fokaal ''-e'' einigje, krije yn 't meartal in ''-n'': ''die Boolke - do Boolken'' (balken), ''ju Sträite - do Sträiten'' (strjitten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ere'': ''dät Läid - do Läidere'' (lieten), ''dät Loum - do Loumere'' (lamen)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-en'': ''die Buur - do Buuren'' (boeren), ''ju Tied - do Tieden'' (tiden)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ne'': ''die Moanske - do Moanskene'' (minsken), ''dät Ooge - do Oogene'' (eagen)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ä'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Fäk - do Feeke'' (fakken), ''dät Fät - do Feete'' (fetten), ''dät Gebäd - do Gebeede'' (gebeden)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ää'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Blääd - do Bleede'' (blêden), ''dät Glääs - do Gleese'' (glêzen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''i'' - ''ie'' en de útgong ''-e'': ''dät Skip - do Skiepe'' (skippen), ''dät Spil - do Spiele'' (spullen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''o'' - ''oo'' en de útgong ''-e'': ''dät Gebod - do Geboode'' (geboaden), ''dät Lot - do Loote'' (lotten)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ou'' - ''äi'' en de útgong ''-e'': ''die Fout - do Fäite'' (fuotten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ljuude'': ''die Mon - do Monljuude'' (manlju), ''dät Wieuw - do Wieuwljuude'' (froulju)
*Gjin meartalsútgong krije: ''ju Hounde - do Hounde'' (hannen), ''die/ju Seelter - do Seelter'' (Sealter, Sealterlanner)
*In ûnregelmjittige meartalsfoarm hawwe: ''die Dai - do Deege'' (dagen), ''die Wai - do Weege'' (wegen)
*In folslein oar wurd yn it meartal: ''ju Ku - do Bäiste'' (kij)

==== Ferlytsing ====
It ferlytsing wurdt meastal mei it wurdsje ''littek'' (lyts) makke. Bygelyks ''die litje Appel'' (appeltsje), ''ju litje Bloume'' (blomke) en ''dät litje Bääd'' (bedsje).

Dêrneist binne der wurden dy't neffens foarm ferlytsingswurden binne, mar as haadwurd brûkt wurde sûnder dat minsken it gefoel hawwe dat it oarspronklik ferlytsingswurden wienen. De oarspronklike stam, it grûndwurd, ûntbrekt dan ek yn it Sealterfrysk. Foarbylden fan sokke wurden binne: ''ju Kluntje'' (klontsje), ''ju Tuffelke'' (ierdappel), ''Kaninken'' (knyntsje).

=== Foarnamwurd ===
==== Persoanlik &amp; besitlik foarnamwurd ====
It besitlik foarnamwurd hat sawol in manlike foarm as in foarm foar froulik, ûnsidich en meartal.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;1&quot;|
!colspan=&quot;2&quot;|Persoanlik fnw.wurd
!colspan=&quot;2&quot;|Besitlik fnw.wurd
|-
! Persoan
! Underwerpfoarm
! Objektfoarm
! Manlik 
! Froulik&lt;br&gt;Unsidich&lt;br&gt;Meartal
|-
| 1e iental
| iek 
| mie
| min
| mien
|-
| 2e iental
| du 
| die
| din
| dien
|-
| 3e iental
| hie (manlik)&lt;br&gt;ju (froulik)&lt;br&gt;et (ûnsidich) 
| him, hier 
| sin&lt;br&gt;hiere 
| sien&lt;br&gt;hiere 
|-
| 1e meartal
| wie
| uus
| uus
| uus
|-
| 2e meartal
| jie
| jou
| jou
| jou
|-
| 3e meartal
| jo
| hiere
| hiere
| hiere
|}

==== Weromwurkjend &amp; wjersidich foarnamwurd ====
De weromwurkjend foarnamwurden yn it Sealterfrysk yn it Sealterfrysk binne ''mie'', ''die'', ''sik'', ''uus'' en ''jou'': ''ju Fauene wunnert sik'' (de faam ferwûnderet har), ''du skuust die skoomje'' (do moatst dy skamje).

It wjersidich foarnamwurd wurdt makke mei ''sik eenuur'': ''jo hääbe sik eenuur ferroat'' (sy hawwe elkoar ferjûn), ''jo nöigeden sik eenuur'' (sy nûgen elkoar út).

==== Oanwizend foarnamwurd ====
De wurden yn de ûndersteande tabel binne oanwizende foarnamwurden.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal feroaret it manlik oanwizend foarnamwurd ''die'' yn ''dän''. 

Mei de prefiks ''ke-'' kin it oanwizende foarnamwurd fersterke wurde: ''kedie'' (koarte foarm; krie), ''kedän'' (koarte foarm; krän), ''keju'' (koarte foarm; kju), ''kedät'' (koarte foarm; krät) en ''kedo''. Yn de praktyk wurde allininch de koarte foarmen brûkt, dus ''krie'', ''krän'', ''kju'' en ''krät''. It oanwizende foarnamwurd ''kedo'' hat gjin koarte foarm en wurdt sa brûkt. Foarbyld: ''dissen Mon nit, man krie'' (dizze man net, mar dy).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|disse ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|froulik
|disse  ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|ûnsidich
|dit ''(dit)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|}

Oan it manlik oanwizende foarnamwurd ''disse'' kin in ''-n'' taheakke wurde, dus ''dissen''. Foarbyld: ''disse Mon is kroank'' (dizze man is siik), ''mäd dissen Wänt kon me beeter baale as mäd dän'' (mei dizze jonge kinst better prate as mei dy), ''dit Bäiden is aller as dät'' (dit bern is âlder as dat).

It oanwizende foarnamwurd ''sun'' wurdt by alle geslachten brûkt. Wannear't der mear klam op it wurd lein wurdt, dan wurdt it by manlik wurden ''suk aan'' en by froulike en ûnsidige wurden ''suk een''. Foar it meartal wurdt ''sukke'' brûkt. Foarbyld: ''sun Huus'' (sa'n hûs), ''suk aan Mon'' (sa'n man), ''sukke Seeken'' (sokke saken).

==== Freegjend foarnamwurd ====
Foarbylden fan freegjende foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne 'wäl' (wa), 'wier' (wêr) 'wo' (hoe), 'wanner' (wannear), 'wäkke' (hokker), 'wät' (wat), 'wät foar' (watfoar) en 'wieruum' (wêrom).

==== Betreklik foarnamwurd ====
Foarbylden fan betreklike foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''die'', ''dän'', ''ju'', ''wier'', ''wät'' en ''do''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Sealterfrysk
!Westerlauwersk Frysk
|-
|''die Mon, die dät däin häd''
|''de man, dy't dat dien hat''
|-
|''dät Bäiden, wät dät däin häd''
|''it bern, wat it dien hat''
|-
|''die Mon, dän sien Rääd iek leend hääbe''
|''de man, waans fyts ik liend haw''
|-
|''dät Wieuw, ju hiere Woain iek kooped hääbe''
|''de frou, waans wein ik kocht haw''
|-
|''ju Fauene, wier iek mäd boalde ''
|''de fammen, mei wa't ik prate''
|-
|''do Ljuude, mäd do iek oarbaided hääbe''
|''de lju, mei wa't ik wurke haw''
|}

==== Unbeskaat foarnamwurd ====
Foarbylden fan ûnbeskate foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''me'' (men), ''wäl'' (immen), ''aan'' (ien), ''älk'', (elk), ''naan'' (net ien, manlik), ''neen'' (net ien, froulik/ûnsidich/meartal), ''neemens'' (nimmen), ''aal'' (allegear), ''wäkke'' (in pear), ''wät'' (wat/eat), ''fuul'' (folle), ''moonich'' (mannich) en ''uur'' (oare).

=== Telwurden ===
It Sealtersk hat echt Frysk klinkende telwurden: &lt;br /&gt;
''een, two, tjo, fjauer, fieuw, säks, soogen, oachte, njuugen, tjoon, alwen,''&lt;br /&gt; 
''tweelich, trättien, fjautien, füüftien, säkstien, soogentien, achttien, njuugentien,''&lt;br /&gt;
''twintich, trüütich, fjautich, füüftich, säkstich, soogentich, tachentich, njuugentich,''&lt;br /&gt;
''hunnert, duusend.''&lt;br /&gt;

Foar de earste trije binne der lykwols ek manlike foarmen: ''aan, twäin, träi''.&lt;br /&gt;
Dy wurde hiel konsekwint brûkt. Sis dus noait: ''een Mon''. It is altyd: ''aan Mon, twäin Monljuude''. 

Dan binne der fansels ek noch de rangtelwurden:&lt;br /&gt;
''eerste, twäide, trääde, fjoode'' (yn Strukelje ''fjädde''), ''füüfte, säkste, soogende, oachte, njuugende, tjaande, alfte, tweelfte, trättienste..'' 

En dan noch de tige aparte werhellingstelwurden:&lt;br /&gt;
''insen, twäie, träie'' ‘ienris’, ‘twaris’, ‘trijeris’. It giet dan fierder mei ''fjauermoal'' ens.

== Lûden ==
De lûden mei byhearrende útspraak yn de tabel hjirûnder komt út de ''Seelter Sproakleere'' fan [[Pyt Kramer]]''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;20&quot;|'''Koarte ienlûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|/a/||||[a]||Gat, falsk, kanne||
|-
|/ä/||||[ɛ]||Fäk, fäl, rädje||
|-
|/e/||||[ə]||se, et, bekoand||
|-
|/i/||liket wat op de ''ä''||[I]||Wille, licht, bidje||
|-
|/o/||liket wat op de ''a''||[ɔ]||Stok, konne||
|-
|/ö/||||[œ]||bölkje||
|-
|/u/||liket wat op de ''o''||[ʊ]||Stuk, Buk||
|-
|/ü/||liket wat op de ''ö''||[ʏ]||wül, Fründ||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Heallange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/ie/||||[iˑ]||Wiele, liek, Liene||
|-
|/uu/||||[uˑ]||fuul, Buuk||
|-
|/üü/||||[ʏˑ]||trüütich, wüül||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Lange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/aa/||||[aː]||Taal, Paad||as yn b''aa''s
|-
|/ää/||||[ɛː]||sääd, Stääd||as yn b''ê''d
|-
|/ee/||||[eː]||leet, Feete, leese||as yn r''ee''d
|-
|/íe/||streekje op de í wurdt gauris fuortlitten||[iː]||Sies, Liene, fiere||as yn w''ii''d
|-
|/oa/||||[ɔː]||Toal, Hoase||as yn nôt
|-
|/öä/||||[œː]||Göäwel, böädelje||as yn ''oeu''vre
|-
|/oo/||||[oː]||Dook, groot, Hoose||as yn r''oo''k
|-
|/öö/||||[øː]||Grööte, drööme||as yn d''eu''n
|-
|/úu/||streekje op de ú wurdt gauris fuortlitten||[uː]||fuul, suur, suuge||as yn s''û''ch
|-
|/ü'ü/||apostrof wurdt gauris fuortlitten||[yː]||Düüwel, düütelk||as yn dr''ú''f 
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Twalûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/áu/||streekje op de á wurdt gauris fuortlitten, ''a'' + heallange ''u''||[aːu]||gau, kauje||
|-
|/ai/||||[aːi]||nai, Sail, taie||as yn k''aai''
|-
|/äi/||koarte ''ä'' + heallange ''i''||[ɛɪ]||näi, Schäip, wäit||
|-
|/au/||||[au]||Dau, flau, haue||as yn bl''au''
|-
|/äu/||koarte ''ä'' + heallange ''u''||[eu]||häuw, stäuwen||
|-
|/eeu/||lange ''ee'' + heallange ''u''||[eːu]||skeeuw, leeuwe||
|-
|/ieu/||heallange ''ie'' + heallange ''u''||[iˑu]||Lieuw, ieuwen||
|-
|/oai/||lange ''oa'' + heallange ''i''||[ɔ:ɪ]||Koai, oain, loaierje||
|-
|/oi/||||[ɔy]||schoi, Moite, bloie||as yn b''oi''ler
|-
|/öi/||koarte ''ö'' + heallange ''ü''||[œ:i]||Möie, öile||
|-
|/ou/||||[o:u]||Douk, Lound, roupe||grutste oerienkomst mei ''au''
|}

=== Bylûden ===
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=1 cellspacing=0 style=&quot;text-align:center&quot;
|-
| '''Skriuwwize''' || b || ch || d || f || g || h || j || k || l || m || n || ng || p || r || s || t || v || w  
|-
| '''IPA''' || {{IPA|b}} || {{IPA|x}} || {{IPA|d}}, {{IPA|r}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ, ɣ}} || {{IPA|h}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|ŋ}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|t}} || {{IPA|v}} || {{IPA|w}} 
|}

== Hjoeddeistige taalsitewaasje ==
=== Dialekten ===
Fanâlds bestie [[Sealterlân]] út trije doarpen, [[Roomelse]] (Dútsk: Ramsloh), [[Skäddel]] (Scharrel) en [[Strukelje]] (Strücklingen). De nije delsetting [[Seedelsbierich]] (Sedelsberg), by [[Skäddel]], hat tsjintwurdich ek de status fan doarp. It Sealterfrysk bestiet út trije ûnderling fersteanbere dialekten, dy't oerienkomme mei de trije histoaryske doarpen. Yn [[Seedelsbierich]], wat in nije koloanje is, wurdt net folle Sealtersk sprutsen; hja dy't it dogge sprekke it dialekt fan Skäddel.&lt;br /&gt; De ferskillen tusken de dialekten binne relatyf grut foar sa'n lyts taalgebiet, mar bringe de ûnderlinge fersteanberens net yn gefaar. Dat komt ek om’t de Sealters hiele oare ferskillen hearre as wy. Sa wurdt ''Houd'' ‘hoed’ fan Skäddelers en guon Roomelsters útsprutsen as ''Hooud'', mar guon sprekkers brûke ek beide foarmen trochinoar, sûnder it blykber te hearren. Itselde jildt foar ''näi'' ‘nij’ en ''neei'' en dy lêste útspraak hawwe wy ek yn guon parten fan ús Wâlden. &lt;br /&gt;Hiel strang is lykwols it ferskil tusken ''oou'' en ''oo'' (sawat as ús ''oa'') en tusken ''eei'' en ''ee'' (sawat as ús ''ea''). Sa wurdt ûnderskaat ''Douk/Doouk'' ‘doek’ fan ''Dook'' ‘damp’ en ''Fäite/Feeite'' ‘fuotten’ (âld ''fiet''!) fan ''Feete'' ‘fetten’. &lt;br /&gt; 
Opfallend is wol roomelsters ''oa'' foar ''aa/a'' yn’e oare doarpen. Roomelse hat dus ''Noacht, Woain, oain, oachte, toanke'' ‘nacht’, ‘wein’, ‘eigen’, ‘acht’, foar ''Naacht, Wain, ain, aachte, taanke'' yn ‘e oare doarpen. Mar dat jildt wer net foar wurden as b.g. ''loang'' ‘lang’, ''broachte'' ‘brocht’.

=== Tal sprekkers ===
[[Ofbyld:Grafyk_sealterlân_en_it_sealterfrysk.GIF|thumb|De ynwenners fan Sealterlân dy't Sealterfrysk sprekke ôfset tsjin de folslein befolking fan de gemeente.]]
Der binne hjoed de dei, neffens in ûndersyk út [[1998]], noch sa'n 2.250 minsken dy't it Sealterfrysk sprekke kinne, mar dêrfan behearskje mar sa'n 1.000 lju dy taal echt goed. Dy minsken hearre fansels foar it grutste part by de âlderein, mar bemoedigjend is, dat neffens guon tellings it tal Sealtersktaligen wer stadichoan oan it tanimmen is.

As men as sprekkerstal 2.250 oanhâldt, kin men sizze dat 19,6% fan de likernôch 11.500 ynwenners fan [[Sealterlân]] tsjintwurdich de eigen taal noch sprekt. Dat liket net in soad, mar men moat wol foar it ferstân hâlde dat hast 70% fan de tsjintwurdige ynwenners fan [[Sealterlân]] harren dêr sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] nei wenjen set hawwe en dus nea Sealtersktalich west hawwe. Men soe dus sizze kinne dat der fan de 11.500 Sealterlanners mar 3.500 [[Sealterfriezen]] binne - mei mooglik nochris in 500 of sa om utens.

Mar ek ûnder de Sealterfriezen is de eigen taal yn it neigean rekke. Sa sprekt fan de âldste generaasje ynwenners fan [[Sealterlân]] (berne foar [[1940]]) noch 35% Sealterfrysk, wylst fan de jongste generaasje (berne nei [[1970]]) noch mar 16% de taal machtich is. Boppedat jout tsjintwurdich net mear as in fjirde part fan de Sealtersktaligen de eigen taal troch oan de bern. Dat komt foar in grut part mei om't mar 15% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] mei in Sealterfryske partner sletten wurde. Oars sein: 85% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] binne mei in partner dy't fan hûs út Nederdútsk- of Dútsktalich is.

De measte [[Sealterfriezen]] steane ridlik oant tige posityf foar harren taal oer en in protte fan harren binne lid fan de ''Seelter Buund'' (it &quot;[[Sealtersk Bûn]]&quot;), yn it [[Dútsk]] ''Heimatverein Saterland'' (&quot;Streekferiening Sealterlân&quot;) neamd. Dy ''Seelter Buund'' is de spille fan it Sealterfryske taal- en kultueraktivisme, al rekkenet dy it Sealterlânske [[Nederdútsk]] ek ta syn wurkgebiet.

=== Offisjele erkenning ===
[[Ofbyld:Skäddel Seelterlound.jpg|thumb|350px|Twatalige plaknammen yn 't Sealterlân. Hjir it komboerd oan de noardside fan it doarp Skäddel.]]
Tegearre mei it [[Noardfrysk]], it [[Nederdútsk]] en fjouwer oare talen waard it Sealterfrysk yn [[1998]] troch it [[Dútslân|Dútske]] regear opjûn ûnder Diel III fan it Jeropeeske Ferdrach foar Regionale of Minderheidstalen. Lykwols lykje de [[Dútslân|Dútske]] federale oerheid en de [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksyske]] dielsteatsregearing fan betinken te wêzen dat de ûndergong fan it Sealterfrysk net mear op te kearen is en se hawwe oant no ta dan ek net in protte jild of enerzjy oan bestege om dat foar te kommen.

Wat it offisjele gebrûk fan it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] sels oangiet, kin men op it gemeentehûs op alle ôfdielings yn it Sealterfrysk te wurd stien wurde. Ek kin it boargerlik houlik yn [[Sealterlân]] sûnt koarten yn it Sealterfrysk sletten wurde. Ek binne no de Sealterfryske nammen ek op de plaknammebuorden oanjûn (en yn it ferlingde dêrfan ferskine hjir en dêr Sealterfryske oantsjuttings op huzen).

=== Domeinenen ===
==== Underwiis ====
{{Apart|Frysk ûnderwiis yn Dútslân}}
Der binne yn [[Sealterlân]] fiif beukerskoallen, twa yn [[Roomelse]] en ien elk yn [[Skäddel]], [[Strukelje]] en [[Seedelsbierich]]. Tsjintwurdich wurdt op al dy fiif beukerskoallen it Sealterfrysk brûkt. Elk fan de fjouwer doarpen yn de gemeente hat ek in legere skoalle, dêr't yn de earste trije klassen teminsten ien oere yn de wike lesjûn wurdt yn it Sealterfrysk, troch de ûnderwizers en/of frijwilligers fan de ''Seelter Buund''. Yn de neisimmer fan 2011 sille alle pjutteboartersplakken en twa basisskoallen twatalich wurde. De dielsteat Nedersaksen, de gemeente Sealterlân en lokale bedriuwen hawwe in oerienkomst dêroer sletten. Foar de dosinten komt der in aparte kursus om it lesjaan yn it Sealterfrysk mooglik te meitsjen.

Foar middelber en heger ûnderwiis moatte de Sealterlanners bûten de gemeente wêze en dêr wurdt fansels gjin Sealterfrysk ûnderwiisd. Wol is der in ''Volkshochschul'' (&quot;Folkshegeskoalle&quot;), dy't alle jierren in Sealterfryske kursus foar tritich minsken oanbiedt. Oan de universiteiten fan [[Göttingen]], yn súdeastlik [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], en [[Kiel]], yn [[Sleeswyk-Holstein]], wurde kolleezjes oer it Sealterfrysk jûn.

==== Media ====
[[ofbyld:Bahnhofscharrel.jpg|thumb|right|300px| It Seelterfräiske Kulturhuus, ek studio fan 
de ''Sealter Utstjoering'']]
De &quot;''General-Anzeiger''&quot;, fan [[Rhauderfehn]], en de &quot;''Nordwest-Zeitung''&quot;, fan [[Aldenboarch]], ferskine geregeldwei artikels yn of oer it Sealterfrysk. Ek op de regionale tillefyzje-stjoerder ''[[NDR]]'' (''Norddeutscher Rundfunk'' - &quot;Noarddútske Omrop&quot;), dy't hiele Noard-[[Dútslân]], fan de [[Nederlân]]ske oant de [[Poalen|Poalske]] grins, fersoarget, wurdt út en troch oer it Sealterfrysk berjochte. It radiostasjon Ems-Vechte-Welle hat om de twa wiken op snein it [[Sealter útstjoering|Sealterfryske radioprogram ''middeeges'']] fan 11:00 oant 13:00.

==== Literatuer ====
{{Apart|Sealterfryske literatuer}}
Yn de 19e iuw skriuwe taalûndersikers oer it Sealterfrysk. Guon dêrfan sammelen sprekwurden dy't se yn harren wurken publisearren. Literêre wurken ferskine earst yn de fyftiger jierren fan de tweintichste iuw. Fan 1953 oant en mei 1965 wurde krantestikken skreaun yn de 'General Anzeiger', dy't letter sammele binne yn it ''Lesebouk foar Seelterlound''. It tydskrift ''Seelter Trjoue'' ferskynde fan 1966 oant en mei 1972 en kin as opfolger fan it Lesebouk sjoen wurde. Sawol yn it Lesebouk as yn de Seelter Trjoue binne literêre stikken publisearre fan minsken dy't ek sels boeken yn it Sealterfrysk skreaun hawwe. De measte literêre wurken befetsje benammen poëzij en koarte ferhalen. In tige produktive skriuwster is [[Margaretha Grosser]], dy't foaral berneboeken en ferhalebondels skreaun hat.

==== Tsjerke ====
Teminsten ienris yn de twa jier wurdt der hjoed-de-dei yn it roomske [[Sealterlân]] in mis yn it Sealterfrysk holden.

Fierders hat dr. [[Marron C. Fort|Marron Fort]] dwaande west mei it oersetten fan de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] yn it Sealterfrysk. Dêrby hie er te krijen mei nuveraardige swierrichheden om't er wurden oersette moast dêr't gjin Sealterfrysk wjergader foar wie. Reden dêrfan wie dat dy wurden yn de lytse isolearre plattelânsmienskip nea nedich wienen. Foarbylden dêrfan binne &quot;skipbrek&quot;, &quot;stânbyld&quot; en &quot;moardner&quot; (yn de hiele skiednis fan [[Sealterlân]] is mar ien moard bekend). En ek de filosofyske bespegelings fan de apostel [[Paulus]] yn syn brieven soargen foar frijwat swierrichheden by it oersetten.

De Sealterfryske [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne trouwens net allinne ornearre foar de [[Sealterfriezen]], mar foar it hiele eardere Fryske gebiet tusken de [[Lauwers]] en de [[Weser]], sadat taalbewuste lju dêr harren âlde taal besjen kinne. Dêrom stiet foaryn it mânske wurk dan ek: &quot;''Dät näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwers fräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Umelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound''&quot; (&quot;It Nije Testamint en de Psalmen yn de [[Easterlauwersk Fryslân|Easterlauwersk]] Fryske oertaal fan Sealterlân, de Grinzer Ommelannen, East-Fryslân, Jeverlân en Bûtjadingen&quot;).

== Undersyk ==
{{Apart|Frisistyk}}
It Sealterlân wie troch syn isolearre posysje yn it lânskip en de dêrút ûntstiene eigenheden al sûnt de 19e iuw in reisdoel foar ûndersikers. Al yn it jier 1794 skriuwde de antropolooch Mauritz Detten nei in besite oan it Sealterlân oer de Sealterfriezen. Hy omskriuwde de taal as in 'Platdútsk dat bedoarn wie' en sette wat wurden op skrift. Wat wiidweidiger is de reisbeskriuwing fan predikant Johann Gottfried Hoche yn syn wurk ''Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen'' dat yn 1800 ferskynd is. It Sealterfrysk joech er bysûnder omtinken yn in apart haadstik en omskriuwde de taal as it 'âldste [dialekt] fan Dútslân en de boarne fan it Ingelsk, Nederlânsk, Aldsaksysk en Platdútsk'.

Yn it jier 1836 ferskynde it wurk ''Onze Reis naar Sagelterland'' fan de Westerlauwerske Friezen [[Montanus Hettema|Hettema]] en Posthumus, dêr't aardich wat Sealterske wurden yn sammele binne. It wurk jout in romantysk byld en net sa wittenskiplik fan ynhâld. Yn it jier 1846 hold de East-Fryske teolooch Johann Friedrich Minssen ferskate moannen yn it Sealterlân ta. Syn beskriuwing fan it Sealterfrysk wie tige krekt makke en hy sammele dêrneist teltsjes en sprekwurden. In part fan syn ûndersyksresultaten publisearre Minssen yn it tydskrift Friesisches Archiv. It grutste part fan syn wurk is nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn en útjûn.

De stifter fan de moderne [[Frisistyk]], [[Theodor Siebs]], hold him ek dwaande mei it Sealterfrysk. Syn wurken oer de taalskiednis fan it Frysk en de ûntjouwing fan it Anglo-Frysk wurde hjoed-de-dei noch hieltyd brûkt. Hy bestudearre alle Fryske tongfallen dy't yn syn tiid praat waarden. Dêrneist joech er wiidweidich omtinken oan it Sealterfrysk. Ek it lêste wurk fan Siebs, dat yn it jier 1934 ferskynde, gong oer it Sealterlân.

Nei de Twadde Wrâldkriich hawwe [[Pyt Kramer]] en [[Marron Curtis Fort]] in soad ûndersyk nei it Sealterfrysk dien. De Westerlauwerske Fries [[Pyt Kramer]] joech doe't er 25 jier wie in Sealterfrysk wurdboek út (1961), yn 1992 ferskynde de earste bân fan it 'Näi Seelter Woudebouk'. Yn 1996 ferskynde noch in 'Woudelieste Düütsk-Seeltersk' en yn 1982 ferskynde er in lyts spraakleare fan it Sealterfrysk. Kramer die neist ûndersyk ek in soad foar it behâld fan de taal. Fan 1966 oant en mei 1972 joech et it tydskrift Seelter Trjoue en noch ferskate oare wurken út, lykas Minssen syn wurk dat nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn waard.

De Amerikaanske germanist Marron Curtis Fort begûn yn de santiger jierren fan de tweintichste iuw mei syn ûndersyk fan it Sealterfrysk en krige yn it jier 2003 de learstoel Leechdútsk en Sealterfrysk oan de universiteit fan Aldenboarch. Mei Hermann Dumstorf skriuwe hy in Sealterfrysk wurdboek, dat yn 1980 ferskynde. Dêrneist joech Fort de boeken ''Saterfriesisches Volksleben'' (1985) en ''Saterfriesische Stimmen'' (1990) út. Hy hat ek it Nije Testamint en de psalmen nei it Sealterfrysk oerset (2000).

== Foarbylden ==
'''1''' ''Seeltersk is ne Wäästgermaniske Sproake, ju fon sowät 2.200 Moanskene boald wäd in Seelterlound in dät Wääste fon Ooldenbuurich (Niedersachsen), sun 50 km uur dät holloundske Scheed bi Näischans.''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
'''2''' 
* Sealtersk:'' Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
* [[Noardfrysk]] (Mooringer): ''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
* [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]]:'' De jonge streake it famke om it kin en tute har op de wangen.''
* [[Nederdútsk|Eastfrysk Leechdútsk]]: ''De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
* [[Skiednis fan it Grinslânsk|Âldgrinslânsk]]: ''Der Jung strookde daet Wicht umme tsiin to unde tuude ier up Zeuken'' 
* [[Grinslânsk|Nijgrinslânsk]]: ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wangen''
* [[Nederlânsk]]:'' De jongen aaide het meisje om de kin en kuste haar op de wangen.''
* [[Dútsk]]:'' Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf den Wangen.''
* [[Ingelsk]]:'' The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.''

== Sjoch ek ==
* [[Sealterfryske literatuer]]
* [[Sealter útstjoering]]
* [[Europeesk Buro foar Lytse Talen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://itnijs.nl/2010/07/fryske-taal-yn-dutske-grunwet/ Fryske taal yn Dútske grûnwet] (It Nijs)
* [https://web.archive.org/web/20150617215157/http://seelter.16mb.com/ Näie Seelter Siede] 
* [http://seelter.16mb.com/woudelis.htm Spraakleare fan it Sealterfrysk]
* [http://seelter.16mb.com/woudeboukSF.htm Wurdboek Sealtersk-Frysk]
* [http://seelter.16mb.com/wurdlistFS.htm Wurdlist Frysk-Sealtersk]
* NSW, Nai Seelter Woudebouk, Ensyklopedy Sealtersk - Dútsk - Frysk - Ingelsk, [http://seelter.16mb.com/Deelleede.htm Letter A-E en G+H] (noch net folslein)
* [http://docserver.bis.uni-oldenburg.de/publikationen/bisverlag/2001/fornae00/fornae00.html Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound...]
* [http://www.allezhop.de/frysk/FWB%20Datenbank/FWB%20Datenbank.htm FWB-Datenbank Saterfriesisch]
* {{Wikiwurdboek}}
;Filmkes:
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-in-der-Schule_947120906001.html Sealtersk op skoalle, fideo]
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-vor-dem-Aussterben-gerettet_1204026365001.html ''Saterfriesisch vor dem Aussterben gerettet?'', fideo]
{{YnterWiky|code=stq}}


{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Sealterfrysk| ]]
[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>sri31rh2drfkiact1wgbhjhhszm8kbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223821</id>
      <parentid>1223820</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yndieling */</comment>
      <origin>1223821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43708" sha1="0ba7rr09ityayj4kq24466up73gpmvb" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Sealterfrysk |
oare nammen = Sealterlânsk, Sealtersk, Eastfrysk |
Ingelske namme = Sater Frisian, Saterland Frisian, Saterlandic, East Frisian |
eigen namme = Seeltersk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), hearrend ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch]], yn de regio [[Aldenburger Múnsterlân]] yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]] |
tal sprekkers = 1500-2.500 | teljier = 1998 |
dialekten = Roomelsesk, Schäddelsk, Strukeljesk |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - [[Eastfrysk]] - [[Iemsfrysk]] - '''Sealterfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it Sealterfrysk oerset) |
taalstatus = it Sealterfrysk genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = frs |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq |
}}
It '''Sealterfrysk''', ek wol ''Sealterlânsk'' of ''Sealtersk'' neamd, is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan de [[Westgermaanske talen]]. It is it iennichste noch libbene dialekt fan it [[Eastfrysk]], dat eartiids yn alle Eastfryske lannen fan de [[Iems]] oant de [[Weser]] sprutsen waard. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]].

It Sealterfrysk wurdt sprutsen yn de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]], bewesten de stêd [[Aldenburch]], sa'n fyftich km fan de [[Nederlân]]ske grins by [[Bad Nijeskâns]] ôf. [[Sealterlân]], dat in gebiet fan 123 km² beslacht, heart ta de ''Landkreis'' Kloppenburch, yn de regio Aldenburger Múnsterlân. It oantal sprekkers wurdt rûsd op 1500-2500, wat krapoan 20% fan de befolking fan it Sealterlân beslacht.

Histoarysk is it Sealterfrysk fuortkommen út it [[Aldfrysk]], mar de skiednis fan it skreaune Sealterfrysk hat syn oarsprong yn de 19e iuw. It Sealterfrysk hat dialekten, elk doarp dat oarspronklik Sealterfrysktalich is hat ien, mar de ferskillen binne tige lyts.

== Yndieling ==
[[Ofbyld:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.png|thumb|250px|left|Terreinferlies fan it Frysk. It Sealterfrysk is giel ynkleure.]]
It Sealterfrysk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], dy't bygelyks ek talen as it [[Frânsk]], [[Gryksk]], [[Russysk]], [[Perzysk]] en [[Hindy]] omfiemet. Mei û.m. it [[Deensk]], [[Noarsk]] en [[Sweedsk]] wurdt it ta de [[Germaanske talen]] rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]], [[Dútsk]], [[Nederlânsk]] en [[Jiddysk]] de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]]. Lykwols is it Sealterfrysk krekt as it Westerlauwersk Frysk nauwer besibbe oan it [[Ingelsk]] en it [[Skotsk]], wêrmei't it de [[Noardwestgermaanske talen]] foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e [[Angelsaksyske talen]] en de [[Fryske talen]]. Binnen de Fryske talen heart it Sealterfrysk ta de subgroep [[Eastfrysk]]. It Eastfrysk bestiet út twa dialektgroepen: It Iemsfrysk dat yn Grinslân en westlik East-Fryslân praat waard en it Wezerfrysk dat yn it eastlike part fan East-Fryslân sprutsen waard. It Sealterfrysk heart ta de Iemsfryske dialektgroep.
[[Ofbyld:Lânkaart eastfryske dialekten.GIF|thumb|300px|Taalkaart fan it [[Eastfrysk]]]]
Men wol wol hawwe dat de Fryske talen it naust oan it Ingelsk besibbe binne, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, jildt dat inkeld noch foar in oantal wurden en grammatikale eigenheden. Yn 'e [[midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it [[Frânsk]] sûnt de Normandyske ynfaazje fan [[1066]] op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Sealterfrysk reedlik konservatyf oerlevere waard. Fanâlds waard it Sealterfrysk (beheind) beynfloede troch it [[Nederdútsk]]. Sûnt de komst fan massamedia en Dútsktalige ynwenners yn it Sealterlân, wurdt it Sealterfrysk tige beynfloede troch it [[Dútsk|Standertdútsk]]. Sûnt de njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw hat ek de ynfloed fan it Ingelsk tanommen.

It Noardfrysk, Westerlauwersk Frysk en it Eastfrysk binne sûnt de midsiuwen har eigen paad gien en binne no (sûnder foarkennis) al lang net mear ûnderling fersteanber. De Eastfryske tongfallen Sealterfrysk en Wangereager Frysk wienen mooglik ûnderling wol foar in part fersteanber, hoewol't it Sealterfrysk ta de Iemsfryske dialektgroep hearde en it Wangereager Frysk ta de Wezerfryske dialektgroep. It Sealterfrysk en it Wangereager Frysk binne de iennichste twa dialekten fan it [[Eastfrysk]] (of Easterlauwersk Frysk), dy't de 20e iuw helle hawwe. It Wangereager Frysk is lykwols yn 1950 mei it ferstjerren fan de lêste sprekker útstoarn. Dêrmei is it Sealterfrysk de iennichste noch libjende fariant fan it Eastfrysk.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Sealterfrysk, it [[Westerlauwersk Frysk]], it [[Wangereager Frysk]], it [[Noardfrysk]] fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;12&quot;|foarbyldwurden
|-
|Sealterfrysk:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|''kweede''
|''uus''
|''fjauer''
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|''sizze''
|''ús''
|''fjouwer''
|-
|[[Wangereagersk|Wangereager Frysk]]&lt;ref&gt;Ut de wurdlist dy't opnommen is yn it boek ''Mittheilungen aus der Sprache der Wangeroger''. 1996. Ljouwert: [[Fryske Akademy]] &amp; Aurich/Auwerk, [[Ostfriesische Landschaft]]&lt;/ref&gt;:
|''haud''
|''farhaud''
|''uug''
|''naazii''
|''tuut''
|''tusk''
|''kinback''
|''soke''
|''oor''
|''quiddër''
|''uuz''
|''fiaur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|''seede''
|''üs''
|''fjouer''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''föörhood''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|''sai''
|''üs''
|''fjauer''
|-
|}

== Skiednis ==
=== Oerlibjen ===
Yn de [[Midsiuwen]] hearde al it gebiet fan de [[Nederlân]]ske grins oant en mei it [[lân Woersten]], oan de eastkant fan de rivier de [[Weser]], ta it [[Eastfrysk]]e taalgebiet. Mar fan likernôch [[1500]] ôf binne alle Eastfryske dialekten útsein it Sealterfrysk útstoarn. It lêste oerlibjende dialekt bûten [[Sealterlân]] wie it [[Wangereagersk]], dat op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]] sprutsen waard en dêr't de lêste sprekker fan kaam te ferstjerren yn [[1954]].

Der binne in stikmannich faktoaren dy't bydroegen hawwe oan it behâld fan it Sealterfrysk. Yn it foarste plak wie [[Sealterlân]] iuwenlang relatyf isolearre fan de bûtenwrâld troch syn lizzing op in sâneilân middenmank ûnbegeanbere [[sompe|heechfeansompen]]. De iennichste manear om it gebiet te berikken wie ornaris fia de [[Sealter Ie]] (Sealterfrysk: Seelter Äi), dy't der trochhinne streamt. Allinne winterdeis, as de sompen beferzen wienen, koe men [[Sealterlân]] oer lân berikke.

Fierders gong de [[Yndustriële Revolúsje]] oan [[Sealterlân]] foarby en bleau oant yn dizze tiid in plattelânsgebiet. Wichtige middels fan bestean wiene oant likernôch [[1800]] hannel en skipfeart oer de Seelter Ie en dêrnei turfgraverij en yn it noarden houten skipsbou. Fan [[1900]] ôf waard lânbou op de kultivearre hege feanen fan belang.

Boppedat hold it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] altiten in hegere status as it [[Nederdútsk]], dat yn de omlizzende gebieten sprutsen waard en dat troch de [[Sealterfriezen]] lang sjoen waard as minderweardich.

En ek wie fan belang dat [[Sealterlân]] nei de herfoarming troch de biskoppen fan [[Múnster]] rekatolisearre waard. Dêrtroch waarden de bannen mei de oare Eastfryske gebieten, dy't itsij [[luteranisme|lutersk]], itsij [[kalvinisme|kalvinistysk]] wurden wienen, ferbrutsen en hie it útstjerren fan de oare [[Eastfrysk]]e dialekten dêre gjin neidielige gefolgen foar it Sealterfrysk.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|thumbnail|It tsjintwurdige en it eardere Eastfryske taalgebiet.]]

=== Werûntdekking ===
It Sealterfrysk is oerlevere út optekenings fan reizgers en taalkundigen fan likernôch [[1800]] ôf. Oant de twadde helte fan de tweintichste iuw hiene de [[Sealterfriezen]] eins gjin besef fan har eigen taal. Se wisten wol dat it Sealterfrysk oars wie as de [[Nederdútsk]]e dialekten dy't om harren hinne sprutsen waarden, mar hienen gjin idee dat it eins in foarm fan it Frysk wie. Ek wie it frijwol útslutend in sprektaal en bestie der gjin stavering. Pas fan likernôch [[1950]] ôf waard it Sealterfrysk as skriuwtaal brûkt. Yn de jierren 1953-1965 ferskynt it ''Lesebouk foar Seelterlound'' yn in rige krante-artikelen; de ''Seelter Trjoue'' (1966-1972) wie in tydskrift dat as opfolger dêrfan sjoen wurde kin. Yn dy tiid ferskynden ek ferskate dichtbondels en ferhalebondels.

=== Delgong ===
In kearpunt yn de skiednis fan it Sealterfrysk kaam yn [[1945]]. Oan de ein fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] kamen der yn [[Sealterlân]], krekt as yn hiele [[West-Dútslân]], nammentlik withoefolle flechtlingen út de eastlike gebieten ([[Sileezje]], [[Poasen]], [[Pommeren (provinsje)|Pommeren]] en [[West-Prusen|West-]] en [[East-Prusen]]), dy't [[Dútslân]] ôfstean moatten hie oan [[Poalen]]. It tal flechtlingen wie net folle leger as it tal [[Sealterfriezen]] en eltsenien waard ferplichte neffens de romte yn syn hûs guon fan dy flechtlingen op te nimmen. Wylst guon fan harren har oanpasten en Sealterfrysk learden, ferbruts de mearderheid him net en spruts gewoan [[Dútsk]] of [[Nederdútsk]]. Om't de flechtlingen net mear werom koenen, setten in protte fan harren har yn [[Sealterlân]] nei wenjen; sa rekke it Sealterfrysk yn ien klap syn posysje as taal fan de mearderheid fan de befolking yn [[Sealterlân]] kwyt.

=== Weroplibbing ===
De earste Sealterfries dy't it belang fan it behâld fan de eigen taal ynseach, wie [[Hermann Janssen]]. Yn de sechstiger jierren lei dy kontakten mei akademisy lykas de Amerikaan dr. [[Marron C. Fort]], dy't ferbûn wie (en is) oan de [[Universiteit fan Aldenboarch]]. Dy akademisy soargen derfoar dat it Sealterfrysk bekendheid krige as iennichst oerlibjende foarm fan it [[Eastfrysk]].

As gefolch dêrfan waarden der fia de [[Fryske Rie|Grutfryske Rie]] foar it earst kontakten lein mei de [[Eastfriezen]], [[Noardfriezen]] en Westerlauwerske [[Friezen]]. En oan de Universiteit fan Aldenboarch waard de ''Arbeitsstelle Niederdeutsch und Saterfriesisch'' (&quot;Wurkkring Nederdútsk en Sealterfrysk&quot;) oprjochte, dy't it ûndersyk nei alle taalfoarmen tusken de [[Iems]] en de [[Weser]] koördinearje moast.

Yn [[1980]] kaam [[Marron C. Fort|Marron Fort]] syn mânske &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot; (&quot;Sealterfrysk Wurdboek&quot;) út. In oare tige wichtige útjefte foar it Sealterfrysk wie &quot;''Lound un Nomen''&quot; (&quot;Lân en Nammen&quot;), in beskriuwing fan Sealterlânske topografyske nammen, dat troch de út it Westerlauwersk [[Fryslân|Fryske]] [[Stiens]] ôfkomstige [[Pyt Kramer]] gearstald waard. Ek ferskynde yn [[1992]] it earste fan trije dielen fan in grou etymologysk Sealterfrysk wurdboek fan de selde skriuwer.

== Stavering ==
[[File:Fort-Wörterbuch.jpg|right|thumb|180px|It ''Saterfriesisches Wörterbuch'' fan [[Marron C. Fort]].]]
De Sealterfryske stavering is troch dr. [[Marron C. Fort]] gearstald foar yn &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot;. Yn tsjinstelling ta eardere staveringsfoarstellen wurdt dizze oer it algemien beskôge as maklik lêsber, om't er tichteby dy fan it [[Dútsk]] bliuwt. Sa is ûnder mear de saneamde ''Großschreibung'', it Dútske gebrûk om haadwurden te begjinnen mei in haadletter, oernommen. Ek binne der guon letters mei diakrityske tekens ynfierd, dêr't guon fan al en oare net yn it [[Dútsk]] foarkomme (&quot;ä&quot;, &quot;ì&quot;, &quot;ò&quot;, &quot;ö&quot;, &quot;ù&quot;, &quot;ü&quot;).

Yn de njoggentiger jierren is dy stavering wat oanpast, ûnder oare troch Pyt Kramer. De klamtekens binne hjiryn ôfskaft en heallange [[fokalen]] wurde no mei twa tekens skreaun (bygelyks ''Fugel'' &gt; ''Fuugel''). De skriuwwizen fan Fort en Kramer wurde beide foar publikaasjes brûkt. Net ien fan beide is offisjeel fêstlein, mar op skoalle wurdt de stavering fan Marron Fort brûkt.&lt;ref&gt;[http://www.huentling.de/grundschule/?Saterfriesisch:Saterfriesisch_in_der_Schule:Der_Unterricht ] Saterfriesisch in der Schule&lt;/ref&gt; In lytse ûntjouwing yn de stavering is werom te sjen oan it plaknamboerd fan it doarp [[Skäddel]] (Dútsk: ''Scharrel''), dat eartiids as ''Schäddel'' skreaun waard.

== Grammatika ==
=== Haadwurd ===
==== Lidwurd ====
It Sealterfrysk (en it [[Aldfrysk]]) makket ûnderskied tusken manlike en froulike haadwurden. It lidwurd ''die'' is manlik, ''ju'' is froulik en ''dät'' is ûnsidich. Foar it meartal wurdt ''do'' brûkt.&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich it manlik lidwurd &quot;die&quot; feroaret yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal yn &quot;dän&quot;. Yn de sin ''Die Mon sit ap dän Stoul'' is &quot;Die Mon&quot; it ûnderwerp (en it nominatyf) en &quot;dän Stoul&quot; it saaklik foarwerp (en it akkusatyf).  

Yn in oantal gefallen kin ynstee fan it manlike lidwurd &quot;die&quot; of it froulike lidwurd &quot;ju&quot; de fariant ''de'' brûkt wurde. Dat mei lykwols noait oan it begjin fan in sin wêze en it haadwurd dêr't it moat in direkte relaasje mei it byhearrende haadwurd hawwe. Sa wurdt dus sein: &quot;Ju Kuu is in de Weede&quot; (de ko is yn ’t lân). It wurd 'Weede' is froulik en soe ornaris it lidwurd &quot;ju&quot; krije. Yn dit gefal is it net it ûnderwerp, mar in foarwerp dat betrekking hat op de ko. It ôfswakke lidwurd &quot;de&quot; kin nei konsonanten noch fierder ôfswakke ta &quot;e&quot;: &quot;iät Flaask is in e Ponne&quot; (it fleis is yn 'e panne). 'das Fleisch ist in der Pfanne'.

Wannear't yn de 3e en 4e namfal de klam net op &quot;dän&quot; of &quot;dät&quot; leit, dan kinne dy lidwurden respektyflik ôfswakkte ta ''n'' of ''t'': &quot;hie strookede hier uur n Kop&quot; (hy streake har oer de holle) of &quot;die Pot stoant ap t Fjuur&quot; (de pot stiet op 't fjoer).

==== Wurdslachte ====
It Sealterfrysk makket ûnderskie tusken trije geslachten: Manlik, froulik en ûnsidich. 

Manlik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it manlike geslacht: ''die Foar'' (de heit), ''die Mon'' (de man), ''die Wänt'' (de jonge), ''die Bulle'' (de bolle)
*Beropsnammen dy't op ''-er'' einigje: ''die Bakker'' (de bakker), ''die Fisker'' (de fisker), ''die Gjuchter'' (de rjochter), ''die Skrieuwer'' (de skriuwer)
*Tiden fan 't jier, moannen en dagen: ''die Suumer'' (de simmer), die Meerte (maart), ''die Moundäi'' (de moandei)
*Wurden dy't op ''-em'' einigje: ''die Bäisem'' (de biezzem), ''die Boudem'' (de boaiem), ''die Woasem'' (de wazem)

Froulik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it froulike geslacht: ''ju Dochter'' (de dochter), ''ju Möie'' (de muoike), ''ju Muur'' (de mem), ''ju Ku'' (de ko)
*Beropsnammen dy't op ''-ske'' einigje: ''ju Buurske'' (de boerinne), ''ju Huushollerske'' (de húshâldster)
*Nammen fan beammen, dy't net mei ''-beam'' gearstald binne: ''ju Bouke'' (de boek), ''ju Danne'' (de din), ''ju Eeke'' (de iik)
*De measte fûgelnammen: ''ju Gäise'' (de goes), ''ju Oante'' (de ein), ''ju Swoalke'' (it sweltsje)
*Nammen fan himellichamen: ''ju Moune'' (de moanne), ''ju Sunne'' (de sinne)
*Wurden dy't op ''-egaid'' en ''-haid'' einigje: ''ju Fräiegaid'' (de frijheid), ''ju Gauegaid'' (de gauwichheid), ''ju Oaregaid'' (de aardichheid), ''ju Weerhaid'' (de wierheid)
*Wurden dy't op ''-enge'', ''-enje'' en ''-elge'' einigje: ''ju Deelenge'' (de dieling), ''ju Hoopenge'' (de hope), ''ju Skeedenje'' (de skieding)
*Wurden dy't op ''-äi'' einigje: ''ju Baaleräi'' (it rabjen), ''ju Buuräi'' (de buorkerij), ''ju Sloachteräi'' (de slachterij)
*Wurden dy't op ''-(s)t'' einigje en fan tiidwurden ôflaat binne: ''ju Sicht'' (it sicht), ''ju Toukumst'' (de takomst)
*Wurden dy't op ''-te'' einigje en fan eigenskipswurden ôflaat binne: ''ju Bratte'' (de breedte), ''ju Druuchte'' (de drûchte), ''ju Fierte'' (de fierte), ''ju tjukte'' (de tsjokte)
*Wurden dy't op ''-skup'' einigje: ''ju Boskup'' (it boadskip), ''ju Fründskup'' (de freonskip), ''ju Sälskup'' (it selskip)
*Wurden dy't op ''-else'' einigje: ''ju Moangelse'' (de pankoek)
*Fierwei de measte wurden dy't op ''-e'' einigje: ''ju Äddere'' (de ier), ''ju Hounde'' (de hân), ''ju Sträite'' (de strjitte), ''ju Riege'' (de rige)

Unsidich binne:
*Nammen foar jonge minsken en dieren, dy't nei beide geslachten ferwize: ''dät Bäiden'' (it bern), '''dät Koolich'' (de keal), ''dät Loum'' (de laam)
*De wynstreken: ''dät Noude'', ''dät Aaste'', ''dät Suude'', ''dät Wääste''
*De measte stofnammen: ''dät Eed'' (de turf), ''dät Gould'' (it goud), ''dät Bjoor'' (it bier), ''dät Säid'' (it sied) 
*Haadwurden dy't fan in tiidwurd ôflaat binne: ''dät Heeren'' (it hearren, ''dät Ieten'' (it iten), ''dät Skrieuwen'' (it skriuwen) 

==== Meartal ====
It Sealterfrysk hat, yn ferliking ta it Westerlauwersk Frysk, in ryk ferskaat oan meartalsútgongen.

*Haadwurden dy't op in konsonant einigje, krije yn 't meartal in ''-e'': ''die Appel - do Appele'' (appels), ''dät Bäiden - do Bäidene'' (bern)
*Giet it iental út op in stimleaze rûzer, dan feroaret dy yn 't meartal in stimhawwende rûzer (sêft): ''ju Brääch - do Brääge'' (brêgen), ''die Däif - do Däiwe'' (dieven)
*Haadwurden dy't op de fokaal ''-e'' einigje, krije yn 't meartal in ''-n'': ''die Boolke - do Boolken'' (balken), ''ju Sträite - do Sträiten'' (strjitten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ere'': ''dät Läid - do Läidere'' (lieten), ''dät Loum - do Loumere'' (lamen)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-en'': ''die Buur - do Buuren'' (boeren), ''ju Tied - do Tieden'' (tiden)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ne'': ''die Moanske - do Moanskene'' (minsken), ''dät Ooge - do Oogene'' (eagen)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ä'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Fäk - do Feeke'' (fakken), ''dät Fät - do Feete'' (fetten), ''dät Gebäd - do Gebeede'' (gebeden)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ää'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Blääd - do Bleede'' (blêden), ''dät Glääs - do Gleese'' (glêzen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''i'' - ''ie'' en de útgong ''-e'': ''dät Skip - do Skiepe'' (skippen), ''dät Spil - do Spiele'' (spullen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''o'' - ''oo'' en de útgong ''-e'': ''dät Gebod - do Geboode'' (geboaden), ''dät Lot - do Loote'' (lotten)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ou'' - ''äi'' en de útgong ''-e'': ''die Fout - do Fäite'' (fuotten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ljuude'': ''die Mon - do Monljuude'' (manlju), ''dät Wieuw - do Wieuwljuude'' (froulju)
*Gjin meartalsútgong krije: ''ju Hounde - do Hounde'' (hannen), ''die/ju Seelter - do Seelter'' (Sealter, Sealterlanner)
*In ûnregelmjittige meartalsfoarm hawwe: ''die Dai - do Deege'' (dagen), ''die Wai - do Weege'' (wegen)
*In folslein oar wurd yn it meartal: ''ju Ku - do Bäiste'' (kij)

==== Ferlytsing ====
It ferlytsing wurdt meastal mei it wurdsje ''littek'' (lyts) makke. Bygelyks ''die litje Appel'' (appeltsje), ''ju litje Bloume'' (blomke) en ''dät litje Bääd'' (bedsje).

Dêrneist binne der wurden dy't neffens foarm ferlytsingswurden binne, mar as haadwurd brûkt wurde sûnder dat minsken it gefoel hawwe dat it oarspronklik ferlytsingswurden wienen. De oarspronklike stam, it grûndwurd, ûntbrekt dan ek yn it Sealterfrysk. Foarbylden fan sokke wurden binne: ''ju Kluntje'' (klontsje), ''ju Tuffelke'' (ierdappel), ''Kaninken'' (knyntsje).

=== Foarnamwurd ===
==== Persoanlik &amp; besitlik foarnamwurd ====
It besitlik foarnamwurd hat sawol in manlike foarm as in foarm foar froulik, ûnsidich en meartal.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;1&quot;|
!colspan=&quot;2&quot;|Persoanlik fnw.wurd
!colspan=&quot;2&quot;|Besitlik fnw.wurd
|-
! Persoan
! Underwerpfoarm
! Objektfoarm
! Manlik 
! Froulik&lt;br&gt;Unsidich&lt;br&gt;Meartal
|-
| 1e iental
| iek 
| mie
| min
| mien
|-
| 2e iental
| du 
| die
| din
| dien
|-
| 3e iental
| hie (manlik)&lt;br&gt;ju (froulik)&lt;br&gt;et (ûnsidich) 
| him, hier 
| sin&lt;br&gt;hiere 
| sien&lt;br&gt;hiere 
|-
| 1e meartal
| wie
| uus
| uus
| uus
|-
| 2e meartal
| jie
| jou
| jou
| jou
|-
| 3e meartal
| jo
| hiere
| hiere
| hiere
|}

==== Weromwurkjend &amp; wjersidich foarnamwurd ====
De weromwurkjend foarnamwurden yn it Sealterfrysk yn it Sealterfrysk binne ''mie'', ''die'', ''sik'', ''uus'' en ''jou'': ''ju Fauene wunnert sik'' (de faam ferwûnderet har), ''du skuust die skoomje'' (do moatst dy skamje).

It wjersidich foarnamwurd wurdt makke mei ''sik eenuur'': ''jo hääbe sik eenuur ferroat'' (sy hawwe elkoar ferjûn), ''jo nöigeden sik eenuur'' (sy nûgen elkoar út).

==== Oanwizend foarnamwurd ====
De wurden yn de ûndersteande tabel binne oanwizende foarnamwurden.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal feroaret it manlik oanwizend foarnamwurd ''die'' yn ''dän''. 

Mei de prefiks ''ke-'' kin it oanwizende foarnamwurd fersterke wurde: ''kedie'' (koarte foarm; krie), ''kedän'' (koarte foarm; krän), ''keju'' (koarte foarm; kju), ''kedät'' (koarte foarm; krät) en ''kedo''. Yn de praktyk wurde allininch de koarte foarmen brûkt, dus ''krie'', ''krän'', ''kju'' en ''krät''. It oanwizende foarnamwurd ''kedo'' hat gjin koarte foarm en wurdt sa brûkt. Foarbyld: ''dissen Mon nit, man krie'' (dizze man net, mar dy).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|disse ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|froulik
|disse  ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|ûnsidich
|dit ''(dit)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|}

Oan it manlik oanwizende foarnamwurd ''disse'' kin in ''-n'' taheakke wurde, dus ''dissen''. Foarbyld: ''disse Mon is kroank'' (dizze man is siik), ''mäd dissen Wänt kon me beeter baale as mäd dän'' (mei dizze jonge kinst better prate as mei dy), ''dit Bäiden is aller as dät'' (dit bern is âlder as dat).

It oanwizende foarnamwurd ''sun'' wurdt by alle geslachten brûkt. Wannear't der mear klam op it wurd lein wurdt, dan wurdt it by manlik wurden ''suk aan'' en by froulike en ûnsidige wurden ''suk een''. Foar it meartal wurdt ''sukke'' brûkt. Foarbyld: ''sun Huus'' (sa'n hûs), ''suk aan Mon'' (sa'n man), ''sukke Seeken'' (sokke saken).

==== Freegjend foarnamwurd ====
Foarbylden fan freegjende foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne 'wäl' (wa), 'wier' (wêr) 'wo' (hoe), 'wanner' (wannear), 'wäkke' (hokker), 'wät' (wat), 'wät foar' (watfoar) en 'wieruum' (wêrom).

==== Betreklik foarnamwurd ====
Foarbylden fan betreklike foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''die'', ''dän'', ''ju'', ''wier'', ''wät'' en ''do''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Sealterfrysk
!Westerlauwersk Frysk
|-
|''die Mon, die dät däin häd''
|''de man, dy't dat dien hat''
|-
|''dät Bäiden, wät dät däin häd''
|''it bern, wat it dien hat''
|-
|''die Mon, dän sien Rääd iek leend hääbe''
|''de man, waans fyts ik liend haw''
|-
|''dät Wieuw, ju hiere Woain iek kooped hääbe''
|''de frou, waans wein ik kocht haw''
|-
|''ju Fauene, wier iek mäd boalde ''
|''de fammen, mei wa't ik prate''
|-
|''do Ljuude, mäd do iek oarbaided hääbe''
|''de lju, mei wa't ik wurke haw''
|}

==== Unbeskaat foarnamwurd ====
Foarbylden fan ûnbeskate foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''me'' (men), ''wäl'' (immen), ''aan'' (ien), ''älk'', (elk), ''naan'' (net ien, manlik), ''neen'' (net ien, froulik/ûnsidich/meartal), ''neemens'' (nimmen), ''aal'' (allegear), ''wäkke'' (in pear), ''wät'' (wat/eat), ''fuul'' (folle), ''moonich'' (mannich) en ''uur'' (oare).

=== Telwurden ===
It Sealtersk hat echt Frysk klinkende telwurden: &lt;br /&gt;
''een, two, tjo, fjauer, fieuw, säks, soogen, oachte, njuugen, tjoon, alwen,''&lt;br /&gt; 
''tweelich, trättien, fjautien, füüftien, säkstien, soogentien, achttien, njuugentien,''&lt;br /&gt;
''twintich, trüütich, fjautich, füüftich, säkstich, soogentich, tachentich, njuugentich,''&lt;br /&gt;
''hunnert, duusend.''&lt;br /&gt;

Foar de earste trije binne der lykwols ek manlike foarmen: ''aan, twäin, träi''.&lt;br /&gt;
Dy wurde hiel konsekwint brûkt. Sis dus noait: ''een Mon''. It is altyd: ''aan Mon, twäin Monljuude''. 

Dan binne der fansels ek noch de rangtelwurden:&lt;br /&gt;
''eerste, twäide, trääde, fjoode'' (yn Strukelje ''fjädde''), ''füüfte, säkste, soogende, oachte, njuugende, tjaande, alfte, tweelfte, trättienste..'' 

En dan noch de tige aparte werhellingstelwurden:&lt;br /&gt;
''insen, twäie, träie'' ‘ienris’, ‘twaris’, ‘trijeris’. It giet dan fierder mei ''fjauermoal'' ens.

== Lûden ==
De lûden mei byhearrende útspraak yn de tabel hjirûnder komt út de ''Seelter Sproakleere'' fan [[Pyt Kramer]]''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;20&quot;|'''Koarte ienlûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|/a/||||[a]||Gat, falsk, kanne||
|-
|/ä/||||[ɛ]||Fäk, fäl, rädje||
|-
|/e/||||[ə]||se, et, bekoand||
|-
|/i/||liket wat op de ''ä''||[I]||Wille, licht, bidje||
|-
|/o/||liket wat op de ''a''||[ɔ]||Stok, konne||
|-
|/ö/||||[œ]||bölkje||
|-
|/u/||liket wat op de ''o''||[ʊ]||Stuk, Buk||
|-
|/ü/||liket wat op de ''ö''||[ʏ]||wül, Fründ||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Heallange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/ie/||||[iˑ]||Wiele, liek, Liene||
|-
|/uu/||||[uˑ]||fuul, Buuk||
|-
|/üü/||||[ʏˑ]||trüütich, wüül||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Lange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/aa/||||[aː]||Taal, Paad||as yn b''aa''s
|-
|/ää/||||[ɛː]||sääd, Stääd||as yn b''ê''d
|-
|/ee/||||[eː]||leet, Feete, leese||as yn r''ee''d
|-
|/íe/||streekje op de í wurdt gauris fuortlitten||[iː]||Sies, Liene, fiere||as yn w''ii''d
|-
|/oa/||||[ɔː]||Toal, Hoase||as yn nôt
|-
|/öä/||||[œː]||Göäwel, böädelje||as yn ''oeu''vre
|-
|/oo/||||[oː]||Dook, groot, Hoose||as yn r''oo''k
|-
|/öö/||||[øː]||Grööte, drööme||as yn d''eu''n
|-
|/úu/||streekje op de ú wurdt gauris fuortlitten||[uː]||fuul, suur, suuge||as yn s''û''ch
|-
|/ü'ü/||apostrof wurdt gauris fuortlitten||[yː]||Düüwel, düütelk||as yn dr''ú''f 
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Twalûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/áu/||streekje op de á wurdt gauris fuortlitten, ''a'' + heallange ''u''||[aːu]||gau, kauje||
|-
|/ai/||||[aːi]||nai, Sail, taie||as yn k''aai''
|-
|/äi/||koarte ''ä'' + heallange ''i''||[ɛɪ]||näi, Schäip, wäit||
|-
|/au/||||[au]||Dau, flau, haue||as yn bl''au''
|-
|/äu/||koarte ''ä'' + heallange ''u''||[eu]||häuw, stäuwen||
|-
|/eeu/||lange ''ee'' + heallange ''u''||[eːu]||skeeuw, leeuwe||
|-
|/ieu/||heallange ''ie'' + heallange ''u''||[iˑu]||Lieuw, ieuwen||
|-
|/oai/||lange ''oa'' + heallange ''i''||[ɔ:ɪ]||Koai, oain, loaierje||
|-
|/oi/||||[ɔy]||schoi, Moite, bloie||as yn b''oi''ler
|-
|/öi/||koarte ''ö'' + heallange ''ü''||[œ:i]||Möie, öile||
|-
|/ou/||||[o:u]||Douk, Lound, roupe||grutste oerienkomst mei ''au''
|}

=== Bylûden ===
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=1 cellspacing=0 style=&quot;text-align:center&quot;
|-
| '''Skriuwwize''' || b || ch || d || f || g || h || j || k || l || m || n || ng || p || r || s || t || v || w  
|-
| '''IPA''' || {{IPA|b}} || {{IPA|x}} || {{IPA|d}}, {{IPA|r}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ, ɣ}} || {{IPA|h}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|ŋ}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|t}} || {{IPA|v}} || {{IPA|w}} 
|}

== Hjoeddeistige taalsitewaasje ==
=== Dialekten ===
Fanâlds bestie [[Sealterlân]] út trije doarpen, [[Roomelse]] (Dútsk: Ramsloh), [[Skäddel]] (Scharrel) en [[Strukelje]] (Strücklingen). De nije delsetting [[Seedelsbierich]] (Sedelsberg), by [[Skäddel]], hat tsjintwurdich ek de status fan doarp. It Sealterfrysk bestiet út trije ûnderling fersteanbere dialekten, dy't oerienkomme mei de trije histoaryske doarpen. Yn [[Seedelsbierich]], wat in nije koloanje is, wurdt net folle Sealtersk sprutsen; hja dy't it dogge sprekke it dialekt fan Skäddel.&lt;br /&gt; De ferskillen tusken de dialekten binne relatyf grut foar sa'n lyts taalgebiet, mar bringe de ûnderlinge fersteanberens net yn gefaar. Dat komt ek om’t de Sealters hiele oare ferskillen hearre as wy. Sa wurdt ''Houd'' ‘hoed’ fan Skäddelers en guon Roomelsters útsprutsen as ''Hooud'', mar guon sprekkers brûke ek beide foarmen trochinoar, sûnder it blykber te hearren. Itselde jildt foar ''näi'' ‘nij’ en ''neei'' en dy lêste útspraak hawwe wy ek yn guon parten fan ús Wâlden. &lt;br /&gt;Hiel strang is lykwols it ferskil tusken ''oou'' en ''oo'' (sawat as ús ''oa'') en tusken ''eei'' en ''ee'' (sawat as ús ''ea''). Sa wurdt ûnderskaat ''Douk/Doouk'' ‘doek’ fan ''Dook'' ‘damp’ en ''Fäite/Feeite'' ‘fuotten’ (âld ''fiet''!) fan ''Feete'' ‘fetten’. &lt;br /&gt; 
Opfallend is wol roomelsters ''oa'' foar ''aa/a'' yn’e oare doarpen. Roomelse hat dus ''Noacht, Woain, oain, oachte, toanke'' ‘nacht’, ‘wein’, ‘eigen’, ‘acht’, foar ''Naacht, Wain, ain, aachte, taanke'' yn ‘e oare doarpen. Mar dat jildt wer net foar wurden as b.g. ''loang'' ‘lang’, ''broachte'' ‘brocht’.

=== Tal sprekkers ===
[[Ofbyld:Grafyk_sealterlân_en_it_sealterfrysk.GIF|thumb|De ynwenners fan Sealterlân dy't Sealterfrysk sprekke ôfset tsjin de folslein befolking fan de gemeente.]]
Der binne hjoed de dei, neffens in ûndersyk út [[1998]], noch sa'n 2.250 minsken dy't it Sealterfrysk sprekke kinne, mar dêrfan behearskje mar sa'n 1.000 lju dy taal echt goed. Dy minsken hearre fansels foar it grutste part by de âlderein, mar bemoedigjend is, dat neffens guon tellings it tal Sealtersktaligen wer stadichoan oan it tanimmen is.

As men as sprekkerstal 2.250 oanhâldt, kin men sizze dat 19,6% fan de likernôch 11.500 ynwenners fan [[Sealterlân]] tsjintwurdich de eigen taal noch sprekt. Dat liket net in soad, mar men moat wol foar it ferstân hâlde dat hast 70% fan de tsjintwurdige ynwenners fan [[Sealterlân]] harren dêr sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] nei wenjen set hawwe en dus nea Sealtersktalich west hawwe. Men soe dus sizze kinne dat der fan de 11.500 Sealterlanners mar 3.500 [[Sealterfriezen]] binne - mei mooglik nochris in 500 of sa om utens.

Mar ek ûnder de Sealterfriezen is de eigen taal yn it neigean rekke. Sa sprekt fan de âldste generaasje ynwenners fan [[Sealterlân]] (berne foar [[1940]]) noch 35% Sealterfrysk, wylst fan de jongste generaasje (berne nei [[1970]]) noch mar 16% de taal machtich is. Boppedat jout tsjintwurdich net mear as in fjirde part fan de Sealtersktaligen de eigen taal troch oan de bern. Dat komt foar in grut part mei om't mar 15% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] mei in Sealterfryske partner sletten wurde. Oars sein: 85% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] binne mei in partner dy't fan hûs út Nederdútsk- of Dútsktalich is.

De measte [[Sealterfriezen]] steane ridlik oant tige posityf foar harren taal oer en in protte fan harren binne lid fan de ''Seelter Buund'' (it &quot;[[Sealtersk Bûn]]&quot;), yn it [[Dútsk]] ''Heimatverein Saterland'' (&quot;Streekferiening Sealterlân&quot;) neamd. Dy ''Seelter Buund'' is de spille fan it Sealterfryske taal- en kultueraktivisme, al rekkenet dy it Sealterlânske [[Nederdútsk]] ek ta syn wurkgebiet.

=== Offisjele erkenning ===
[[Ofbyld:Skäddel Seelterlound.jpg|thumb|350px|Twatalige plaknammen yn 't Sealterlân. Hjir it komboerd oan de noardside fan it doarp Skäddel.]]
Tegearre mei it [[Noardfrysk]], it [[Nederdútsk]] en fjouwer oare talen waard it Sealterfrysk yn [[1998]] troch it [[Dútslân|Dútske]] regear opjûn ûnder Diel III fan it Jeropeeske Ferdrach foar Regionale of Minderheidstalen. Lykwols lykje de [[Dútslân|Dútske]] federale oerheid en de [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksyske]] dielsteatsregearing fan betinken te wêzen dat de ûndergong fan it Sealterfrysk net mear op te kearen is en se hawwe oant no ta dan ek net in protte jild of enerzjy oan bestege om dat foar te kommen.

Wat it offisjele gebrûk fan it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] sels oangiet, kin men op it gemeentehûs op alle ôfdielings yn it Sealterfrysk te wurd stien wurde. Ek kin it boargerlik houlik yn [[Sealterlân]] sûnt koarten yn it Sealterfrysk sletten wurde. Ek binne no de Sealterfryske nammen ek op de plaknammebuorden oanjûn (en yn it ferlingde dêrfan ferskine hjir en dêr Sealterfryske oantsjuttings op huzen).

=== Domeinenen ===
==== Underwiis ====
{{Apart|Frysk ûnderwiis yn Dútslân}}
Der binne yn [[Sealterlân]] fiif beukerskoallen, twa yn [[Roomelse]] en ien elk yn [[Skäddel]], [[Strukelje]] en [[Seedelsbierich]]. Tsjintwurdich wurdt op al dy fiif beukerskoallen it Sealterfrysk brûkt. Elk fan de fjouwer doarpen yn de gemeente hat ek in legere skoalle, dêr't yn de earste trije klassen teminsten ien oere yn de wike lesjûn wurdt yn it Sealterfrysk, troch de ûnderwizers en/of frijwilligers fan de ''Seelter Buund''. Yn de neisimmer fan 2011 sille alle pjutteboartersplakken en twa basisskoallen twatalich wurde. De dielsteat Nedersaksen, de gemeente Sealterlân en lokale bedriuwen hawwe in oerienkomst dêroer sletten. Foar de dosinten komt der in aparte kursus om it lesjaan yn it Sealterfrysk mooglik te meitsjen.

Foar middelber en heger ûnderwiis moatte de Sealterlanners bûten de gemeente wêze en dêr wurdt fansels gjin Sealterfrysk ûnderwiisd. Wol is der in ''Volkshochschul'' (&quot;Folkshegeskoalle&quot;), dy't alle jierren in Sealterfryske kursus foar tritich minsken oanbiedt. Oan de universiteiten fan [[Göttingen]], yn súdeastlik [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], en [[Kiel]], yn [[Sleeswyk-Holstein]], wurde kolleezjes oer it Sealterfrysk jûn.

==== Media ====
[[ofbyld:Bahnhofscharrel.jpg|thumb|right|300px| It Seelterfräiske Kulturhuus, ek studio fan 
de ''Sealter Utstjoering'']]
De &quot;''General-Anzeiger''&quot;, fan [[Rhauderfehn]], en de &quot;''Nordwest-Zeitung''&quot;, fan [[Aldenboarch]], ferskine geregeldwei artikels yn of oer it Sealterfrysk. Ek op de regionale tillefyzje-stjoerder ''[[NDR]]'' (''Norddeutscher Rundfunk'' - &quot;Noarddútske Omrop&quot;), dy't hiele Noard-[[Dútslân]], fan de [[Nederlân]]ske oant de [[Poalen|Poalske]] grins, fersoarget, wurdt út en troch oer it Sealterfrysk berjochte. It radiostasjon Ems-Vechte-Welle hat om de twa wiken op snein it [[Sealter útstjoering|Sealterfryske radioprogram ''middeeges'']] fan 11:00 oant 13:00.

==== Literatuer ====
{{Apart|Sealterfryske literatuer}}
Yn de 19e iuw skriuwe taalûndersikers oer it Sealterfrysk. Guon dêrfan sammelen sprekwurden dy't se yn harren wurken publisearren. Literêre wurken ferskine earst yn de fyftiger jierren fan de tweintichste iuw. Fan 1953 oant en mei 1965 wurde krantestikken skreaun yn de 'General Anzeiger', dy't letter sammele binne yn it ''Lesebouk foar Seelterlound''. It tydskrift ''Seelter Trjoue'' ferskynde fan 1966 oant en mei 1972 en kin as opfolger fan it Lesebouk sjoen wurde. Sawol yn it Lesebouk as yn de Seelter Trjoue binne literêre stikken publisearre fan minsken dy't ek sels boeken yn it Sealterfrysk skreaun hawwe. De measte literêre wurken befetsje benammen poëzij en koarte ferhalen. In tige produktive skriuwster is [[Margaretha Grosser]], dy't foaral berneboeken en ferhalebondels skreaun hat.

==== Tsjerke ====
Teminsten ienris yn de twa jier wurdt der hjoed-de-dei yn it roomske [[Sealterlân]] in mis yn it Sealterfrysk holden.

Fierders hat dr. [[Marron C. Fort|Marron Fort]] dwaande west mei it oersetten fan de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] yn it Sealterfrysk. Dêrby hie er te krijen mei nuveraardige swierrichheden om't er wurden oersette moast dêr't gjin Sealterfrysk wjergader foar wie. Reden dêrfan wie dat dy wurden yn de lytse isolearre plattelânsmienskip nea nedich wienen. Foarbylden dêrfan binne &quot;skipbrek&quot;, &quot;stânbyld&quot; en &quot;moardner&quot; (yn de hiele skiednis fan [[Sealterlân]] is mar ien moard bekend). En ek de filosofyske bespegelings fan de apostel [[Paulus]] yn syn brieven soargen foar frijwat swierrichheden by it oersetten.

De Sealterfryske [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne trouwens net allinne ornearre foar de [[Sealterfriezen]], mar foar it hiele eardere Fryske gebiet tusken de [[Lauwers]] en de [[Weser]], sadat taalbewuste lju dêr harren âlde taal besjen kinne. Dêrom stiet foaryn it mânske wurk dan ek: &quot;''Dät näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwers fräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Umelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound''&quot; (&quot;It Nije Testamint en de Psalmen yn de [[Easterlauwersk Fryslân|Easterlauwersk]] Fryske oertaal fan Sealterlân, de Grinzer Ommelannen, East-Fryslân, Jeverlân en Bûtjadingen&quot;).

== Undersyk ==
{{Apart|Frisistyk}}
It Sealterlân wie troch syn isolearre posysje yn it lânskip en de dêrút ûntstiene eigenheden al sûnt de 19e iuw in reisdoel foar ûndersikers. Al yn it jier 1794 skriuwde de antropolooch Mauritz Detten nei in besite oan it Sealterlân oer de Sealterfriezen. Hy omskriuwde de taal as in 'Platdútsk dat bedoarn wie' en sette wat wurden op skrift. Wat wiidweidiger is de reisbeskriuwing fan predikant Johann Gottfried Hoche yn syn wurk ''Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen'' dat yn 1800 ferskynd is. It Sealterfrysk joech er bysûnder omtinken yn in apart haadstik en omskriuwde de taal as it 'âldste [dialekt] fan Dútslân en de boarne fan it Ingelsk, Nederlânsk, Aldsaksysk en Platdútsk'.

Yn it jier 1836 ferskynde it wurk ''Onze Reis naar Sagelterland'' fan de Westerlauwerske Friezen [[Montanus Hettema|Hettema]] en Posthumus, dêr't aardich wat Sealterske wurden yn sammele binne. It wurk jout in romantysk byld en net sa wittenskiplik fan ynhâld. Yn it jier 1846 hold de East-Fryske teolooch Johann Friedrich Minssen ferskate moannen yn it Sealterlân ta. Syn beskriuwing fan it Sealterfrysk wie tige krekt makke en hy sammele dêrneist teltsjes en sprekwurden. In part fan syn ûndersyksresultaten publisearre Minssen yn it tydskrift Friesisches Archiv. It grutste part fan syn wurk is nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn en útjûn.

De stifter fan de moderne [[Frisistyk]], [[Theodor Siebs]], hold him ek dwaande mei it Sealterfrysk. Syn wurken oer de taalskiednis fan it Frysk en de ûntjouwing fan it Anglo-Frysk wurde hjoed-de-dei noch hieltyd brûkt. Hy bestudearre alle Fryske tongfallen dy't yn syn tiid praat waarden. Dêrneist joech er wiidweidich omtinken oan it Sealterfrysk. Ek it lêste wurk fan Siebs, dat yn it jier 1934 ferskynde, gong oer it Sealterlân.

Nei de Twadde Wrâldkriich hawwe [[Pyt Kramer]] en [[Marron Curtis Fort]] in soad ûndersyk nei it Sealterfrysk dien. De Westerlauwerske Fries [[Pyt Kramer]] joech doe't er 25 jier wie in Sealterfrysk wurdboek út (1961), yn 1992 ferskynde de earste bân fan it 'Näi Seelter Woudebouk'. Yn 1996 ferskynde noch in 'Woudelieste Düütsk-Seeltersk' en yn 1982 ferskynde er in lyts spraakleare fan it Sealterfrysk. Kramer die neist ûndersyk ek in soad foar it behâld fan de taal. Fan 1966 oant en mei 1972 joech et it tydskrift Seelter Trjoue en noch ferskate oare wurken út, lykas Minssen syn wurk dat nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn waard.

De Amerikaanske germanist Marron Curtis Fort begûn yn de santiger jierren fan de tweintichste iuw mei syn ûndersyk fan it Sealterfrysk en krige yn it jier 2003 de learstoel Leechdútsk en Sealterfrysk oan de universiteit fan Aldenboarch. Mei Hermann Dumstorf skriuwe hy in Sealterfrysk wurdboek, dat yn 1980 ferskynde. Dêrneist joech Fort de boeken ''Saterfriesisches Volksleben'' (1985) en ''Saterfriesische Stimmen'' (1990) út. Hy hat ek it Nije Testamint en de psalmen nei it Sealterfrysk oerset (2000).

== Foarbylden ==
'''1''' ''Seeltersk is ne Wäästgermaniske Sproake, ju fon sowät 2.200 Moanskene boald wäd in Seelterlound in dät Wääste fon Ooldenbuurich (Niedersachsen), sun 50 km uur dät holloundske Scheed bi Näischans.''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
'''2''' 
* Sealtersk:'' Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
* [[Noardfrysk]] (Mooringer): ''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
* [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]]:'' De jonge streake it famke om it kin en tute har op de wangen.''
* [[Nederdútsk|Eastfrysk Leechdútsk]]: ''De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
* [[Skiednis fan it Grinslânsk|Âldgrinslânsk]]: ''Der Jung strookde daet Wicht umme tsiin to unde tuude ier up Zeuken'' 
* [[Grinslânsk|Nijgrinslânsk]]: ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wangen''
* [[Nederlânsk]]:'' De jongen aaide het meisje om de kin en kuste haar op de wangen.''
* [[Dútsk]]:'' Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf den Wangen.''
* [[Ingelsk]]:'' The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.''

== Sjoch ek ==
* [[Sealterfryske literatuer]]
* [[Sealter útstjoering]]
* [[Europeesk Buro foar Lytse Talen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://itnijs.nl/2010/07/fryske-taal-yn-dutske-grunwet/ Fryske taal yn Dútske grûnwet] (It Nijs)
* [https://web.archive.org/web/20150617215157/http://seelter.16mb.com/ Näie Seelter Siede] 
* [http://seelter.16mb.com/woudelis.htm Spraakleare fan it Sealterfrysk]
* [http://seelter.16mb.com/woudeboukSF.htm Wurdboek Sealtersk-Frysk]
* [http://seelter.16mb.com/wurdlistFS.htm Wurdlist Frysk-Sealtersk]
* NSW, Nai Seelter Woudebouk, Ensyklopedy Sealtersk - Dútsk - Frysk - Ingelsk, [http://seelter.16mb.com/Deelleede.htm Letter A-E en G+H] (noch net folslein)
* [http://docserver.bis.uni-oldenburg.de/publikationen/bisverlag/2001/fornae00/fornae00.html Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound...]
* [http://www.allezhop.de/frysk/FWB%20Datenbank/FWB%20Datenbank.htm FWB-Datenbank Saterfriesisch]
* {{Wikiwurdboek}}
;Filmkes:
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-in-der-Schule_947120906001.html Sealtersk op skoalle, fideo]
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-vor-dem-Aussterben-gerettet_1204026365001.html ''Saterfriesisch vor dem Aussterben gerettet?'', fideo]
{{YnterWiky|code=stq}}


{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Sealterfrysk| ]]
[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>0ba7rr09ityayj4kq24466up73gpmvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223822</id>
      <parentid>1223821</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tal sprekkers */</comment>
      <origin>1223822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43707" sha1="pt6ja4x6t3r01rackqk0gpew1zggiet" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Sealterfrysk |
oare nammen = Sealterlânsk, Sealtersk, Eastfrysk |
Ingelske namme = Sater Frisian, Saterland Frisian, Saterlandic, East Frisian |
eigen namme = Seeltersk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), hearrend ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch]], yn de regio [[Aldenburger Múnsterlân]] yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]] |
tal sprekkers = 1500-2.500 | teljier = 1998 |
dialekten = Roomelsesk, Schäddelsk, Strukeljesk |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - [[Eastfrysk]] - [[Iemsfrysk]] - '''Sealterfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it Sealterfrysk oerset) |
taalstatus = it Sealterfrysk genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = frs |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq |
}}
It '''Sealterfrysk''', ek wol ''Sealterlânsk'' of ''Sealtersk'' neamd, is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan de [[Westgermaanske talen]]. It is it iennichste noch libbene dialekt fan it [[Eastfrysk]], dat eartiids yn alle Eastfryske lannen fan de [[Iems]] oant de [[Weser]] sprutsen waard. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]].

It Sealterfrysk wurdt sprutsen yn de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland), yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]], bewesten de stêd [[Aldenburch]], sa'n fyftich km fan de [[Nederlân]]ske grins by [[Bad Nijeskâns]] ôf. [[Sealterlân]], dat in gebiet fan 123 km² beslacht, heart ta de ''Landkreis'' Kloppenburch, yn de regio Aldenburger Múnsterlân. It oantal sprekkers wurdt rûsd op 1500-2500, wat krapoan 20% fan de befolking fan it Sealterlân beslacht.

Histoarysk is it Sealterfrysk fuortkommen út it [[Aldfrysk]], mar de skiednis fan it skreaune Sealterfrysk hat syn oarsprong yn de 19e iuw. It Sealterfrysk hat dialekten, elk doarp dat oarspronklik Sealterfrysktalich is hat ien, mar de ferskillen binne tige lyts.

== Yndieling ==
[[Ofbyld:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.png|thumb|250px|left|Terreinferlies fan it Frysk. It Sealterfrysk is giel ynkleure.]]
It Sealterfrysk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], dy't bygelyks ek talen as it [[Frânsk]], [[Gryksk]], [[Russysk]], [[Perzysk]] en [[Hindy]] omfiemet. Mei û.m. it [[Deensk]], [[Noarsk]] en [[Sweedsk]] wurdt it ta de [[Germaanske talen]] rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]], [[Dútsk]], [[Nederlânsk]] en [[Jiddysk]] de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]]. Lykwols is it Sealterfrysk krekt as it Westerlauwersk Frysk nauwer besibbe oan it [[Ingelsk]] en it [[Skotsk]], wêrmei't it de [[Noardwestgermaanske talen]] foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e [[Angelsaksyske talen]] en de [[Fryske talen]]. Binnen de Fryske talen heart it Sealterfrysk ta de subgroep [[Eastfrysk]]. It Eastfrysk bestiet út twa dialektgroepen: It Iemsfrysk dat yn Grinslân en westlik East-Fryslân praat waard en it Wezerfrysk dat yn it eastlike part fan East-Fryslân sprutsen waard. It Sealterfrysk heart ta de Iemsfryske dialektgroep.
[[Ofbyld:Lânkaart eastfryske dialekten.GIF|thumb|300px|Taalkaart fan it [[Eastfrysk]]]]
Men wol wol hawwe dat de Fryske talen it naust oan it Ingelsk besibbe binne, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, jildt dat inkeld noch foar in oantal wurden en grammatikale eigenheden. Yn 'e [[midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it [[Frânsk]] sûnt de Normandyske ynfaazje fan [[1066]] op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Sealterfrysk reedlik konservatyf oerlevere waard. Fanâlds waard it Sealterfrysk (beheind) beynfloede troch it [[Nederdútsk]]. Sûnt de komst fan massamedia en Dútsktalige ynwenners yn it Sealterlân, wurdt it Sealterfrysk tige beynfloede troch it [[Dútsk|Standertdútsk]]. Sûnt de njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw hat ek de ynfloed fan it Ingelsk tanommen.

It Noardfrysk, Westerlauwersk Frysk en it Eastfrysk binne sûnt de midsiuwen har eigen paad gien en binne no (sûnder foarkennis) al lang net mear ûnderling fersteanber. De Eastfryske tongfallen Sealterfrysk en Wangereager Frysk wienen mooglik ûnderling wol foar in part fersteanber, hoewol't it Sealterfrysk ta de Iemsfryske dialektgroep hearde en it Wangereager Frysk ta de Wezerfryske dialektgroep. It Sealterfrysk en it Wangereager Frysk binne de iennichste twa dialekten fan it [[Eastfrysk]] (of Easterlauwersk Frysk), dy't de 20e iuw helle hawwe. It Wangereager Frysk is lykwols yn 1950 mei it ferstjerren fan de lêste sprekker útstoarn. Dêrmei is it Sealterfrysk de iennichste noch libjende fariant fan it Eastfrysk.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Sealterfrysk, it [[Westerlauwersk Frysk]], it [[Wangereager Frysk]], it [[Noardfrysk]] fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;12&quot;|foarbyldwurden
|-
|Sealterfrysk:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|''kweede''
|''uus''
|''fjauer''
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|''sizze''
|''ús''
|''fjouwer''
|-
|[[Wangereagersk|Wangereager Frysk]]&lt;ref&gt;Ut de wurdlist dy't opnommen is yn it boek ''Mittheilungen aus der Sprache der Wangeroger''. 1996. Ljouwert: [[Fryske Akademy]] &amp; Aurich/Auwerk, [[Ostfriesische Landschaft]]&lt;/ref&gt;:
|''haud''
|''farhaud''
|''uug''
|''naazii''
|''tuut''
|''tusk''
|''kinback''
|''soke''
|''oor''
|''quiddër''
|''uuz''
|''fiaur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|''seede''
|''üs''
|''fjouer''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''föörhood''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|''sai''
|''üs''
|''fjauer''
|-
|}

== Skiednis ==
=== Oerlibjen ===
Yn de [[Midsiuwen]] hearde al it gebiet fan de [[Nederlân]]ske grins oant en mei it [[lân Woersten]], oan de eastkant fan de rivier de [[Weser]], ta it [[Eastfrysk]]e taalgebiet. Mar fan likernôch [[1500]] ôf binne alle Eastfryske dialekten útsein it Sealterfrysk útstoarn. It lêste oerlibjende dialekt bûten [[Sealterlân]] wie it [[Wangereagersk]], dat op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]] sprutsen waard en dêr't de lêste sprekker fan kaam te ferstjerren yn [[1954]].

Der binne in stikmannich faktoaren dy't bydroegen hawwe oan it behâld fan it Sealterfrysk. Yn it foarste plak wie [[Sealterlân]] iuwenlang relatyf isolearre fan de bûtenwrâld troch syn lizzing op in sâneilân middenmank ûnbegeanbere [[sompe|heechfeansompen]]. De iennichste manear om it gebiet te berikken wie ornaris fia de [[Sealter Ie]] (Sealterfrysk: Seelter Äi), dy't der trochhinne streamt. Allinne winterdeis, as de sompen beferzen wienen, koe men [[Sealterlân]] oer lân berikke.

Fierders gong de [[Yndustriële Revolúsje]] oan [[Sealterlân]] foarby en bleau oant yn dizze tiid in plattelânsgebiet. Wichtige middels fan bestean wiene oant likernôch [[1800]] hannel en skipfeart oer de Seelter Ie en dêrnei turfgraverij en yn it noarden houten skipsbou. Fan [[1900]] ôf waard lânbou op de kultivearre hege feanen fan belang.

Boppedat hold it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] altiten in hegere status as it [[Nederdútsk]], dat yn de omlizzende gebieten sprutsen waard en dat troch de [[Sealterfriezen]] lang sjoen waard as minderweardich.

En ek wie fan belang dat [[Sealterlân]] nei de herfoarming troch de biskoppen fan [[Múnster]] rekatolisearre waard. Dêrtroch waarden de bannen mei de oare Eastfryske gebieten, dy't itsij [[luteranisme|lutersk]], itsij [[kalvinisme|kalvinistysk]] wurden wienen, ferbrutsen en hie it útstjerren fan de oare [[Eastfrysk]]e dialekten dêre gjin neidielige gefolgen foar it Sealterfrysk.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|thumbnail|It tsjintwurdige en it eardere Eastfryske taalgebiet.]]

=== Werûntdekking ===
It Sealterfrysk is oerlevere út optekenings fan reizgers en taalkundigen fan likernôch [[1800]] ôf. Oant de twadde helte fan de tweintichste iuw hiene de [[Sealterfriezen]] eins gjin besef fan har eigen taal. Se wisten wol dat it Sealterfrysk oars wie as de [[Nederdútsk]]e dialekten dy't om harren hinne sprutsen waarden, mar hienen gjin idee dat it eins in foarm fan it Frysk wie. Ek wie it frijwol útslutend in sprektaal en bestie der gjin stavering. Pas fan likernôch [[1950]] ôf waard it Sealterfrysk as skriuwtaal brûkt. Yn de jierren 1953-1965 ferskynt it ''Lesebouk foar Seelterlound'' yn in rige krante-artikelen; de ''Seelter Trjoue'' (1966-1972) wie in tydskrift dat as opfolger dêrfan sjoen wurde kin. Yn dy tiid ferskynden ek ferskate dichtbondels en ferhalebondels.

=== Delgong ===
In kearpunt yn de skiednis fan it Sealterfrysk kaam yn [[1945]]. Oan de ein fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] kamen der yn [[Sealterlân]], krekt as yn hiele [[West-Dútslân]], nammentlik withoefolle flechtlingen út de eastlike gebieten ([[Sileezje]], [[Poasen]], [[Pommeren (provinsje)|Pommeren]] en [[West-Prusen|West-]] en [[East-Prusen]]), dy't [[Dútslân]] ôfstean moatten hie oan [[Poalen]]. It tal flechtlingen wie net folle leger as it tal [[Sealterfriezen]] en eltsenien waard ferplichte neffens de romte yn syn hûs guon fan dy flechtlingen op te nimmen. Wylst guon fan harren har oanpasten en Sealterfrysk learden, ferbruts de mearderheid him net en spruts gewoan [[Dútsk]] of [[Nederdútsk]]. Om't de flechtlingen net mear werom koenen, setten in protte fan harren har yn [[Sealterlân]] nei wenjen; sa rekke it Sealterfrysk yn ien klap syn posysje as taal fan de mearderheid fan de befolking yn [[Sealterlân]] kwyt.

=== Weroplibbing ===
De earste Sealterfries dy't it belang fan it behâld fan de eigen taal ynseach, wie [[Hermann Janssen]]. Yn de sechstiger jierren lei dy kontakten mei akademisy lykas de Amerikaan dr. [[Marron C. Fort]], dy't ferbûn wie (en is) oan de [[Universiteit fan Aldenboarch]]. Dy akademisy soargen derfoar dat it Sealterfrysk bekendheid krige as iennichst oerlibjende foarm fan it [[Eastfrysk]].

As gefolch dêrfan waarden der fia de [[Fryske Rie|Grutfryske Rie]] foar it earst kontakten lein mei de [[Eastfriezen]], [[Noardfriezen]] en Westerlauwerske [[Friezen]]. En oan de Universiteit fan Aldenboarch waard de ''Arbeitsstelle Niederdeutsch und Saterfriesisch'' (&quot;Wurkkring Nederdútsk en Sealterfrysk&quot;) oprjochte, dy't it ûndersyk nei alle taalfoarmen tusken de [[Iems]] en de [[Weser]] koördinearje moast.

Yn [[1980]] kaam [[Marron C. Fort|Marron Fort]] syn mânske &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot; (&quot;Sealterfrysk Wurdboek&quot;) út. In oare tige wichtige útjefte foar it Sealterfrysk wie &quot;''Lound un Nomen''&quot; (&quot;Lân en Nammen&quot;), in beskriuwing fan Sealterlânske topografyske nammen, dat troch de út it Westerlauwersk [[Fryslân|Fryske]] [[Stiens]] ôfkomstige [[Pyt Kramer]] gearstald waard. Ek ferskynde yn [[1992]] it earste fan trije dielen fan in grou etymologysk Sealterfrysk wurdboek fan de selde skriuwer.

== Stavering ==
[[File:Fort-Wörterbuch.jpg|right|thumb|180px|It ''Saterfriesisches Wörterbuch'' fan [[Marron C. Fort]].]]
De Sealterfryske stavering is troch dr. [[Marron C. Fort]] gearstald foar yn &quot;''Saterfriesisches Wörterbuch''&quot;. Yn tsjinstelling ta eardere staveringsfoarstellen wurdt dizze oer it algemien beskôge as maklik lêsber, om't er tichteby dy fan it [[Dútsk]] bliuwt. Sa is ûnder mear de saneamde ''Großschreibung'', it Dútske gebrûk om haadwurden te begjinnen mei in haadletter, oernommen. Ek binne der guon letters mei diakrityske tekens ynfierd, dêr't guon fan al en oare net yn it [[Dútsk]] foarkomme (&quot;ä&quot;, &quot;ì&quot;, &quot;ò&quot;, &quot;ö&quot;, &quot;ù&quot;, &quot;ü&quot;).

Yn de njoggentiger jierren is dy stavering wat oanpast, ûnder oare troch Pyt Kramer. De klamtekens binne hjiryn ôfskaft en heallange [[fokalen]] wurde no mei twa tekens skreaun (bygelyks ''Fugel'' &gt; ''Fuugel''). De skriuwwizen fan Fort en Kramer wurde beide foar publikaasjes brûkt. Net ien fan beide is offisjeel fêstlein, mar op skoalle wurdt de stavering fan Marron Fort brûkt.&lt;ref&gt;[http://www.huentling.de/grundschule/?Saterfriesisch:Saterfriesisch_in_der_Schule:Der_Unterricht ] Saterfriesisch in der Schule&lt;/ref&gt; In lytse ûntjouwing yn de stavering is werom te sjen oan it plaknamboerd fan it doarp [[Skäddel]] (Dútsk: ''Scharrel''), dat eartiids as ''Schäddel'' skreaun waard.

== Grammatika ==
=== Haadwurd ===
==== Lidwurd ====
It Sealterfrysk (en it [[Aldfrysk]]) makket ûnderskied tusken manlike en froulike haadwurden. It lidwurd ''die'' is manlik, ''ju'' is froulik en ''dät'' is ûnsidich. Foar it meartal wurdt ''do'' brûkt.&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich it manlik lidwurd &quot;die&quot; feroaret yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal yn &quot;dän&quot;. Yn de sin ''Die Mon sit ap dän Stoul'' is &quot;Die Mon&quot; it ûnderwerp (en it nominatyf) en &quot;dän Stoul&quot; it saaklik foarwerp (en it akkusatyf).  

Yn in oantal gefallen kin ynstee fan it manlike lidwurd &quot;die&quot; of it froulike lidwurd &quot;ju&quot; de fariant ''de'' brûkt wurde. Dat mei lykwols noait oan it begjin fan in sin wêze en it haadwurd dêr't it moat in direkte relaasje mei it byhearrende haadwurd hawwe. Sa wurdt dus sein: &quot;Ju Kuu is in de Weede&quot; (de ko is yn ’t lân). It wurd 'Weede' is froulik en soe ornaris it lidwurd &quot;ju&quot; krije. Yn dit gefal is it net it ûnderwerp, mar in foarwerp dat betrekking hat op de ko. It ôfswakke lidwurd &quot;de&quot; kin nei konsonanten noch fierder ôfswakke ta &quot;e&quot;: &quot;iät Flaask is in e Ponne&quot; (it fleis is yn 'e panne). 'das Fleisch ist in der Pfanne'.

Wannear't yn de 3e en 4e namfal de klam net op &quot;dän&quot; of &quot;dät&quot; leit, dan kinne dy lidwurden respektyflik ôfswakkte ta ''n'' of ''t'': &quot;hie strookede hier uur n Kop&quot; (hy streake har oer de holle) of &quot;die Pot stoant ap t Fjuur&quot; (de pot stiet op 't fjoer).

==== Wurdslachte ====
It Sealterfrysk makket ûnderskie tusken trije geslachten: Manlik, froulik en ûnsidich. 

Manlik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it manlike geslacht: ''die Foar'' (de heit), ''die Mon'' (de man), ''die Wänt'' (de jonge), ''die Bulle'' (de bolle)
*Beropsnammen dy't op ''-er'' einigje: ''die Bakker'' (de bakker), ''die Fisker'' (de fisker), ''die Gjuchter'' (de rjochter), ''die Skrieuwer'' (de skriuwer)
*Tiden fan 't jier, moannen en dagen: ''die Suumer'' (de simmer), die Meerte (maart), ''die Moundäi'' (de moandei)
*Wurden dy't op ''-em'' einigje: ''die Bäisem'' (de biezzem), ''die Boudem'' (de boaiem), ''die Woasem'' (de wazem)

Froulik binne:
*Wurden foar minsken en dieren fan it froulike geslacht: ''ju Dochter'' (de dochter), ''ju Möie'' (de muoike), ''ju Muur'' (de mem), ''ju Ku'' (de ko)
*Beropsnammen dy't op ''-ske'' einigje: ''ju Buurske'' (de boerinne), ''ju Huushollerske'' (de húshâldster)
*Nammen fan beammen, dy't net mei ''-beam'' gearstald binne: ''ju Bouke'' (de boek), ''ju Danne'' (de din), ''ju Eeke'' (de iik)
*De measte fûgelnammen: ''ju Gäise'' (de goes), ''ju Oante'' (de ein), ''ju Swoalke'' (it sweltsje)
*Nammen fan himellichamen: ''ju Moune'' (de moanne), ''ju Sunne'' (de sinne)
*Wurden dy't op ''-egaid'' en ''-haid'' einigje: ''ju Fräiegaid'' (de frijheid), ''ju Gauegaid'' (de gauwichheid), ''ju Oaregaid'' (de aardichheid), ''ju Weerhaid'' (de wierheid)
*Wurden dy't op ''-enge'', ''-enje'' en ''-elge'' einigje: ''ju Deelenge'' (de dieling), ''ju Hoopenge'' (de hope), ''ju Skeedenje'' (de skieding)
*Wurden dy't op ''-äi'' einigje: ''ju Baaleräi'' (it rabjen), ''ju Buuräi'' (de buorkerij), ''ju Sloachteräi'' (de slachterij)
*Wurden dy't op ''-(s)t'' einigje en fan tiidwurden ôflaat binne: ''ju Sicht'' (it sicht), ''ju Toukumst'' (de takomst)
*Wurden dy't op ''-te'' einigje en fan eigenskipswurden ôflaat binne: ''ju Bratte'' (de breedte), ''ju Druuchte'' (de drûchte), ''ju Fierte'' (de fierte), ''ju tjukte'' (de tsjokte)
*Wurden dy't op ''-skup'' einigje: ''ju Boskup'' (it boadskip), ''ju Fründskup'' (de freonskip), ''ju Sälskup'' (it selskip)
*Wurden dy't op ''-else'' einigje: ''ju Moangelse'' (de pankoek)
*Fierwei de measte wurden dy't op ''-e'' einigje: ''ju Äddere'' (de ier), ''ju Hounde'' (de hân), ''ju Sträite'' (de strjitte), ''ju Riege'' (de rige)

Unsidich binne:
*Nammen foar jonge minsken en dieren, dy't nei beide geslachten ferwize: ''dät Bäiden'' (it bern), '''dät Koolich'' (de keal), ''dät Loum'' (de laam)
*De wynstreken: ''dät Noude'', ''dät Aaste'', ''dät Suude'', ''dät Wääste''
*De measte stofnammen: ''dät Eed'' (de turf), ''dät Gould'' (it goud), ''dät Bjoor'' (it bier), ''dät Säid'' (it sied) 
*Haadwurden dy't fan in tiidwurd ôflaat binne: ''dät Heeren'' (it hearren, ''dät Ieten'' (it iten), ''dät Skrieuwen'' (it skriuwen) 

==== Meartal ====
It Sealterfrysk hat, yn ferliking ta it Westerlauwersk Frysk, in ryk ferskaat oan meartalsútgongen.

*Haadwurden dy't op in konsonant einigje, krije yn 't meartal in ''-e'': ''die Appel - do Appele'' (appels), ''dät Bäiden - do Bäidene'' (bern)
*Giet it iental út op in stimleaze rûzer, dan feroaret dy yn 't meartal in stimhawwende rûzer (sêft): ''ju Brääch - do Brääge'' (brêgen), ''die Däif - do Däiwe'' (dieven)
*Haadwurden dy't op de fokaal ''-e'' einigje, krije yn 't meartal in ''-n'': ''die Boolke - do Boolken'' (balken), ''ju Sträite - do Sträiten'' (strjitten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ere'': ''dät Läid - do Läidere'' (lieten), ''dät Loum - do Loumere'' (lamen)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-en'': ''die Buur - do Buuren'' (boeren), ''ju Tied - do Tieden'' (tiden)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ne'': ''die Moanske - do Moanskene'' (minsken), ''dät Ooge - do Oogene'' (eagen)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ä'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Fäk - do Feeke'' (fakken), ''dät Fät - do Feete'' (fetten), ''dät Gebäd - do Gebeede'' (gebeden)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ää'' - ''ee'' en de útgong ''-e'': ''dät Blääd - do Bleede'' (blêden), ''dät Glääs - do Gleese'' (glêzen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''i'' - ''ie'' en de útgong ''-e'': ''dät Skip - do Skiepe'' (skippen), ''dät Spil - do Spiele'' (spullen) 
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''o'' - ''oo'' en de útgong ''-e'': ''dät Gebod - do Geboode'' (geboaden), ''dät Lot - do Loote'' (lotten)
*De neikommende wurden krije in fokaalferoaring ''ou'' - ''äi'' en de útgong ''-e'': ''die Fout - do Fäite'' (fuotten)
*De neikommende wurden krije de útgong ''-ljuude'': ''die Mon - do Monljuude'' (manlju), ''dät Wieuw - do Wieuwljuude'' (froulju)
*Gjin meartalsútgong krije: ''ju Hounde - do Hounde'' (hannen), ''die/ju Seelter - do Seelter'' (Sealter, Sealterlanner)
*In ûnregelmjittige meartalsfoarm hawwe: ''die Dai - do Deege'' (dagen), ''die Wai - do Weege'' (wegen)
*In folslein oar wurd yn it meartal: ''ju Ku - do Bäiste'' (kij)

==== Ferlytsing ====
It ferlytsing wurdt meastal mei it wurdsje ''littek'' (lyts) makke. Bygelyks ''die litje Appel'' (appeltsje), ''ju litje Bloume'' (blomke) en ''dät litje Bääd'' (bedsje).

Dêrneist binne der wurden dy't neffens foarm ferlytsingswurden binne, mar as haadwurd brûkt wurde sûnder dat minsken it gefoel hawwe dat it oarspronklik ferlytsingswurden wienen. De oarspronklike stam, it grûndwurd, ûntbrekt dan ek yn it Sealterfrysk. Foarbylden fan sokke wurden binne: ''ju Kluntje'' (klontsje), ''ju Tuffelke'' (ierdappel), ''Kaninken'' (knyntsje).

=== Foarnamwurd ===
==== Persoanlik &amp; besitlik foarnamwurd ====
It besitlik foarnamwurd hat sawol in manlike foarm as in foarm foar froulik, ûnsidich en meartal.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;1&quot;|
!colspan=&quot;2&quot;|Persoanlik fnw.wurd
!colspan=&quot;2&quot;|Besitlik fnw.wurd
|-
! Persoan
! Underwerpfoarm
! Objektfoarm
! Manlik 
! Froulik&lt;br&gt;Unsidich&lt;br&gt;Meartal
|-
| 1e iental
| iek 
| mie
| min
| mien
|-
| 2e iental
| du 
| die
| din
| dien
|-
| 3e iental
| hie (manlik)&lt;br&gt;ju (froulik)&lt;br&gt;et (ûnsidich) 
| him, hier 
| sin&lt;br&gt;hiere 
| sien&lt;br&gt;hiere 
|-
| 1e meartal
| wie
| uus
| uus
| uus
|-
| 2e meartal
| jie
| jou
| jou
| jou
|-
| 3e meartal
| jo
| hiere
| hiere
| hiere
|}

==== Weromwurkjend &amp; wjersidich foarnamwurd ====
De weromwurkjend foarnamwurden yn it Sealterfrysk yn it Sealterfrysk binne ''mie'', ''die'', ''sik'', ''uus'' en ''jou'': ''ju Fauene wunnert sik'' (de faam ferwûnderet har), ''du skuust die skoomje'' (do moatst dy skamje).

It wjersidich foarnamwurd wurdt makke mei ''sik eenuur'': ''jo hääbe sik eenuur ferroat'' (sy hawwe elkoar ferjûn), ''jo nöigeden sik eenuur'' (sy nûgen elkoar út).

==== Oanwizend foarnamwurd ====
De wurden yn de ûndersteande tabel binne oanwizende foarnamwurden.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|die Mon ''(de man)''
|do Monljuude ''(de manlju)''
|-
|froulik
|ju Muur ''(de mem)''
|do Muure ''(de memmen)''
|-
|ûnsidich
|dät Bäiden ''(it bern)''
|do Bäidene ''(de bern)''
|-
|}

Allinnich yn de 3e (datyf) en 4e (akkusatyf) namfal feroaret it manlik oanwizend foarnamwurd ''die'' yn ''dän''. 

Mei de prefiks ''ke-'' kin it oanwizende foarnamwurd fersterke wurde: ''kedie'' (koarte foarm; krie), ''kedän'' (koarte foarm; krän), ''keju'' (koarte foarm; kju), ''kedät'' (koarte foarm; krät) en ''kedo''. Yn de praktyk wurde allininch de koarte foarmen brûkt, dus ''krie'', ''krän'', ''kju'' en ''krät''. It oanwizende foarnamwurd ''kedo'' hat gjin koarte foarm en wurdt sa brûkt. Foarbyld: ''dissen Mon nit, man krie'' (dizze man net, mar dy).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe7&quot;
!Geslacht
!Iental
!Meartal
|-
|manlik
|disse ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|froulik
|disse  ''(dizze)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|ûnsidich
|dit ''(dit)''
|disse  ''(dizze)''
|-
|}

Oan it manlik oanwizende foarnamwurd ''disse'' kin in ''-n'' taheakke wurde, dus ''dissen''. Foarbyld: ''disse Mon is kroank'' (dizze man is siik), ''mäd dissen Wänt kon me beeter baale as mäd dän'' (mei dizze jonge kinst better prate as mei dy), ''dit Bäiden is aller as dät'' (dit bern is âlder as dat).

It oanwizende foarnamwurd ''sun'' wurdt by alle geslachten brûkt. Wannear't der mear klam op it wurd lein wurdt, dan wurdt it by manlik wurden ''suk aan'' en by froulike en ûnsidige wurden ''suk een''. Foar it meartal wurdt ''sukke'' brûkt. Foarbyld: ''sun Huus'' (sa'n hûs), ''suk aan Mon'' (sa'n man), ''sukke Seeken'' (sokke saken).

==== Freegjend foarnamwurd ====
Foarbylden fan freegjende foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne 'wäl' (wa), 'wier' (wêr) 'wo' (hoe), 'wanner' (wannear), 'wäkke' (hokker), 'wät' (wat), 'wät foar' (watfoar) en 'wieruum' (wêrom).

==== Betreklik foarnamwurd ====
Foarbylden fan betreklike foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''die'', ''dän'', ''ju'', ''wier'', ''wät'' en ''do''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Sealterfrysk
!Westerlauwersk Frysk
|-
|''die Mon, die dät däin häd''
|''de man, dy't dat dien hat''
|-
|''dät Bäiden, wät dät däin häd''
|''it bern, wat it dien hat''
|-
|''die Mon, dän sien Rääd iek leend hääbe''
|''de man, waans fyts ik liend haw''
|-
|''dät Wieuw, ju hiere Woain iek kooped hääbe''
|''de frou, waans wein ik kocht haw''
|-
|''ju Fauene, wier iek mäd boalde ''
|''de fammen, mei wa't ik prate''
|-
|''do Ljuude, mäd do iek oarbaided hääbe''
|''de lju, mei wa't ik wurke haw''
|}

==== Unbeskaat foarnamwurd ====
Foarbylden fan ûnbeskate foarnamwurden yn it Sealterfrysk binne ''me'' (men), ''wäl'' (immen), ''aan'' (ien), ''älk'', (elk), ''naan'' (net ien, manlik), ''neen'' (net ien, froulik/ûnsidich/meartal), ''neemens'' (nimmen), ''aal'' (allegear), ''wäkke'' (in pear), ''wät'' (wat/eat), ''fuul'' (folle), ''moonich'' (mannich) en ''uur'' (oare).

=== Telwurden ===
It Sealtersk hat echt Frysk klinkende telwurden: &lt;br /&gt;
''een, two, tjo, fjauer, fieuw, säks, soogen, oachte, njuugen, tjoon, alwen,''&lt;br /&gt; 
''tweelich, trättien, fjautien, füüftien, säkstien, soogentien, achttien, njuugentien,''&lt;br /&gt;
''twintich, trüütich, fjautich, füüftich, säkstich, soogentich, tachentich, njuugentich,''&lt;br /&gt;
''hunnert, duusend.''&lt;br /&gt;

Foar de earste trije binne der lykwols ek manlike foarmen: ''aan, twäin, träi''.&lt;br /&gt;
Dy wurde hiel konsekwint brûkt. Sis dus noait: ''een Mon''. It is altyd: ''aan Mon, twäin Monljuude''. 

Dan binne der fansels ek noch de rangtelwurden:&lt;br /&gt;
''eerste, twäide, trääde, fjoode'' (yn Strukelje ''fjädde''), ''füüfte, säkste, soogende, oachte, njuugende, tjaande, alfte, tweelfte, trättienste..'' 

En dan noch de tige aparte werhellingstelwurden:&lt;br /&gt;
''insen, twäie, träie'' ‘ienris’, ‘twaris’, ‘trijeris’. It giet dan fierder mei ''fjauermoal'' ens.

== Lûden ==
De lûden mei byhearrende útspraak yn de tabel hjirûnder komt út de ''Seelter Sproakleere'' fan [[Pyt Kramer]]''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;20&quot;|'''Koarte ienlûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|/a/||||[a]||Gat, falsk, kanne||
|-
|/ä/||||[ɛ]||Fäk, fäl, rädje||
|-
|/e/||||[ə]||se, et, bekoand||
|-
|/i/||liket wat op de ''ä''||[I]||Wille, licht, bidje||
|-
|/o/||liket wat op de ''a''||[ɔ]||Stok, konne||
|-
|/ö/||||[œ]||bölkje||
|-
|/u/||liket wat op de ''o''||[ʊ]||Stuk, Buk||
|-
|/ü/||liket wat op de ''ö''||[ʏ]||wül, Fründ||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Heallange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/ie/||||[iˑ]||Wiele, liek, Liene||
|-
|/uu/||||[uˑ]||fuul, Buuk||
|-
|/üü/||||[ʏˑ]||trüütich, wüül||
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Lange lûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/aa/||||[aː]||Taal, Paad||as yn b''aa''s
|-
|/ää/||||[ɛː]||sääd, Stääd||as yn b''ê''d
|-
|/ee/||||[eː]||leet, Feete, leese||as yn r''ee''d
|-
|/íe/||streekje op de í wurdt gauris fuortlitten||[iː]||Sies, Liene, fiere||as yn w''ii''d
|-
|/oa/||||[ɔː]||Toal, Hoase||as yn nôt
|-
|/öä/||||[œː]||Göäwel, böädelje||as yn ''oeu''vre
|-
|/oo/||||[oː]||Dook, groot, Hoose||as yn r''oo''k
|-
|/öö/||||[øː]||Grööte, drööme||as yn d''eu''n
|-
|/úu/||streekje op de ú wurdt gauris fuortlitten||[uː]||fuul, suur, suuge||as yn s''û''ch
|-
|/ü'ü/||apostrof wurdt gauris fuortlitten||[yː]||Düüwel, düütelk||as yn dr''ú''f 
|-
!colspan=&quot;20&quot;|'''Twalûden'''
|-
|'''Lûd'''||'''Opmerking'''||'''IPA'''||'''Foarbyld'''||'''Oare taal'''
|-
|-
|/áu/||streekje op de á wurdt gauris fuortlitten, ''a'' + heallange ''u''||[aːu]||gau, kauje||
|-
|/ai/||||[aːi]||nai, Sail, taie||as yn k''aai''
|-
|/äi/||koarte ''ä'' + heallange ''i''||[ɛɪ]||näi, Schäip, wäit||
|-
|/au/||||[au]||Dau, flau, haue||as yn bl''au''
|-
|/äu/||koarte ''ä'' + heallange ''u''||[eu]||häuw, stäuwen||
|-
|/eeu/||lange ''ee'' + heallange ''u''||[eːu]||skeeuw, leeuwe||
|-
|/ieu/||heallange ''ie'' + heallange ''u''||[iˑu]||Lieuw, ieuwen||
|-
|/oai/||lange ''oa'' + heallange ''i''||[ɔ:ɪ]||Koai, oain, loaierje||
|-
|/oi/||||[ɔy]||schoi, Moite, bloie||as yn b''oi''ler
|-
|/öi/||koarte ''ö'' + heallange ''ü''||[œ:i]||Möie, öile||
|-
|/ou/||||[o:u]||Douk, Lound, roupe||grutste oerienkomst mei ''au''
|}

=== Bylûden ===
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=1 cellspacing=0 style=&quot;text-align:center&quot;
|-
| '''Skriuwwize''' || b || ch || d || f || g || h || j || k || l || m || n || ng || p || r || s || t || v || w  
|-
| '''IPA''' || {{IPA|b}} || {{IPA|x}} || {{IPA|d}}, {{IPA|r}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ, ɣ}} || {{IPA|h}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|ŋ}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|t}} || {{IPA|v}} || {{IPA|w}} 
|}

== Hjoeddeistige taalsitewaasje ==
=== Dialekten ===
Fanâlds bestie [[Sealterlân]] út trije doarpen, [[Roomelse]] (Dútsk: Ramsloh), [[Skäddel]] (Scharrel) en [[Strukelje]] (Strücklingen). De nije delsetting [[Seedelsbierich]] (Sedelsberg), by [[Skäddel]], hat tsjintwurdich ek de status fan doarp. It Sealterfrysk bestiet út trije ûnderling fersteanbere dialekten, dy't oerienkomme mei de trije histoaryske doarpen. Yn [[Seedelsbierich]], wat in nije koloanje is, wurdt net folle Sealtersk sprutsen; hja dy't it dogge sprekke it dialekt fan Skäddel.&lt;br /&gt; De ferskillen tusken de dialekten binne relatyf grut foar sa'n lyts taalgebiet, mar bringe de ûnderlinge fersteanberens net yn gefaar. Dat komt ek om’t de Sealters hiele oare ferskillen hearre as wy. Sa wurdt ''Houd'' ‘hoed’ fan Skäddelers en guon Roomelsters útsprutsen as ''Hooud'', mar guon sprekkers brûke ek beide foarmen trochinoar, sûnder it blykber te hearren. Itselde jildt foar ''näi'' ‘nij’ en ''neei'' en dy lêste útspraak hawwe wy ek yn guon parten fan ús Wâlden. &lt;br /&gt;Hiel strang is lykwols it ferskil tusken ''oou'' en ''oo'' (sawat as ús ''oa'') en tusken ''eei'' en ''ee'' (sawat as ús ''ea''). Sa wurdt ûnderskaat ''Douk/Doouk'' ‘doek’ fan ''Dook'' ‘damp’ en ''Fäite/Feeite'' ‘fuotten’ (âld ''fiet''!) fan ''Feete'' ‘fetten’. &lt;br /&gt; 
Opfallend is wol roomelsters ''oa'' foar ''aa/a'' yn’e oare doarpen. Roomelse hat dus ''Noacht, Woain, oain, oachte, toanke'' ‘nacht’, ‘wein’, ‘eigen’, ‘acht’, foar ''Naacht, Wain, ain, aachte, taanke'' yn ‘e oare doarpen. Mar dat jildt wer net foar wurden as b.g. ''loang'' ‘lang’, ''broachte'' ‘brocht’.

=== Tal sprekkers ===
[[Ofbyld:Grafyk_sealterlân_en_it_sealterfrysk.GIF|thumb|De ynwenners fan Sealterlân dy't Sealterfrysk sprekke ôfset tsjin de folslein befolking fan de gemeente.]]
Der binne hjoed de dei, neffens in ûndersyk út [[1998]], noch sa'n 2.250 minsken dy't it Sealterfrysk sprekke kinne, mar dêrfan behearskje mar sa'n 1.000 lju dy taal echt goed. Dy minsken hearre fansels foar it grutste part by de âlderein, mar bemoedigjend is, dat neffens guon tellings it tal Sealtersktaligen wer stadichoan oan it tanimmen is.

As men as sprekkerstal 2.250 oanhâldt, kin men sizze dat 19,6% fan de likernôch 11.500 ynwenners fan [[Sealterlân]] tsjintwurdich de eigen taal noch sprekt. Dat liket net in soad, mar men moat wol foar it ferstân hâlde dat hast 70% fan de tsjintwurdige ynwenners fan [[Sealterlân]] harren dêr sûnt de [[Twadde Wrâldkriich]] nei wenjen set hawwe en dus nea Sealtersktalich west hawwe. Men soe dus sizze kinne dat der fan de 11.500 Sealterlanners mar 3.500 [[Sealterfriezen]] binne - mei mooglik nochris in 500 of sa om utens.

Mar ek ûnder de Sealterfriezen is de eigen taal yn it neigean rekke. Sa sprekt fan de âldste generaasje ynwenners fan [[Sealterlân]] (berne foar [[1940]]) noch 35% Sealterfrysk, wylst fan de jongste generaasje (berne nei [[1970]]) noch mar 16% de taal machtich is. Boppedat jout tsjintwurdich net mear as in fjirde part fan de Sealtersktaligen de eigen taal troch oan de bern. Dat komt foar in grut part mei om't mar 15% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] mei in Sealterfryske partner sletten wurde. Oars sein: 85% fan de houliken fan [[Sealterfriezen]] binne mei in partner dy't fan hûs út Nederdútsk- of Dútsktalich is.

De measte [[Sealterfriezen]] steane ridlik oant tige posityf foar harren taal oer en in protte fan harren binne lid fan de ''Seelter Buund'' (it &quot;[[Sealtersk Bûn]]&quot;), yn it [[Dútsk]] ''Heimatverein Saterland'' (&quot;Streekferiening Sealterlân&quot;) neamd. Dy ''Seelter Buund'' is de spille fan it Sealterfryske taal- en kultueraktivisme, al rekkenet dy it Sealterlânske [[Nederdútsk]] ek ta syn wurkgebiet.

=== Offisjele erkenning ===
[[Ofbyld:Skäddel Seelterlound.jpg|thumb|350px|Twatalige plaknammen yn 't Sealterlân. Hjir it komboerd oan de noardside fan it doarp Skäddel.]]
Tegearre mei it [[Noardfrysk]], it [[Nederdútsk]] en fjouwer oare talen waard it Sealterfrysk yn [[1998]] troch it [[Dútslân|Dútske]] regear opjûn ûnder Diel III fan it Jeropeeske Ferdrach foar Regionale of Minderheidstalen. Lykwols lykje de [[Dútslân|Dútske]] federale oerheid en de [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksyske]] dielsteatsregearing fan betinken te wêzen dat de ûndergong fan it Sealterfrysk net mear op te kearen is en se hawwe oant no ta dan ek net in protte jild of enerzjy oan bestege om dat foar te kommen.

Wat it offisjele gebrûk fan it Sealterfrysk yn [[Sealterlân]] sels oangiet, kin men op it gemeentehûs op alle ôfdielings yn it Sealterfrysk te wurd stien wurde. Ek kin it boargerlik houlik yn [[Sealterlân]] sûnt koarten yn it Sealterfrysk sletten wurde. Ek binne no de Sealterfryske nammen ek op de plaknammebuorden oanjûn (en yn it ferlingde dêrfan ferskine hjir en dêr Sealterfryske oantsjuttings op huzen).

=== Domeinenen ===
==== Underwiis ====
{{Apart|Frysk ûnderwiis yn Dútslân}}
Der binne yn [[Sealterlân]] fiif beukerskoallen, twa yn [[Roomelse]] en ien elk yn [[Skäddel]], [[Strukelje]] en [[Seedelsbierich]]. Tsjintwurdich wurdt op al dy fiif beukerskoallen it Sealterfrysk brûkt. Elk fan de fjouwer doarpen yn de gemeente hat ek in legere skoalle, dêr't yn de earste trije klassen teminsten ien oere yn de wike lesjûn wurdt yn it Sealterfrysk, troch de ûnderwizers en/of frijwilligers fan de ''Seelter Buund''. Yn de neisimmer fan 2011 sille alle pjutteboartersplakken en twa basisskoallen twatalich wurde. De dielsteat Nedersaksen, de gemeente Sealterlân en lokale bedriuwen hawwe in oerienkomst dêroer sletten. Foar de dosinten komt der in aparte kursus om it lesjaan yn it Sealterfrysk mooglik te meitsjen.

Foar middelber en heger ûnderwiis moatte de Sealterlanners bûten de gemeente wêze en dêr wurdt fansels gjin Sealterfrysk ûnderwiisd. Wol is der in ''Volkshochschul'' (&quot;Folkshegeskoalle&quot;), dy't alle jierren in Sealterfryske kursus foar tritich minsken oanbiedt. Oan de universiteiten fan [[Göttingen]], yn súdeastlik [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], en [[Kiel]], yn [[Sleeswyk-Holstein]], wurde kolleezjes oer it Sealterfrysk jûn.

==== Media ====
[[ofbyld:Bahnhofscharrel.jpg|thumb|right|300px| It Seelterfräiske Kulturhuus, ek studio fan 
de ''Sealter Utstjoering'']]
De &quot;''General-Anzeiger''&quot;, fan [[Rhauderfehn]], en de &quot;''Nordwest-Zeitung''&quot;, fan [[Aldenboarch]], ferskine geregeldwei artikels yn of oer it Sealterfrysk. Ek op de regionale tillefyzje-stjoerder ''[[NDR]]'' (''Norddeutscher Rundfunk'' - &quot;Noarddútske Omrop&quot;), dy't hiele Noard-[[Dútslân]], fan de [[Nederlân]]ske oant de [[Poalen|Poalske]] grins, fersoarget, wurdt út en troch oer it Sealterfrysk berjochte. It radiostasjon Ems-Vechte-Welle hat om de twa wiken op snein it [[Sealter útstjoering|Sealterfryske radioprogram ''middeeges'']] fan 11:00 oant 13:00.

==== Literatuer ====
{{Apart|Sealterfryske literatuer}}
Yn de 19e iuw skriuwe taalûndersikers oer it Sealterfrysk. Guon dêrfan sammelen sprekwurden dy't se yn harren wurken publisearren. Literêre wurken ferskine earst yn de fyftiger jierren fan de tweintichste iuw. Fan 1953 oant en mei 1965 wurde krantestikken skreaun yn de 'General Anzeiger', dy't letter sammele binne yn it ''Lesebouk foar Seelterlound''. It tydskrift ''Seelter Trjoue'' ferskynde fan 1966 oant en mei 1972 en kin as opfolger fan it Lesebouk sjoen wurde. Sawol yn it Lesebouk as yn de Seelter Trjoue binne literêre stikken publisearre fan minsken dy't ek sels boeken yn it Sealterfrysk skreaun hawwe. De measte literêre wurken befetsje benammen poëzij en koarte ferhalen. In tige produktive skriuwster is [[Margaretha Grosser]], dy't foaral berneboeken en ferhalebondels skreaun hat.

==== Tsjerke ====
Teminsten ienris yn de twa jier wurdt der hjoed-de-dei yn it roomske [[Sealterlân]] in mis yn it Sealterfrysk holden.

Fierders hat dr. [[Marron C. Fort|Marron Fort]] dwaande west mei it oersetten fan de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] yn it Sealterfrysk. Dêrby hie er te krijen mei nuveraardige swierrichheden om't er wurden oersette moast dêr't gjin Sealterfrysk wjergader foar wie. Reden dêrfan wie dat dy wurden yn de lytse isolearre plattelânsmienskip nea nedich wienen. Foarbylden dêrfan binne &quot;skipbrek&quot;, &quot;stânbyld&quot; en &quot;moardner&quot; (yn de hiele skiednis fan [[Sealterlân]] is mar ien moard bekend). En ek de filosofyske bespegelings fan de apostel [[Paulus]] yn syn brieven soargen foar frijwat swierrichheden by it oersetten.

De Sealterfryske [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne trouwens net allinne ornearre foar de [[Sealterfriezen]], mar foar it hiele eardere Fryske gebiet tusken de [[Lauwers]] en de [[Weser]], sadat taalbewuste lju dêr harren âlde taal besjen kinne. Dêrom stiet foaryn it mânske wurk dan ek: &quot;''Dät näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwers fräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Umelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound''&quot; (&quot;It Nije Testamint en de Psalmen yn de [[Easterlauwersk Fryslân|Easterlauwersk]] Fryske oertaal fan Sealterlân, de Grinzer Ommelannen, East-Fryslân, Jeverlân en Bûtjadingen&quot;).

== Undersyk ==
{{Apart|Frisistyk}}
It Sealterlân wie troch syn isolearre posysje yn it lânskip en de dêrút ûntstiene eigenheden al sûnt de 19e iuw in reisdoel foar ûndersikers. Al yn it jier 1794 skriuwde de antropolooch Mauritz Detten nei in besite oan it Sealterlân oer de Sealterfriezen. Hy omskriuwde de taal as in 'Platdútsk dat bedoarn wie' en sette wat wurden op skrift. Wat wiidweidiger is de reisbeskriuwing fan predikant Johann Gottfried Hoche yn syn wurk ''Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen'' dat yn 1800 ferskynd is. It Sealterfrysk joech er bysûnder omtinken yn in apart haadstik en omskriuwde de taal as it 'âldste [dialekt] fan Dútslân en de boarne fan it Ingelsk, Nederlânsk, Aldsaksysk en Platdútsk'.

Yn it jier 1836 ferskynde it wurk ''Onze Reis naar Sagelterland'' fan de Westerlauwerske Friezen [[Montanus Hettema|Hettema]] en Posthumus, dêr't aardich wat Sealterske wurden yn sammele binne. It wurk jout in romantysk byld en net sa wittenskiplik fan ynhâld. Yn it jier 1846 hold de East-Fryske teolooch Johann Friedrich Minssen ferskate moannen yn it Sealterlân ta. Syn beskriuwing fan it Sealterfrysk wie tige krekt makke en hy sammele dêrneist teltsjes en sprekwurden. In part fan syn ûndersyksresultaten publisearre Minssen yn it tydskrift Friesisches Archiv. It grutste part fan syn wurk is nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn en útjûn.

De stifter fan de moderne [[Frisistyk]], [[Theodor Siebs]], hold him ek dwaande mei it Sealterfrysk. Syn wurken oer de taalskiednis fan it Frysk en de ûntjouwing fan it Anglo-Frysk wurde hjoed-de-dei noch hieltyd brûkt. Hy bestudearre alle Fryske tongfallen dy't yn syn tiid praat waarden. Dêrneist joech er wiidweidich omtinken oan it Sealterfrysk. Ek it lêste wurk fan Siebs, dat yn it jier 1934 ferskynde, gong oer it Sealterlân.

Nei de Twadde Wrâldkriich hawwe [[Pyt Kramer]] en [[Marron Curtis Fort]] in soad ûndersyk nei it Sealterfrysk dien. De Westerlauwerske Fries [[Pyt Kramer]] joech doe't er 25 jier wie in Sealterfrysk wurdboek út (1961), yn 1992 ferskynde de earste bân fan it 'Näi Seelter Woudebouk'. Yn 1996 ferskynde noch in 'Woudelieste Düütsk-Seeltersk' en yn 1982 ferskynde er in lyts spraakleare fan it Sealterfrysk. Kramer die neist ûndersyk ek in soad foar it behâld fan de taal. Fan 1966 oant en mei 1972 joech et it tydskrift Seelter Trjoue en noch ferskate oare wurken út, lykas Minssen syn wurk dat nei de Twadde Wrâldkriich weromfûn waard.

De Amerikaanske germanist Marron Curtis Fort begûn yn de santiger jierren fan de tweintichste iuw mei syn ûndersyk fan it Sealterfrysk en krige yn it jier 2003 de learstoel Leechdútsk en Sealterfrysk oan de universiteit fan Aldenboarch. Mei Hermann Dumstorf skriuwe hy in Sealterfrysk wurdboek, dat yn 1980 ferskynde. Dêrneist joech Fort de boeken ''Saterfriesisches Volksleben'' (1985) en ''Saterfriesische Stimmen'' (1990) út. Hy hat ek it Nije Testamint en de psalmen nei it Sealterfrysk oerset (2000).

== Foarbylden ==
'''1''' ''Seeltersk is ne Wäästgermaniske Sproake, ju fon sowät 2.200 Moanskene boald wäd in Seelterlound in dät Wääste fon Ooldenbuurich (Niedersachsen), sun 50 km uur dät holloundske Scheed bi Näischans.''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
'''2''' 
* Sealtersk:'' Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
* [[Noardfrysk]] (Mooringer): ''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
* [[Frysk|Westerlauwersk Frysk]]:'' De jonge streake it famke om it kin en tute har op de wangen.''
* [[Nederdútsk|Eastfrysk Leechdútsk]]: ''De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
* [[Skiednis fan it Grinslânsk|Âldgrinslânsk]]: ''Der Jung strookde daet Wicht umme tsiin to unde tuude ier up Zeuken'' 
* [[Grinslânsk|Nijgrinslânsk]]: ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wangen''
* [[Nederlânsk]]:'' De jongen aaide het meisje om de kin en kuste haar op de wangen.''
* [[Dútsk]]:'' Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf den Wangen.''
* [[Ingelsk]]:'' The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.''

== Sjoch ek ==
* [[Sealterfryske literatuer]]
* [[Sealter útstjoering]]
* [[Europeesk Buro foar Lytse Talen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://itnijs.nl/2010/07/fryske-taal-yn-dutske-grunwet/ Fryske taal yn Dútske grûnwet] (It Nijs)
* [https://web.archive.org/web/20150617215157/http://seelter.16mb.com/ Näie Seelter Siede] 
* [http://seelter.16mb.com/woudelis.htm Spraakleare fan it Sealterfrysk]
* [http://seelter.16mb.com/woudeboukSF.htm Wurdboek Sealtersk-Frysk]
* [http://seelter.16mb.com/wurdlistFS.htm Wurdlist Frysk-Sealtersk]
* NSW, Nai Seelter Woudebouk, Ensyklopedy Sealtersk - Dútsk - Frysk - Ingelsk, [http://seelter.16mb.com/Deelleede.htm Letter A-E en G+H] (noch net folslein)
* [http://docserver.bis.uni-oldenburg.de/publikationen/bisverlag/2001/fornae00/fornae00.html Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound...]
* [http://www.allezhop.de/frysk/FWB%20Datenbank/FWB%20Datenbank.htm FWB-Datenbank Saterfriesisch]
* {{Wikiwurdboek}}
;Filmkes:
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-in-der-Schule_947120906001.html Sealtersk op skoalle, fideo]
* [http://www.nwzonline.de/Video/Saterfriesisch-vor-dem-Aussterben-gerettet_1204026365001.html ''Saterfriesisch vor dem Aussterben gerettet?'', fideo]
{{YnterWiky|code=stq}}


{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Sealterfrysk| ]]
[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>pt6ja4x6t3r01rackqk0gpew1zggiet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sealterlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4762</id>
    <revision>
      <id>1223729</id>
      <parentid>1223612</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T17:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1223729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="bozq5v6gy7jduu5fsb76ufif9evg8l6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lânkaart_lokaasje_sealterfrysk.GIF|thumb|Lokaasje fan it Sealterlân.]]
'''Sealterlân''' is in gemeente yn de [[landkreis]] [[Kloppenburch (distrikt)|Kloppenburch]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]] mei likernôch 13.031 ynwenners (2010) en in oerflak fan 123,5 km². De gemeente is ûntstien yn [[1974]] doe't de trije selsstandige gemeenten ta Sealterlân byinoar brocht binne.

== Geografy ==
[[File:Saterland mechanical peat digging 1982.jpg|thumb|250px|Meganyske turfwinning yn Sealterlân, 1982]]
It Sealterlân leit tusken de plakken [[Lier (stêd)|Lier]], [[Kloppenburch (stêd)|Kloppenburch]] en [[Aldenburch]] yn. It belangrykste wetter dat fan súd nei noard troch it hiele Sealterlân streamt is de [[Sealter Ie]]. 

=== Doarpen ===
Sealterlân hat fjouwer doarpen:
* [[Strukelje]] (Dútsk: Strücklingen)
* [[Roomelse]] (Ramsloh) 
* [[Skäddel]] (Scharrel) 
* [[Seedelsbierich]] (Sedelsberg)

=== Buorgemeenten ===
De buorgemeenten fan it Sealterlân binne:

* Samtgemeinde [[Jümme]]
* [[Barßel]]
* [[Friesoythe]]
* Samtgemeinde [[Nordhümmling]]
* [[Ostrhauderfehn]]

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Johanniterkapelle Bokelesch135.jpg|thumb|250px|[[Johanniterkommende Boukeläsk|Johanniterkapel Boukeläsk]]]]
De skiednis fan Sealterlân is nau ferbûn mei de rivier [[Sealter Ie]] en de sompen dy't eartiids om it Sealterlân hinne leinen. Mids al dy sompgebieten en wetter wie it Sealterlân in smelle stripe lân fan likernôch 15 by 4 km. Tusken 1100 en 1400 waard dy stripe lân troch Friezen út [[Eastfryslân]] bewenne.

Oant de 19e iuw wie it Sealterlân allinnich oer de rivier te berikken. It wie de ienichste ferbining mei it lân deromhinne. Dêrtroch hie it Sealterlân in ôfsûndere posysje wat wierskynlik it oerlibjen fan it [[Sealterfrysk]] as lêste dialekt fan it [[Eastfrysk]] ferklearret. 

De sompen wienen it grinspunt fan de machtsgebieten fan Kloppenburch, [[Emden]] en [[Aldenburch]]. Dêrtroch waard it Sealterlân in stikje nimmenslân tusken de machtigere buorlju. Yn de midsiuwen hie it Sealterlân syn eigen rjocht. [[Karel de Grutte]], dy't algemien rjocht foar de Friezen fêststeld hie, hat dêr mooglik ek in part yn spile. It Sealterân hie mear privileezjes krigen, en wie in gebiet mei grutte ûnôfhinklikens. 

Yn [[1803]] waard it gebiet troch it hertochdom Aldenburch anneksearre. Yn [[1934]] waard de earste gemeente Sealterlân oprjochte. Njonken de doarpen [[Roomelse]], [[Skäddel]] en [[Seedelsbierich]] hat ek it doarp [[Nijskäddel]] by it Sealterlân heard. Hjoed de dei heart ''Nijskäddel'' by de gemeente Friesoythe. Op [[1 maart]] [[1974]] waard de hjoeddeiske gemeente Sealterlân oprjochte.

==Galery==
&lt;gallery&gt;
File:Dagelijksche Kleeding, der Sagelterlander vrouwen.jpg|&quot;Dagelijksche Kleeding, der Sagelterlander vrouwen&quot;, ''Onze reis naar Sagelterland'', [[Montanus Hettema]], [[Rinse Posthumus]]
File:Zondags Kleeding, der Sagelterlander vrouwen.jpg|&quot;Zondags Kleeding, der Sagelterlander vrouwen&quot;, ''Onze reis naar Sagelterland'', Montanus Hettema, Rinse Posthumus
&lt;/gallery&gt;

== Befolking ==
[[Ofbyld:Bahnhofscharrel.jpg|thumb|250px|It ''Seelterfräiske Kulturhuus'' fan de Sealtersk Bûn, ek studio fan de [[Sealter útstjoering]]]]
De Friezen binne mei de Denen, Sorben, Sinty &amp; Roma ien fan de fjouwer nasjonale minderheden fan Dútslân. 

=== Taal ===
{{Apart|Sealterfrysk}}
It [[Sealterfrysk]], ek wol ''Sealtersk'' neamd, is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan de [[Westgermaanske talen]]. It is it iennichste noch libbene dialekt fan it [[Eastfrysk]], dat eartiids yn alle Eastfryske lannen fan de [[Iems]] oant de [[Weser]] sprutsen waard. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] makket it diel út fan de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]]. It [[Sealtersk Bûn]] ([[Sealtersk]]: ''Seelter Bund''; [[Dútsk]]: ''Heimatverein Saterland'') is in organisaasje dy’t him ynset foar it brûken fan de Sealterfryske taal en kultuer.

=== Befolkingsûntjouwing ===
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:15
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:10 text:9.500
 bar:1964 from:start till:9 text:9.046
 bar:1970 from:start till:8 text:8.259
 bar:1980 from:start till:8 text:8.454
 bar:1990 from:start till:9 text:9.614
 bar:1995 from:start till:12 text:12.221
 bar:2007 from:start till:12 text:12.869
 bar:2009 from:start till:13 text:13.325
 bar:2010 from:start till:13 text:13.031

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan de gemeente Sealterlân
&lt;/timeline&gt;

== Polityk ==
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Ofbyld:DEU Saterland COA.svg|153x103px|Wapen fan it Sealterlân]]
|align=&quot;middle&quot; | [[Ofbyld:DEU Saterland Flag.svg|153x103px|Flagge fan it Sealterlân]]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Wapen en flagge fan it Sealterlân&lt;/small&gt;
|}
It gemeentehûs fan 't Sealterlân sit yn [[Roomelse]].

=== Gemeenterie ===
Yn 'e gemeenterie fan it Sealterlân binne de neikommende politike partijen fertsjintwurdige (nei ferkiezings april 2011):
* [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] - 19 sitten
* [[SPD]] - 3 sittten
* UWG (gemeentebelangen) - 3 sitten
* Oar - 1 sit
* Boargemaster - 1 sit

=== Boargemaster ===
* Boargemaster: Hubert Frye ([[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]])
* Earste loko-boargemaster: Marianne Fugel
* Twadde loko-boargemaster: Leonhard Rosenbaum
* Earste gemeenteriedslid: Wilhelm Hellmann

=== Wapen &amp; flagge ===
Op it wapen is [[Karel de Grutte]] te sjen. Oan him skriuwe de [[Friezen]] harren frijheidsprivileezjes ta. 

De flagge fan de gemeente is ljochtblau/giel/ljochtblau mei it wapen yn 'e midden fan it giele flak. 

=== Partnerskippen ===
De gemeente hat in partnerskip mei it plak [[Sroda Slaska]] yn [[Poalen]].

== Sjoch ek ==
[[Ofbyld:Portal.svg|20 px]] '''[[Tema:Sealterlân]]''' – Wikipedy hat ek in temaside oer it Sealterlân

== Keppelingen om utens ==
* [http://www.saterland.de Webstee Gemeente Sealterlân]
* [http://www.jabikspaad.nl/frl/artikels/sealterlan.html Sint Jabik yn it Sealterlân]
* [http://itnijs.nl/2011/01/lytste-taaleilan-fan-europa/?mc=2811 Sealterlân it Lytste taaleilân fan Europa] (It Nijs)

{{commonscat|Saterland}}

[[Kategory:Sealterlân| ]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Frysk gebiet]]
[[Kategory:Regio yn Dútslân]]
[[Kategory:Sealterfriezen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1974]]</text>
      <sha1>bozq5v6gy7jduu5fsb76ufif9evg8l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Gordyk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5217</id>
    <revision>
      <id>1223838</id>
      <parentid>1181988</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1223838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20850" sha1="40nhi0nr83jkqg82umvufk2bqskx6nl" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 De Gordyk, Opsterlânske Kompanjonsfeart, Tsjerkewâl en Mûnewâl.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Gorredijk vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Gorredijk wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Gordyk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; 
| oerflak                     = 13,30 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 13,13 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,17 km² 
| befolkingstichtens          = 558 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   =
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_00_10.0_N_6_03_50.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 00' N 6° 03' E}}
| webside                     = [http://www.degordykster.nl/category/nieuws/ Degordykster.nl] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 00
| lat_sec                     = 10.0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 03
| lon_sec                     = 50.3
| lon_dir                     = E
}}                                                  
'''De Gordyk'''  (útspraak: 'De Gerdyk' of 'De Gedyk')&lt;ref&gt;[http://www.degordykster.nl/gordyk-of-gerdyk-gordykster-of-gerdykster/ De Gordykster.nl, oproppen 17 febrewaris 2023]&lt;/ref&gt; is in [[flekke]] oan de [[N392]] yn de gemeente [[Opsterlân]]. 

De Gordyk ûnstie as [[feankoloanje]] en wurdt fan de [[Opsterlânske Kompanjonsfeart]] midstwa snien. It doarp hat in grut winkelbestân en leit oan de [[Turfrûte]], dy't simmerdeis foar in soad toerisme soarget.  

By De Gordyk hearre ek de buorskippen [[Koartsweagen]] en [[Easterein (Opsterlân)|Easterein]].

It is wat ynwennertal oanbelanget it grutste plak fan de gemeente Opsterlân, al stiet it gemeentehûs fan de gemeente yn it folle lytsere [[Beetstersweach]]. De Gordyk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Gordyk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Tsjerke fan Koartsweagen (Marijetsjerke).jpg|thumb|left|''De [[Marijetsjerke (Koartsweagen)|Marijetsjerke]] fan Koartsweagen, no in buorskip mar eartiids it memmedoarp fan 'e Gordyk'']]
De Gordyk ûnstie op it doarpsgebiet fan Koartsweagen, tsjintwurdich in buorskip fan 'e Gordyk mar it wie it memmedoarp en it bestie al yn 'e 11e iuw. Eartiids lei De Gordyk midden yn 'e grutte [[Fean|heechfeangebieten]] fan Súdeast-Fryslân. It lân waard bewenne troch boeren dy't [[bokweet]], [[hjouwer]], [[rogge]], earte, beanen, [[flaaks]] en krûden ferbouden. Fierders holden hja skiep en bijen. Kij waarden noch net folle holden. De Koartsweachster boeren sille faaks harren hea foar in diel helle hawwe út de lege lannen tusken [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] en [[Terwispel]]. Ek sille hja wol stikjes heide oanmakke hawwe yn en by de [[Gorrefeanen]], dy't yn de rjochting fan it hjoeddeiske [[Jobbegea]] leinen. Dy Gorrefeanen waarden yn de [[17e iuw]] troch de Hearen Kompanjons [[Turfstekke|ôfgroeven]]. Benammen Jonker Dekema hie dêr in soad besit; [[Jonkerslân]] hie likegoed Dekema's lân hjitte kind. It ôfgraven fan it fean soarge foar in soad wurk en luts in soad minsken  nei de doe tin befolke gebieten.
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, klokgevels oan de Haadstrjitte.jpg|thumb|left|''18e-iuwske gevels oan de Haadstrjitte'']]
Foar it ferfier fan [[Turf (brânstof)|turf]] wie in kanaal nedich, dat yn 1630 foar it earst neamd waard. It trochgraven fan de Hegedyk wurdt as offisjeel begjin fan de feankoloanje De Gordyk sjoen. Der wie in hûs by de &quot;Hooge wech&quot; en al gau waarden dêr mear hûzen by boud. Oer it gat yn de dyk kaam in [[heechhout (brêge)|heechhout]], dêr't turfskipkes mei strykte mêst ûndertroch farre koenen. Yn 1633 is sprake fan: ''&quot;Seeckere huijs, seuen roede lang en twee voet breet, staende te corteswagen bij de hoogewech en de Heerensloot&quot;''. Sa ûntstie De Gordyk tusken 1630-1640 as in feankoloanje tusken Koartsweagen en Terwispel op it krúspunt fan de Hege wei fan De Lemmer nei Grins en de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dy't groeven waard om de Gorrefeanen oan te meitsjen. Yn 1673 waard fanwegen de strategyske lizzing foar de ferdigening fan Fryslân om de earste bebouwing fan De Gordyk in skâns oanlein. De kosten dêrfan moasten de ynwenners sels betelje. It kulturele sintrum &quot;De Skâns&quot; hat dêr syn namme oan oerholden.

=== Flekke ===
[[Ofbyld:Gorredijk - Postcard.jpg|thumb|left|''De Gordyk, 1914'']]
De Gordyk is in saneamde [[flekke]] en wie yn it ferline in plak dêr't guod ynfierd, opslein en ferhannele waard. In bynamme foar Gordyksters is dan ek &quot;hantsjeklappers&quot;. 

It doarp krige al gau in grutte middenstân en in sintrumfunksje foar de omkriten en ek de status fan flekke. Sûnt [[1694]] ôf is der alle wiken merk yn it doarp. Ek wie der in 'e maaitiid en de hjerst in feemerk. De boeren brochten harren bûter nei de Bûterwaach, no in kantoar, en harren nôt nei de Korenbeurs. Oant de jierren 1980 stie de [[Gordykster Merke]] noch bekend om syn feehannel. Mei de groei fan it plak groeide ek de yndustry. Der hawwe trije skipswerven, in touslaggerij, twa [[kalkûne]]n en fabriken foar it meitsjen fan berneweinen en lânbou-ark west. Troch de iuwen hinne bleau it memmedoarp Koartsweagen dêrfoaroer in boeredoarp.

Der wie yn de regio eartiids grutte earmoede en yn it boek &quot;Lopen met Van Lennep&quot; fan [[Geert Mak]] wurdt De Gordyk in ''no go area'' neamd, in rovershoale. De persoanen ([[Jacob van Lennep]] en [[Dirk van Hogendorp (1797-1845)|Dirk van Hogendorp]]) yn it boek kamen op harren tocht net fierder as [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].&lt;br&gt; [[Domela Nieuwenhuis]] hie letter in soad oanhing in Súdeast-Fryslân en hat op útnoeging fan Rindert van Zinderen Bakker (1845-1927) regelmjittich op 'e Gordyk te sprekken west yn it gebou fan de sosjalisten. De Gordyk hat lang in 'read' doarp west. 

=== Joadske mienskip en Twadde Wrâldoarloch  === 
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, joadsk monumint oan de Tsjerkewâl 1.jpg|thumb|''Joadsk monumint'']]
Om't foar joaden op 'e Gordyk gjin beheinings wiene om harren dêr nei wenjen te setten, ûntstie der sûnt 1775 ek in joadske mienskip op 'e Gordyk. Om [[1800]] hinne wie de groep grut genôch foar in eigen gemeente; der waard yn Koartsweagen oan de Dwersfeart in stik lân oankocht foar in [[Joadsk Begraafplak (De Gordyk)|begraafplak]] en yn [[1817]] waard ek in [[synagoge]] boud. It tal joaden wie om 1870 hinne op syn heechst, doe't De Gerdyk sa'n 180 joadske ynwenners hie. Tsjin it ein fan de [[njoggentjinde iuw|19e iuw]] waard de mienskip aloan lytser en flak foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] wennen der noch mar alve joaden op 'e Gordyk.&lt;ref&gt;[https://www.gorredijk-historie.nl/page/view/310/de-joodse-geschiedenis-van-gorredijk Skiednis fan 'e Gordyk: Joadske skiednis fan 'e Gordyk]&lt;/ref&gt; Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hiene tsientallen joaden yn en om De Gordyk in ûnderdûkersplak, mar der binne 14 Gordykster joaden nei de [[ferneatigingskamp]]en deportearre. De joadske gemeente is yn [[1947]] opheft en gearfoege mei dy fan [[Joadske gemeente Ljouwert|Ljouwert]]. De synagoge is ôfbrutsen yn [[1953]]; wol hat de gemeente Opsterlân it joadske begraafplak noch yn ûnderhâld.

Sûnt 1956 betinkt in stien oan de Tsjerkewâl 1 mei in fers fan [[Freark Dam]] de joadske slachtoffers.&lt;ref&gt;[https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2098/gorredijk-joods-monument 4en5mei.nl]&lt;/ref&gt; Fierder binne der by de hûzen fan de 14 joadske slachtoffers [[stroffelstien]]nen lein.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|+ Joadsk ynwennertal De Gordyk en omkriten
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1798 || 1809 || 1840 || 1869 ||  1899 || 1930
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 39 || 70 || 153|| 186 || 137 || 47 &lt;ref&gt;Webstee [[Joadsk Histoarysk Museum]]&lt;/ref&gt;
|}

Ofsjoen fan dat drama bleau it yn 'e oarloch relatyf rêstich op De Gordyk, alhoewol't der frijwat minsken yn it ferset aktyf wienen. Underwizer [[Jan Eisenga]] waard 5 maaie 1942 deasketten om't er as  stipe oan de [[Maaiestaking]] de heiten en memmen oprôp om de bern fan skoalle thús te hâlden. Oan de foarjûn fan de befrijing hat der noch sjitterij west om de brêge yn de Haadstrjitte, dy't ferneamd is nei de doe omkommen [[Gerke Numan]]. Yn de besettingstiid waarden yn de omkriten ek in oantal [[Alliearden|alliearde]] fleantugen delsketten. In Amerikaanske bemanning fan seis persoanen waard beïerdige op it tsjerkhôf fan De Gordyk.

=== Eardere mûnen ===
Om 1900 hinne stiene der noch seis yndustrymûnen:

* De [[nôtmûne]] De Morgenster op it terrein fan de Metaalyndustry De Jong B.V.
* In [[houtseachmûne]] oan de Mûnewâl fan Van der Sluis en Posthuma (dy mûne stiet no yn [[Makkingea]]).
* De twadde nôtmûne oan de Mûnewâl.
* In runmûne, dêr't ikebast meald waard ta run foar de [[learloaierij]], stie oan de Tsjerkewâl.
* De tredde nôtmûne De Vlieger stie oan 'e ein fan de Brouwers­wâl.
* Dêr't no in wei lâns de Miente rint, stie nôtmûne De Hoop. De wei is hjir nei neamd.

Tusken de hjoeddeiske Badwei en de feart stie sûnt 1870 ek noch in [[spinnekop]] op it Mûntsjelân. It spinnekopke wie in besteand mûntsje dat earder noch op in oar plak stien hie en rekke yn de jierren 1922-1923 bûten gebrûk. Yn 1925 ferhûze it mûntsje nei it [[Nederlânsk Iepenloftmuseum|Iepenloftmuseum]] fan Arnhim, dêr't de spinnekop noch jimmeroan stiet.&lt;ref&gt;[https://www.gorredijk-historie.nl/page/view/16/molens-uit-het-verleden gorredijk-historie.nl]&lt;/ref&gt;
 
== Mienskip ==
[https://skans.nl/| De Skâns] is it multyfunksjonele sintrum foar it doarp. It doarp hat in [https://www.pbgorredijk.nl/ Pleatslik Belang]. De streekkrante fan De Gordyk hjit De Woudklank. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, de fûnenminten fan de eardere herfoarme tsjerke.jpg|thumb|260px|''De fûneminten fan de eardere herfoarme tsjerke'']]
De histoaryske tsjerke fan 'e Gordyk út 1683 oan 'e Tsjerkewâl rekke yn 1972 bûten gebrûk en is yn 1987 oant de fûneminten ôfbrutsen. De fermanje fan 'e Gordyk oan de Stasjonswei út 1939 is yn 2019 sletten. Fierder hawwe de folgjende tsjerkegenoatskippen op 'e Gerdyk in eigen tsjerke: 

* De [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] [https://www.ontmoetingskerkgorredijk.nl/ Moetingstsjerke] 
* De protestantske 'Marijetsjerke' (Koartsweagen)
* De [[katolisisme|roomske]] [https://www.claravanassisi.nl/index.php/parochie/gorredijk/locatie-gorredijk webstee Klara fan Assisyparochy|Kristus Ljocht fan 'e Wrâld-tsjerke]
De [[Jehova's Tsjûgen]] hawwe in fergadergebou op 'e Gordyk. 
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, evangelisaasjegebou Eben Haëzer oan de Brouwerswâl 58.jpg|thumb|260px|''Earder evangelisaasjegebou Eben Haëzer oan de Brouwerswâl 58'']]
=== Skoallen ===
* iepenbiere basisskoalle [https://schoolloevestein.nl/ Loevestein]
* prot.kristlike basisskoalle [https://pcbs-librije.nl/school De Librije]
* iepenbiere basisskoalle [https://basisschooldetreffer.nl/ De Treffer]
* iepenbiere middelbere skoalle [https://www.singelland.nl/bhs-gorredijk Boargemaster Harmsma]

De basisskoallen De Tsjerne en De Vlieger binne sûnt 2015 ûnderbrocht yn in nije skoalle yn de wyk Loevestein. Sûnt 2018 hat de basisskoalle Flambou Trimbeets de namme De Treffer.

=== Ferienings ===
Der binne wol alve buertferienings: Boppewei, De Brouwer, Efter de Skoalle, Heerenacker/Langewal, De Klokkestoel, Koartswegen, It Labyrint, Loevestein, Mouterij/Rattelwacht, Spinnerij en Tsjerkewâl. Der binne ferskillende boartersplakken op 'e Gordyk. 
{|
|valign=top|
* Koar: Evergreen- en Shantykoor De SkânsVrouwen
* Koar: [https://www.arsmusica.nu/aanbod/koor Femmes Vocales]
* Koar: [https://skans.nl/frysk-sjongkoor-gorredijk/ Frysk Sjongkoar]
* [https://www.facebook.com/popkoor/?locale=nl_NL Koar: Full Sound ]
* Koar: Yntertsjerklik Koar De Gordyk
* Natoer: [https://www.geaflecht.nl/ Feriening Natuerbeskerming Geaflecht]
* Natoer: [https://www.facebook.com/p/Vogelwacht-Gorredijk-eo-100064430635912/? Fûgelwacht De Gordyk e.o.]
* Sport: [http://www.badmintonclubgorredijk.nl/ Badmintonklub]
* Sport: [https://bcgorredijk.nl/ Biljertklub]
* Sport: [https://www.facebook.com/vvrevagorredijk/?locale=nl_NL Follybalferiening Reva]
* Sport: [[Fuotbalferiening De Gordyk]] 
|valign=top|
* Sport: [https://www.stanfriesgorredijk.nl/ Gymnastykferiening Stânfries]
* Sport: Hynstesportferiening [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064584376963 De Skarruters],  [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064584376963 De Lytse Fjildruters], [http://skansruters.nl/ De Skânsruters]
* Sport: [https://www.facebook.com/ijsbaan.haldmoed/?locale=nl_NL Iisklub Hâld Moed]
* Sport: [https://jvkodokan.webnode.nl/ Judoferiening Kodokan]
* Sport: [https://www.ldodk.nl/ Kuorbalferiening LDODK]
* Sport: [https://wrotters.com/ Rugbyklub De Wrotters] 
* Sport: Swim- en Poloklub Isis 
* Sport: [https://ltcgorredijk.nl/ Tennisklub]
* Oars: [https://hsvitstikelbearske.mijnhengelsportvereniging.nl/ Angelsportferiening It Stikelbearske]
* Oars: [https://17010.bridge.nl/ Bridgeklub]
|}
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, keunswurk 'Levende Ent' fan Jaap van der Meij (1923-1999).jpg|thumb|260px|Keunswurk ''Levende Ent'' fan [[Jaap van der Meij]]]]
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [http://www.degordyk.nl/sportverenigingen.html hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;''
=== Berne ===
&lt;!-- RANGSKIKKING NEI BERTEJIER --&gt;
* [[Roelof Kuipers]] (28 augustus 1855-1922), arsjitekt 
* [[Tjeerd Kuipers]] (21 desimber 1857-1942), arsjitekt
* [[Evert Rinsema]] (1880–1958), skriuwer/dichter 
* [[Willem Hielkema]] (1887- 1944), sjoernalist, skriuwer, tekener 
* [[Sjoerd van der Schaaf]] (1906-2006), sjoernalist, dichter en skriuwer
* [[Riemkje Geveke]] (1915-2006), earste Nederlânske froulike opnamelieder fan grammofoanplaten
* [[Hans de Jong]] (1921–2010), waarman by [[Omrop Fryslân]] en de NCRV
* [[Gerrit Tasma]] (1926-2009), oersetter/regisseur fan toanielstikken 
* [[Tine Mersmann|Trijntje Hinke (Tine) Mersmann]] (1946–2012), byldhouwer
* [[Tjitze Vogel]] (1958-), komponist 
* [[Jannick de Jong]] (1987), gersbaan- en speedwaykûreur
* [[Arjen Bergsma]] (1989-), fuotballer
* [[Reina Anema]] (1993-),  reedrydster 

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969* ||  1974 || 2004 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 2.225 || 2.800 || 3.145 || 4.994 || 5.477 || 6.780 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 7.384 || 7.325
|}
&lt;small&gt;''(* nei gearfoeging mei Koartsweagen)''&lt;/small&gt;

=== Bustsjinst ===
De busline oer De Gordyk wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt oer De Gordyk:

* '''Line 20 Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten en De Gordyk:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Garyp]] - [[Nyegea]] - [[Drachten]] - [[Olterterp]] - [[Beetstersweach]] - [[Terwispel]] - [[Lippenhuzen]] - ''Nijlân'' - ''Brouwerij'' - ''Trimbeets'' - ''De Gordyk Busstasjon'' - ''Wetterwille'' - ''Kalkovens'' - ''Haadstrjitte'' - ''De Miente'' - ''Tsjerkesichte'' - ''Dekemaleane'' - [[Langsweagen]] - [[De Knipe]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]
* '''Line 26 Akkrum - Noardwâlde fia De Gordyk:''' [[Akkrum]] - [[Aldeboarn]] - [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] - ''Kalkovens'' - ''Wetterwille'' - ''De Gordyk Busstasjon'' - ''Trimbeets'' - ''Brouwerij'' - ''Nijlân'' - [[Lippenhuzen|Lippenhuzen]] - [[Jobbegea]] - [[Aldhoarne]] - [[Aldeberkeap]] - [[Sânhuzen (Weststellingwerf)|Sânhuzen]] - [[Noardwâlde (Weststellingwerf)|Noardwâlde]]

== Stapperij ==
Begjin 1900 wienen der op De Gordyk mear as 100 (lytse) (húskeamer) kroegen en waard der op De Gordyk in eigen drank broud: [[Gerard Brons]] [[bearenburch]] en [[jenever]]. De brouwerij siet yn de Haadstrjitte en Brons bestiet noch altiten, mar wurdt no makke troch Boomsma BV yn Ljouwert. Yn de jierren 1970 hie De Gordyk it kafee &quot;Double Barrel&quot;, dy útgeansgelegenheid is lykas diskoteek &quot;de Overtoom&quot; op itselde bedriuwenterrein sluten. De measte jongerein út De Gordyk geane no te &quot;stappen&quot; op It Hearrenfean, Drachten, Grins en bytiden ek Sânhuzen en Mearum. Yn it sintrum binne der noch in pear kroegen en inkelde ytgelegenheden.
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, Brouwerswâl.jpg|thumb|260px|260px|''Brouwerswâl'']]

== Museum ==
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, streekmuseum.jpg|thumb|260px|''Museum Opsterlân'']]
It Streek[[museum Opsterlân]] sit oan de Haadstrjitte. It wapen fan Opsterlân is ynstraten foar dit streekmuseum.

== Ekonomy ==
Ut doarpen fan 'e omkriten wei komme minsken faak nei De Gordyk foar wurk, winkels en de supermerken. De Gerdyk hat de winkelferiening ''WHI''. It parkearen is fergees yn it sintrum.

Gruttere bedriuwen binne ûnder oare Rinsma, timmerfabryk de Vries en Van Wijnen Bou.

De RVS-produksjeôfdieling fan Stork RVS is ticht. Stork Fryslân - as ûntwerper en leveransier fan yndampers en drûgers - is oernomd troch Tetra Pak en yn febrewaris 2009 oergien nei It Hearrenfean. Wol is der noch it technologysintrum &quot;CRO&quot; - nije Tetra Pak-namme &quot;PDC&quot; oan de Wetterwille. Baarsma Wine Group is yn 2018 nei Zoetermeer ferhûze.

== Strjitten ==
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, Mûnewâl.jpg|thumb|260px|''Mûnewâl'']]
De Gordyk is mei de Brouwerswâl, Mûnewâl, en Langewâl  oarspronklik as in lintdoarp bylâns de Opsterlânske Kompanjonsfeart oanlein. De feart wurdt kruse troch de Haadstrjitte. Buerten as it Leantsje, De Helling en De Vlecke binne begjin jierren 1970 boud. Yn de jierren 1980 binne strjitten oanlein as de Spinnerij, Brouwerij, Wolkjimmerij, Weverij, Mouterij en Kûperij. Lêste projekt is plan Nij Loevestein, dat yn meardere fazes oplevere wurdt. Dy wyk bringt De Gerdyk en Lippenhuzen tichter nei elkoar ta. Troch de útwreiding fan 'e Gordyk is Koartsweagen oan De Gordyk fêstgroeid.

Sjoch fierder: de [[strjitten yn De Gordyk]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[De Frije Wiken]].

== Publikaasje(s) ==
* {{Aut|Commissie 350 jaar Gorredijk}}  &quot;De Vlecke Gorredyck&quot; (1981) 
* {{Aut|Hans de Jong}} &quot;Gorredijk in Vogelvlucht - Feiten en gedachten&quot;
* {{Aut|Hans de Jong}} Üit het album van Gorredijk&quot; (1993)
* {{Aut|Hans de Jong}} &quot;Gorredijk te kijk&quot;
* {{Aut|L. van der Veen}} &quot;Gorredijk van 1900 tot nu. De ontwikkeling van een voormalige Veenkolonie in woord en beeld&quot;

== Keppeling om utens ==
* [https://www.gorredijk-historie.nl/ Side Skiednis oer De Gordyk] 
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063618878355 FB-side De Gordyk Histoarje]
* [https://www.visitgorredijk.nl/ Visit Gorredijk]

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Gorredijk brug 04.JPG|[[Slûzen en keardamen yn Fryslân|''Slûs en brêge'']]
Ofbyld: Waag Gorredijk 16c.JPG|[[Waachgebouwen yn Fryslân|''It eartiidske waachgebou'']]
Ofbyld:Gorredijk begraafplaats 11.JPG|''Bierhúske''
2023 De Gordyk, Haadstrjitte 42.jpg|''Klokhûsgevel Haadstrjitte''
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.pbgorredijk.nl/ Webstee fan De Gordyk]
* {{Aut|J.J. Spahr van der Hoek en Joh. Frieswijk}} - ''De Vlecke Gorredyck'', Fryske Akademy Ljouwert (2000)
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Gorredijk|de Gordyk}}
}}

{{Koördinaten|53_0_12_N_6_4_11_E_type:city_scale:66000_region:NL|53° 0' NB, 6° 4' EL}}

{{Opsterlân}}
{{DEFAULTSORT:Gordyk, De}}
[[Kategory:De Gordyk| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Opsterlân]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>40nhi0nr83jkqg82umvufk2bqskx6nl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223839</id>
      <parentid>1223838</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1223839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20850" sha1="ovx84hub3aousmhviqmwu1yzj8wd266" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 De Gordyk, Opsterlânske Kompanjonsfeart, Tsjerkewâl en Mûnewâl.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Gorredijk vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Gorredijk wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Gordyk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; 
| oerflak                     = 13,30 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 13,13 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,17 km² 
| befolkingstichtens          = 558 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   =
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_00_10.0_N_6_03_50.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 00' N 6° 03' E}}
| webside                     = [http://www.degordykster.nl/category/nieuws/ Degordykster.nl] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 00
| lat_sec                     = 10.0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 03
| lon_sec                     = 50.3
| lon_dir                     = E
}}                                                  
'''De Gordyk'''  (útspraak: 'De Gerdyk' of 'De Gedyk')&lt;ref&gt;[http://www.degordykster.nl/gordyk-of-gerdyk-gordykster-of-gerdykster/ De Gordykster.nl, oproppen 17 febrewaris 2023]&lt;/ref&gt; is in [[flekke]] oan de [[N392]] yn de gemeente [[Opsterlân]]. 

De Gordyk ûnstie as [[feankoloanje]] en wurdt fan de [[Opsterlânske Kompanjonsfeart]] midstwa snien. It doarp hat in grut winkelbestân en leit oan de [[Turfrûte]], dy't simmerdeis foar in soad toerisme soarget.  

By De Gordyk hearre ek de buorskippen [[Koartsweagen]] en [[Easterein (Opsterlân)|Easterein]].

It is wat ynwennertal oanbelanget it grutste plak fan de gemeente Opsterlân, al stiet it gemeentehûs fan de gemeente yn it folle lytsere [[Beetstersweach]]. De Gordyk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Gordyk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Tsjerke fan Koartsweagen (Marijetsjerke).jpg|thumb|left|''De [[Marijetsjerke (Koartsweagen)|Marijetsjerke]] fan Koartsweagen, no in buorskip mar eartiids it memmedoarp fan 'e Gordyk'']]
De Gordyk ûnstie op it doarpsgebiet fan Koartsweagen, tsjintwurdich in buorskip fan 'e Gordyk mar it wie it memmedoarp en it bestie al yn 'e 11e iuw. Eartiids lei De Gordyk midden yn 'e grutte [[Fean|heechfeangebieten]] fan Súdeast-Fryslân. It lân waard bewenne troch boeren dy't [[bokweet]], [[hjouwer]], [[rogge]], earte, beanen, [[flaaks]] en krûden ferbouden. Fierders holden hja skiep en bijen. Kij waarden noch net folle holden. De Koartsweachster boeren sille faaks harren hea foar in diel helle hawwe út de lege lannen tusken [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] en [[Terwispel]]. Ek sille hja wol stikjes heide oanmakke hawwe yn en by de [[Gorrefeanen]], dy't yn de rjochting fan it hjoeddeiske [[Jobbegea]] leinen. Dy Gorrefeanen waarden yn de [[17e iuw]] troch de Hearen Kompanjons [[Turfstekke|ôfgroeven]]. Benammen Jonker Dekema hie dêr in soad besit; [[Jonkerslân]] hie likegoed Dekema's lân hjitte kind. It ôfgraven fan it fean soarge foar in soad wurk en luts in soad minsken  nei de doe tin befolke gebieten.
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, klokgevels oan de Haadstrjitte.jpg|thumb|left|''18e-iuwske gevels oan de Haadstrjitte'']]
Foar it ferfier fan [[Turf (brânstof)|turf]] wie in kanaal nedich, dat yn 1630 foar it earst neamd waard. It trochgraven fan de Hegedyk wurdt as offisjeel begjin fan de feankoloanje De Gordyk sjoen. Der wie in hûs by de &quot;Hooge wech&quot; en al gau waarden dêr mear hûzen by boud. Oer it gat yn de dyk kaam in [[heechhout (brêge)|heechhout]], dêr't turfskipkes mei strykte mêst ûndertroch farre koenen. Yn 1633 is sprake fan: ''&quot;Seeckere huijs, seuen roede lang en twee voet breet, staende te corteswagen bij de hoogewech en de Heerensloot&quot;''. Sa ûntstie De Gordyk tusken 1630-1640 as in feankoloanje tusken Koartsweagen en Terwispel op it krúspunt fan de Hege wei fan De Lemmer nei Grins en de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dy't groeven waard om de Gorrefeanen oan te meitsjen. Yn 1673 waard fanwegen de strategyske lizzing foar de ferdigening fan Fryslân om de earste bebouwing fan De Gordyk in skâns oanlein. De kosten dêrfan moasten de ynwenners sels betelje. It kulturele sintrum &quot;De Skâns&quot; hat dêr syn namme oan oerholden.

=== Flekke ===
[[Ofbyld:Gorredijk - Postcard.jpg|thumb|left|''De Gordyk, 1914'']]
De Gordyk is in saneamde [[flekke]] en wie yn it ferline in plak dêr't guod ynfierd, opslein en ferhannele waard. In bynamme foar Gordyksters is dan ek &quot;hantsjeklappers&quot;. 

It doarp krige al gau in grutte middenstân en in sintrumfunksje foar de omkriten en ek de status fan flekke. Sûnt [[1694]] ôf is der alle wiken merk yn it doarp. Ek wie der in 'e maaitiid en de hjerst in feemerk. De boeren brochten harren bûter nei de Bûterwaach, no in kantoar, en harren nôt nei de Korenbeurs. Oant de jierren 1980 stie de [[Gordykster Merke]] noch bekend om syn feehannel. Mei de groei fan it plak groeide ek de yndustry. Der hawwe trije skipswerven, in touslaggerij, twa [[kalkûne]]n en fabriken foar it meitsjen fan berneweinen en lânbou-ark west. Troch de iuwen hinne bleau it memmedoarp Koartsweagen dêrfoaroer in boeredoarp.

Der wie yn de regio eartiids grutte earmoede en yn it boek &quot;Lopen met Van Lennep&quot; fan [[Geert Mak]] wurdt De Gordyk in ''no go area'' neamd, in rovershoale. De persoanen ([[Jacob van Lennep]] en [[Dirk van Hogendorp (1797-1845)|Dirk van Hogendorp]]) yn it boek kamen op harren tocht net fierder as [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].&lt;br&gt; [[Domela Nieuwenhuis]] hie letter in soad oanhing in Súdeast-Fryslân en hat op útnoeging fan Rindert van Zinderen Bakker (1845-1927) regelmjittich op 'e Gordyk te sprekken west yn it gebou fan de sosjalisten. De Gordyk hat lang in 'read' doarp west. 

=== Joadske mienskip en Twadde Wrâldoarloch  === 
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, joadsk monumint oan de Tsjerkewâl 1.jpg|thumb|''Joadsk monumint'']]
Om't foar joaden op 'e Gordyk gjin beheinings wiene om harren dêr nei wenjen te setten, ûntstie der sûnt 1775 ek in joadske mienskip op 'e Gordyk. Om [[1800]] hinne wie de groep grut genôch foar in eigen gemeente; der waard yn Koartsweagen oan de Dwersfeart in stik lân oankocht foar in [[Joadsk Begraafplak (De Gordyk)|begraafplak]] en yn [[1817]] waard ek in [[synagoge]] boud. It tal joaden wie om 1870 hinne op syn heechst, doe't De Gerdyk sa'n 180 joadske ynwenners hie. Tsjin it ein fan de [[njoggentjinde iuw|19e iuw]] waard de mienskip aloan lytser en flak foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] wennen der noch mar alve joaden op 'e Gordyk.&lt;ref&gt;[https://www.gorredijk-historie.nl/page/view/310/de-joodse-geschiedenis-van-gorredijk Skiednis fan 'e Gordyk: Joadske skiednis fan 'e Gordyk]&lt;/ref&gt; Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hiene tsientallen joaden yn en om De Gordyk in ûnderdûkersplak, mar der binne 14 Gordykster joaden nei de [[ferneatigingskamp]]en deportearre. De joadske gemeente is yn [[1947]] opheft en gearfoege mei dy fan [[Joadske gemeente Ljouwert|Ljouwert]]. De synagoge is ôfbrutsen yn [[1953]]; wol hat de gemeente Opsterlân it joadske begraafplak noch yn ûnderhâld.

Sûnt 1956 betinkt in stien oan de Tsjerkewâl 1 mei in fers fan [[Freark Dam]] de joadske slachtoffers.&lt;ref&gt;[https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2098/gorredijk-joods-monument 4en5mei.nl]&lt;/ref&gt; Fierder binne der by de hûzen fan de 14 joadske slachtoffers [[stroffelstien]]nen lein.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|+ Joadsk ynwennertal De Gordyk en omkriten
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1798 || 1809 || 1840 || 1869 ||  1899 || 1930
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 39 || 70 || 153|| 186 || 137 || 47 &lt;ref&gt;Webstee [[Joadsk Histoarysk Museum]]&lt;/ref&gt;
|}

Ofsjoen fan dat drama bleau it yn 'e oarloch relatyf rêstich op De Gordyk, alhoewol't der frijwat minsken yn it ferset aktyf wienen. Underwizer [[Jan Eisenga]] waard 5 maaie 1942 deasketten om't er as  stipe oan de [[Maaiestaking]] de heiten en memmen oprôp om de bern fan skoalle thús te hâlden. Oan de foarjûn fan de befrijing hat der noch sjitterij west om de brêge yn de Haadstrjitte, dy't ferneamd is nei de doe omkommen [[Gerke Numan]]. Yn de besettingstiid waarden yn de omkriten ek in oantal [[Alliearden|alliearde]] fleantugen delsketten. In Amerikaanske bemanning fan seis persoanen waard beïerdige op it tsjerkhôf fan De Gordyk.

=== Eardere mûnen ===
Om 1900 hinne stiene der noch seis yndustrymûnen:

* De [[nôtmûne]] De Morgenster op it terrein fan de Metaalyndustry De Jong B.V.
* In [[houtseachmûne]] oan de Mûnewâl fan Van der Sluis en Posthuma (dy mûne stiet no yn [[Makkingea]]).
* De twadde nôtmûne oan de Mûnewâl.
* In runmûne, dêr't ikebast meald waard ta run foar de [[learloaierij]], stie oan de Tsjerkewâl.
* De tredde nôtmûne De Vlieger stie oan 'e ein fan de Brouwers­wâl.
* Dêr't no in wei lâns de Miente rint, stie nôtmûne De Hoop. De wei is hjir nei neamd.

Tusken de hjoeddeiske Badwei en de feart stie sûnt 1870 ek noch in [[spinnekop]] op it Mûntsjelân. It spinnekopke wie in besteand mûntsje dat earder noch op in oar plak stien hie en rekke yn de jierren 1922-1923 bûten gebrûk. Yn 1925 ferhûze it mûntsje nei it [[Nederlânsk Iepenloftmuseum|Iepenloftmuseum]] fan Arnhim, dêr't de spinnekop noch jimmeroan stiet.&lt;ref&gt;[https://www.gorredijk-historie.nl/page/view/16/molens-uit-het-verleden gorredijk-historie.nl]&lt;/ref&gt;
 
== Mienskip ==
[https://skans.nl/| De Skâns] is it multyfunksjonele sintrum foar it doarp. It doarp hat in [https://www.pbgorredijk.nl/ Pleatslik Belang]. De streekkrante fan De Gordyk hjit De Woudklank. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, de fûnenminten fan de eardere herfoarme tsjerke.jpg|thumb|260px|''De fûneminten fan de eardere herfoarme tsjerke'']]
De histoaryske tsjerke fan 'e Gordyk út 1683 oan 'e Tsjerkewâl rekke yn 1972 bûten gebrûk en is yn 1987 oant de fûneminten ôfbrutsen. De fermanje fan 'e Gordyk oan de Stasjonswei út 1939 is yn 2019 sletten. Fierder hawwe de folgjende tsjerkegenoatskippen op 'e Gerdyk in eigen tsjerke: 

* De [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] [https://www.ontmoetingskerkgorredijk.nl/ Moetingstsjerke] 
* De protestantske 'Marijetsjerke' (Koartsweagen)
* De [[katolisisme|roomske]] [https://www.claravanassisi.nl/index.php/parochie/gorredijk/locatie-gorredijk webstee Klara fan Assisyparochy|Kristus Ljocht fan 'e Wrâld-tsjerke]
De [[Jehova's Tsjûgen]] hawwe in fergadergebou op 'e Gordyk. 
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, evangelisaasjegebou Eben Haëzer oan de Brouwerswâl 58.jpg|thumb|260px|''Earder evangelisaasjegebou Eben Haëzer oan de Brouwerswâl 58'']]
=== Skoallen ===
* iepenbiere basisskoalle [https://schoolloevestein.nl/ Loevestein]
* prot.kristlike basisskoalle [https://pcbs-librije.nl/school De Librije]
* iepenbiere basisskoalle [https://basisschooldetreffer.nl/ De Treffer]
* iepenbiere middelbere skoalle [https://www.singelland.nl/bhs-gorredijk Boargemaster Harmsma]

De basisskoallen De Tsjerne en De Vlieger binne sûnt 2015 ûnderbrocht yn in nije skoalle yn de wyk Loevestein. Sûnt 2018 hat de basisskoalle Flambou Trimbeets de namme De Treffer.

=== Ferienings ===
Der binne wol alve buertferienings: Boppewei, De Brouwer, Efter de Skoalle, Heerenacker/Langewal, De Klokkestoel, Koartswegen, It Labyrint, Loevestein, Mouterij/Rattelwacht, Spinnerij en Tsjerkewâl. Der binne ferskillende boartersplakken op 'e Gordyk. 
{|
|valign=top|
* Koar: Evergreen- en Shantykoor De SkânsVrouwen
* Koar: [https://www.arsmusica.nu/aanbod/koor Femmes Vocales]
* Koar: [https://skans.nl/frysk-sjongkoor-gorredijk/ Frysk Sjongkoar]
* [https://www.facebook.com/popkoor/?locale=nl_NL Koar: Full Sound ]
* Koar: Yntertsjerklik Koar De Gordyk
* Natoer: [https://www.geaflecht.nl/ Feriening Natuerbeskerming Geaflecht]
* Natoer: [https://www.facebook.com/p/Vogelwacht-Gorredijk-eo-100064430635912/? Fûgelwacht De Gordyk e.o.]
* Sport: [http://www.badmintonclubgorredijk.nl/ Badmintonklub]
* Sport: [https://bcgorredijk.nl/ Biljertklub]
* Sport: [https://www.facebook.com/vvrevagorredijk/?locale=nl_NL Follybalferiening Reva]
* Sport: [[Fuotbalferiening De Gordyk]] 
|valign=top|
* Sport: [https://www.stanfriesgorredijk.nl/ Gymnastykferiening Stânfries]
* Sport: Hynstesportferiening [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064584376963 De Skarruters],  [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064584376963 De Lytse Fjildruters], [http://skansruters.nl/ De Skânsruters]
* Sport: [https://www.facebook.com/ijsbaan.haldmoed/?locale=nl_NL Iisklub Hâld Moed]
* Sport: [https://jvkodokan.webnode.nl/ Judoferiening Kodokan]
* Sport: [https://www.ldodk.nl/ Kuorbalferiening LDODK]
* Sport: [https://wrotters.com/ Rugbyklub De Wrotters] 
* Sport: Swim- en Poloklub Isis 
* Sport: [https://ltcgorredijk.nl/ Tennisklub]
* Oars: [https://hsvitstikelbearske.mijnhengelsportvereniging.nl/ Angelsportferiening It Stikelbearske]
* Oars: [https://17010.bridge.nl/ Bridgeklub]
|}
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, keunswurk 'Levende Ent' fan Jaap van der Meij (1923-1999).jpg|thumb|260px|Keunswurk ''Levende Ent'' fan [[Jaap van der Meij]]]]
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [http://www.degordyk.nl/sportverenigingen.html hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;''
=== Berne ===
&lt;!-- RANGSKIKKING NEI BERTEJIER --&gt;
* [[Roelof Kuipers]] (28 augustus 1855-1922), arsjitekt 
* [[Tjeerd Kuipers]] (21 desimber 1857-1942), arsjitekt
* [[Evert Rinsema]] (1880–1958), skriuwer/dichter 
* [[Willem Hielkema]] (1887- 1944), sjoernalist, skriuwer, tekener 
* [[Sjoerd van der Schaaf]] (1906-2006), sjoernalist, dichter en skriuwer
* [[Riemkje Geveke]] (1915-2006), earste Nederlânske froulike opnamelieder fan grammofoanplaten
* [[Hans de Jong]] (1921–2010), waarman by [[Omrop Fryslân]] en de NCRV
* [[Gerrit Tasma]] (1926-2009), oersetter/regisseur fan toanielstikken 
* [[Tine Mersmann|Trijntje Hinke (Tine) Mersmann]] (1946–2012), byldhouwer
* [[Tjitze Vogel]] (1958-), komponist 
* [[Jannick de Jong]] (1987), gersbaan- en speedwaykûreur
* [[Arjen Bergsma]] (1989-), fuotballer
* [[Reina Anema]] (1993-),  reedrydster 

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969* ||  1974 || 2004 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 2.225 || 2.800 || 3.145 || 4.994 || 5.477 || 6.780 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 7.384 || 7.325
|}
&lt;small&gt;''(* nei gearfoeging mei Koartsweagen)''&lt;/small&gt;

=== Bustsjinst ===
De busline oer De Gordyk wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt oer De Gordyk:

* '''Line 20 Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten en De Gordyk:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Garyp]] - [[Nyegea]] - [[Drachten]] - [[Olterterp]] - [[Beetstersweach]] - [[Terwispel]] - [[Lippenhuzen]] - ''Nijlân'' - ''Brouwerij'' - ''Trimbeets'' - ''De Gordyk Busstasjon'' - ''Wetterwille'' - ''Kalkovens'' - ''Haadstrjitte'' - ''De Miente'' - ''Tsjerkesichte'' - ''Dekemaleane'' - [[Langsweagen]] - [[De Knipe]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]
* '''Line 26 Akkrum - Noardwâlde fia De Gordyk:''' [[Akkrum]] - [[Aldeboarn]] - [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] - ''Kalkovens'' - ''Wetterwille'' - ''De Gordyk Busstasjon'' - ''Trimbeets'' - ''Brouwerij'' - ''Nijlân'' - [[Lippenhuzen|Lippenhuzen]] - [[Jobbegea]] - [[Aldhoarne]] - [[Aldeberkeap]] - [[Sânhuzen (Weststellingwerf)|Sânhuzen]] - [[Noardwâlde (Weststellingwerf)|Noardwâlde]]

== Stapperij ==
Begjin 1900 wienen der op De Gordyk mear as 100 (lytse) (húskeamer) kroegen en waard der op De Gordyk in eigen drank broud: [[Gerard Brons]] [[bearenburch]] en [[jenever]]. De brouwerij siet yn de Haadstrjitte en Brons bestiet noch altiten, mar wurdt no makke troch Boomsma BV yn Ljouwert. Yn de jierren 1970 hie De Gordyk it kafee &quot;Double Barrel&quot;, dy útgeansgelegenheid is lykas diskoteek &quot;de Overtoom&quot; op itselde bedriuwenterrein sluten. De measte jongerein út De Gordyk geane no te &quot;stappen&quot; op It Hearrenfean, Drachten, Grins en bytiden ek Sânhuzen en Mearum. Yn it sintrum binne der noch in pear kroegen en inkelde ytgelegenheden.
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, Brouwerswâl.jpg|thumb|260px|260px|''Brouwerswâl'']]

== Museum ==
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, streekmuseum.jpg|thumb|260px|''Museum Opsterlân'']]
It Streek[[museum Opsterlân]] sit oan de Haadstrjitte. It wapen fan Opsterlân is ynstraten foar dit streekmuseum.

== Ekonomy ==
Ut doarpen fan 'e omkriten wei komme minsken faak nei De Gordyk foar wurk, winkels en de supermerken. De Gerdyk hat de winkelferiening ''WHI''. It parkearen is fergees yn it sintrum.

Gruttere bedriuwen binne ûnder oare Rinsma, timmerfabryk de Vries en Van Wijnen Bou.

De RVS-produksjeôfdieling fan Stork RVS is ticht. Stork Fryslân - as ûntwerper en leveransier fan yndampers en drûgers - is oernomd troch Tetra Pak en yn febrewaris 2009 oergien nei It Hearrenfean. Wol is der noch it technologysintrum &quot;CRO&quot; - nije Tetra Pak-namme &quot;PDC&quot; oan de Wetterwille. Baarsma Wine Group is yn 2018 nei Zoetermeer ferhûze.

== Strjitten ==
[[Ofbyld:2023 De Gordyk, Mûnewâl.jpg|thumb|260px|''Mûnewâl'']]
De Gordyk is mei de Brouwerswâl, Mûnewâl, en Langewâl  oarspronklik as in lintdoarp bylâns de Opsterlânske Kompanjonsfeart oanlein. De feart wurdt kruse troch de Haadstrjitte. Buerten as it Leantsje, De Helling en De Vlecke binne begjin jierren 1970 boud. Yn de jierren 1980 binne strjitten oanlein as de Spinnerij, Brouwerij, Wolkjimmerij, Weverij, Mouterij en Kûperij. Lêste projekt is plan Nij Loevestein, dat yn meardere fazes oplevere wurdt. Dy wyk bringt De Gordyk en Lippenhuzen tichter nei elkoar ta. Troch de útwreiding fan 'e Gordyk is Koartsweagen oan De Gordyk fêstgroeid.

Sjoch fierder: de [[strjitten yn De Gordyk]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[De Frije Wiken]].

== Publikaasje(s) ==
* {{Aut|Commissie 350 jaar Gorredijk}}  &quot;De Vlecke Gorredyck&quot; (1981) 
* {{Aut|Hans de Jong}} &quot;Gorredijk in Vogelvlucht - Feiten en gedachten&quot;
* {{Aut|Hans de Jong}} Üit het album van Gorredijk&quot; (1993)
* {{Aut|Hans de Jong}} &quot;Gorredijk te kijk&quot;
* {{Aut|L. van der Veen}} &quot;Gorredijk van 1900 tot nu. De ontwikkeling van een voormalige Veenkolonie in woord en beeld&quot;

== Keppeling om utens ==
* [https://www.gorredijk-historie.nl/ Side Skiednis oer De Gordyk] 
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063618878355 FB-side De Gordyk Histoarje]
* [https://www.visitgorredijk.nl/ Visit Gorredijk]

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Gorredijk brug 04.JPG|[[Slûzen en keardamen yn Fryslân|''Slûs en brêge'']]
Ofbyld: Waag Gorredijk 16c.JPG|[[Waachgebouwen yn Fryslân|''It eartiidske waachgebou'']]
Ofbyld:Gorredijk begraafplaats 11.JPG|''Bierhúske''
2023 De Gordyk, Haadstrjitte 42.jpg|''Klokhûsgevel Haadstrjitte''
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.pbgorredijk.nl/ Webstee fan De Gordyk]
* {{Aut|J.J. Spahr van der Hoek en Joh. Frieswijk}} - ''De Vlecke Gorredyck'', Fryske Akademy Ljouwert (2000)
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Gorredijk|de Gordyk}}
}}

{{Koördinaten|53_0_12_N_6_4_11_E_type:city_scale:66000_region:NL|53° 0' NB, 6° 4' EL}}

{{Opsterlân}}
{{DEFAULTSORT:Gordyk, De}}
[[Kategory:De Gordyk| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Opsterlân]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>ovx84hub3aousmhviqmwu1yzj8wd266</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hoarn (Noard-Hollân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6139</id>
    <revision>
      <id>1223825</id>
      <parentid>1167959</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gemeente */</comment>
      <origin>1223825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3026" sha1="ha0x81z5o7w93su48io4kidafarfp4z" xml:space="preserve">{{Gemeente yn Nederlân|
flagge = Hoorn flag outline.png|
wapen = Hoorn wapen HRvA.svg|
namme = Hoarn |
lokaasje = LocatieHoorn.png |
provinsje = [[Noard-Hollân]] |
boargemaster = Jan Nieuwenburg |
haadplak = Hoarn | 
oerflak = 52,49 |
oerflak lân = 19,87 |
oerflak wetter = 32,62 |
ynwenners = 67.753 |
datum ynwenners = 1&amp;nbsp;jul&amp;nbsp;2005 |
tichtens = 3.410 |
breedtegraad = 52°38'NB |
lengtegraad = 5°3'EL |
ferkearsieren = [[A7]] |
netnûmer = 0229 |
postkoade = 1620-1628, 1689 &amp; 1695 |
webside = [http://www.hoorn.nl www.hoorn.nl] |
}}
[[File:Gem-Hoorn-OpenTopo.jpg|thumb|Topografyske kaart fan de gemeente Hoarn]]
[[Ofbyld:Hoarn.jpg|thumb|right|Binnenhaven]]
[[Ofbyld:Zee.jpg|thumb|right|See foar Hoarn]]
'''Hoarn'''&lt;ref&gt;''Bûsboekje 2005'', Ljouwert, 2005 (KFS), ISBN 9 08 06 25 248, s. 151.&lt;/ref&gt; ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hoorn'', [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]: ''Hoorn'') is in [[stêd]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn de regio [[West-Fryslân]] fan de [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Noard-Hollân]]. De stêd Hoarn krige yn [[1357]] [[stedsrjochten]], wat as it begjin fan it gemeentlik bestjoer sjoen wurde kin. Hoarn ferfollet in sintrumfunksje foar West-Fryslân. Hoarn hat 68.316 ynwenners (1 juny 2007) en in oerflak fan 52,49 km².

== Stêd ==
Yn [[2007]] sil de stêd 650 jier bestean; de gemeente en foaral de stêd sels binne fan doel dit mei ferskate festiviteiten te fieren.

== Gemeente ==
'''Stêd'''
* Hoarn

'''Doarpen'''
* [[Zwaag]]
* (Wester)[[Blokker (plak)|Blokker]]

'''Buorskippen'''
* [[De Bangert (buorskip)|De Bangert]]
* [[De Hulk (buorskip)|De Hulk]]

== Skiednis ==
Hoarn wie yn de [[17e iuw]] in stêd fan belang, omdat dit ien fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]-stêden wie.
Der wie faak hannel yn bygelyks piper tusken [[Nederlânsk-Ynje]] en Nederlân.

== Ferbinings ==
=== Treinen ===
* 3200 Intercity Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal
* 3300 Stoptrein Hoarn Kersenboogerd – Hoarn – Schiphol – Haadddoarp. 
* 3400 Sneltrein Hoarn – Alkmar – Haarlim – De Haach Sintraal. 
* 4500 Stoptrein Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal. 

=== Autodyk ===
* A7 Saandam - [[Nijeskâns]] (Dútske grins)

== Monuminten ==
* Steateloazjemint 
* Bûterhal 
* Keamer Hoarn [[Feriene Eastindyske Kompanjy]]
* Westfrysk Museum 
* Waach
* Diaconiehús 
* Pakhuzen Bierkaai 
* Haadtoer 
* Keamer Hoarn [[Feriene Westyndyske Kompanjy]]
* Bossuhuzen
* Easterpoarte
* Eastertsjerke
* Foreestenhûs
* Poarte Admiraliteitsgebou
* Weeshûs
* Mariatoer
* Aldste wenhûs
* Doelen 
* Claes Stapelshof 
* Sint Pitershof 
* Timmermansgildehûs 
* Noardertsjerke
* Ramen 1-3 
* Luterske Tsjerke 
* Menniste Tsjerke 

== Untwikkeling ynwennertal ==
* 2005 - 68.138
* 2000 - 64.604
* 1950 - 12.988
* 1900 - 10.804

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{GemeentenNoard-Hollân}}

[[Kategory:Hoarn (Noard-Hollân)| ]]
[[Kategory:Plak yn Hoarn (Noard-Hollân)]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1357]]</text>
      <sha1>ha0x81z5o7w93su48io4kidafarfp4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223826</id>
      <parentid>1223825</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinen */</comment>
      <origin>1223826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="pqw0inpoe1nd17zocf5f489mhhz7upm" xml:space="preserve">{{Gemeente yn Nederlân|
flagge = Hoorn flag outline.png|
wapen = Hoorn wapen HRvA.svg|
namme = Hoarn |
lokaasje = LocatieHoorn.png |
provinsje = [[Noard-Hollân]] |
boargemaster = Jan Nieuwenburg |
haadplak = Hoarn | 
oerflak = 52,49 |
oerflak lân = 19,87 |
oerflak wetter = 32,62 |
ynwenners = 67.753 |
datum ynwenners = 1&amp;nbsp;jul&amp;nbsp;2005 |
tichtens = 3.410 |
breedtegraad = 52°38'NB |
lengtegraad = 5°3'EL |
ferkearsieren = [[A7]] |
netnûmer = 0229 |
postkoade = 1620-1628, 1689 &amp; 1695 |
webside = [http://www.hoorn.nl www.hoorn.nl] |
}}
[[File:Gem-Hoorn-OpenTopo.jpg|thumb|Topografyske kaart fan de gemeente Hoarn]]
[[Ofbyld:Hoarn.jpg|thumb|right|Binnenhaven]]
[[Ofbyld:Zee.jpg|thumb|right|See foar Hoarn]]
'''Hoarn'''&lt;ref&gt;''Bûsboekje 2005'', Ljouwert, 2005 (KFS), ISBN 9 08 06 25 248, s. 151.&lt;/ref&gt; ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hoorn'', [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]: ''Hoorn'') is in [[stêd]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn de regio [[West-Fryslân]] fan de [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Noard-Hollân]]. De stêd Hoarn krige yn [[1357]] [[stedsrjochten]], wat as it begjin fan it gemeentlik bestjoer sjoen wurde kin. Hoarn ferfollet in sintrumfunksje foar West-Fryslân. Hoarn hat 68.316 ynwenners (1 juny 2007) en in oerflak fan 52,49 km².

== Stêd ==
Yn [[2007]] sil de stêd 650 jier bestean; de gemeente en foaral de stêd sels binne fan doel dit mei ferskate festiviteiten te fieren.

== Gemeente ==
'''Stêd'''
* Hoarn

'''Doarpen'''
* [[Zwaag]]
* (Wester)[[Blokker (plak)|Blokker]]

'''Buorskippen'''
* [[De Bangert (buorskip)|De Bangert]]
* [[De Hulk (buorskip)|De Hulk]]

== Skiednis ==
Hoarn wie yn de [[17e iuw]] in stêd fan belang, omdat dit ien fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]-stêden wie.
Der wie faak hannel yn bygelyks piper tusken [[Nederlânsk-Ynje]] en Nederlân.

== Ferbinings ==
=== Treinen ===
* 3200 Intercity Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal
* 3300 Stoptrein Hoarn Kersenboogerd – Hoarn – Schiphol – Hoofddorp. 
* 3400 Sneltrein Hoarn – Alkmar – Haarlim – De Haach Sintraal. 
* 4500 Stoptrein Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal.

=== Autodyk ===
* A7 Saandam - [[Nijeskâns]] (Dútske grins)

== Monuminten ==
* Steateloazjemint 
* Bûterhal 
* Keamer Hoarn [[Feriene Eastindyske Kompanjy]]
* Westfrysk Museum 
* Waach
* Diaconiehús 
* Pakhuzen Bierkaai 
* Haadtoer 
* Keamer Hoarn [[Feriene Westyndyske Kompanjy]]
* Bossuhuzen
* Easterpoarte
* Eastertsjerke
* Foreestenhûs
* Poarte Admiraliteitsgebou
* Weeshûs
* Mariatoer
* Aldste wenhûs
* Doelen 
* Claes Stapelshof 
* Sint Pitershof 
* Timmermansgildehûs 
* Noardertsjerke
* Ramen 1-3 
* Luterske Tsjerke 
* Menniste Tsjerke 

== Untwikkeling ynwennertal ==
* 2005 - 68.138
* 2000 - 64.604
* 1950 - 12.988
* 1900 - 10.804

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{GemeentenNoard-Hollân}}

[[Kategory:Hoarn (Noard-Hollân)| ]]
[[Kategory:Plak yn Hoarn (Noard-Hollân)]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1357]]</text>
      <sha1>pqw0inpoe1nd17zocf5f489mhhz7upm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223827</id>
      <parentid>1223826</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Autodyk */</comment>
      <origin>1223827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="o7h0jvfm9w6rc1czvh18qxjwql7ald3" xml:space="preserve">{{Gemeente yn Nederlân|
flagge = Hoorn flag outline.png|
wapen = Hoorn wapen HRvA.svg|
namme = Hoarn |
lokaasje = LocatieHoorn.png |
provinsje = [[Noard-Hollân]] |
boargemaster = Jan Nieuwenburg |
haadplak = Hoarn | 
oerflak = 52,49 |
oerflak lân = 19,87 |
oerflak wetter = 32,62 |
ynwenners = 67.753 |
datum ynwenners = 1&amp;nbsp;jul&amp;nbsp;2005 |
tichtens = 3.410 |
breedtegraad = 52°38'NB |
lengtegraad = 5°3'EL |
ferkearsieren = [[A7]] |
netnûmer = 0229 |
postkoade = 1620-1628, 1689 &amp; 1695 |
webside = [http://www.hoorn.nl www.hoorn.nl] |
}}
[[File:Gem-Hoorn-OpenTopo.jpg|thumb|Topografyske kaart fan de gemeente Hoarn]]
[[Ofbyld:Hoarn.jpg|thumb|right|Binnenhaven]]
[[Ofbyld:Zee.jpg|thumb|right|See foar Hoarn]]
'''Hoarn'''&lt;ref&gt;''Bûsboekje 2005'', Ljouwert, 2005 (KFS), ISBN 9 08 06 25 248, s. 151.&lt;/ref&gt; ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hoorn'', [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]: ''Hoorn'') is in [[stêd]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn de regio [[West-Fryslân]] fan de [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Noard-Hollân]]. De stêd Hoarn krige yn [[1357]] [[stedsrjochten]], wat as it begjin fan it gemeentlik bestjoer sjoen wurde kin. Hoarn ferfollet in sintrumfunksje foar West-Fryslân. Hoarn hat 68.316 ynwenners (1 juny 2007) en in oerflak fan 52,49 km².

== Stêd ==
Yn [[2007]] sil de stêd 650 jier bestean; de gemeente en foaral de stêd sels binne fan doel dit mei ferskate festiviteiten te fieren.

== Gemeente ==
'''Stêd'''
* Hoarn

'''Doarpen'''
* [[Zwaag]]
* (Wester)[[Blokker (plak)|Blokker]]

'''Buorskippen'''
* [[De Bangert (buorskip)|De Bangert]]
* [[De Hulk (buorskip)|De Hulk]]

== Skiednis ==
Hoarn wie yn de [[17e iuw]] in stêd fan belang, omdat dit ien fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]-stêden wie.
Der wie faak hannel yn bygelyks piper tusken [[Nederlânsk-Ynje]] en Nederlân.

== Ferbinings ==
=== Treinen ===
* 3200 Intercity Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal
* 3300 Stoptrein Hoarn Kersenboogerd – Hoarn – Schiphol – Hoofddorp. 
* 3400 Sneltrein Hoarn – Alkmar – Haarlim – De Haach Sintraal. 
* 4500 Stoptrein Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal.

=== Autodyk ===
* A7 Saandam - [[Bad Nijeskâns]] (Dútske grins)

== Monuminten ==
* Steateloazjemint 
* Bûterhal 
* Keamer Hoarn [[Feriene Eastindyske Kompanjy]]
* Westfrysk Museum 
* Waach
* Diaconiehús 
* Pakhuzen Bierkaai 
* Haadtoer 
* Keamer Hoarn [[Feriene Westyndyske Kompanjy]]
* Bossuhuzen
* Easterpoarte
* Eastertsjerke
* Foreestenhûs
* Poarte Admiraliteitsgebou
* Weeshûs
* Mariatoer
* Aldste wenhûs
* Doelen 
* Claes Stapelshof 
* Sint Pitershof 
* Timmermansgildehûs 
* Noardertsjerke
* Ramen 1-3 
* Luterske Tsjerke 
* Menniste Tsjerke 

== Untwikkeling ynwennertal ==
* 2005 - 68.138
* 2000 - 64.604
* 1950 - 12.988
* 1900 - 10.804

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{GemeentenNoard-Hollân}}

[[Kategory:Hoarn (Noard-Hollân)| ]]
[[Kategory:Plak yn Hoarn (Noard-Hollân)]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1357]]</text>
      <sha1>o7h0jvfm9w6rc1czvh18qxjwql7ald3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223828</id>
      <parentid>1223827</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferbinings */</comment>
      <origin>1223828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="k2mmhrgfhdbu30e26n8bpngu9wy4dwm" xml:space="preserve">{{Gemeente yn Nederlân|
flagge = Hoorn flag outline.png|
wapen = Hoorn wapen HRvA.svg|
namme = Hoarn |
lokaasje = LocatieHoorn.png |
provinsje = [[Noard-Hollân]] |
boargemaster = Jan Nieuwenburg |
haadplak = Hoarn | 
oerflak = 52,49 |
oerflak lân = 19,87 |
oerflak wetter = 32,62 |
ynwenners = 67.753 |
datum ynwenners = 1&amp;nbsp;jul&amp;nbsp;2005 |
tichtens = 3.410 |
breedtegraad = 52°38'NB |
lengtegraad = 5°3'EL |
ferkearsieren = [[A7]] |
netnûmer = 0229 |
postkoade = 1620-1628, 1689 &amp; 1695 |
webside = [http://www.hoorn.nl www.hoorn.nl] |
}}
[[File:Gem-Hoorn-OpenTopo.jpg|thumb|Topografyske kaart fan de gemeente Hoarn]]
[[Ofbyld:Hoarn.jpg|thumb|right|Binnenhaven]]
[[Ofbyld:Zee.jpg|thumb|right|See foar Hoarn]]
'''Hoarn'''&lt;ref&gt;''Bûsboekje 2005'', Ljouwert, 2005 (KFS), ISBN 9 08 06 25 248, s. 151.&lt;/ref&gt; ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hoorn'', [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]: ''Hoorn'') is in [[stêd]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn de regio [[West-Fryslân]] fan de [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Noard-Hollân]]. De stêd Hoarn krige yn [[1357]] [[stedsrjochten]], wat as it begjin fan it gemeentlik bestjoer sjoen wurde kin. Hoarn ferfollet in sintrumfunksje foar West-Fryslân. Hoarn hat 68.316 ynwenners (1 juny 2007) en in oerflak fan 52,49 km².

== Stêd ==
Yn [[2007]] sil de stêd 650 jier bestean; de gemeente en foaral de stêd sels binne fan doel dit mei ferskate festiviteiten te fieren.

== Gemeente ==
'''Stêd'''
* Hoarn

'''Doarpen'''
* [[Zwaag]]
* (Wester)[[Blokker (plak)|Blokker]]

'''Buorskippen'''
* [[De Bangert (buorskip)|De Bangert]]
* [[De Hulk (buorskip)|De Hulk]]

== Skiednis ==
Hoarn wie yn de [[17e iuw]] in stêd fan belang, omdat dit ien fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]]-stêden wie.
Der wie faak hannel yn bygelyks piper tusken [[Nederlânsk-Ynje]] en Nederlân.

== Ferbinings ==
=== Treinen ===
* 3200 Intercity Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal
* 3300 Stoptrein Hoarn Kersenboogerd – Hoarn – Schiphol – Haaddoarp. 
* 3400 Sneltrein Hoarn – Alkmar – Haarlim – De Haach Sintraal. 
* 4500 Stoptrein Inkhuzen – Hoarn – Amsterdam Sintraal.

=== Autodyk ===
* A7 Saandam - [[Bad Nijeskâns]] (Dútske grins)

== Monuminten ==
* Steateloazjemint 
* Bûterhal 
* Keamer Hoarn [[Feriene Eastindyske Kompanjy]]
* Westfrysk Museum 
* Waach
* Diaconiehús 
* Pakhuzen Bierkaai 
* Haadtoer 
* Keamer Hoarn [[Feriene Westyndyske Kompanjy]]
* Bossuhuzen
* Easterpoarte
* Eastertsjerke
* Foreestenhûs
* Poarte Admiraliteitsgebou
* Weeshûs
* Mariatoer
* Aldste wenhûs
* Doelen 
* Claes Stapelshof 
* Sint Pitershof 
* Timmermansgildehûs 
* Noardertsjerke
* Ramen 1-3 
* Luterske Tsjerke 
* Menniste Tsjerke 

== Untwikkeling ynwennertal ==
* 2005 - 68.138
* 2000 - 64.604
* 1950 - 12.988
* 1900 - 10.804

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{GemeentenNoard-Hollân}}

[[Kategory:Hoarn (Noard-Hollân)| ]]
[[Kategory:Plak yn Hoarn (Noard-Hollân)]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1357]]</text>
      <sha1>k2mmhrgfhdbu30e26n8bpngu9wy4dwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastfrysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6287</id>
    <revision>
      <id>1223717</id>
      <parentid>1022536</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* It eardere Eastfryske taalgebiet */</comment>
      <origin>1223717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12702" sha1="5tpyuvuvvl2te5rsebo0s57tnx9sb19" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Eastfrysk |
oare nammen = Eastlauwersk Frysk |
Ingelske namme = East Frisian |
eigen namme = (Aast)Fräisk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de lânstreek [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen]], tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan; súdlik fan East-Fryslân de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland); eastlik fan East-Fryslân de lânstreek [[Jeverlân]]; eastlik dêr wer fan, oare kant de [[Jadeboezem]], de lânstreek [[Bûtjadingen]]; en beëasten dat, oare kant de [[Wezer]], it [[lân Woersten]] |
tal sprekkers = 2.250 | teljier = 1998 |
dialekten = [[Iemsfrysk]] (û.m. Auricherlânsk, Brokmerlânsk, Norderlânsk, Emsigerlânsk, Moarmerlânsk, Reiderlânsk, Borkumersk, Baltrumersk, [[Sealterfrysk]]), [[Wezerfrysk]] (Harlingerlânsk, [[Jeverlânsk]], Rjustringersk, [[Bûtjadingersk]], [[Woerstfrysk]], Wuerdfrysk, [[Wangereagersk]], Spikereagersk, Lange-eagersk) |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - '''Eastfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it [[Sealterfrysk]] oerset) |
taalstatus = it [[Sealterfrysk]] genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal; alle oare Eastfryske dialekten binne útstoarn |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = gem |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq (Sealterfrysk) |
}}
It '''Eastfrysk''', is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]]. Krekt as mei it [[Frysk]] yn 'e [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]] bard is, is it Eastfrysk de lêste seishûndert jier hieltyd fierder yn it neigean rekke. Hjoed de dei wurdt der noch mar ien dialekt sprutsen, it [[Sealterfrysk]].

== It eardere Eastfryske taalgebiet ==

Foarhinne besloech it Eastfryske taalgebiet de hiele krite tusken de rivieren de [[Lauwers]] yn it westen en de [[Weser]] yn it easten en noch twa gebieten oare kant de [[Weser]] dêroerhinne. Sawol yn it ferline as ek no noch besteane dêr fiif ûnderskate lânstreken mei ôfsûnderlike Fryske identiteiten.

Alderearst is der it eardere greefskip [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan, yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]]. De âlde haadstêd dêrfan is [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]. Tsjintwurdich is it bestjoerlik opdield yn de stêd [[Emden]], de ''Landkreis'' [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], de ''Landkreis'' [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it noardlike part fan 'e ''Landkreis'' [[Lier (distrikt)|Leer]], dy't allegear ta it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]] hearre.

Oan [[East-Fryslân]] grinzget yn it easten de lânstreek [[Jeverlân]], in gebiet dat de greven fan [[East-Fryslân]] altyd bûtendoar witten hat te hâlden en dat dêr noch altyd tige grutsk op is. De rivaliteit dy't der ek hjoed de dei noch bestiet tusken [[Eastfriezen]] en [[Jeverfriezen]] docht wol wat tinken oan dy tusken [[Friezen]] en [[Grinslanners]], mei it ferskil dat sawol [[Eastfriezen]] as [[Jeverfriezen]] noch altyd grutsk binne op harren Fryske komôf. Tsjintwurdich is it histoaryske [[Jeverlân]] ferdield yn 'e stêd [[Wilhelmshaven]] en it omlizzende plattelânsgebiet, dat de ''Landkreis'' Fryslân ([[Dútsk]]: Friesland) foarmet, mei as haadplak it stedsje [[Jever]]. Beide falle ûnder it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. Beëasten [[Jeverlân]] leit it ferdronken lân fan it Fryske lânskip [[Rjustringen]], dat der oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] ûnder strûpte, by in hiele rist stoarmfloeden efterinoar. De seeëarm dy't dêr no bestiet, wurdt de [[Jadeboezem]] neamd.

Eastlik dêrfan leit op wat troch it ûntstean fan 'e [[Jadeboezem]] in skiereilân wurden is, de lânstreek [[Bûtjadingen]]. Dat gebiet hearde iuwenlang ta [[Aldenburch]], mar makket no diel út fan 'e ''Landkreis'' Wesermarsch fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], yn [[1974]], kaam de gemeente (''Gemeinde'') [[Bûtjadingen]] ta stân, mei as haadplak [[Burhave]]. Dy omfettet lykwols net alhiel it histoaryske lânskip fan dy namme.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|left|thumbnail|It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk foarhinne en hjoed de dei.]]

Oare kant de rivier de [[Weser]] leit it [[lân Woersten]] ([[Dútsk]]: Land Wursten), dat lang ûnder it jok fan 'e aartsbiskoppen fan [[Hartochdom Bremen (biskop)|Bremen]] sucht hat. Yn 'e [[Midsiuwen]] wie der noch in - sij it folle lytser - Frysk lânskip oan 'e eastkant fan 'e [[Weser]], it lân [[Wuerden]] (Land Würden), mar dat lei op it plak dêr't letter [[Bremerhaven]] stifte is en dêr is tsjintwurdich neat mear fan oer. Yn it [[lân Woersten]], dat noardliker leit, oan 'e eastkant fan 'e Wesermûning, is de âlde Fryske identiteit lykwols noch altyd sterk oanwêzich. It heart tsjintwurdich ta de ''Landkreis'' [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Luneburch]]. By de bestjoerlike weryndieling fan [[1974]] kaam dêr troch in gearfoeging fan 'e gemeenten [[Cappel]], [[Midlum (lân Woersten)|Midlum]], [[Padingbüttel]], [[Dorum]], [[Misselwarden]], [[Mulsum (lân Woersten)|Mulsum]] en [[Wremen]] de ''Samtgemeinde'' Land Wursten, mei as haadplak [[Dorum]], ta stân. Histoarysk sjoen hienen lykwols ek de gemeente [[Spieka]] (no in part fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Nordholz]]) en [[Imsum]] (no ûnderdiel fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Langen]]) derta hearre moatten.

En ta ein beslút is der dan noch [[Sealterlân]], dat besuden it histoaryske [[East-Fryslân]] leit, likernôch fyftich km fan 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins ôf. [[Sealterlân]] is tsjintwurdich in gemeente mei as haadplak Ramsloh ([[Sealterfrysk]]: [[Roomelse]]) dy't heart ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch (distrikt)|Kloppenburch]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]].

== Dialekten ==

It Eastfrysk koe foarhinne opdield wurde yn twa grutte dialektgroepen, it [[Iemsfrysk]] yn it westen en it [[Wezerfrysk]] yn it easten. De skieding dêrtusken rûn rûchwei tusken de eilannen [[Lange-each]] en [[Baltrum]] troch en dan yn súdeastlike rjochting nei de [[Wezer]] ta. De beide dialektgroepen foarmen lykwols in taalkontinuum, dat der bestie gjin dúdlike skieding.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfryske_dialekten.GIF|thumbnail|It eardere ferspriedingsgebiet fan it Iemsfrysk en it Wezerfrysk.]]


== Skiednis ==

=== Iere Skiednis en Delgong ===
Oant en mei de tiid fan 'e [[Renêssânse]] (1700) waard yn it hiele gebiet tusken de [[Iems]] en de [[Wezer]] en yn 'e lannen [[lân Woersten|Woersten]] en [[Wuerden]] oare kant de [[Wezer]] Eastfrysk sprutsen. Fan likernôch de ein fan 'e [[Midsiuwen]] (1500) ôf kaam it Eastfrysk lykwols ûnder hieltyd swierdere druk te stean fan 'e yn 'e oanswettende gebieten sprutsen [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]]. Lang om let waard dy druk sa swier dat it Eastfrysk sawat folslein útstoar. Oer dy delgong is net in protte bekend, gewoanwei om't it doedestiids net sa wichtich fûn waard en der dus net in soad oer fêstlein en oerlevere is.

Mar wol is dúdlik dat it Eastfrysk stadichoan har status ferlear en it dêrtroch op hieltyd minder mêden brûkt waard, oant it allinne noch mar yn 'e hûs, yn it eigen fermidden, sprutsen waard. Ek gie de kwaliteit fan it Eastfrysk efterút omdat hieltyd mear [[Nederdútsk|Nederdútske]] lienwurden yn de sprektaal opnommen waard. En úteinlik naam it gebrûk en kennis derfan by eltse nije generaasje sa bot ôf dat der in tiid kaam dat de taal net langer mear brûkt waard, en it útstoarn wie.

Dêrby moat wol opmurken wurde, dat der ek guon streekspesifike foarfallen in rol spilen. Sa wie it lânskip [[Rjustringen]] oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] in sterk bastion fan 'e Fryske taal, dêr't ferskate wichtige Aldfryske teksten wei oerlevere binne. Mar krekt [[Rjustringen]] waard slim troffen troch in hiele rist stoarmfloeden. Yn [[1164]] ûntstie dêre troch de [[Julianefloed]] de Jade, in ynham yn it lân. En yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw waard dy troch de [[Klemensfloed]] fan [[1334]], de [[Marsellusfloed]] fan [[1362]] en de [[Dionysiusfloed]] fan [[1373]] hieltyd fierder útwreide, oant 'e saneamde [[Jadeboezem]], in soarte fan binnensee, ûntstien wie. By dat proses ferdwûn hast de helte fan [[Rjustringen]] ûnder wetter, eat dat fansels jammerdearlike gefolgen hie foar de ynwenners fan dat gebiet en harren taal.

=== Delgong fan it Iemsfrysk ===
Tsjin 'e midden fan 'e santjinde iuw wie it [[Iemsfrysk]] yn [[East-Fryslân]] hielendal útstoarn. It lêste plak dêr't fan bekend is, dat it der noch sprutsen waard, wie it doarp [[Upgant]], yn [[1632]].

Bûten [[East-Fryslân]] wist it [[Iemsfrysk]] lykwols al te oerlibjen, want yn [[Sealterlân]], wurdt tsjintwurdich noch altyd troch sa'n 2.250 minsken it [[Sealterfrysk]], fanâlds in [[Iemsfrysk]] dialekt, sprutsen. Dat it Eastfrysk it dêr sa lang úthâlde kinnen hat, komt fral om't dat gebiet iuwenlang fierhinne isolearre wie fan 'e bûtenwrâld troch de ûntagonklike heechfeanmoerassen dy't deromhinne leinen. Boppedat behold it [[Sealterfrysk]] oan 'e tweintichste iuw ta altyd in hegere maatskiplike status as it [[Nederdútsk]].

=== Delgong fan it Wezerfrysk ===
Frjemd genôch hold it [[Wezerfrysk]], dat tichter by grutte stêden as [[Aldenboarch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] sprutsen waard, it oer it algemien langer út as it [[Iemsfrysk]]. Lykwols wie ek dat tsjin [[1700]] hast oeral útstoarn. Fan [[Jeverlân]], bygelyks, is bekend dat yn [[1568]] de pastoar [[Meinard Focken]] fan it doarp [[Heppens]] - dat letter hielendal opslokt is troch de grutte stêd [[Wilhelmshaven]] - noch de lêste wie dy't  dêr yn it Frysk preke.

Yn [[Imsum]], yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn [[1723]] Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om [[1750]] hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it [[Woerstfrysk|Woerstfryske dialekt]] sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om [[1800]] hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it [[Wezerfrysk]] it lykwols út op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]], dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn [[1954]] kaam te ferstjerren.

== De Hjoeddeiske Sitewaasje yn 'e Eardere Eastfrysktalige Gebieten ==

Hjoed de dei wurde yn 'e Eastfryske gebieten [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] sprutsen, dêr't noch altyd spoaren fan it Fryske [[substraattaal|substraat]] yn werom te finen binne. Ek Fryske persoansnammen, sawol foarnammen, lykas Hajo, Eide, Take, Sjade, Geesje, Elske en Imme, as efternammen, lykas Hettinga, Hiemstra en Bronsema, dy't nearne oars yn [[Dútslân]] foarkomme, binne yn 'e Eastfryske gebieten hiel gewoan.

Hoewol't de [[Eastfriezen]] harren eigen taal ferlern binne, hawwe se harren eigen, Fryske identiteit oant hjoed de dei ta witten te behâlden. Oars as yn 'e Grinzer [[Ommelannen]], dy't op inselde manear ûntfryske rekke binne en dêr't letter in dúdlik anty-Fryske mentaliteit ûnt-stien is, binne de [[Eastfriezen]], [[Jeverfriezen]], [[Bûtjadingers]] en [[Woerstfriezen]] oant hjoed de dei ta grutsk op harren Fryske komôf. Yn [[East-Fryslân]] waard, ta behâld fan dy eigen identiteit, yn [[1949]] sels de ''Ostfriesische Landschaft'', foarhinne de Eastfryske stannen, omfoarme ta in kulturele organisaasje, dy't min of mear funksjonearret lykas yn Westerlauwersk [[Fryslân]] de [[Fryske Akademy]]. Boppedat is it hiele Eastfryske gebiet, ynklusyf [[Sealterlân]], lid fan 'e [[Fryske Rie]].

== Sjoch ek ==
* [[Bûtjadingen]]
* [[Bûtjadingers]]
* [[Eastfriezen]]
* [[Eastfrysk (Nederdútsk dialekt)]]
* [[East-Fryslân]]
* [[Iemsfrysk]]
* [[Jeverfriezen]]
* [[Jeverlân]]
* [[Sealterfriezen]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Sealterlân]]
* [[Wezerfrysk]]
* [[Woerstfriezen]]
* [[Woerstfrysk]]

[[Kategory:Eastfrysk| ]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Eastfriezen]]
[[Kategory:East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>5tpyuvuvvl2te5rsebo0s57tnx9sb19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223718</id>
      <parentid>1223717</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Delgong fan it Wezerfrysk */</comment>
      <origin>1223718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12701" sha1="3ob2y3kvk1lxp4si31k5d5pr63phr7k" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Eastfrysk |
oare nammen = Eastlauwersk Frysk |
Ingelske namme = East Frisian |
eigen namme = (Aast)Fräisk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de lânstreek [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen]], tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan; súdlik fan East-Fryslân de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland); eastlik fan East-Fryslân de lânstreek [[Jeverlân]]; eastlik dêr wer fan, oare kant de [[Jadeboezem]], de lânstreek [[Bûtjadingen]]; en beëasten dat, oare kant de [[Wezer]], it [[lân Woersten]] |
tal sprekkers = 2.250 | teljier = 1998 |
dialekten = [[Iemsfrysk]] (û.m. Auricherlânsk, Brokmerlânsk, Norderlânsk, Emsigerlânsk, Moarmerlânsk, Reiderlânsk, Borkumersk, Baltrumersk, [[Sealterfrysk]]), [[Wezerfrysk]] (Harlingerlânsk, [[Jeverlânsk]], Rjustringersk, [[Bûtjadingersk]], [[Woerstfrysk]], Wuerdfrysk, [[Wangereagersk]], Spikereagersk, Lange-eagersk) |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - '''Eastfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it [[Sealterfrysk]] oerset) |
taalstatus = it [[Sealterfrysk]] genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal; alle oare Eastfryske dialekten binne útstoarn |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = gem |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq (Sealterfrysk) |
}}
It '''Eastfrysk''', is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]]. Krekt as mei it [[Frysk]] yn 'e [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]] bard is, is it Eastfrysk de lêste seishûndert jier hieltyd fierder yn it neigean rekke. Hjoed de dei wurdt der noch mar ien dialekt sprutsen, it [[Sealterfrysk]].

== It eardere Eastfryske taalgebiet ==

Foarhinne besloech it Eastfryske taalgebiet de hiele krite tusken de rivieren de [[Lauwers]] yn it westen en de [[Weser]] yn it easten en noch twa gebieten oare kant de [[Weser]] dêroerhinne. Sawol yn it ferline as ek no noch besteane dêr fiif ûnderskate lânstreken mei ôfsûnderlike Fryske identiteiten.

Alderearst is der it eardere greefskip [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan, yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]]. De âlde haadstêd dêrfan is [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]. Tsjintwurdich is it bestjoerlik opdield yn de stêd [[Emden]], de ''Landkreis'' [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], de ''Landkreis'' [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it noardlike part fan 'e ''Landkreis'' [[Lier (distrikt)|Leer]], dy't allegear ta it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]] hearre.

Oan [[East-Fryslân]] grinzget yn it easten de lânstreek [[Jeverlân]], in gebiet dat de greven fan [[East-Fryslân]] altyd bûtendoar witten hat te hâlden en dat dêr noch altyd tige grutsk op is. De rivaliteit dy't der ek hjoed de dei noch bestiet tusken [[Eastfriezen]] en [[Jeverfriezen]] docht wol wat tinken oan dy tusken [[Friezen]] en [[Grinslanners]], mei it ferskil dat sawol [[Eastfriezen]] as [[Jeverfriezen]] noch altyd grutsk binne op harren Fryske komôf. Tsjintwurdich is it histoaryske [[Jeverlân]] ferdield yn 'e stêd [[Wilhelmshaven]] en it omlizzende plattelânsgebiet, dat de ''Landkreis'' Fryslân ([[Dútsk]]: Friesland) foarmet, mei as haadplak it stedsje [[Jever]]. Beide falle ûnder it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. Beëasten [[Jeverlân]] leit it ferdronken lân fan it Fryske lânskip [[Rjustringen]], dat der oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] ûnder strûpte, by in hiele rist stoarmfloeden efterinoar. De seeëarm dy't dêr no bestiet, wurdt de [[Jadeboezem]] neamd.

Eastlik dêrfan leit op wat troch it ûntstean fan 'e [[Jadeboezem]] in skiereilân wurden is, de lânstreek [[Bûtjadingen]]. Dat gebiet hearde iuwenlang ta [[Aldenburch]], mar makket no diel út fan 'e ''Landkreis'' Wesermarsch fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], yn [[1974]], kaam de gemeente (''Gemeinde'') [[Bûtjadingen]] ta stân, mei as haadplak [[Burhave]]. Dy omfettet lykwols net alhiel it histoaryske lânskip fan dy namme.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|left|thumbnail|It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk foarhinne en hjoed de dei.]]

Oare kant de rivier de [[Weser]] leit it [[lân Woersten]] ([[Dútsk]]: Land Wursten), dat lang ûnder it jok fan 'e aartsbiskoppen fan [[Hartochdom Bremen (biskop)|Bremen]] sucht hat. Yn 'e [[Midsiuwen]] wie der noch in - sij it folle lytser - Frysk lânskip oan 'e eastkant fan 'e [[Weser]], it lân [[Wuerden]] (Land Würden), mar dat lei op it plak dêr't letter [[Bremerhaven]] stifte is en dêr is tsjintwurdich neat mear fan oer. Yn it [[lân Woersten]], dat noardliker leit, oan 'e eastkant fan 'e Wesermûning, is de âlde Fryske identiteit lykwols noch altyd sterk oanwêzich. It heart tsjintwurdich ta de ''Landkreis'' [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Luneburch]]. By de bestjoerlike weryndieling fan [[1974]] kaam dêr troch in gearfoeging fan 'e gemeenten [[Cappel]], [[Midlum (lân Woersten)|Midlum]], [[Padingbüttel]], [[Dorum]], [[Misselwarden]], [[Mulsum (lân Woersten)|Mulsum]] en [[Wremen]] de ''Samtgemeinde'' Land Wursten, mei as haadplak [[Dorum]], ta stân. Histoarysk sjoen hienen lykwols ek de gemeente [[Spieka]] (no in part fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Nordholz]]) en [[Imsum]] (no ûnderdiel fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Langen]]) derta hearre moatten.

En ta ein beslút is der dan noch [[Sealterlân]], dat besuden it histoaryske [[East-Fryslân]] leit, likernôch fyftich km fan 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins ôf. [[Sealterlân]] is tsjintwurdich in gemeente mei as haadplak Ramsloh ([[Sealterfrysk]]: [[Roomelse]]) dy't heart ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch (distrikt)|Kloppenburch]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]].

== Dialekten ==

It Eastfrysk koe foarhinne opdield wurde yn twa grutte dialektgroepen, it [[Iemsfrysk]] yn it westen en it [[Wezerfrysk]] yn it easten. De skieding dêrtusken rûn rûchwei tusken de eilannen [[Lange-each]] en [[Baltrum]] troch en dan yn súdeastlike rjochting nei de [[Wezer]] ta. De beide dialektgroepen foarmen lykwols in taalkontinuum, dat der bestie gjin dúdlike skieding.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfryske_dialekten.GIF|thumbnail|It eardere ferspriedingsgebiet fan it Iemsfrysk en it Wezerfrysk.]]


== Skiednis ==

=== Iere Skiednis en Delgong ===
Oant en mei de tiid fan 'e [[Renêssânse]] (1700) waard yn it hiele gebiet tusken de [[Iems]] en de [[Wezer]] en yn 'e lannen [[lân Woersten|Woersten]] en [[Wuerden]] oare kant de [[Wezer]] Eastfrysk sprutsen. Fan likernôch de ein fan 'e [[Midsiuwen]] (1500) ôf kaam it Eastfrysk lykwols ûnder hieltyd swierdere druk te stean fan 'e yn 'e oanswettende gebieten sprutsen [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]]. Lang om let waard dy druk sa swier dat it Eastfrysk sawat folslein útstoar. Oer dy delgong is net in protte bekend, gewoanwei om't it doedestiids net sa wichtich fûn waard en der dus net in soad oer fêstlein en oerlevere is.

Mar wol is dúdlik dat it Eastfrysk stadichoan har status ferlear en it dêrtroch op hieltyd minder mêden brûkt waard, oant it allinne noch mar yn 'e hûs, yn it eigen fermidden, sprutsen waard. Ek gie de kwaliteit fan it Eastfrysk efterút omdat hieltyd mear [[Nederdútsk|Nederdútske]] lienwurden yn de sprektaal opnommen waard. En úteinlik naam it gebrûk en kennis derfan by eltse nije generaasje sa bot ôf dat der in tiid kaam dat de taal net langer mear brûkt waard, en it útstoarn wie.

Dêrby moat wol opmurken wurde, dat der ek guon streekspesifike foarfallen in rol spilen. Sa wie it lânskip [[Rjustringen]] oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] in sterk bastion fan 'e Fryske taal, dêr't ferskate wichtige Aldfryske teksten wei oerlevere binne. Mar krekt [[Rjustringen]] waard slim troffen troch in hiele rist stoarmfloeden. Yn [[1164]] ûntstie dêre troch de [[Julianefloed]] de Jade, in ynham yn it lân. En yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw waard dy troch de [[Klemensfloed]] fan [[1334]], de [[Marsellusfloed]] fan [[1362]] en de [[Dionysiusfloed]] fan [[1373]] hieltyd fierder útwreide, oant 'e saneamde [[Jadeboezem]], in soarte fan binnensee, ûntstien wie. By dat proses ferdwûn hast de helte fan [[Rjustringen]] ûnder wetter, eat dat fansels jammerdearlike gefolgen hie foar de ynwenners fan dat gebiet en harren taal.

=== Delgong fan it Iemsfrysk ===
Tsjin 'e midden fan 'e santjinde iuw wie it [[Iemsfrysk]] yn [[East-Fryslân]] hielendal útstoarn. It lêste plak dêr't fan bekend is, dat it der noch sprutsen waard, wie it doarp [[Upgant]], yn [[1632]].

Bûten [[East-Fryslân]] wist it [[Iemsfrysk]] lykwols al te oerlibjen, want yn [[Sealterlân]], wurdt tsjintwurdich noch altyd troch sa'n 2.250 minsken it [[Sealterfrysk]], fanâlds in [[Iemsfrysk]] dialekt, sprutsen. Dat it Eastfrysk it dêr sa lang úthâlde kinnen hat, komt fral om't dat gebiet iuwenlang fierhinne isolearre wie fan 'e bûtenwrâld troch de ûntagonklike heechfeanmoerassen dy't deromhinne leinen. Boppedat behold it [[Sealterfrysk]] oan 'e tweintichste iuw ta altyd in hegere maatskiplike status as it [[Nederdútsk]].

=== Delgong fan it Wezerfrysk ===
Frjemd genôch hold it [[Wezerfrysk]], dat tichter by grutte stêden as [[Aldenburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] sprutsen waard, it oer it algemien langer út as it [[Iemsfrysk]]. Lykwols wie ek dat tsjin [[1700]] hast oeral útstoarn. Fan [[Jeverlân]], bygelyks, is bekend dat yn [[1568]] de pastoar [[Meinard Focken]] fan it doarp [[Heppens]] - dat letter hielendal opslokt is troch de grutte stêd [[Wilhelmshaven]] - noch de lêste wie dy't  dêr yn it Frysk preke.

Yn [[Imsum]], yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn [[1723]] Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om [[1750]] hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it [[Woerstfrysk|Woerstfryske dialekt]] sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om [[1800]] hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it [[Wezerfrysk]] it lykwols út op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]], dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn [[1954]] kaam te ferstjerren.

== De Hjoeddeiske Sitewaasje yn 'e Eardere Eastfrysktalige Gebieten ==

Hjoed de dei wurde yn 'e Eastfryske gebieten [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] sprutsen, dêr't noch altyd spoaren fan it Fryske [[substraattaal|substraat]] yn werom te finen binne. Ek Fryske persoansnammen, sawol foarnammen, lykas Hajo, Eide, Take, Sjade, Geesje, Elske en Imme, as efternammen, lykas Hettinga, Hiemstra en Bronsema, dy't nearne oars yn [[Dútslân]] foarkomme, binne yn 'e Eastfryske gebieten hiel gewoan.

Hoewol't de [[Eastfriezen]] harren eigen taal ferlern binne, hawwe se harren eigen, Fryske identiteit oant hjoed de dei ta witten te behâlden. Oars as yn 'e Grinzer [[Ommelannen]], dy't op inselde manear ûntfryske rekke binne en dêr't letter in dúdlik anty-Fryske mentaliteit ûnt-stien is, binne de [[Eastfriezen]], [[Jeverfriezen]], [[Bûtjadingers]] en [[Woerstfriezen]] oant hjoed de dei ta grutsk op harren Fryske komôf. Yn [[East-Fryslân]] waard, ta behâld fan dy eigen identiteit, yn [[1949]] sels de ''Ostfriesische Landschaft'', foarhinne de Eastfryske stannen, omfoarme ta in kulturele organisaasje, dy't min of mear funksjonearret lykas yn Westerlauwersk [[Fryslân]] de [[Fryske Akademy]]. Boppedat is it hiele Eastfryske gebiet, ynklusyf [[Sealterlân]], lid fan 'e [[Fryske Rie]].

== Sjoch ek ==
* [[Bûtjadingen]]
* [[Bûtjadingers]]
* [[Eastfriezen]]
* [[Eastfrysk (Nederdútsk dialekt)]]
* [[East-Fryslân]]
* [[Iemsfrysk]]
* [[Jeverfriezen]]
* [[Jeverlân]]
* [[Sealterfriezen]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Sealterlân]]
* [[Wezerfrysk]]
* [[Woerstfriezen]]
* [[Woerstfrysk]]

[[Kategory:Eastfrysk| ]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Eastfriezen]]
[[Kategory:East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>3ob2y3kvk1lxp4si31k5d5pr63phr7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223719</id>
      <parentid>1223718</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dialekten */</comment>
      <origin>1223719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12700" sha1="l6c5gst2ctevj1w5ypbg3h7qjc2rh5b" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Eastfrysk |
oare nammen = Eastlauwersk Frysk |
Ingelske namme = East Frisian |
eigen namme = (Aast)Fräisk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de lânstreek [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen]], tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan; súdlik fan East-Fryslân de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland); eastlik fan East-Fryslân de lânstreek [[Jeverlân]]; eastlik dêr wer fan, oare kant de [[Jadeboezem]], de lânstreek [[Bûtjadingen]]; en beëasten dat, oare kant de [[Wezer]], it [[lân Woersten]] |
tal sprekkers = 2.250 | teljier = 1998 |
dialekten = [[Iemsfrysk]] (û.m. Auricherlânsk, Brokmerlânsk, Norderlânsk, Emsigerlânsk, Moarmerlânsk, Reiderlânsk, Borkumersk, Baltrumersk, [[Sealterfrysk]]), [[Wezerfrysk]] (Harlingerlânsk, [[Jeverlânsk]], Rjustringersk, [[Bûtjadingersk]], [[Woerstfrysk]], Wuerdfrysk, [[Wangereagersk]], Spikereagersk, Lange-eagersk) |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - '''Eastfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it [[Sealterfrysk]] oerset) |
taalstatus = it [[Sealterfrysk]] genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal; alle oare Eastfryske dialekten binne útstoarn |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = gem |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq (Sealterfrysk) |
}}
It '''Eastfrysk''', is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]]. Krekt as mei it [[Frysk]] yn 'e [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]] bard is, is it Eastfrysk de lêste seishûndert jier hieltyd fierder yn it neigean rekke. Hjoed de dei wurdt der noch mar ien dialekt sprutsen, it [[Sealterfrysk]].

== It eardere Eastfryske taalgebiet ==

Foarhinne besloech it Eastfryske taalgebiet de hiele krite tusken de rivieren de [[Lauwers]] yn it westen en de [[Weser]] yn it easten en noch twa gebieten oare kant de [[Weser]] dêroerhinne. Sawol yn it ferline as ek no noch besteane dêr fiif ûnderskate lânstreken mei ôfsûnderlike Fryske identiteiten.

Alderearst is der it eardere greefskip [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan, yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]]. De âlde haadstêd dêrfan is [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]. Tsjintwurdich is it bestjoerlik opdield yn de stêd [[Emden]], de ''Landkreis'' [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], de ''Landkreis'' [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it noardlike part fan 'e ''Landkreis'' [[Lier (distrikt)|Leer]], dy't allegear ta it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]] hearre.

Oan [[East-Fryslân]] grinzget yn it easten de lânstreek [[Jeverlân]], in gebiet dat de greven fan [[East-Fryslân]] altyd bûtendoar witten hat te hâlden en dat dêr noch altyd tige grutsk op is. De rivaliteit dy't der ek hjoed de dei noch bestiet tusken [[Eastfriezen]] en [[Jeverfriezen]] docht wol wat tinken oan dy tusken [[Friezen]] en [[Grinslanners]], mei it ferskil dat sawol [[Eastfriezen]] as [[Jeverfriezen]] noch altyd grutsk binne op harren Fryske komôf. Tsjintwurdich is it histoaryske [[Jeverlân]] ferdield yn 'e stêd [[Wilhelmshaven]] en it omlizzende plattelânsgebiet, dat de ''Landkreis'' Fryslân ([[Dútsk]]: Friesland) foarmet, mei as haadplak it stedsje [[Jever]]. Beide falle ûnder it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. Beëasten [[Jeverlân]] leit it ferdronken lân fan it Fryske lânskip [[Rjustringen]], dat der oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] ûnder strûpte, by in hiele rist stoarmfloeden efterinoar. De seeëarm dy't dêr no bestiet, wurdt de [[Jadeboezem]] neamd.

Eastlik dêrfan leit op wat troch it ûntstean fan 'e [[Jadeboezem]] in skiereilân wurden is, de lânstreek [[Bûtjadingen]]. Dat gebiet hearde iuwenlang ta [[Aldenburch]], mar makket no diel út fan 'e ''Landkreis'' Wesermarsch fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], yn [[1974]], kaam de gemeente (''Gemeinde'') [[Bûtjadingen]] ta stân, mei as haadplak [[Burhave]]. Dy omfettet lykwols net alhiel it histoaryske lânskip fan dy namme.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|left|thumbnail|It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk foarhinne en hjoed de dei.]]

Oare kant de rivier de [[Weser]] leit it [[lân Woersten]] ([[Dútsk]]: Land Wursten), dat lang ûnder it jok fan 'e aartsbiskoppen fan [[Hartochdom Bremen (biskop)|Bremen]] sucht hat. Yn 'e [[Midsiuwen]] wie der noch in - sij it folle lytser - Frysk lânskip oan 'e eastkant fan 'e [[Weser]], it lân [[Wuerden]] (Land Würden), mar dat lei op it plak dêr't letter [[Bremerhaven]] stifte is en dêr is tsjintwurdich neat mear fan oer. Yn it [[lân Woersten]], dat noardliker leit, oan 'e eastkant fan 'e Wesermûning, is de âlde Fryske identiteit lykwols noch altyd sterk oanwêzich. It heart tsjintwurdich ta de ''Landkreis'' [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Luneburch]]. By de bestjoerlike weryndieling fan [[1974]] kaam dêr troch in gearfoeging fan 'e gemeenten [[Cappel]], [[Midlum (lân Woersten)|Midlum]], [[Padingbüttel]], [[Dorum]], [[Misselwarden]], [[Mulsum (lân Woersten)|Mulsum]] en [[Wremen]] de ''Samtgemeinde'' Land Wursten, mei as haadplak [[Dorum]], ta stân. Histoarysk sjoen hienen lykwols ek de gemeente [[Spieka]] (no in part fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Nordholz]]) en [[Imsum]] (no ûnderdiel fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Langen]]) derta hearre moatten.

En ta ein beslút is der dan noch [[Sealterlân]], dat besuden it histoaryske [[East-Fryslân]] leit, likernôch fyftich km fan 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins ôf. [[Sealterlân]] is tsjintwurdich in gemeente mei as haadplak Ramsloh ([[Sealterfrysk]]: [[Roomelse]]) dy't heart ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch (distrikt)|Kloppenburch]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]].

== Dialekten ==

It Eastfrysk koe foarhinne opdield wurde yn twa grutte dialektgroepen, it [[Iemsfrysk]] yn it westen en it [[Wezerfrysk]] yn it easten. De skieding dêrtusken rûn rûchwei tusken de eilannen [[Langereach]] en [[Baltrum]] troch en dan yn súdeastlike rjochting nei de [[Wezer]] ta. De beide dialektgroepen foarmen lykwols in taalkontinuum, dat der bestie gjin dúdlike skieding.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfryske_dialekten.GIF|thumbnail|It eardere ferspriedingsgebiet fan it Iemsfrysk en it Wezerfrysk.]]

== Skiednis ==

=== Iere Skiednis en Delgong ===
Oant en mei de tiid fan 'e [[Renêssânse]] (1700) waard yn it hiele gebiet tusken de [[Iems]] en de [[Wezer]] en yn 'e lannen [[lân Woersten|Woersten]] en [[Wuerden]] oare kant de [[Wezer]] Eastfrysk sprutsen. Fan likernôch de ein fan 'e [[Midsiuwen]] (1500) ôf kaam it Eastfrysk lykwols ûnder hieltyd swierdere druk te stean fan 'e yn 'e oanswettende gebieten sprutsen [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]]. Lang om let waard dy druk sa swier dat it Eastfrysk sawat folslein útstoar. Oer dy delgong is net in protte bekend, gewoanwei om't it doedestiids net sa wichtich fûn waard en der dus net in soad oer fêstlein en oerlevere is.

Mar wol is dúdlik dat it Eastfrysk stadichoan har status ferlear en it dêrtroch op hieltyd minder mêden brûkt waard, oant it allinne noch mar yn 'e hûs, yn it eigen fermidden, sprutsen waard. Ek gie de kwaliteit fan it Eastfrysk efterút omdat hieltyd mear [[Nederdútsk|Nederdútske]] lienwurden yn de sprektaal opnommen waard. En úteinlik naam it gebrûk en kennis derfan by eltse nije generaasje sa bot ôf dat der in tiid kaam dat de taal net langer mear brûkt waard, en it útstoarn wie.

Dêrby moat wol opmurken wurde, dat der ek guon streekspesifike foarfallen in rol spilen. Sa wie it lânskip [[Rjustringen]] oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] in sterk bastion fan 'e Fryske taal, dêr't ferskate wichtige Aldfryske teksten wei oerlevere binne. Mar krekt [[Rjustringen]] waard slim troffen troch in hiele rist stoarmfloeden. Yn [[1164]] ûntstie dêre troch de [[Julianefloed]] de Jade, in ynham yn it lân. En yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw waard dy troch de [[Klemensfloed]] fan [[1334]], de [[Marsellusfloed]] fan [[1362]] en de [[Dionysiusfloed]] fan [[1373]] hieltyd fierder útwreide, oant 'e saneamde [[Jadeboezem]], in soarte fan binnensee, ûntstien wie. By dat proses ferdwûn hast de helte fan [[Rjustringen]] ûnder wetter, eat dat fansels jammerdearlike gefolgen hie foar de ynwenners fan dat gebiet en harren taal.

=== Delgong fan it Iemsfrysk ===
Tsjin 'e midden fan 'e santjinde iuw wie it [[Iemsfrysk]] yn [[East-Fryslân]] hielendal útstoarn. It lêste plak dêr't fan bekend is, dat it der noch sprutsen waard, wie it doarp [[Upgant]], yn [[1632]].

Bûten [[East-Fryslân]] wist it [[Iemsfrysk]] lykwols al te oerlibjen, want yn [[Sealterlân]], wurdt tsjintwurdich noch altyd troch sa'n 2.250 minsken it [[Sealterfrysk]], fanâlds in [[Iemsfrysk]] dialekt, sprutsen. Dat it Eastfrysk it dêr sa lang úthâlde kinnen hat, komt fral om't dat gebiet iuwenlang fierhinne isolearre wie fan 'e bûtenwrâld troch de ûntagonklike heechfeanmoerassen dy't deromhinne leinen. Boppedat behold it [[Sealterfrysk]] oan 'e tweintichste iuw ta altyd in hegere maatskiplike status as it [[Nederdútsk]].

=== Delgong fan it Wezerfrysk ===
Frjemd genôch hold it [[Wezerfrysk]], dat tichter by grutte stêden as [[Aldenburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] sprutsen waard, it oer it algemien langer út as it [[Iemsfrysk]]. Lykwols wie ek dat tsjin [[1700]] hast oeral útstoarn. Fan [[Jeverlân]], bygelyks, is bekend dat yn [[1568]] de pastoar [[Meinard Focken]] fan it doarp [[Heppens]] - dat letter hielendal opslokt is troch de grutte stêd [[Wilhelmshaven]] - noch de lêste wie dy't  dêr yn it Frysk preke.

Yn [[Imsum]], yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn [[1723]] Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om [[1750]] hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it [[Woerstfrysk|Woerstfryske dialekt]] sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om [[1800]] hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it [[Wezerfrysk]] it lykwols út op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]], dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn [[1954]] kaam te ferstjerren.

== De Hjoeddeiske Sitewaasje yn 'e Eardere Eastfrysktalige Gebieten ==

Hjoed de dei wurde yn 'e Eastfryske gebieten [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] sprutsen, dêr't noch altyd spoaren fan it Fryske [[substraattaal|substraat]] yn werom te finen binne. Ek Fryske persoansnammen, sawol foarnammen, lykas Hajo, Eide, Take, Sjade, Geesje, Elske en Imme, as efternammen, lykas Hettinga, Hiemstra en Bronsema, dy't nearne oars yn [[Dútslân]] foarkomme, binne yn 'e Eastfryske gebieten hiel gewoan.

Hoewol't de [[Eastfriezen]] harren eigen taal ferlern binne, hawwe se harren eigen, Fryske identiteit oant hjoed de dei ta witten te behâlden. Oars as yn 'e Grinzer [[Ommelannen]], dy't op inselde manear ûntfryske rekke binne en dêr't letter in dúdlik anty-Fryske mentaliteit ûnt-stien is, binne de [[Eastfriezen]], [[Jeverfriezen]], [[Bûtjadingers]] en [[Woerstfriezen]] oant hjoed de dei ta grutsk op harren Fryske komôf. Yn [[East-Fryslân]] waard, ta behâld fan dy eigen identiteit, yn [[1949]] sels de ''Ostfriesische Landschaft'', foarhinne de Eastfryske stannen, omfoarme ta in kulturele organisaasje, dy't min of mear funksjonearret lykas yn Westerlauwersk [[Fryslân]] de [[Fryske Akademy]]. Boppedat is it hiele Eastfryske gebiet, ynklusyf [[Sealterlân]], lid fan 'e [[Fryske Rie]].

== Sjoch ek ==
* [[Bûtjadingen]]
* [[Bûtjadingers]]
* [[Eastfriezen]]
* [[Eastfrysk (Nederdútsk dialekt)]]
* [[East-Fryslân]]
* [[Iemsfrysk]]
* [[Jeverfriezen]]
* [[Jeverlân]]
* [[Sealterfriezen]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Sealterlân]]
* [[Wezerfrysk]]
* [[Woerstfriezen]]
* [[Woerstfrysk]]

[[Kategory:Eastfrysk| ]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Eastfriezen]]
[[Kategory:East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>l6c5gst2ctevj1w5ypbg3h7qjc2rh5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223720</id>
      <parentid>1223719</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* It eardere Eastfryske taalgebiet */</comment>
      <origin>1223720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12700" sha1="73irnbareq87ljwf37peruuu79gdibb" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Eastfrysk |
oare nammen = Eastlauwersk Frysk |
Ingelske namme = East Frisian |
eigen namme = (Aast)Fräisk |
sprutsen yn = [[Dútslân]] |
taalgebiet = de lânstreek [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen]], tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan; súdlik fan East-Fryslân de gemeente [[Sealterlân]] ([[Dútsk]]: Saterland); eastlik fan East-Fryslân de lânstreek [[Jeverlân]]; eastlik dêr wer fan, oare kant de [[Jadeboezem]], de lânstreek [[Bûtjadingen]]; en beëasten dat, oare kant de [[Wezer]], it [[lân Woersten]] |
tal sprekkers = 2.250 | teljier = 1998 |
dialekten = [[Iemsfrysk]] (û.m. Auricherlânsk, Brokmerlânsk, Norderlânsk, Emsigerlânsk, Moarmerlânsk, Reiderlânsk, Borkumersk, Baltrumersk, [[Sealterfrysk]]), [[Wezerfrysk]] (Harlingerlânsk, [[Jeverlânsk]], Rjustringersk, [[Bûtjadingersk]], [[Woerstfrysk]], Wuerdfrysk, [[Wangereagersk]], Spikereagersk, Lange-eagersk) |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Noardwestgermaansk]] - [[Fryske talen|Frysk]] - '''Eastfrysk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  gjin (de [[Psalmen]] en it [[Nije Testamint]] binne yn it [[Sealterfrysk]] oerset) |
taalstatus = it [[Sealterfrysk]] genietet yn [[Dútslân]] erkenning as minderheidstaal; alle oare Eastfryske dialekten binne útstoarn |
taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. |
taalkoade ISO 639-2 = gem |
taalkoade ISO 639-3/DIS = stq (Sealterfrysk) |
}}
It '''Eastfrysk''', is in taal dy't heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Mei it [[Westerlauwersk Frysk]] en it [[Noardfrysk]] foarmet it de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]]. Krekt as mei it [[Frysk]] yn 'e [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]] bard is, is it Eastfrysk de lêste seishûndert jier hieltyd fierder yn it neigean rekke. Hjoed de dei wurdt der noch mar ien dialekt sprutsen, it [[Sealterfrysk]].

== It eardere Eastfryske taalgebiet ==

Foarhinne besloech it Eastfryske taalgebiet de hiele krite tusken de rivieren de [[Lauwers]] yn it westen en de [[Weser]] yn it easten en noch twa gebieten oare kant de [[Weser]] dêroerhinne. Sawol yn it ferline as ek no noch besteane dêr fiif ûnderskate lânstreken mei ôfsûnderlike Fryske identiteiten.

Alderearst is der it eardere greefskip [[East-Fryslân]] ([[Dútsk]]: Ostfriesland), tsjin 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins oan, yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]]. De âlde haadstêd dêrfan is [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]. Tsjintwurdich is it bestjoerlik opdield yn de stêd [[Emden]], de ''Landkreis'' [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], de ''Landkreis'' [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it noardlike part fan 'e ''Landkreis'' [[Lier (distrikt)|Lier]], dy't allegear ta it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]] hearre.

Oan [[East-Fryslân]] grinzget yn it easten de lânstreek [[Jeverlân]], in gebiet dat de greven fan [[East-Fryslân]] altyd bûtendoar witten hat te hâlden en dat dêr noch altyd tige grutsk op is. De rivaliteit dy't der ek hjoed de dei noch bestiet tusken [[Eastfriezen]] en [[Jeverfriezen]] docht wol wat tinken oan dy tusken [[Friezen]] en [[Grinslanners]], mei it ferskil dat sawol [[Eastfriezen]] as [[Jeverfriezen]] noch altyd grutsk binne op harren Fryske komôf. Tsjintwurdich is it histoaryske [[Jeverlân]] ferdield yn 'e stêd [[Wilhelmshaven]] en it omlizzende plattelânsgebiet, dat de ''Landkreis'' Fryslân ([[Dútsk]]: Friesland) foarmet, mei as haadplak it stedsje [[Jever]]. Beide falle ûnder it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. Beëasten [[Jeverlân]] leit it ferdronken lân fan it Fryske lânskip [[Rjustringen]], dat der oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] ûnder strûpte, by in hiele rist stoarmfloeden efterinoar. De seeëarm dy't dêr no bestiet, wurdt de [[Jadeboezem]] neamd.

Eastlik dêrfan leit op wat troch it ûntstean fan 'e [[Jadeboezem]] in skiereilân wurden is, de lânstreek [[Bûtjadingen]]. Dat gebiet hearde iuwenlang ta [[Aldenburch]], mar makket no diel út fan 'e ''Landkreis'' Wesermarsch fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]]. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], yn [[1974]], kaam de gemeente (''Gemeinde'') [[Bûtjadingen]] ta stân, mei as haadplak [[Burhave]]. Dy omfettet lykwols net alhiel it histoaryske lânskip fan dy namme.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfrysk_taalgebiet.GIF|left|thumbnail|It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk foarhinne en hjoed de dei.]]

Oare kant de rivier de [[Weser]] leit it [[lân Woersten]] ([[Dútsk]]: Land Wursten), dat lang ûnder it jok fan 'e aartsbiskoppen fan [[Hartochdom Bremen (biskop)|Bremen]] sucht hat. Yn 'e [[Midsiuwen]] wie der noch in - sij it folle lytser - Frysk lânskip oan 'e eastkant fan 'e [[Weser]], it lân [[Wuerden]] (Land Würden), mar dat lei op it plak dêr't letter [[Bremerhaven]] stifte is en dêr is tsjintwurdich neat mear fan oer. Yn it [[lân Woersten]], dat noardliker leit, oan 'e eastkant fan 'e Wesermûning, is de âlde Fryske identiteit lykwols noch altyd sterk oanwêzich. It heart tsjintwurdich ta de ''Landkreis'' [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Luneburch]]. By de bestjoerlike weryndieling fan [[1974]] kaam dêr troch in gearfoeging fan 'e gemeenten [[Cappel]], [[Midlum (lân Woersten)|Midlum]], [[Padingbüttel]], [[Dorum]], [[Misselwarden]], [[Mulsum (lân Woersten)|Mulsum]] en [[Wremen]] de ''Samtgemeinde'' Land Wursten, mei as haadplak [[Dorum]], ta stân. Histoarysk sjoen hienen lykwols ek de gemeente [[Spieka]] (no in part fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Nordholz]]) en [[Imsum]] (no ûnderdiel fan 'e ''Einheitsgemeinde'' [[Langen]]) derta hearre moatten.

En ta ein beslút is der dan noch [[Sealterlân]], dat besuden it histoaryske [[East-Fryslân]] leit, likernôch fyftich km fan 'e [[Nederlân|Nederlânske]] grins ôf. [[Sealterlân]] is tsjintwurdich in gemeente mei as haadplak Ramsloh ([[Sealterfrysk]]: [[Roomelse]]) dy't heart ta de ''Landkreis'' [[Kloppenburch (distrikt)|Kloppenburch]] fan it ''Regierungsbezirk'' [[Weser-Iems]].

== Dialekten ==

It Eastfrysk koe foarhinne opdield wurde yn twa grutte dialektgroepen, it [[Iemsfrysk]] yn it westen en it [[Wezerfrysk]] yn it easten. De skieding dêrtusken rûn rûchwei tusken de eilannen [[Langereach]] en [[Baltrum]] troch en dan yn súdeastlike rjochting nei de [[Wezer]] ta. De beide dialektgroepen foarmen lykwols in taalkontinuum, dat der bestie gjin dúdlike skieding.

[[Ofbyld:Lânkaart_eastfryske_dialekten.GIF|thumbnail|It eardere ferspriedingsgebiet fan it Iemsfrysk en it Wezerfrysk.]]

== Skiednis ==

=== Iere Skiednis en Delgong ===
Oant en mei de tiid fan 'e [[Renêssânse]] (1700) waard yn it hiele gebiet tusken de [[Iems]] en de [[Wezer]] en yn 'e lannen [[lân Woersten|Woersten]] en [[Wuerden]] oare kant de [[Wezer]] Eastfrysk sprutsen. Fan likernôch de ein fan 'e [[Midsiuwen]] (1500) ôf kaam it Eastfrysk lykwols ûnder hieltyd swierdere druk te stean fan 'e yn 'e oanswettende gebieten sprutsen [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]]. Lang om let waard dy druk sa swier dat it Eastfrysk sawat folslein útstoar. Oer dy delgong is net in protte bekend, gewoanwei om't it doedestiids net sa wichtich fûn waard en der dus net in soad oer fêstlein en oerlevere is.

Mar wol is dúdlik dat it Eastfrysk stadichoan har status ferlear en it dêrtroch op hieltyd minder mêden brûkt waard, oant it allinne noch mar yn 'e hûs, yn it eigen fermidden, sprutsen waard. Ek gie de kwaliteit fan it Eastfrysk efterút omdat hieltyd mear [[Nederdútsk|Nederdútske]] lienwurden yn de sprektaal opnommen waard. En úteinlik naam it gebrûk en kennis derfan by eltse nije generaasje sa bot ôf dat der in tiid kaam dat de taal net langer mear brûkt waard, en it útstoarn wie.

Dêrby moat wol opmurken wurde, dat der ek guon streekspesifike foarfallen in rol spilen. Sa wie it lânskip [[Rjustringen]] oan 'e ein fan 'e [[Midsiuwen]] in sterk bastion fan 'e Fryske taal, dêr't ferskate wichtige Aldfryske teksten wei oerlevere binne. Mar krekt [[Rjustringen]] waard slim troffen troch in hiele rist stoarmfloeden. Yn [[1164]] ûntstie dêre troch de [[Julianefloed]] de Jade, in ynham yn it lân. En yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw waard dy troch de [[Klemensfloed]] fan [[1334]], de [[Marsellusfloed]] fan [[1362]] en de [[Dionysiusfloed]] fan [[1373]] hieltyd fierder útwreide, oant 'e saneamde [[Jadeboezem]], in soarte fan binnensee, ûntstien wie. By dat proses ferdwûn hast de helte fan [[Rjustringen]] ûnder wetter, eat dat fansels jammerdearlike gefolgen hie foar de ynwenners fan dat gebiet en harren taal.

=== Delgong fan it Iemsfrysk ===
Tsjin 'e midden fan 'e santjinde iuw wie it [[Iemsfrysk]] yn [[East-Fryslân]] hielendal útstoarn. It lêste plak dêr't fan bekend is, dat it der noch sprutsen waard, wie it doarp [[Upgant]], yn [[1632]].

Bûten [[East-Fryslân]] wist it [[Iemsfrysk]] lykwols al te oerlibjen, want yn [[Sealterlân]], wurdt tsjintwurdich noch altyd troch sa'n 2.250 minsken it [[Sealterfrysk]], fanâlds in [[Iemsfrysk]] dialekt, sprutsen. Dat it Eastfrysk it dêr sa lang úthâlde kinnen hat, komt fral om't dat gebiet iuwenlang fierhinne isolearre wie fan 'e bûtenwrâld troch de ûntagonklike heechfeanmoerassen dy't deromhinne leinen. Boppedat behold it [[Sealterfrysk]] oan 'e tweintichste iuw ta altyd in hegere maatskiplike status as it [[Nederdútsk]].

=== Delgong fan it Wezerfrysk ===
Frjemd genôch hold it [[Wezerfrysk]], dat tichter by grutte stêden as [[Aldenburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] sprutsen waard, it oer it algemien langer út as it [[Iemsfrysk]]. Lykwols wie ek dat tsjin [[1700]] hast oeral útstoarn. Fan [[Jeverlân]], bygelyks, is bekend dat yn [[1568]] de pastoar [[Meinard Focken]] fan it doarp [[Heppens]] - dat letter hielendal opslokt is troch de grutte stêd [[Wilhelmshaven]] - noch de lêste wie dy't  dêr yn it Frysk preke.

Yn [[Imsum]], yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn [[1723]] Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om [[1750]] hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it [[Woerstfrysk|Woerstfryske dialekt]] sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om [[1800]] hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it [[Wezerfrysk]] it lykwols út op it [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[Wangereach]], dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn [[1954]] kaam te ferstjerren.

== De Hjoeddeiske Sitewaasje yn 'e Eardere Eastfrysktalige Gebieten ==

Hjoed de dei wurde yn 'e Eastfryske gebieten [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] sprutsen, dêr't noch altyd spoaren fan it Fryske [[substraattaal|substraat]] yn werom te finen binne. Ek Fryske persoansnammen, sawol foarnammen, lykas Hajo, Eide, Take, Sjade, Geesje, Elske en Imme, as efternammen, lykas Hettinga, Hiemstra en Bronsema, dy't nearne oars yn [[Dútslân]] foarkomme, binne yn 'e Eastfryske gebieten hiel gewoan.

Hoewol't de [[Eastfriezen]] harren eigen taal ferlern binne, hawwe se harren eigen, Fryske identiteit oant hjoed de dei ta witten te behâlden. Oars as yn 'e Grinzer [[Ommelannen]], dy't op inselde manear ûntfryske rekke binne en dêr't letter in dúdlik anty-Fryske mentaliteit ûnt-stien is, binne de [[Eastfriezen]], [[Jeverfriezen]], [[Bûtjadingers]] en [[Woerstfriezen]] oant hjoed de dei ta grutsk op harren Fryske komôf. Yn [[East-Fryslân]] waard, ta behâld fan dy eigen identiteit, yn [[1949]] sels de ''Ostfriesische Landschaft'', foarhinne de Eastfryske stannen, omfoarme ta in kulturele organisaasje, dy't min of mear funksjonearret lykas yn Westerlauwersk [[Fryslân]] de [[Fryske Akademy]]. Boppedat is it hiele Eastfryske gebiet, ynklusyf [[Sealterlân]], lid fan 'e [[Fryske Rie]].

== Sjoch ek ==
* [[Bûtjadingen]]
* [[Bûtjadingers]]
* [[Eastfriezen]]
* [[Eastfrysk (Nederdútsk dialekt)]]
* [[East-Fryslân]]
* [[Iemsfrysk]]
* [[Jeverfriezen]]
* [[Jeverlân]]
* [[Sealterfriezen]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Sealterlân]]
* [[Wezerfrysk]]
* [[Woerstfriezen]]
* [[Woerstfrysk]]

[[Kategory:Eastfrysk| ]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Eastfriezen]]
[[Kategory:East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>73irnbareq87ljwf37peruuu79gdibb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Apart</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7740</id>
    <redirect title="Berjocht:Sjoch haadartikel" />
    <revision>
      <id>1223788</id>
      <parentid>202854</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>trochlink want dûbeld</comment>
      <origin>1223788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="4rlvl229eik9sooja445weolyh045lh" xml:space="preserve">#redirect[[Berjocht:Sjoch haadartikel]]</text>
      <sha1>4rlvl229eik9sooja445weolyh045lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skäddel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8046</id>
    <revision>
      <id>1223711</id>
      <parentid>1192221</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="h63fysu1o17pkbwpn4256a8vvwx9d90" xml:space="preserve">[[Ofbyld:PSCHADDE.jpg|right|thumb|''Nammeboerd fan Skäddel (aald).'']]
[[Ofbyld:Scharrel-Panorama.jpg|thumb|right|''Skäddel mei tsjerke en mûne'']]

'''Skäddel''' of ''Schäddel'' (''[[Dútsk]]: Scharrel'') is in doarp yn it suden fan it [[Sealterlân]], mei 2.478 ynwenners (juny 2006).

It dialekt fan Skäddel is it súdlikste dialekt fan it [[Sealtersk]]. De namme fan it doarp komt fan ''Schar'' - ''lo'': klif - wâld. Dat klif koe dan de 6m hege [[Halkoouger]] by it doarp wêze.

Oan de westkant fan Skäddel leit de [[B72]]; troch it doarp rint de [[Sealter Ie]]. Ta it doarp wurde ek de buorskippen [[Bäätholt]], [[Heeselbierich]], [[Loanghorst]], [[Näiwaal]], [[Knülke]] en [[Skäddelerdom]] rekkene. De eardere buorskip [[Seedelsbierich]] is no in selsstannich doarp.

Skäddel is it &quot;Gouddoarp 2011&quot; yn it distrikt Kloppenburch.

== Sealterfryske strjitnammen ==
* Hambierich (berch of terp)
* Di Littje Wai (de lytse wei)
* Piepkebierich (berch of terp)

== Keppeling om utens ==
* Skäddel is it &quot;Gouddoarp 2011&quot; yn it distrikt Kloppenboarch [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Saterland/Artikel/2693156/Scharrel-ist-im-Kreis-die-Nummer-eins.html hjir] en [http://www.ga-online.de/index.php?id=540&amp;did=48583 hjir]
* [http://www.niedersaechsische-muehlenstrasse.de/index.php?id=347 Skäddeler mûne &quot;Hanekamps Windmühle]

{{DEFAULTSORT:Skaddel}}
[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>h63fysu1o17pkbwpn4256a8vvwx9d90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frysk-Drintske Oarloch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8236</id>
    <revision>
      <id>1223726</id>
      <parentid>1013601</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="0x1ypreparpat0ubp2amed04yvhpdr4" xml:space="preserve">De '''Frysk-Drintske Oarloch''' of de ''Fryske oanfal op Drinte'', [[1231]]-[[1233]], wie in oanfal fan in Frysk leger ûnder lieding fan [[Wilbrân fan Aldenburch]] op [[Drinte]].

Op [[28 july]] [[1227]] sneuvele biskop [[Otto fan Lippe|Otto II]] mei in protte ridders by de [[Slach by Ane]], yn [[Drinte]]. De opfolger fan Otto II, Wilbrân fan Aldenburch, rôp de [[Friezen]] op him by te stean tsjin de opstannige Drinten.

Yn [[1231]] late dy sitewaasje ta oarloch. De kronykskriuwer fan de [[Quedam Narracio]] wiist der mei klam op dat de [[Friezen]] hielendal net ferplichte wienen om dizze militêre bystân te ferlienen. &quot;It binne ommers frije mensen en frijsteld fan hurde hearskippij&quot;. Hy nimt oan dat hja dan ek allinne meidienen út suver en from meifielen &quot;en ek om de ôflaat&quot;.

De belangstelling foar dizze oarloch wie sa grut dat it leger yn twa dield wurde moast. De striders ut [[Starum]], [[Westergoa]], it [[nije lannen|Nijlân]] (ynpoldere [[Middelsee]]), [[Boarnegoa]] en [[Smellingerlân]] kamen by [[Bakkefean]] by inoar. De oaren, dy't tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en de Lauwers wennen, lutsen de [[Marne (slinke)|Marne]] bylâns [[Grinslân]] yn en waarden oanfierd troch de biskop sels. 

De oarloch wie gjin súkses. Krekt oarsom, de [[Friezen]] ferlearen de slach troch ferrie en der sneuvelen fyftich man, wylst in grut tal oaren troch de Drinten yn de boeiens slein waard. Foar it sieleheil fan de sneuvele [[Friezen]] waard by [[Mariënberch]] yn [[Oerisel]] in kleaster stifte.

[[Kategory:Oarloch yn Jeropa]]
[[Kategory:Oarloch yn de 13e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Fryslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Drinte]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1231]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1232]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1233]]</text>
      <sha1>0x1ypreparpat0ubp2amed04yvhpdr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Ljouwert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8960</id>
    <revision>
      <id>1223688</id>
      <parentid>1209986</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12113" sha1="4ganixdlrin96evdye75hotenvpry1e" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Ljouwert
| ôfbylding                   = 20180721_526_leeuwarden.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Ljouwert yn 2018''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_fan_Ljouwert_(gemeente).png|20px|border]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Flag_of_Leeuwarden.svg|20px|border]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| adres                       = Stasjonsplein 1
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_45_N_5_47_35_E_type:landmark_zoom:15_region:NL|53° 11' 45&quot; NB, 5° 47' 35&quot; EL}}
| stasjonskoade               = Lw
| type                        = [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|type SS tredde klasse]]
| iepening                    = [[27 oktober]] [[1863]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1863]]
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[Karel Hendrik van Brederode]]
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = 24369
| perrons                     = 5
| perronspoaren               = 7
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]],&lt;br&gt;[[Steatsline B]],&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Ljouwert|Swol - Ljouwert]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Ljouwert nei Starum|Ljouwert - Starum]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    = 
| tramline                    = 
| tal reizgers deis           = 
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/lw/leeuwarden NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Ljouwert-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 11
| lat_sec                     = 45
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 35
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = Lokaasje fan stasjon Ljouwert
}}
[[Ofbyld:Station Leeuwarden, Stationsweg-8250.jpg|260px|thumb|Loftfoto fan it spoar- en busstasjon (2018)]]
[[Ofbyld:Station Leeuwarden 31.JPG|260px|thumb|Stasjonshal mei [[Jugendstil]]-tegeltablo's]]
'''Stasjon Ljouwert''' ('''Lw''') is it wichtichste [[treinstasjon]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en drokste stasjon fan [[Fryslân]] mei goed 10.300 passasjiers deis.

== Gebou ==
It stasjon fan Ljouwert waard yn de jierren sechtich fan de [[njoggentjinde iuw]] boud. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS tredde klasse.

Fan de fjouwer noch besteande stasjons fan dat type, steane der trije oan de [[Steatsline B|line Harns – Nijeskâns]]. Dat binne [[stasjon Harns|Harns]] ([[1863]]), Ljouwert ([[1863]]) en [[stasjon Wynskoat|Wynskoat]] ([[1865]]).

Oars as de beide oare stasjons, dy't noch foar it grutste part yn âlde steat binne, is it stasjon fan Ljouwert letter yngeand ferboud. Yn [[1890]] kaam der oan de eastkant in nije fjouwerkante oanbou, de sydfleugels waarden yn [[1924]] ferboud. Yngeander wie de fernijing fan it middeldiel yn [[1904]]. Op it plak fan it oarspronklike gebou kaam in hege nije hal mei in grut healrûn finster. Yn [[2000]] is it stasjon nochris ferboud en modernisearre.

== Steatsspoar ==
It station waard yn gebrûk nommen op [[27 oktober]] [[1863]] mei de iepening fan it [[spoar fan Harns nei Ljouwert]]. Dat spoar wie it twadde spoar dat troch de [[Maatskippij ta Eksploitaasje fan Steatsspoarwegen]] (SS) yn gebrûk naam waard. Yn [[1866]] waard de line ferlinge mei it [[spoar fan Ljouwert nei Grins]]. It trajekt makke diel út fan de troch de Steat fan 'e Nederlannen oanleine [[Steatsline B]], fan [[Harns (stêd)|Harns]] nei [[Nijeskâns]], dy't ree kaam yn [[1868]].

Yn 1868 kaam ek it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]] ta stân, wêrtroch't de Fryske haadstêd in streekrjochte spoarferbining mei de rest fan Nederlân krige. It wie in part fan de yn 1865-1868 troch de Steat fan 'e Nederlannen oanleine [[Steatsline A]], fan [[Stasjon Arnhim|Arnhim]] nei Ljouwert. It spoar fan Swol nei Ljouwert waard yn [[1952]] elektrifisearre.

== Hollânske Spoar ==
It [[spoar fan Ljouwert nei Starum]] waard yn [[1883]]-[[1885]] yn gebrûk nommen troch de [[Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij]] (HSM) as ûnderdiel fan de ferbining tusken [[Amsterdam Sintraal|Amsterdam]] en de Fryske haadstêd, fia de rûte Amsterdam – [[Inkhuzen]] – Starum – Ljouwert. Tusken Inkhuzen en Starum wie in [[fear (ferfier)|fear]] oer de [[Sudersee]].

== Dokkumer Lokaeltsje ==
As lêste waard út Ljouwert wei yn [[1901]] noch in spoar yn noardlike rjochting oanlein. Dat waard it [[Dokkumer Lokaeltsje]] fan de [[Noard-Fryske Lokaalspoarwei-Maatskippij]] (NFLS) dat oer [[Stiens]] ferbinings fersoarge mei ûnder oare [[Dokkum]], en dêrom ek bekend as it ''Dokkumer Lokaeltsje'' stie. It lêste part fan dat lokaalspoar, de ferbining Ljouwert – Stiens, waard op [[1 maart]] [[1997]] offisjeel bûten gebrûk steld, mar foar it meastepart leit it der noch.

== Letter ûntjouwings ==
Yn [[2013]] waarden der liften yn it stasjonsgebou pleatst. Yn [[2016]] kaam it [[ProRail]] yn it sin dat de oerkappings oer de perrons net goed wiene, en besleat doe om se fuort te heljen en te ûndersykjen. Hja fûnen út at de [[getten izer]]en konstruksje fertutearze wie en ferfongen wurde moat. ProRail woe ynearsten nije oerkappings sette litte, dochs foel by de gemeente ferkeard. Dy woe restauraasje fan de âlde oerkappings. Lang om let keas ProRail foar restauraasje fan alle perronoerkappings, mei de trije grutten ynbegrepen. Begjin 2024 wie it wurk dien.&lt;ref&gt;[https://www.prorail.nl/nieuws/prorail-pakt-perronkappen-leeuwarden-aan ''ProRail pakt perronkappen Leeuwarden aan''] www.prorail.nl/nieuws&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/leeuwarden/Renovatie-van-historische-perronkappen-stations-Leeuwarden-en-Harlingen-van-start-25750529.html ''Renovatie van historische perronkappen stations Leeuwarden en harlingen van start''] [[Ljouwerter Krante]] 12 juny 2020&lt;/ref&gt;

Hjerstmis 2020 sette ProRail útein mei it wurk foar it ferlingen fan de spoaren 5 en 8 yn it ramt fan it projekt ekstra flugge trein Grins nei Ljouwert. Dêrby wurdt perron 5b ferbrede, dêr't spoar 6 út ûntstie. Ek perron 8 waard ferlinge oant de oergong by de Skrâns. Dêrtroch kaam der in dûbeld spoar oer de oergong. Yn ier 2021 wie it wurk dien.&lt;ref&gt;[https://www.prorail.nl/projecten/groningen-leeuwarden-extra-sneltrein Ekstra flugge trein Grins nei Ljouwert] www.prorail.nl&lt;/ref&gt;

Yn de simmer fan [[2024]] sette ProRail útein mei wiidweidige wurksumheden oan it opstelterrein by it stasjon.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/16596492/tink-derom-trije-wiken-lang-gjin-treinen-yn-ljouwert Omrop Fryslân, 17-6-2024, Tink derom: trije wiken lang gjin treinen yn Ljouwert]&lt;/ref&gt; Spoaren wurde fernijd, in tal neffens ProRail oerstallige wiksels en opstelspoaren wurde fuorthelle, en de boppelieding wurdt útwreide.&lt;ref&gt;[https://www.prorail.nl/campagnes/werkzaamheden-leeuwarden ProRail, 2024, Werkzaamheden Leeuwarden]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.prorail.nl/projecten/leeuwarden-emplacement ProRail, 2023, Ombouw emplacement Leeuwarden]&lt;/ref&gt;

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Meppel|Meppel]] - [[Stasjon Swol|Swol]] - [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] - [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] - [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] 
| Tusken Rotterdam-Sintraal en Swol in healoeretsjinst mei searje 500. Tusken Swol en Ljouwert in healoeretsjinst mei searje 1800. Stoppet tusken Swol en Ljouwert allinnich moarns betiid en jûns let op alle stasjons. Guon treinen stopje net yn Meppel.
|-
| 1800
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Schiphol Airport|Schiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd |Amsterdam Súd ]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Ljouwert''' 
| In healoeretsjinst tusken De Haach Sintraal en Swol mei searje 700 en tusken Swol en Ljouwert mei searje 600.
|-
| 9000
| [[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Meppel|Meppel]] - [[Stasjon Swol|Swol]]
| Rydt om 'e healoere. Rydt jûns en wikeins allinnich tusken Ljouwert en Meppel (ienris yn 'e oere).
|-
| 37000 &lt;br&gt; RS 3 &lt;br&gt; RE 3
| Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]]) &lt;br&gt; Flugge trein (Arriva)
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Snits|Snits]]
| Rydt ienris yn 'e oere. Rydt yn de rêstige oeren en sneons oerdeis as stoptrein RS3, dy't al yn [[Stasjon Mantgum|Mantgum]] stoppet.
Rydt yn de spits as flugge trein RE3, dy't net yn Mantgum stoppet. Rydt jûns nei 20:00 en sneins net.
|-
| 37100 &lt;br&gt; RS 3 
| Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Snits|Snits]] - [[Stasjon Starum|Starum]]
| Rydt ienris yn 'e oere
|-
| 37200 &lt;br&gt; RS 2
| Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Harns Haven|Harns-Haven]]
| Rydt eltse healoere
|-
| 37300 &lt;br&gt; RS 1
| Flugge trein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Grins|Grins]]
| Stoppet twaris yn 'e oere yn [[Stasjon Feanwâlden|Feanwâlden]] en om barten yn [[Stasjon Bûtenpost|Bûtenpost]] en [[Stasjon Súdhorn|Súdhorn]].
|-
| 37400 &lt;br&gt; RS 1
| Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
| '''Ljouwert''' - [[Stasjon Grins|Grins]]
| Rydt om 'e healoere. Jûns ride moandeis o/m sneons guon ekstra treinen tusken Súdhorn en Grins.
|}

== Inselzug ==
Simmerdeis, fan maaie oant septimber, rydt de trein nei Grins freeds en sneons twaris deis troch nei [[Lier (stêd)|Lier]] yn [[East-Fryslân]]. De trein út Grins wei rydt twaris eis troch nei Harns-Haven, sa't reizgers makliker troch reizgje kinne nei [[Flylân]] en [[Skylge]]. Dy trein hjit de ''Inselzug'' (eilântrein), dy't it foar Dútske toeristen makliker makket nei de [[Waadeilannen]] te reizgjen. Dy treinen binne troch Arriva yn it tsjinstroaster opnommen.

== Oare stasjons ==
* [[Stasjon Ljouwert-Kammingabuorren]]
* [[Stasjon Ljouwert Achter de Hoven]], sleat op 31 augustus 2018
* [[Stasjon Ljouwert-Werpsterhoeke]], sil oanlein wurde oan it spoar nei Swol en neffens planning iepenje yn 2025. 

==Keppelings om utens==
* [http://www.stationsweb.nl/station.asp?station=leeuwarden Stasjon Ljouwert op Stasjonsweb]
* [http://home.wanadoo.nl/nfls/index_ns_nfls.html Spoarwegen yn Fryslân]
* [http://www.sporenplan.nl/ Spoarplannen fan alle Nederlânske stasjons]

== Literatuer ==
* [http://www.stationsweb.nl/station.asp?station=leeuwarden Stasjon Ljouwert op Stasjonsweb]
* H. Romers, De Spoarwei-arsjitektuer yn Nederlân, 1841-1938, Sutfen 1981
* C. Douma, Stasjonarjitektuer yn Nederlân, 1938-1998, Sutfen 1998

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|Station Leeuwarden|Stasjon Ljouwert}}

{{Koördinaten|53_11_45_N_5_47_35_E_type:landmark_zoom:15_region:NL|53° 11' 45&quot; NB, 5° 47' 35&quot; EL}}

{{SpoarstasjonsFryslân}}
[[Kategory:Bouwurk yn Ljouwert]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Ljouwert]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Fryslân|Ljouwert]]
[[Kategory:Bouwurk yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Bouwurk út 1863]]</text>
      <sha1>4ganixdlrin96evdye75hotenvpry1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Bûtenpost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9030</id>
    <revision>
      <id>1223687</id>
      <parentid>1149677</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4754" sha1="6cmezzga8377q2i8qn2pn5upuqyppmu" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Bûtenpost&lt;br&gt;''station Buitenpost''
| ôfbylding                   = Station Buitenpost 23-02-2007.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Bûtenpost (2007)''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag_of_Achtkarspelen.svg|20px|border]] [[Achtkarspelen]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Buitenpost_vlag.svg|20px|border]] [[Bûtenpost]]
| adres                       = Stasjonswei
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_23_N_6_8_42_E_type:landmark_zoom:16_region:NL|53° 15' 23&quot; NB, 6° 8' 42&quot; EL}}
| stasjonskoade               = Bp
| type                        = [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|type SS fjirde klasse]], 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[Standerttype Douma]] 2e stasjonsgebou
| iepening                    = [[1 oktober]] [[1885]] 
| sluting                     = 
| boujier                     = [[1866]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1973]] 2e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1973]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;
| arsjitekt                   = [[1866]]&lt;br&gt;[[Karel Hendrik van Brederode]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1973]]&lt;br&gt;[[Cees Douma]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 2
| perronspoaren               = 2
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline B]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Spoar fan Ljouwert nei Grins]])&lt;/small&gt;
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/bp/buitenpost NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = HUA-162669-Gezicht op het N.S.-station Buitenpost te Buitenpost.jpg
| ôfbyldingstekst2            = ''Stasjon Bûtenpost om en de by 1927''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Achtkarspelen
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 23
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 8
| lon_sec                     = 42
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Bûtenpost''' ('''Bp''') is it stasjon fan it plak [[Bûtenpost]], dat bestiet sûnt [[1866]]. It stasjonsgebou út [[1864]] waaard yn [[1973]] sloopt en ferfongen troch it hjoeddeistige [[Standerttype Douma|gebou]], ûntwurpen troch yr. [[Cees Douma]].

It leit oan it [[spoar fan Ljouwert nei Grins]] en wurdt betsjinne troch [[Arriva]]. 

Bûtenpost is de ienige stop fan de ien kear yn 't oere ridende [[flugge trein]] tusken Ljouwert en Grins. Dêrby stoppet er twa kear yn 't oere in [[stoptrein]] tusken Ljouwert en Grins.

Simmerdeis, fan maaie oant septimber, ride der freeds en sneons twa treinen deis tusken [[Lier (stêd)|Lier]] yn [[East-Fryslân]] en [[Stasjon Harns|Harns]]. Dy saneamde ''Inselzuge'' (eilântreinen) binne benammen ornearre foar Dútske toeristen en reizgje makliker nei de Waadeilannen [[Flylân]] en [[Skylge]]. Dy ''Inselzuge'' binne troch [[Arriva]] yn syn tsjinstregeling opnommen, nei't dy út de tsjinstregeling helle waarden omreden de spoarfernijing op it Dútske trajekt [[Bad Nijeskâns]] - Lier. 

== Treintsjinsten ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot;
! Rûte
! Tsjinst
! Undernimmer
! Tsjinstroaster
|-
| Ljouwert - Grins
| Stoptrein
| [[Arriva]]
| 2x it oere - 1x it oere nei 21:00 en sneins
|-
| Ljouwert - Grins
| Flugge trein
| [[Arriva]]
| 1x it oere 
|}
&lt;small&gt;Sjoch foar it meast aktuele tsjinstroaster op de [https://arriva-reisinfo.fis.nl/ side fan Arriva].&lt;/small&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}} [http://www.stationsweb.nl/station.asp?station=Buitenpost Stasjon Bûtenpost op stationsweb.nl]
* {{nl}} [https://martijnvanvulpen.nl/stations/buitenpost/ Martijn van Vulpen.nl Station Buitenpost]
{{reflist}}
}}

{{Koördinaten|53_15_23_N_6_8_42_E_type:landmark_zoom:16_region:NL|53° 15' 23&quot; NB, 6° 8' 42&quot; EL}}

{{SpoarstasjonsFryslân}}
{{DEFAULTSORT:Stasjon Butenpost}}
[[Kategory:Bûtenpost]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Fryslân|Butenpost]]
[[Kategory:Bouwurk yn Achtkarspelen]]
[[Kategory:Bouwurk út 1864]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1973]]
[[Kategory:Bouwurk út 1973]]</text>
      <sha1>6cmezzga8377q2i8qn2pn5upuqyppmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lier (distrikt)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9493</id>
    <revision>
      <id>1223746</id>
      <parentid>1219337</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomy en ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1223746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9987" sha1="1ctyg2p51pus1trr2v6bpgwxn3wagcr" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Lear
| ôfbylding                   = Lage_des_Landkreises_Leer_in_Deutschland.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Landkreis Leer COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (distrikt)}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1.085,71 km²
| befolkingstichtens          = 161 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              = Bergmannstraße 37&lt;br&gt;26789 Leer&lt;br&gt;(Eastfryslân)
| koördinaten                 = 
| oprjochting                 = 
| opheffing                   =
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = LER
| NUTS-koade                  = 
| kreiskaai                   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-leer.de/ landkreis-leer.de] 
}}
'''Lier''' is in distrikt (''[[Landkreis]]'') yn [[East-Fryslân]], yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], dat opjrochte is yn [[1932]]. It distrikt hat in oerflak fan 1085,77 km² en in tal ynwenners fan {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (distrikt)}} &lt;small&gt;''({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})''&lt;/small&gt;.

== Geografy ==
It distrikt Lierhat in oerflak fan sa likernôch 1.086 km² en wurdt begrinzge troch de ''[[Kreisfreie Stadt]]'' [[Emden]], de [[Waadsee]] en [[Noardsee]] yn it noarden, de [[Nederlân]]ske grins yn it westen en it [[distrikt Auwerk]], [[distrikt Wittmund]] yn it noarden, [[distrikt Kloppenburch]] yn it easten en it distrikt [[Iemslân]] yn it suden. It lânskip wurdt karakterisearre troch grutte feangebieten, wetterwegen, polderlânskippen en de rivier de [[Iems]], dy't in wichtige rol spilet yn de regio.

It distrikt omfettet de stêd [[Lier (stêd)|Lier]] en fjouwer histoaryske lânskippen deromhinne: [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] yn it westen, [[Moormerlân]] yn it noarden, [[Oerledingerlân]] yn it súdeasten en [[Lengenerlân]] yn it noardeasten. Ek de [[Waadeilannen]] [[Boarkum]] en [[Lütje Hörn]] binne part fan it distrikt.

== Skiednis ==
De skiednis fan it gebiet fan it hjoeddeistige distrikt Lier giet werom nei de midsiuwen. It gebiet wie oarspronklik bewenne troch de Friezen en hat in rike skiednis fan hannel en seefeart. It haadplak Lier wie it sintrum foar de hannel yn turf en agraryske produkten. 

Nei de [[Prusen|Prusyske]] anneksaasje fan it [[Keninkryk Hannover]], wwarden op [[1 april]] [[1885]] de doetiidske amten Lier en Strickhausen, allyk de stêd Lier gearfoege ta de krite Lier (''Kreis Leer''), mei de stêd Lier as haadplak. Nei de Prusyske kriteherfoarming op [[1 oktober]] [[1932]] waarden de kriten [[Krite Weener|Weener]] en Lier en de gemeente [[Boarkum]] gearfoege ta de hjoeddeistige distrikt Lier.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] hat de regio net in soad te lijen hân. De grutste skea kaam fan weromlûkende Dútske militêren dy't de brêge oer de [[Iems]] opbliezen tsjin de oplûkende [[Alliearden]]. 

De algemiene weryndieling yn Nedersaksen sette yn it distrikt Lier útein op 1 july 1968 mei it gearfoegjen fan 'e gemeenten [[Heisfelde]] en [[Loga (Lier)|Loga]] mei de stêd Lier. Op 1 july 1972 skaten de gemeenten [[Petkum]] en [[Widdelswehr]] har fan it distrikt Lier ôf en waarden se by de stêd Emden yndield.

Op 1 jannewaris 1973 wie der in grutte weryndieling fan it distrikt doe't ferskate gemeenten fusearren, dêr't ûnder oaren de nije gemeenten [[Dollart]], [[Moormerland]], [[Rhauderfehn]], [[Uplengen]] en [[Westoverledingen]] by foarme waarden. De gemeenten [[Hatshausen]], [[Jheringsfehn]] en [[Boekzetelerfehn]] fan it distrikt Auwerk waarden oan 'e gemeente Moormerland tafoege. De gemeente [[Stiekelkamperfehn]] waard mei de gemeente [[Neuefehn]] út it distrikt Auwerk gearfoege ta de nije gemeente [[Neukamperfehn]].

Op 1 maart 1974 waard [[Idafeen]], dat oant doe part fan 'e gemeente [[Strukelje]] yn it [[distrikt Kloppenburch]] wie, lang om let part fan 'e gemeente [[Ostrhauderfehn]] en dêr waard it in part fan it distrikt Lier troch. Idafeen hearde dust oant 1974 offisjeel ta it [[Sealterlân]] en dus ek ta it [[Aldenburger Múnsterlân]]. It waard lykwols út Ostrhauderfehn wei kolonialsiearre, de omgongstaal wie it [[Eastfrysk Plat]] en de oerhearskjende leauensrjochting wie it evangelysk-luthersk.

Op 1 novimber 2001 fusearren de fiif gemeenten fan 'e gearwurkingsgemeente (''[[Samtgemeinde]]'') [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] ([[Boen]], Bunde, [[Bunderhee]], [[Dollart]] en [[Wymeer]]) ta de ienheidsgemeente (''[[Einheitsgemeinde]]'') Bunde.

== Stêden en gemeenten ==
De neikommende stêden en gemeenten lizze yn it distrikt:
{|
!align=left width=33%|Stêden
!align=left width=33%|Frije gemeenten
!align=right width=33%|Gearwurkingsgemeenten
|- valign=top
||
# [[Boarkum]]
# [[Lier (stêd)|Lier]]
# [[Weener]]
||
# [[Bunde (Dútslân)|Bunde]]
# [[Jemmingen]]
# [[Moormerland]]
# [[Ostrhauderfehn]]
# [[Rhauderfehn]]
# [[Uplengen]]
# [[Westoverledingen]]
||
* [[Samtgemeinde Hesel]]
# [[Brinkum]]
# [[Firrel]]
# [[Hesel]]
# [[Holtland]]
# [[Neukamperfehn]]
# [[Schwerinsdorf]]
* [[Samtgemeinde Jümme]]
# [[Detern]]
# [[Filsum]]
# [[Nortmoor]]
|}

== Untjouwing ynwenners ==
[[Ofbyld:Bevölkerungspyramide Kreis Leer 2011.png|400px|right|Befolkingingspyramide foar de lânkring Lier (boarne: Sensus 2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ergebnisse2011.zensus2022.de/datenbank/online/ |titel=''Datenbank Zensus 2011, Kreis Leer, Alter + Geschlecht'' }}&lt;/ref&gt;.)]]

De lânkring Lier waard yn 1932 troch de fúzje mei de krite Weener fergrutte.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarne
|-
| 1890 || align=&quot;right&quot; | 48.955 || &lt;ref name=&quot;demand&quot;&gt;https://eirenicon.com/rademacher/www.verwaltungsgeschichte.de/leer.html&lt;/ref&gt;
|-
| 1900 || align=&quot;right&quot; | 52.871 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1910 || align=&quot;right&quot; | 56.645 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1925 || align=&quot;right&quot; | 61.266 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
|
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 99.258 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1950 || align=&quot;right&quot; | 132.303 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 121.200 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 135.800 || &lt;ref&gt;{{Cite book |titel=''Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland'' |útjouwer=''Statistisches Bundesamt'' |plak=Wiesbaden |haadstik=21 |datum=1972 |taal=de |ISSN=00815357 |url=https://digi.bib.uni-mannheim.de/urn/urn:nbn:de:bsz:180-digsj-830 |opropdatum=2025-11-22 |formaat=PPN/OAI: 514402342}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 141.600 || &lt;ref&gt;{{Cite book |titel=''Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland'' |útjouwer=''Statistisches Bundesamt'' |plak=Wiesbaden |haadstik=30 |datum=1981 |taal=de |ISSN=00815357 |url=https://digi.bib.uni-mannheim.de/urn/urn:nbn:de:bsz:180-digsj-924 |opropdatum=2025-11-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990 ||align=&quot;right&quot; | 145.344 || &lt;ref name=&quot;regi&quot;&gt;Landkreis Leer Demografie&lt;/ref&gt;
|-
| 2000 ||align=&quot;right&quot; | 161.425 || &lt;ref name=&quot;regi&quot; /&gt;
|-
| 2010 ||align=&quot;right&quot; | 164.705 || &lt;ref name=&quot;regi&quot; /&gt;
|-
| 2015 ||align=&quot;right&quot; | 167.548 ||
|-
| 2020 ||align=&quot;right&quot; | 171.483 || 
|}

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn Eastfryslân]]
De ekonomy fan Landkreis Lear wurdt foar in grut part droegen troch de lânbou, yndustry, skipfeart en toerisme. De regio is bekend om syn agraryske produkten, lykas molke, tsiis en griente. De haven fan Leer is in wichtich ekonomysk sintrum, mei skipfeart en logistyk as wichtige sektoaren. De grutste bedriuwen binne it teebedriuw Bünting (12.300 meiwurkers), rederij Hartmann AG (5000 meiwurkers), boustoffen Egbert Wilts GmbH (300 meiwurkers) en Logaer Maschinenbau GmbH (300 meiwurkers).

Toerisme spilet in belangrike rol, benammen op [[Boarkum]] en yn de histoaryske binnenstêd fan Lear. De regio is goed ferbûn troch in netwurk fan sneldiken ([[Bundesautobahn 31|A31]] en [[Bundesautobahn 28|A28]]) en wetterwegen ([[Iems]] en [[Leda]]). Oare gearwurkjende havens yn de regio binne [[Emden]], [[Delfsyl]] en [[Iemshaven]]. Der binne spoarlinen yn alle fjouwer wynrjochtingen, dus nei [[Emden]], [[Aldenburch]], [[Múnster]] en [[Grins (stêd)|Grins]]. Noardlik fan de stêd Lear leit in lyts fleanfjild dat benammen troch hobbyfleanders brûkt wurdt.

== Polityk ==
It distrikt wurdt bestjoerd troch de ''Kreisrat''. Dy bestiet yn Lier út 54 leden én de streekrjocht keazen foarsitter fan de Kreisrat: de [[Lânried (Dútslân)|Lânried]]. De gearstalling fan de Kreisrat:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Partij
!2006
!2011
!2016
!2021
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] || 24 || 21 || 21 || 20
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] || 19 || 18 || 18 || 16
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]] || 4 || 7 || 5 || 7
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Alternative für Deutschland]] || - || - || 4 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|AWG || 3 || 3 || 2 || -
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Freie Demokratische Partei|FDP]] || 2 || 1 || 1 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Moin || - || - || 1 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Die Linke || - || 2 || 1 || 1
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Die Friesen]] || - || 1 || 1 || -
|-
|align=&quot;left&quot;|Moormerländer Löwen || - || - || - || 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Bürger für Rhauderfehn || 1 || 1 || - || -
|}


== Keppeling om utens ==
* [http://www.landkreis-leer.de/ Hiemside fan it ''Landkreis'' Lier]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1932]]</text>
      <sha1>1ctyg2p51pus1trr2v6bpgwxn3wagcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lybje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12238</id>
    <revision>
      <id>1223700</id>
      <parentid>1015288</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19709-91</username>
        <id>57510</id>
      </contributor>
      <origin>1223700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="g7hwsjviufo8iav0t4fbu9jg6arns98" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Lybje |
namme = Tuneezje |
flagge = Flag of Libya.svg |
wapen = Seal of the National Transitional Council (Libya).svg |
lokaasje = Libya in its region.svg |
motto = &quot;Frijheid, sosjalisme, ienheid&quot; |
folksliet = &quot;Lybje, Lybje, Lybje&quot; |
taal = [[Arabysk]] |
haadstêd = [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]] |
steatsfoarm = republyk |
oerflak = 1.759.540 |
pctwetter = - |
ynwenners = 5.670.688 | teljier = 2006 |
munt = Libyske dinar | muntkoade = LYD |
tiidsone = +2 |
feestdei = 1 septimber |
lânkoade = LBY |
ynternet = .ly |
tillefoan = 218 |
}}
'''Lybje''' (Arabysk: ليبيا‎, Lībiyyā), offisjeel de '''Steat Lybje''', is in lân yn [[Noard-Afrika]].

== Geografy ==
Lybje bestiet út trije histoaryske regio's: [[Tripolitaanje]] yn it noardwesten, de [[Fezzan]] yn it súdwesten en [[Syrenaika]] yn it easten.

=== Lizzing ===
It lân wurdt begrinze troch:
* [[Tuneezje]] en [[Algerije]] yn it westen,
* [[Niger]] en [[Tsjaad]] yn it suden, 
* [[Sûdan]] yn it súdeasten,
* [[Egypte]] yn it easten 
* de [[Middellânske See]] leit oan de noardkant en dêrmei leit Lybje súd fan [[Itaalje]] en [[Grikelân]]. 

=== Lânskip ===
[[Ofbyld:Leptis Magna market place April 2004.jpg|thumb|left|Histoarysk Merkplak yn [[Leptis Magna]]]]
It mediteraansk klimaat soarget foar in relatyf rike fegetaasje oan de smelle kuststripe, dy't fierder nei suden oergiet yn steppe en úteinlik yn [[woastyn]] dy't 90% fan al it lân beslacht. 

Yn it uterste suden oan de noardkant fan de [[Sahara]], rikke útrinners fan it [[Tibesti-massyf]] oant 2285 meter hichte. Oan de kust leit de haadstêd [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]] en de antike stêden út de Aldheid.

== Skiednis ==
=== Iere skiednis ===
[[Ofbyld:World map Strabo.jpg|right|thumb|''In kaart basearre op ûndersyk troch de Grykske filosoof, Strabo (63/64 f.K. – 24 n.K.), hoe grut it gebiet mei de namme &quot;Lybje&quot; eartiids wie.'']]
Neffens archeologyske fynsten wie it Libyske kustgebiet al yn de 8e iuw f.K. bewenne troch de Neolityske mins. Dy minsken wiene betûft yn it buorkjen. &lt;ref name=&quot;locberber&quot;&gt;''Federal Research Division of the Library of Congress'', (1987). [https://archive.is/20120922002708/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0013) &quot;Early History of Libya&quot;], ''U.S. Library of Congress''. 11 july 2006.&lt;/ref&gt;
It gebiet dêr't hjoed &quot;Lybje&quot; mei oantsjutten wurdt, is letter troch ferskate folken beset: de Feneesjers, [[Kartago|Kartagen]], Griken, Romeinen, Fandalen en Bisantinen hawwe allegear it gebiet (of in part dêrfan) beset holden. Inkeld fan de Grykske en Romeinske besetting binne der ruïnes of oare saken dy't weromferwize nei dy tiid.

De Feneesjers wienen de earsten dy't hannelsposten yn Lybje stiften, doe't de hannelers fan Tirus (it hjoeddeiske [[Libanon]]) kommersjele relaasjes mei Berberstammen makke hienen en ferdraggen makken om gearwurking yn it eksploitearjen fan dy grûnstoffen te fersekerjen.&lt;ref&gt;Herodotus, (c.430 BC), [http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html &lt;u&gt;&quot;'The Histories', Book IV.42–43&quot;&lt;/u&gt;] ''Fordham University, New York''. Besoek op 18 july 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [https://archive.is/20120922002706/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0014) &quot;Tripolitania and the Phoenicians&quot;], ''U.S. Library of Congress''. 11 july 2006.&lt;/ref&gt;

Yn [[1517]] waard it gebiet ferovere troch de [[Ottomaanske Ryk|Ottomanen]] en makket der diel fan út. Yn de [[19e iuw]] hie in [[Islam]]ytske oarder it dêr foar it sizzen, folge troch 40 jier 
[[Itaalje|Italjaansk]] protektoraat. 

=== 20e iuw en hjoeddeisk ===
Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Lybje in ûnôfhinklike monargy. Troch in steatsgreep troch it leger ûnder lieding fan kolonel [[Moammar al-Qadhafi]] waard de kening yn [[1969]] te fal brocht.
Under ynfloed fan de Egyptyske presidint [[Nasser]] werneamde hy it lân ''Libysk-Arabyske Republyk'' (1969-1977), mar bruts letter alle bannen mei oare Arabyske lieders. Hy waard in [[diktator]] en lei Lybje yn [[1971]] eigen betochte ideology op (in mingeling fan sosjalisme en islam). De betrekkingen mei it Westen fermindere nei in bomoanslach op in Berlynske diskiteek dy't fral troch Amerikaanske soldaten besocht waard yn 1986, wêrop Amerikaanske fleantugen Tripoly en Bengazy bombardearen. Letter, yn 1988, fûn de troch Lybje plande [[Lockerbie-oanslach]] plak, wêrby in soad Amerikanen ferûngelokken. Yn de jierren 90 waard it lân isoleare troch ynternasjonale sanksjes, mar nei de oanslaggen op [[11 septimber]] [[2001]] waard Qadhafi in bûnsmaat fan it westen yn de kriich tsjin it terrorisme. 

Yn febrewaris 2011 bruts der yn neifolging fan de [[Arabyske Maaitiid]] yn de omlizzende lannen in acht moannen duorjen opstân út tsjin Qadhafi's bewâld. Rebellen, dy't yn [[Benghazi]] de Nasjonale Oergongsrie foarmen, krigen militêre stipe fan de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]] en oermasteren yn augustus de haadstêd Tripoli. Lang om let waard op 20 oktober 2011 Moammar Qadhafi sels oppakt en deade. De Nasjonale Oergongsrie hat yntusken de '''Libyske Republyk''' festige en herfoarmingen oankundige, wêrûnder de ynfiering fan de [[sharia]].&lt;ref&gt;[http://www.nrc.nl/nieuws/2011/10/23/ntc-sharia-wordt-fundament-nieuwe-wetgeving-libie/ Sharia wurdt fûnemint nije wetjouwing Lybje], [[NRC Handelsblad|NRC.nl]], 23 oktober 2011&lt;/ref&gt;

== Demografy ==
Lybje is ien fan de tinstbefolke gebieten op de wrâld. Fan de befolking wennet 90% yn de smelle kuststripe. 

=== Befolking ===
It Libyske folk is in mingsel fan ynhiemske [[Berbers|Berberfolken]] en [[Arabieren]] dy't letter arrivearren. De lytse [[Toearek]]- en Toeboestammen yn it suden hawwe noch hieltyd in nomadyske of semy-nomadyske wize fan libjen. 

=== Taal ===
De offisjele taal fan Lybje is it [[Arabysk]]. De dialekten dy't troch de Berbers sprutsen wurden hawwe gjin offisjele status. 

=== Godstsjinst ===
It meastepart fan de befolking 97% is oanhinger fan de [[Soenniten|soennityske]] [[islam]]. Fierders is der in lytse [[Kristendom|kristlike]] minderheid besteande út koptyske kristenen en [[Katolisisme|katoliken]]

== Ekonomy ==
De befolking wennet foar 90% yn de smelle kuststripe. Amper 2% fan it lân kin brûkt wurde foar lânbou, dêr't it grutste part fan yrrigearre wurdt. De ekonomy driuwt foaral op de enoarme foarried [[ierdoalje|oalje]].

== Keppeling om utens ==
* {{en}} [http://statoids.com/uly.html Webside oer de skiednis fan de bestjoerlike yndielen fan Lybje]

== Fuotnoaten ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Libje}}
[[Kategory:Lybje| ]]
[[Kategory:Lân yn Afrika]]
[[Kategory:Noard-Afrika]]
[[Kategory:Histoaryske Italjaanske koloanje]]
[[Kategory:Histoaryske Osmaanske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1951]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>g7hwsjviufo8iav0t4fbu9jg6arns98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menso Alting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12909</id>
    <revision>
      <id>1223837</id>
      <parentid>1076009</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy */</comment>
      <origin>1223837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3642" sha1="0kb0ku516y3qpgk8hl7b3uq6xklnhat" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Menso Alting.jpg|thumb|Menso Alting]]

'''Menso Alting''' ([[Eelde]], [[9 novimber]] [[1541]] - [[Emden]], [[7 oktober]] [[1612]]) wie in [[Nederlân]]sk [[predikant]] en [[tsjerkeherfoarmer]].

== Biografy ==
Menso Altins waard berne yn [[Eelde]]. Nei inkele skoallen yn [[Nederlân]] en [[Dútslân]] hat er teology studearre yn [[Keulen]]. Yn [[1564]] waard er beneamd ta [[fikaris]] fan [[Haren]]. Inkele moannen letter waard er beneamd ta [[pastor]] fan [[Sleen]]. Wierskynlik hat Menso Alting yn dy perioade nea yn Sleen west en brûkte er dy funksjes, dy’t er te tankjen hie oan ynfloedrike famyljeleden, allinnich as ynkomsteboarne foar syn stúdzje. 

Noch ûnder syn stúdzje gie er by de [[protestantisme|protestantske]] beweging. Hy sette syn stúdzje troch yn [[Heidelberch]]. Dêr waard syn soan [[Basilius Alting]] (1572-1637) berne dy't letter in wichtich bestjoerder yn Emden wurde soe. Neidat er klear wie mei de stúdzje gie hy werom nei Helpen en Sleen om de ynwenners ta it [[Kalvinisme]] te bekearjen. 

Yn july [[1567]], nei de [[byldestoarm]] gie er nei Dútslân. Yn Nederlân wie hy syn libben net seker. Yn [[1575]] belâne er yn [[East-Fryslân]], yn de stêd [[Emden]]. Om dy tiid bestie hast de helte fan de befolking fan dy stêd út flechtelingen út De [[Nederlannen]]. Nei skatting binne yn de twadde helte fan de [[16e iuw]] sa'n 6000 Nederlanners nei Emden ta gien.

Yn oktober [[1575]] is hy beneamd ta predikant fan de grutte tsjerke yn Emden en as polityk lieder. Hy soarge foar in trochbraak fan it Kalvinisme yn Emden. Koart neidat hy predikant wurden wie ferstoar grevinne [[Anna fan Aldenburch]]. Menso Alting late de Kalvinistyske tsjinst. 

Greve [[Willem Loadewyk]], [[steedhâlder]] fan [[Fryslân]], helle Menso Alting yn [[1594]] werom nei [[Drinte]]. Oan dy perioade dankt Menso Altins syn bynamme 'de tsjerkeherfoarmer fan Drinte'. Hy brûkte faak [[hunebêd]]en as [[kânsel]] foar syn [[Hagepreek|hagepreken]]. It hunebêd D49 by [[Schoonoord]], hjit noch altyd de [[Papeleaze tsjerke]]. 

Yn maart [[1595]] spile Menso Alting in grutte rol by in opstân fan de Kalvinistyske befolking fan Emden tsjin de Luterske greve fan East-Fryslân, [[Edzard II]]. Alting tocht dat Emden him ek oanslute soe by de opstannige Nederlannen. Net folle letter ferklearre de sted him ûnôfhinklik fan East-Fryslân. By it [[ferdrach fan Delfsyl]] krige Emden in semy-autonome status, dy’t er oant [[1744]] hâlde soe. 

Menso Altins ferstoar yn 'e âldens fan 70 jier yn Emden.

== Literatuer ==
* Klaas-Dieter Voß, Wolfgang Jahn (Hrsg.): ''Menso Alting und seine Zeit. Glaubensstreit - Freiheit - Bürgerstolz''. (Veröffentlichungen des Ostfriesischen Landesmuseums Emden, Heft 35), Oldenburg 2012, ISBN 978-3-89995-918-5. (Begleitband zur gleichnamigen Ausstellung im Ostfriesischen Landesmuseum Emden und der Johannes a Lasco Bibliothek Emden: 07.10.2012 - 31.03.2013)
* {{aut|Ubbo Emmius}}, ''Menso Altings Leben. Aus dem Lateinischen übersetzt von Erich von Reeken.'' Emden (1982).
* {{aut|Hermann Klugkist Hesse}}, ''Menso Alting. Eine Gestalt aus der Kampfzeit der calvinischen Kirche.'' Berlyn (1928).

{{DEFAULTSORT:Alting, Menso}}
[[Kategory:Nederlânsk pastoar]]
[[Kategory:Nederlânsk predikant]]
[[Kategory:Nederlânsk balling]]
[[Kategory:Eastfrysk pastoar]]
[[Kategory:Eastfrysk predikant]]
[[Kategory:Dútsk pastoar]]
[[Kategory:Dútsk predikant]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk preester]]
[[Kategory:Tsjerkeherfoarmer]]
[[Kategory:Grinslânsk persoan]]
[[Kategory:Eastfrysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1541]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1612]]</text>
      <sha1>0kb0ku516y3qpgk8hl7b3uq6xklnhat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tromboane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13702</id>
    <revision>
      <id>1223807</id>
      <parentid>1221231</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T03:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krok6kola</username>
        <id>38200</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:The Trombone Section of the Eau Claire Municipal Band.jpg]] → [[File:The Trombone Section of the Eau Claire Municipal Band in Eau Claire, Wisconsin's Owen Park.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]]</comment>
      <origin>1223807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="bpkrj1fhx3p3ekr95pfkx1tm4p4xca0" xml:space="preserve">[[File:The Trombone Section of the Eau Claire Municipal Band in Eau Claire, Wisconsin's Owen Park.jpg|258px|right]]
De '''tromboane''' (troch guon ek - ferkeard - skotrompet neamd) is in [[koperblaasynstrumint]] en wurdt ta it ''skerp'' koper rekkene. De tromboane bestiet út trije parten: In tsjettelfoarmich of V-foarmich mûlestik. Dat stekt yn in lange silindryske metalen u-foarmige út te skowen buis (de coulisse). Dêrnei komt it bekerstik, dat wol koanysk útrint. Troch it útskowen kin de bespiler de effektive buislingte langer of koarter meitsje wêrmei't ek de toanhichte feroaret.

It lûd ûntstiet by it mûlestik. Dêr wurdt de lucht troch liptrillings yn beweging brocht en sa ûntstiet in steande weach yn de buis. Omdat yn in beskate buislingte mear hiele steande golven passe, is it mooglik om by gelyk bliuwende buislingte mear toanen te produsearjen, de saneamde boppetoanen: 1 weach mei lingte &quot;X&quot; (de grûntoa), 2 weagen mei lingte 1/2 &quot;X&quot; (earste boppetoan), 3 weagen mei lingte 1/3 &quot;X&quot; (twadde boppetoan) ensfh.

Yn de fierst útskode posysje is de buislingte sawat oardel kear sa lang as yn ynskode tastân. De produsearre grûntoan is dêrmei in fermindere kwint leger. Ienkear oerblaze - troch it ferheegjen fan de lipspanning - jout in toan dy't in oktaaf heger is en dus de heale weachlingte hat. Nochris oerblaze jout 1/3 fan de weachlingte en in oktaaf + kwint heger.

Ut de fierst útskode stân wie is de toan in fermindere kwint leger, mei oerblazen kin in oktaaf fan dy toan krigen wurde, der mist lykwols in suver kwart yn it ûnderste oktaaf. Mei in saneamd kwartfentyl kin dat 'gat' sljochte wurde. In kwartfentyl jout in ekstra ferleging sadat de effektive buislingte úteinlik hast ferdûbele wurde kin (de skúf meirekkene) en it ynterfal in grut septym omfiemet.

Troch de skúf yn te lûken ûntstiet in steande weach mei koarte weachlingte en wurdt de toan heger. Fan alle mooglike skoposysjes wurde ornaris 7 brûkt dy't oerienkomme mei 7 opienfolgjende heale toanen. Alle tuskenlizzende posysjes wurde benammen brûkt foar glissando.

De klank fan de trombone is wat plechtich.

De tromboanefamylje bestiet út de folgjende farianten:
* Sopranissimotromboane yn Bb
* Sopraninotromboane yn Es
* Sopraantromboane yn Bb
* Alttromboane yn Es of F
* Tenoartromboane yn Bb (sûnder fentyll) of Bb/F (mei fentyll)
* Bastromboane yn Bb/F (mei ien fentyll) of Bb/F/D(Des) (mei twa fentilen)
* Kontrabastromboane yn F en Bb (F ferzje meast mei twa fentilen, Bb ferzje mei ien fentyll)

Fan al dy farianten sil men yn it deistich libben foar't neist allinnich de tenoar- en bastromboane tsjinkomme en inkeldris de alttromboane. De tenoar- en bastromboane ha de Bes as grûntoan. Se wurde oant no ta net as transponearjend ynstrumint beskôge. Dat wol dus sizze dat foar in tromboane de grûntoan net C neamd en skreaun wurdt, sa't gewoan is by in soad oare koperblaasynstruminten, mar de werklik klinkende toan. Yn ferliking mei bygelyks fentylynstruminten en houtblaasynstruminten makket dat it oerskeakeljen op oare tromboanes (alt b.g.) lestiger mei't men jin dan foar de ferskate stimmings hieltyd in oare grepetabel eigen meitsje moat. 

Histoarysk sjoen is der yn in tal lannen in tradysje oangeande de bou en it brûken fan de tromboane. Yn [[Dútslân]] (en ek yn [[Eastenryk]] en in tal oare East-Jeropeeske lannen) wurde fan âlds trije tromboanes brûkt yn de symfony-orkesten. In alttromboane (yn Es of F), in tenoartromboane (yn Bes) en in bastromboane (yn F of Es). Yn [[Frankryk]] wurde fan âlds trije tenoartromboanes brûkt. Dy tradysjes komme ek werom yn de bou fan de tromboane. Der is in dúdlik ûnderskie yn bou en klank tusken de Dútske en Frânske tromboane.

It brûken fan de sopraantromboane is eins fan mear jongere datum, as oanfolling op it saneamde 'Posaunenchor'. De sopraninotromboane en de pikkolotromboane binne de eksoaten yn de famylje en wurde komselden brûkt. It wie in besykjen om de famylje fan de tromboanes út te wreidzjen nei in folslein 'koar', sa't dat al bestie by bygelyks de [[blokfluit]] en [[klarinet]]. De alttromboane wurdt hast allinnich brûkt yn Dútske symfoanyske en tsjerklike muzyk út dy tradysje. Foarbylden dêrfan binne de 'Rheinische' symfoany fan R. Schumann en it 'Requiem' fan W.A. Mozart. Nei sawat [[1900]] is foar dat ynstrumint in bitter lyts bytsje skreaun. De tenoartromboane is fierwei de meast brûkte fariant. Troch syn formaat is dit lid fan de tromboanefamylje it bêst te brûken. In earm fan in folwoeksene fan gewoan postuer hat krekt de nedige lingte foar de skúf fan dit ynstrumint. De bastromboane bestie oarspronklik allinnich as model yn de stimming F (inkeld Es). It ynstrumint is dêrtrch de helte langer as de tenoartromboane. Sadwaande is de skúf te lang om hielendal troch de minsklike earm betsjinne wurde te kinnen. In ferlingstik (pookje) waard dêrom oanbrocht. It hie eigenskip dat it ynstrumint dêrtroch net fuortendaalks handich te bespyljen wie. Nei it útfinen fan it fjilde fentyl is it ynstrumint stadichoan ferfongen troch in grutter boude fariant fan de tenoartromboane mei ien of twa fentilen. Dêrtroch waard it in fleksibele bastromboane mei de foardielen fan de tenoartromboane as it giet om hantearberens en de donkere klank fan de âlde bastromboane. Itselde is bard mei de kontrabastromboane.  Yn oarsprong wie dat ynstrumint dûbeld sa lang as de tenoartromboane. Troch it tapassen fan de earder neamde fentilen wurdt it ynstrumint hjoed de dei allinnich noch boud as kontrabastromboane yn F mei tafoeging fan twa fentilen. Omdat de skúf dan noch hieltyd te lang is foar de earm fan de tromboanist wurdt der in ynkoarte skúf brûkt. Yn de lichte muzyk wurde allinnich de tenoar- en bastromboane brûkt. Yn de moderne symfoanyske orkesten wurdt meast in trijefâldige besetting brûkt dy't bestiet út twa tenoartromboanes en ien bastromboane. Dat jildt ek foar in [[brassband]]. Yn in symfoany-orkest wurdt hiel inkeld noch in alt- of kontrabastromboane brûkt.

Yn de hjoeddeistige tiid (2007) binne der trije skoallen fan tromboanebou: De Dútske, de Frânske en de Amerikaanske bou. De Dútske boustyl is in histoarysk gefolch fan de tromboane sa't dy begûn yn de 15de iuw en is te werkennen oan de bekerkrâns (Schmetterkranz yn it Dútsk). Dy wurdt noch brûkt yn de grutte Dútske en Eastenrykske orkesten. Ek yn Nederlânske en Amerikaanske orkesten wurde datsoarte ynstruminten ek brûkt, al is it meast foar muzyk dy't by dy ynstruminten past, lykas yn de symfoanyen fan Anton Bruckner, Gustav Mahler en Robert Schuman. Yn de neamde Dútske orkesten wurde dy ynstruminten foar alle muzyksoarten brûkt. Hjir docht dan ek út bliken dat in tal orkesten harren klank oanpasse doare oan de muzyk en dat in tal orkesten krekt fêsthâlde wolle oan har tradisjonele eigen lûd. De muzikanten brûke gauris tromboanes dy't om [[1900]] hinne booud binne. Yn alle oare lannen fan de wrâld wurde hast allinnich tromboanes fan Amerikaanske bou brûkt. Dat is in boustyl dy't mear †ut de Frânske styl fuortkommen is en troch ynfloeden fan de [[jass]]. De Amerikaanske en Frânske tromboanes ha gjin bekerkrâns, mei om't de bekers út twa stikken besteane dy't oanelkoar laske binne foar't se oer de matrys útsmard wurde. Yn Frânske orkesten wurde ek wol Amerikaanske tromboanes brûkt, mar se besykje ek dêr om har nasjonale heldere klankstyl fêst te hâlden.

Njonken de (sko)tromboane is der ek in fentyltromboane mar dy wurdt hast net mear brûkt.

[[Kategory:Koperblaasynstrumint]]</text>
      <sha1>bpkrj1fhx3p3ekr95pfkx1tm4p4xca0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greefskip Eastfryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15194</id>
    <revision>
      <id>1223796</id>
      <parentid>876887</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1223796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1885" sha1="h9lcd9s3w1i8honk0eb1811s0fz13v9" xml:space="preserve">[[Ofbyld:OFrie1477.png|thumb|right|250px|East-Fryslân yn 1477]]
It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. 

== Skiednis ==
Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Eastfryslân beleanne. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn de [[provinsje Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Upstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. 

Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân.

{{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}}
[[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Greefskip]]
[[Kategory:Eastfryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]]</text>
      <sha1>h9lcd9s3w1i8honk0eb1811s0fz13v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15336</id>
    <revision>
      <id>1223738</id>
      <parentid>1223619</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1223738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35994" sha1="0n82xlsuypi9ff7kfge2qjnvlu89mpo" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Emden
| ôfbylding                   = Emden city hall.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Emder Stedshûs
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge_Emden.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU_Emden_COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Emden}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 112,33 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 450 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 1 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag_of_East_Frisia.svg|20px|border]] [[East-Fryslân]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 20 stedsdielen
| adres                       = Frickensteinplatz 2 26721 Emden
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_22_1_N_7_12_22_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 22' N, 7° 12' E&lt;/small&gt;}}
| Kfz                         = EMD
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 02 000
| postkoade                   = 26721, 26723, 26725
| netnûmer                    = 04921, 04927
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|31}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|210}}&lt;br&gt;Spoar fan Rheine nei Norddeich-Mole
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.emden.de www.emden.de]
| ôfbylding2                  = Emden_2023.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Loftfoto (2023)
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 22
| lat_sec                     = 1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 12
| lon_sec                     = 22
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Emden''' is mei {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Emden}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}) de grutste stêd fan [[Eastfryslân]] en de lytste ''Kreisfreie Stadt'' fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. De meast westlike havenstêd fan [[Dútslân]] leit oan de mûning fan de [[Iems]], oan de noardlike igge fan de [[Doalert]]. 

De stêd is om it jier 800 ûntstien as Frysk hannelsplak mei in seehaven dy't yn de skiednis fan Emden altyd in grutte rol spile hat. Yn de tweintichste iuw waard de basis lein foar in [[haven fan Emden|moderne seehaven]] mei ferskillende yndustriële ûndernimmingen. As ekonomysk sintrum en de iennichste ''Kreisfreie Stadt'' fan Eastfryslân hat Emden in sintrumrol op it mêd fan wurk en ûnderwiis en ferdivedaasje. Sûnt 1973 hat Emden in hegeskoalle binnen syn stedsgrinzen.

Yn it jier 1530 waarden 300 folwoeksenen yn de Grutte Tsjerke dope troch [[Melchior Hoffman]]. Dat foarfal kin sjoen wurde as it begjin fan de dopersbeweging yn it noardwesten fan Dútslân en de Nederlannen. Yn de tiid fan de [[Reformaasje]] teagen grutte groepen religieuze flechtlingen út de Nederlannen op de stêd oan, dy't opfongen waarden yn de Grutte Tsjerke. Yn 1660 stifte harren neiteam út tankberens de Nije Tsjerke of ''Neue Kirche'', eastlik fan de Grutte Tsjerke, en neamden dy tsjerke „moederkerk“ of „Mutterkirche“. Yn 1571 waard de earste Synoade fan de Nederlânsk Grifformearde Tsjerke yn Emden holden. Troch syn betsjuttende rol yn de tiid fan Reformaasje krige Emden yn desimber 2013 fan de Mienskip fan Protestantske Tsjerken yn Europa as earste stêd op it Europeeske kontinint de titel „Europeeske Stêd fan de Reformaasje“.&lt;ref&gt;[http://www.landeskirche-hannovers.de/evlka-de/presse-und-medien/frontnews/2014/01/19 ''Emden als europäische Reformationsstadt ausgezeichnet'']. sjoen op 21 jannewaris 2014.&lt;/ref&gt; 

== Geografy ==
[[Ofbyld:Dollart.png|thumb|left|180px|Iems en Doalert.]]
Emden leit yn it westen fan de regio [[East-Fryslân]], yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. It is de meast westlike havenstêd fan Dútslân en by de ''Knock'', wat it meast westlik punt fan Emden is, leit it meast súdwestlike punt fan it East-Fryske skiereilân.

De stêd leit sa likernôch 25 kilometer noardwestlik fan [[Lier (stêd)|Lier]], en sa'n 25 kilometer súdwestlik fan [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]. Oare gruttere stêden yn de omkriten binne [[Aldenburch]] (goed 70 kilometer eastlik) en [[Bremen (stêd)|Bremen]] (goed 110 kilometer eastsúdeastlik). De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] leit goed 50 kilometer westsúdwestlik fan Lier, mar mei de trein of mei de auto is de ôfstân in stik langer omdat men om de Doalert hinne moat. De stêd Wilhelmshaven leit sa'n 60 kilometer eastnoardeastlik.

It stedsgebiet leit krekt boppe seenivo. De heechste punten fan it stedsgebiet binne in terp út de midsiuwen (7,5 meter boppe seenivo) en in ôffalberch (15 meter boppe seenivo).

=== Wetter ===
De stêd leit oan 'e mûning fan de [[Iems]] dy't súdlik fan de stêd troch de [[Doalert]] streamt. De haven fan Emden leit 38 seemilen fan it plak dêr't de Iems by [[Boarkum]] oergiet yn de [[Noardsee]]. De stêd, wêrfan't it grutste part noch mar krekt boppe seenivo leit, wurdt troch de Iemsdyk beskerme tsjin ynfloeden fan de see. Ferskillende mei de hân ôfgroeven wetters lykas de havens en kanalen en sluzen wurde mei de natuerlike streamen dy't ornaris oanjûn binne mei '-djip' (''Tief'') brûkt foar ôffier fan wetter. By it plak [[Pewsum]] is in gemaal dat ûnder oaren brûkt wurdt foar de ôffier fan wetter út it Emder stedsgebiet.&lt;ref&gt;[http://www.entwaesserungsverband-emden.de/ entwaesserungsverband-emden.de] webside oer it gemaal dat û.o. foar Emden ferantwurdlik is&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Stadsgracht Emden.jpg|thumb|left|Stedsgrêft.]]
Binnen de stedsgrinzen is Emden ek ryk oan wetter. 770 hektare wetter leit der binnen de stedsgrinzen, wat 6,85 persint fan it totale stedsgebiet beslacht. In grut part fan it wetteroerflak leit yn it havengebiet, in oar substansjeel oanpart hawwe de grêften en kanalen dy't mei-inoar sa'n 150 kilometer lang binne. In diel fan de grêften en kanalen binne fanâlds natuerlike streamen dy't letter kanalisearre binne, in oar diel is útgroeven. Yn de 17e iuw waard de stedsgrêft oanlein mei in ierden wâl dy't de stêd tsjin frjemde troepen beskermje moast. Dêrneist binne der noch kanalen groeven foar de skipfeart lykas it ''Treckfahrtstief'', it ''Ems-Seitenkanal'' en it [[Iems-Jade-Kanaal]]. Boppedat binne der noch twa marren, de Uphuzer Mar en de Bansmar, dy't ûnderdiel binne fan it stedsgebiet. Alle marren binne mei kanalen ferbûn mei de haven en oare wetterwegen yn de regio. It ''Hinter Tief'' en it ''Larrelter Tief'' ferbine de stêd mei oare kanalen yn it noarden en westen en binne úteinlik ek ferbûn mei de wetterkrite fan de [[Krummhörn]], it ''Fehntjer Tief'' en Iems-Jade-Kanaal ferbine de stêd mei oare kanalen eastlik fan de stêd. Troch it Iems-Jade-Kanaal en oare streamen en kanalen kin men mei de boat ek nei [[Aldenboarch]] en de [[Wezer]] ta komme. Yn de haven fan Emden binne twa seesluzen.

=== Stedsdielen ===
[[Ofbyld:Emden Stadtteile.svg|thumb|300px|Stedsdielen fan Emden.]]
Emden hat 26 stedsdielen. Yn de statistiken wurde se net altiten separaat neamd, de ferskillende stedsdielen wurde dan as ien bestjoerlik stedsgebiet presintearre. It stedsgebiet fan noard nei súd is maksimaal 7,7 kilometer lang, fan west nei east strekt it stedsgebiet him maksimaal oer 20,4 kilometer út.

By lokale weryndielingen yn 1928, 1945 en 1972 is it stedsgebiet groeid omdat buorgemeenten ûnderdiel waarden fan de ''Kreisfreie Stadt''. Benammen troch de lêste bestjoerlike weryndieling fan 1972 is it stedsgebiet aardich grutter wurden. De neikommende doarpen/gemeenten binne yn de 20e iuw ûnderdiel wurden fan de stêd Emden:
* 1928: Borssum, Hilmarsum
* 1945/46: Larrelt, Uphusen/Marienwehr, Harsweg
* 1972: Wybelsum, Logumer Vorwerk, Twixlum, Petkum, Widdelswehr/Jarßum

It sintrum fan de stêd kin yn de neikommende wiken ferdield wurde: Altstadt, Behördenviertel, Bentinkshof, Boltentor, Groß-Faldern en Klein-Faldern. Neffens statistiken fan de stêd Emden binne de trije grutste stedsdielen it sintrum (sa’n 8700 ynwenners), Barenburg (sa’n 7000 ynwenners) en Borssum/Hilmarsum (sa’n 6100 ynwenners).

It sintrum fan Emden is yn ferliking ta oare Dútske stêden fan deselde grutte of noch grutter frij ticht befolke. Dat hat foar it neist te krijen mei de bestimmingsplannen foar it wer opbouwen fan de stêd, dy’t yn ‘e oarloch swier troffen wie troch bombardeminten. In protte bouwurken yn it sintrum waarden fanâlds brûkt foar kommersjele doelen. Yn de bestimmingsplannen foar it wer opbouwen fan de stêd kaam dêr yn in hiel soad gefallen inkeld wenromte foar yn ‘t plak. It súdlike diel fan it sintrum kin mei syn lytsere oerslachhavens en werven as ûnderdiel fan it havengebiet sjoen wurde.
De haven fan Emden is ûnderdiel fan ferskillende stedsdielen lykas Transvaal, Borssum, Friesland en it sintrum.

=== Klimaat ===
Emden leit yn in matige klimaatsône dat beynfloede wurdt troch de Noardsee. Binnen de matige sône heart Emden by it ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. Yn de simmer binne de temperatueren oerdeis leger as yn it binnenlân, yn de winter binne de temperatueren meastal heger. Simmerdeis is der relatyf mear delslach as yn 'e winter.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] leit Emden yn in gebiet mei de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Wrâldkaart mei aktualisearre gegevens út de klimaatklassifikaasje fan Köppen]&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Trochsneed jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 7,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 16,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 16,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 13,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''8,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rein (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 45,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 48,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 60,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 70,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 82,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 72,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 66,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 72,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 83
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 73,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''805'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sinne (oeren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,32
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2,57
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3,61
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,36
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6,77
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6,26
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6,35
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4,73
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3,09
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,03
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,1'''&lt;/center&gt;
|-
|}

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Emden by Braun Hogenberg (middle size) (110200963).jpg|thumb|Emden om 1575 hinne.]]
Om it jier 800 hinne begjint de skiednis fan Emden mei hannelsdelsetting oan de [[Iems]]. De stêd wie yn it earstoan net mear as in stikmannich huzen op in terp, doe hiet it plak noch fan Amuthon. Yn de [[midsiuwen]] groeide it plakje stadich, en waard ek wol Embda, Emda en Embden neamd. Emden wie yn de [[13e iuw]] ûnderdiel fan it Fryske goa mei de namme [[Emsigerlân]]. Yn [[1252]] waard Eemsgo ferkocht oan de biskop fan [[Münster]], mar dy hie yn werklikheid net safolle te sizzen oer de stêd en Emden wie frijwat ûnôfhinklik ûnder it bewâld fan de famylje Abdena. Emden (en oare frijwat ûnôfhinklike stêden yn de omkriten) waarden ek wol boererepubliken neamd. De haadlingefamylje de Cirksenas ferovere de stêd yn 1433 mei help fan de Hânze. Emden wie fan 1464 ôf it plak dêr't Greve [[Ulrich I]] wei regearre. 

Yn de [[16e iuw]] spile Emden in bysûndere rol yn de [[Reformaasje]]. Eastfryslân wie gjin ûnderdiel fan 'e Spaanske Nederlannen en dêrom teagen tûzenen kalvinistyske flechtlingen út Nederlân nei de stêd ta. Dy flechtlingen bouden bûten de Spaanske Nederlannen oan it fûnemint fan in nije tsjerke: De [[Synoade fan Emden]] yn 1571 waard de grûnslach foar it protestânske tsjerke-organisaasje yn de Nederlannnen. Troch de ynfloed fan al dy flechtlingen ûntstie der in sterke boargerlike middenklasse yn de stêd, dy't it ekonomyske en politike libben behearske. 

Om 1590 koene it stedsbestjoer en greve [[Edzard II]] fan East-Fryslân it net lykfine. De greve wie fan betinken dat de stêd tefolle op himsels stie en mear ûnderhearrich wêze moast oan [[East-Fryslân]]. De greve fan East-Fryslân wie Lutersk wylst it meastepart fan de stêd kalvinistysk wie. Yn 1595 waard de saneamde '''Emder Revolúsje''' útfierd, wêrby’t de boargers fan Emden it foech fan de greve fan East-Fryslân (út it hûs Cirksena) sterk beheinden. Dêrmei krige Emden in foarm fan stedsfrijheid dy't oant 1744 yn stân holden waard. It [[Nederlânsk]] wie yn dy tiid de fiertaal yn 'e haven en by it boargerlike bestjoer. Op [[26 maaie]] [[1744]] stjert de lêste prins fan East-Fryslân. Op dy dei waard [[East-Fryslân]] mei Emden anneksearre troch [[Prusen]].

Yn 1751 waard troch Frederik II fan Prusen de ''Emder Eastaziatyske Hannelskompanjy'' oprjochte. De earste tochten nei Sina wienen in súkses en de meibrochte produkten waarden yn Emden mei grutte winst ferkocht. Mei it útein setten fan de [[Sânjierrige Kriich]] wie it dien mei it súkses. De direkteur naaide út nei it neutrale [[Delfsyl]], twa skippen waarden yn 'e haven ôftuge, en it fjirde skip fan de kompanjy kaam yn de Ingelske haven Plymouth telâne. Nei de Sânjierrige Kriich waard de hannelskompanjy yn 1765 troch Frederik II fan Prusen opheft. Ekonomysk buorke de stêd ûnder Frederik II stadichoan in lyts bytsje foarút.

Yn [[1806]] waard Emden in Nederlânske stêd nei it tafoegjen fan East-Fryslân oan it [[Keninkryk Hollân]]. Yn [[1810]] waard it hiele Keninkryk Hollân troch [[Frankryk]] ferovere en Emden waard de haadsted fan it departemint ''Ems Oriental''. Yn 1813 waard de sted ferovere troch it leger fan Prusen. Nei't de Frânsen by de [[Slach by Waterloo]] ferslein waarden yn [[1815]] kaam Emden by it Keninkryk Hannover, en yn [[1866]] wer by Prusen. Mei de stifting fan it [[Dútske Keizerryk]] yn 1871 bliuwe Emden en de rest fan Eastfryslân ûnderdiel fan Prusen. Yn 1885 wurdt de stêd Emden loskeppele fan it ''Kreis Emden'' en krijt dêrtroch de status fan ''Kreisfreie Stadt''.
[[Ofbyld:Flug Emden 2010 064.JPG|thumb|left|Autohaven fan Volkswagen.]]
Op [[septimber]] [[1944]] waard Emden, dat in wichtige haven- en yndustrystêd fan belang wie foar it Dútske leger, slim bombardearre troch sa'n 800 Amerikaanske fleanmasinen. Hast 80% fan de stêd wie skansearre, ek de histoaryske binnenstêd. 370 minsken stoaren by de bombardeminten.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Emden op 'e nij in yndustry- en havenstêd. It wer opbouwen fan de skeinde stêd wie oan it begjin fan de sechtiger jierren fierhinne klear, mei de iepening fan it nije riedshûs yn 1962 kaam der offisjeel in ein oan. &lt;ref&gt;Arbeitskreis Bunkermuseum: [http://www.bunkermuseum.de/ Örtliches Museum zur Zeit 1933-1945 in Emden]&lt;/ref&gt; Om’t de huzen noch net allegear klear wienen wennen der oan it begjin fan de sechtiger jierren noch hieltyd minsken yn barakkekampen. Wylst de stêd hurd troffen wie troch it oarlochsgeweld kamen der dochs flechtlingen út de eardere Dútske gebieten yn it easten dy’t Dútslân yn 1945 ôfstean moast oan oare lannen. Nei oantrunen fan it [[Alliearden|Alliearde]] militêre bestjoer waarden Larrelt, Uphusen en Harsweg bestjoerlik ûnderdiel fan de stêd Emden.

Yn de fyftiger jierren waarden der wer seeskippen en werven boud. In wichtige ûntjouwing foar de [[haven fan Emden]] wie de bou fan it Volkswagen fabryk dy’t yn 1964 begûn. Dêr waard yn 1965 begûn mei de bou fan de VW-kever. Mei de bestjoerlike weryndielings fan 1972 krige it stedsgebiet fan Emden syn hjoeddeiske formaat. By dy weryndieling kamen de stedsdielen Wybelsum, Logumer Vorwerk, Twixlum, Petkum, Widdelswehr en Jarßum derby. Under it nije stedsgebiet foel ek it hjoeddeiske yndustrygebiet ''Rysumer Nacken''. Nei 1970 krige de stêd foarsjennings lykas in teäter, de Nordseehalle en de Hegeskoalle Emden/Lier. Yn de tachtiger jierren waard de [[Kunsthalle Emden]] boud, yn de njoggentiger jierren de Johannes a Lasco Biblioteek.

== Befolking ==
Ynwenners fan Emden wurde yn it Dútsk ''Emder'' neamd. Dêrneist wurdt ek it adjektyf ''Emdener'' brûkt. Yn it Frysk soe in ynwenner fan Emden as &quot;Emdener&quot; of &quot;Emdner&quot; oantsjut wurde kinne.

In diel fan de Emder befoking praat [[Eastfrysk (Nederdútsk)|Eastfrysk Plat]]. Krekt as yn oare streken yn Eastfryslân nimt it tal platpraters ûnder de jongere ynwenners ôf. Dêr komme noch minsken by dy’t net mei it Plat grutbrocht binne en it ek net leard hawwe. Under oaren troch de hegeskoalle en de havenyndustry krige de stêd in ymport fan ynwenners dy’t net út Eastfryslân kamen. 

Befolkingsûntjouwing fan de stêd Emden:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:850 height:250
PlotArea = width:800 height:210 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:60
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:15.000
 bar:1744 from:start till:4 text:7.000
 bar:1821 from:start till:5 text:12.949
 bar:1880 from:start till:10 text:13.400 
 bar:1915 from:start till:14 text:24.600
 bar:1939 from:start till:14 text:37.681
 bar:1946 from:start till:18 text:31.413
 bar:1950 from:start till:20 text:37.243
 bar:1961 from:start till:21 text:45.669
 bar:1970 from:start till:34 text:48.525
 bar:1980 from:start till:31 text:51.186
 bar:1990 from:start till:32 text:50.735
 bar:2000 from:start till:33 text:50.963
 bar:2010 from:start till:34 text:51.616
 bar:2020 from:start till:34 text:49.874

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Emden
&lt;/timeline&gt;

De sifers foar 1600 en 1744 binne rûsd. De ynwennertalllen fan foar 1970 komme fan de ''[[Ostfriesische Landschaft|Eastfryske Lânskip]]''&lt;ref&gt;[[Ostfriesische Landschaft|Eastfryske Lânskip]]: ''[http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Emden.pdf Emden] (PDF; 1,8&amp;nbsp;MB)'', sjoen op 7 july 2013&lt;/ref&gt; De ynwennertallen fan 1975 en letter binne de amtlike sifers.&lt;ref&gt;Webside fan de stêd Emden: ''[http://www.emden.de/de/buergerinfo/daten/ StatistikInfo 03/2011]''&lt;/ref&gt;

=== Religy ===
[[Ofbyld:Johannes a Lasco Bibliothek emden.jpg|thumb|It âlde diel fan de Grutte Tsjerke.]]
Emden waard al yn de earste helte fan de 16e iuw in protestantske stêd. Healwei de 16e iuw kamen der in protte [[Kalvinisme|kalvinistyske]] flechtlingen út de Nederlannen nei Emden ta. Om 1600 hinne wie de stêd dêrom in broeinêst foar de [[protestantisme]]. De Grutte Tsjerke fan Emden wurdt ek wol de ''Moederkerk'' of ''Mutterkirche'' neamd fan it protestantisme yn Nederlân en Noard-Dútslân. Yn de iuwen nei 1600 groeide foaral it oantal [[Luteranisme|luteranen]] yn stêd. De Luteranen hawwe hjoed-de-dei in mearheid yn de stêd. 

Neffens sifers fan de stêd wienen der yn septimber 2012 sa'n 15.666 ynwenners fan Emden luteraansk-protestantsk&lt;ref&gt;[http://www.emden.de/de/buergerinfo/daten/files/210_statistikinfo_04_2012.pdf Statistiken stêd Emden op emden.de]&lt;/ref&gt; En 14.767 leauwigen wiene doe kalvinistysk-protestantsk. De earste katolike tsjerke nei de reformaasje waard yn it jier 1803 boud. Yn desimber 2010 wienen der 4100 katoliken yn de stêd. De menistetsjerke fan Emden is oer de hiele wrâld ien fan de âldsten. De tsjerke waard yn 'e midden fan de 16e iuw boud en is yndirekt in ynfloed fan it wurk fan [[Melchior Hoffman]]. 

Foar de 1300 moslims yn de stêd waard yn 2009 de earste moskee fan Eastfryslân iepene.&lt;ref&gt;Emder Zeitung: [https://www.emderzeitung.de/emden/~/moschee-soll-ort-des-dialogs-und-der-integration-sein-35887 Moschee soll Ort des Dialogs und der Integration sein]&lt;/ref&gt; Foar de Twadde Wrâldkriich hie Emden noch in Joadske mienskip, yn 1941 waarden de lêste Joaden út de stêd deportearre.

== Polityk ==
=== Gemeentlik bestjoer ===
Emden is in selsstannige stêd (''kreisfreie Stadt'') yn de dielsteat [[Nedersaksen]], dat betsjut dat de stêd net ûnder in [[Landkreis]] falt mar sawol gemeentlike as distriktsfunksjes útoefenet. De gemeentlike polityk wurdt laat troch in [[boargemaster]] (''Oberbürgermeister''), dy't yn Dútslân in kombinaasje is fan boargemaster en gemeentlike bestjoershaad. De boargemaster wurdt streekrjocht keazen troch de boargers.

De stêdsried fan Emden (''Rat der Stadt Emden'') bestiet út sa’n 40 leden en wurdt alle fiif jier keazen. Yn de lêste desennia is de politike lânskip yn de stêd frijwat ferdield, mei in promininte rol foar:
* De [[SPD]] (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), tradisjoneel sterk yn Emden fanwege it arbeidersferline fan de stêd.
* De [[CDU]] (Christlich Demokratische Union), dy't yn konservative wiken oanhing fynt.
* De [[Grünen]] en lokale partijen, benammen aktyf op mêden fan miljeu en stedlike ûntwikkeling.

By de Bûnsdeiferkiezing fan 2025 krige de AfD yn it kiesdistrikt Auwerk-Emden 20,2 % fan de stimmen.

=== Boargemasters sûnt 1945 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Namme !! Perioade !! Partij
|-
| Heinrich Kruse || 1945–1946 || -
|-
| Georg Frickenstein || 1946–1956 || SPD
|-
| Rudolf Titzck || 1956–1972 || SPD
|-
| Carl-Ulrich Wesch || 1972–1990 || SPD
|-
| Alwin Brinkmann || 1990–2001 || SPD
|-
| Almut Wittbrodt || 2001–2006 || Partijleas
|-
| Bernd Bornemann || 2006–2021 || SPD
|-
| Tim Kruithoff || 2021–no || Partijleas
|}

=== Aktuele ûnderwerpen ===
Emden is aktyf yn ynterregionale gearwurking mei stêden yn Nederlân en East-Fryslân, benammen op it mêd fan havenaktiviteiten, lânbou en duorsume enerzjy. De stêd docht ek mei oan Europeeske programma’s lykas [[Interreg]] foar grinsgebiet-gearwurking.

De hjoeddeistige politike diskusjes yn Emden rjochtsje har ûnder oaren op:
* De takomst fan de haven en syn ynfrastruktuer, mei omtinken foar enerzjy-oergong (wetterstof, wynenerzjy).
* It behâld fan wurkgelegenheid yn de yndustry, benammen by autofabrikant Volkswagen.
* Fergrizing fan 'e befolking en de needsaak oan bettere medyske en sosjale foarsjennings.
* Húsfestingsnoed en romtlike ûntwikkeling yn in tichtbeboud stedsklimaat.

== Ekonomy &amp; fasiliteiten ==
[[Ofbyld:Nordseewerke2.jpg|thumb|''Nordseewerke'']]
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân.]]
De [[haven fan Emden]] oan 'e mûning fan de Iems wie al om it jier 1600 hinne in wichtige seehaven. Yn de iuwen dêrnei waard it belang fan de Emder haven hieltyd lytser, pas yn de lette 19e iuw begûn de hannel yn 'e haven wer mear te brûzjen. Der binne ferskillende grutte kanalen oanlein lykas it Iems-Jadekanaal en it Dortmund-Iemskanaal nei it [[Ruhrgebiet]] ta. Troch it Dortmund-Iemskanaal, dat yn 1847 iepene waard, kinne grutte skippen it binnenlân yn komme. Hjoed-de-dei is de betsjutting fan de binnenfeart minder wurden en wurde de kanalen hieltyd mear foar wettertoerisme brûkt. 

De status fan de Emder haven as tredgrutste autohaven fan Europa komt foar it aldergrutste diel troch de auto's fan it bedriuw Volkswagen dy't dêrwei de wrâld oer gean. By [[Volkswagen]] wurkje mei-inoar sa'n 8600 minsken.&lt;ref&gt;[http://www.volkswagen-karriere.de/de/wie_wir_arbeiten/standorte/emden.html Webside fan Volkswagen] (sjoen op 16 desimber 2013)&lt;/ref&gt; In oar grut bedriuw dat gebrûk makket fan de haven fan Emden is de wynmûnemakker [[Enercon]]. Yn de haven wurde ûnder oaren grutte skippen, marineskippen en baggerskippen produsearre. De primêre werf is de Nordseewerke, in dochterûndernimming fan ThyssenKrupp. Dêrneist is der út de haven wei in fearboatferbining mei Boarkum. 

Fierders is Emden in wichtich plak foar de ynfier en útfier fan [[ierdgas]]. By Emden komt in 400 kilometer lange gaspiip út Noarwegen wei oan lân. Dat gas wurdt yn de stêd opslein yn in grutte terminal en út Emden wei trochfierd nei Nederlân, België en it Ruhrgebiet. Yn de Wybelsumer Polder yn it westen fan it stedsgebiet leit in it wynmûnepark mei yn totaal 54 wynmûnen ferdield oer 380 hektare. It wynmûnepark oan ‘e Iems hat in opbringst fan 70 megawatt. 

=== Ferkear ===
Emden krige yn 1854 mei de ''Hannoversche Westbahn'' syn earste spoarferbining. Hjoed-de-dei is dat noch de wichtichste ferbining nei it suden ta. Der is ek in oare treinferbining benoarden de stêd nei [[Norden]] en it badplak [[Norddeich]]. Der binne twa treinstasjons yn de stêd; Emden Hauptbahnhof en stasjon Emden Außenhafen.

Fan de haven fan Emden sette fearboaten fan de [[AG Ems]] ôf nei it waadeilân [[Boarkum]], simmerdeis fart der in fearboat nei [[Delfsyl]]. Fan it lytse fleanfjild fan Emden fljocht de [[Ostfriesische Lufttransport]] nei Boarkum en de oare Eastfryske [[Waadeilannen]] ta. It fleanfjild wurdt ek brûkt foar sportfleantugen. It grutste ynternasjonale fleanfjild, dat it tichst by Emden leit, is it fleanfjild Bremen.

De [[Bundesautobahn 31]] is in sneldyk út it suden wei. Hy komt yn it súdeasten by de stêd oan en rint noardlik om de stêd hinne en bûcht dan wer as in heale ringwei nei it súdwesten ta. Dy sneldyk ferbynt de stêd en de rest fan East-Fryslân mei it Ruhrgebiet. De Bundesstraße 210 giet fan Emden nei [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Wittmund (distrikt)|Wytmûn]]. [[Jever]] en [[Wilhelmshaven]] en is de wichtichste east-west ferbining fan it East-Fryske skiereilân.

Yn de binnenstêd fan Emden binne trije autofrije sônes (tusken de twa silen, Große Straße, Brückstraße) en in oerdekt winkelsintrum. By it stasjon is ien parkeargaraazje, oare parkeargelegeheden binne der oan strjitten of op pleinen. Undergrûnse parkeargaraazjes binne der net omdat de wiete grûn de bou dêrfan lestiger en djoerder makket as oars.

=== Underwiis ===
Yn it jier 2000 waard de Hegeskoalle Eastfryslân fusearre mei de hegeskoalle fan Aldenboarch en Wilhelmshaven. Yn 2009 waard de hegeskoalle wer loskeppele en wurket wer selsstannich ûnder de namme Hochschule Emden/Leer. Yn Emden wurde stúdzjes oanbean op it mêd fan maatskiplik wurk/sûnens, technyk en ekonomy. Yn Leer wurde maritime stúdzjes oanbean. Yn 2013 hie de hegeskoalle sa’n 4300 studinten. Emden hat tsien basisskoallen. In relatyf grut part fan de skoalbern yn it fuortset ûnderwiis komt út it Landkreis Aurich. Dêrtroch hat Emden yn ferliking mei it oantal basisskoallen aardich wat skoallen dy’t fuortset ûnderwiis op ferskillende nivo’s oanbiede. Dêrneist hat de stêd noch in muzykskoalle, folkshegeskoalle en in keunstskoalle.

=== Media ===
Yn Emden ferskine twa regionale kranten. Dat binne de ''Emder Zeitung'' en de regionale útjefte fan de ''Ostfriesen-Zeitung''. Yn 'e stêd sit ek de haadredaksje fan it regionale radiostasjon ''Radio Ostfriesland''.

== Ferdivedaasje ==
[[Ofbyld:Grabmal Enno in der Grossen Kirche von Emden41.jpg|thumb|Grêfmonumint yn de Grutte Tsjerke (Johannes a Lasco biblioteek).]]
=== Musea ===
De ''[[Kunsthalle Emden]]'' is in museum foar moderne keunst. It ''Ostfriesische Landesmuseum'' yn it Emder Riedshûs is in regionaal museum dat him rjochtet op Emden, Fryslân en Europa. Pronkstik fan it Landesmuseum is de wapenkeamer. Yn 1986 waard it Otto-Huus iepene dat wijd is oan de ferneamde kabaretier [[Otto Waalkes]]. Neist oantinkens út syn jeugd wurde dêr stikken út syn konferinsjes sjen litten.

De Johannes a Lasco biblioteek yn de ruïnen fan de [[Grutte Tsjerke (Emden)|Grutte Tsjerke]] waard yn 1995 nei tritich jier boutiid iepene. Underdiel dêrfan binne in argyf en in samling boeken dy't de reformearde gemeente Emden sûnt [[1559]] bewarre hat en tsjinnet hjoed-de-dei as iepenbiere biblioteek mei as sintrale tema it reformearde protestantisme.

It Neue Theater Emden hat mear as 600 sitplakken en waard oan it begjin fan de santiger jierren fan de 20e iuw boud. It teäter is ûnderdiel fan it saneamde ''Kulturviertel'' (kulturele kwartier) dêr’t ek de evenmintehal Nordseehalle ûnderdiel fan is. It teäter wurdt sawol foar toanielstikken as foar konserten brûkt. 

=== Oare bouwurken ===
[[Ofbyld:EmdenKranstrRosentief.jpg|thumb|left|De wyk ''Klein-Faldern'' leit yn it sintrum en hat noch âlde huzen.]]
Troch de swiere bombardeminten fan de Twadde Wrâldkriich is der fan it histoaryske Emden net in protte oerbleaun. In lyts diel fan de platsmiten bouwurken is fannijs opboud of hersteld.

Yn de buert Klein-Faldern yn it sintrum fan Emden binne noch âlde strjitten mei histoaryske bouwurken bewarre bleaun. De Emder Stedswâl om it hjoeddeistige sintrum hinne is in ferdigeningswurk út de 17e iuw en tsjinnet hjoed-de-dei as stedspark. In diel fan de ierden wâl is út de loft wei werom te kennen en komt oerien mei âlde stedskaarten dêr’t de stedswâl ek op stiet. Oan it begjin fan de njoggentjinde iuw waarden op de hichten fan de stedswâl ferskillende wynmûnen boud wêrfan der no noch trije stean. Yn de earste helte fan de 17e iuw waarden ek ferskillende stedspoarten boud. Dêrfan is allinnich de Emder Havenpoarte fan 1635 bewarre bleaun. De Nije Tsjerke waard tusken 1643 en 1648 boud. By bombardeminten yn de oarloch waard de tsjerke ferneatige en binne allinnich de bûtenmuorren stean bleaun. Yn de jierren 1949/1950 waard de tsjerke wer opboud mar mei in oar ynterieur. Yn 1998 waard in feriening opsetten dy’t de Nije Tsjerke sa goed mooglik yn de âlde steat werombringe wol.&lt;ref&gt;Webside feriening foar de Nije Tsjerke: [http://www.neue-kirche.de/bauverein/ neue-kirche.de]&lt;/ref&gt; De ''Kesselschleuse'' is de iennichste slús yn Europa dy’t fjouwer wetterwegen mei elkoar ferbynt.

It Emder Riedshûs is noch hieltyd it symboal fan de stêd. Fannijs iepene yn 1962 giet it by it riedshûs om nijbou op it plak dêr’t foar de bombardeminten it iuwenâlde riedshûs stie. Oare bouwurken dy’t bepalend binne foar it stedsbyld binne de wettertoer en de grutte hyskraan fan de Nordseewerke.

=== Sport ===
[[Ofbyld:EmbdenaStadionHaupttribuene.JPG|thumb|It ''Ostfriesland-Stadion''.]]
Troch de see en it binnenwetter hat Emden ek fasiliteiten foar wettersport. Jachthavens binne de te finen yn de binnen- en bûtenhaven, oan de Lytse Mar (Hieve), de Uphuser Mar, yn de stedsgrêft en yn it ''Ems-Seitenkanal''. Troch de bau fan de ''Friesentherme Emden'' mei sawol in binnen- as bûtenbad binne der yn de stêd no trije iepenloftswimbaden en ien oerdekt swimbad. De Fryske sporten Boßeln en kloatsjitten wurde ek yn Emden dien. Emden hat as ûnderdiel fan Eastfryslân ek in relatyf goede ynfrastruktuer foar fytsers, it tal fytspaden leit dan ek in stik heger yn ferliking mei de rest fan Dútslân.

[[BSV Kickers Emden]] is grutste fuotbalklup fan de stêd en spilet op regionaal nivo mei yn de Landesliga Niedersachsen (Weser-Ems). De fuotbalklup spile yn seizoen 2008/2009 yn de [[3. Liga]], mar troch finansjele problemen is de klup doe frijwillich degradearre. De klup spilet yn it [[Embdena-Stadion|Ostfriesland-Stadion]] mei in kapasiteit foar 7200 besikers.

=== Eveneminten ===
Ien kear yn it jier wurde it ''Matjesfest'', it ''Delftfest'' en it ''Emder filmfest'' yn de maitiid en simmer holden. It ''Matjesfest'' wurdt foar it riedshûs yn de binnenstêd holden en is in earbetoan oan de hjerringfiskers út it Emder ferline. It ''Delftfest'' wurdt ornaris yn july holden yn it ramt fan it maritime karakter fan de stêd. Dêrby lizze dan ferskillende histoaryske boaten en rekreative boaten yn de 'Ratsdelft', in grêft dy't mei de binnenhaven yn ferbining stiet en oan it Emder riedshûs ta rint. It Ynternasjonale Filmfeest Emden-Norderney duorret acht dagen en waard yn 1990 foar it earst organisearre. Yn july en augustus wurdt de ''Musikalischen Sommer Ostfriesland/Groningen'' holden wêrfan op syn minst ien klassyk konsert yn de stêd Emden plakfynt. Yn desimber is der yn de 'Ratsdelft' in krystmerk mei diskes op it wetter.

== Ferneamde Emders ==
* [[Johannes Althusius]]
* [[Karl Dall]], komediant, sjonger en telefyzjepresintator (1941-2020)
* [[Henri Nannen]], ferneamd Dútsk sjoernalist (1913-1996)
* [[Wolfgang Petersen]], filmprodusint en regisseur ([[1941]]-[[2022]])
* [[Otto Waalkes]], komediant en akteur ([[1948]])
* [[Ferydoon Zandi]], Iraansk-Dútsk fuotballer

== Keppeling om utens ==
* [http://www.emden.de Webside fan de gemeente]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Koördinaten|53_22_1_N_7_12_22_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 22' NB, 7° 12' EL}}
{{GemeentenEastfryslân}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Emden| ]]
[[Kategory:Dútske havenstêd]]
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>0n82xlsuypi9ff7kfge2qjnvlu89mpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mausoleum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16817</id>
    <revision>
      <id>1223730</id>
      <parentid>1170823</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T17:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2277" sha1="poxbabb7quhvqau8kge2mefacegsija" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Recoleta 115.jpg|thumb|Mausoleum op it Recoleta-begraafplak, [[Buenos Aires]] ([[Argentynje]]).]]
[[Ofbyld:Roma-mausoleo di augusto.jpg|thumb|It mausoleum fan Augustus]]
[[Ofbyld:Mausoleum Moscowa Arnhem.JPG|thumb|In mausoleum op it [[tsjerkhôf]] [[Moscowa]] yn Arnhim]]
In '''mausoleum''' is in gebou dêr't it [[Lyk|lichem]] fan in ferstoarn persoan, meastentiids in hearsker bewarre wurdt. 

It wurd komt fan it [[Mausoleum fan Halikarnassus]], in [[grêftombe]] foar [[Maussollos]], [[satraap]] fan [[Karje]] tusken 377 f.Kr. en 353 f.Kr., dat rekkene wurdt oant de [[Sân Wrâldswûnders]] út de [[klassike âldheid]].

Foarbylden fan mausoleums :
* it [[Mausoleum fan Lenin]] op it [[Reade Plein]] yn [[Moskou]].
* [[Taj Mahal]] yn [[Agra (Yndia)|Agra]] ([[Yndia]])
* [[Enver Hoxha]]'s mausoleum yn [[Tirana]] ([[Albaanje]])
* [[Che Guevara]]'s mausoleum yn [[Santa Clara (Kuba)|Santa Clara]] ([[Kuba]])
* [[Timoer Lenk]]'s mausoleum &quot;Gur-e Amir&quot; yn [[Samarkand]] ([[Oezbekistan]])
* [[Ulysses S. Grant|Grant's tombe]] yn [[New York City|New York]] 
* Mausoleum yn [[Aldenburch]] ([[Dútslân]])
* it [[Mausoleum fan Augustus]] en de [[Ingelenburcht]] yn [[Rome (stêd)|Rome]].
* it Masoleum fan [[Anit Kabir]] yn [[Ankara]] fan [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]].
* it [[Mausoleum fan Hodja Ahmed Yasavi]] yn [[Turkestan]] yn [[Kazachstan]].
* it mausoleum fan [[Diderik de Grutte]] yn [[Ravenna (stêd)|Ravenna]].
* it mausoleum foar [[Jan Amos Comenius]] yn [[Naarden]].
* it mausoleum foar Hastings Kamuzu Banda yn [[Lilongwe (stêd)|Lilongwe]], (Banda wie eartiids diktator fan it Afrikaanske lân [[Malawy]]).
* it mausoleum fan [[Kim Il Sung]] yn [[Pyongyang]].
* it mausoleum fan de famylje [[Medici]] yn [[Cappelle Medicee]] fan de [[Basilica San Lorenzo]] yn [[Florâns]].
* it mausoleum fan [[Folkert Harmens Kuipers]] by [[Coopersburg]] yn [[Akkrum]]
* it [[mausoleum fan Hồ Chí Minh]] yn [[Hanoi]] ([[Fietnam]])
* it mausoleum foar [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch|fersetsstriders]] uit de [[Twadde Wrâldoarloch]] op it [[Earebegraafplak Ede|Earebegraafplak]] yn [[Ede (plak)|Ede]]
* it mausoleum mei it [[terrakottaleger]] fan keizer [[Qin Shi Huang]] yn [[Xi'an|Xian]]

[[Kategory:Grêf]]
[[Kategory:Mausoleum| ]]

[[ja:廟]]</text>
      <sha1>poxbabb7quhvqau8kge2mefacegsija</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sealter Ie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17189</id>
    <revision>
      <id>1223798</id>
      <parentid>1185749</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4465" sha1="r71es27ojp416xaye9x9ehz9ku9327t" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Marka Ohe Seelter Äi breed.jpg|thumb|De Marka en Oaje komme links byinoar. De Sealter Ie bliuwt de earste pear hûndert meter in beek mei lytse streamfersnellingen.]]
[[Ofbyld:Seelter Äi Düker.jpg|thumb|It wetter fan de Sealter Ie giet troch in [[grûndûker]] ûnder it [[Küstenkanal]] troch]]
[[Ofbyld:Barßel - Klosterstraße - Klappbrücke Sagter Ems 11 ies.jpg|thumb|Yn it noarden is de Sealter Ie in kanalisearre rivier en streamt rêstich yn de [[Leda]].]]
De Sealter Ie ([[Sealtersk]]: ''Seelter Äi'', [[Dútsk]]: ''Sagter Ems'' of ''Sater Ems'') is in lyts [[rivier]]ke yn [[East-Fryslân]], [[Nedersaksen]] yn Dútslân. It hat syn namme te tankjen oan it gebiet dêr’t it rivierke trochhinne streamt: [[Sealterlân]]. De rivier hat in lingte fan 28 km.

== Rin ==
Sa’n pear hûndert meter besuden fan it Sealterlân rinne de streamkes [[Marka en Oaje]] yninoar oer en foarmje dan de Sealter Ie. Fan dêrôf giet it noardlik de kant fan Sealterlân op. De rivier giet troch Sealterlân hinne en komt by de plakken [[Seedelsbierich]], [[Skäddel]], [[Roomelse]], [[Strukelje]] en [[Boukeläsk]] del. By it buorskip [[Roggenboarch]] komt de rivier út yn it [[Elisabethfeankanaal]] en it [[Barsseler Djip]]. Uteinlik komme dy rivieren tegearre út yn de [[Leda]], in sydrivier fan de [[Iems]]. 

De aard fan de rivier feroaret mei de rin fan de Sealter Ie:
*Beek: Wannear't de Marka en Oaje by elkoar komme, streamt it wetter yn in relatyf smelle en ûndjippe beek mei lytse streamfersnellingen troch it lân hinne. Yn dat diel kinne gjin boaten farre. Nei in pear hûndert meter streamt it wetter fan de Sealter Ie troch in [[grûndûker]] ûnder it [[Küstenkanal]] troch. Oarekant ''Küstenkanal'' streamt de Sealter Ie fierder nei it noarden.
*Rivierke yn in beekdelling: Tusken it Küstenkanaal en Skäddel is de Sealter Ie in rivier dy't allinnich foar tige lytse rubberboaten en kano's tagonklik is. Dat stik leit yn in beekdelling dy't súdlik fan Seedelsbierich relatyf djip troch it lân hinne snijt. Oant en mei Skäddel hat de rivier noch frijwat bochten en it wetter streamt relatyf fluch troch de smelle beekdelling.   
*Kanalisearre rivier: De Sealter Ie feroaret noardlik fan Skäddel yn in justjes wat bredere kanalisearre rivier. De streaming fan it wetter is amper noch te sjen en fan Roomelse ôf wurdt de Sealter Ie wer in bytsje breder. Gruttere sportboaten sûnder opbou kinne ûnder de brêgen troch it doarpsgebiet fan Roomelse yn farre. Fan Roomelse ôf binne lytse diken nedich om it leger lizzende lân te beskermjen tsjin heech wetter. Pas yn it noarden (nei Strukelje) is de Sealter Ie geskikt foar gruttere rekreaasjeboaten.

Trochdat de Iems úteinlik yn de [[Noardsee]] útkomt is yn de [[Leda]] en it noardlike diel fan de Sealter Ie in lytse foarm fan tij te fernimmen.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Bot22.jpg|thumb|left|Sealter Ie, 1931]]
[[Ofbyld:Wappen Neuscharrel.jpg|thumb|180px|  ''Marka en Oaje'' rinne yninoar oer ta de ''Sealter Ie'' op it wapen fan Näiskäddel]]
De skiednis fan Sealterlân is nau besibbe mei de Sealter Ie. Oant de [[19e iuw]] wie Sealterlân, dat hielendal tusken moerassen yn lei, allinnich fia dy rivier te berikken. It wie de ienichste ferbining mei it lân deromhinne. Mei trochdat de rivier de ienichste wei nei Sealterlân wie, is it [[Sealtersk]] relatyf sa goed bewarre.

Yn de [[midsiuwen]] foarme de Sealter Ie de hannelsrûte tusken de Noardseekust en it efterlân fan Westfalen. 

Hjoed-de-dei is de Sealter Ie in rivier dy’t in protte troch wettersporters brûkt wurdt. By Roomelse kinne sportboaten gebrûk meitsje fan de rivier, de breedte fan de rivier leit hjir tusken de 16 en 20 meter. By Strukelje en Boukeläsk lizze lytse havens fan wettersportferienings. Yn Strukelje kinne kano’s en kajakken hierd wurde. Fan dêr ôf kinne toeristen in ferskaat oan rûten nimme.  

Ek wurdt der in protte oan fiskerij dien. Yn de Sealter Ie swimt in ferskaat oan fisken. Bygelyks [[iel]], [[brazem|brazems]], [[bears (Fisk)|bearzen]], [[mûdhûn|mûdhûnen]] en [[wytfisk|wytfisken]]. Sûnt inkele jierren swimme ek [[forel|forellen]] en de [[salm]] wer yn de stream. Dy binne útset troch de fiskersferienings yn it gebiet.

==Sjoch ek==
* [[Marka en Oaje]]
* [http://www.saterland.de/htm/paddel.htm Wettersport op de Sealter Ie (Webstee fan de Gemeente Sealterlân)]

[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Wetter yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Rivier yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>r71es27ojp416xaye9x9ehz9ku9327t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1448</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17386</id>
    <revision>
      <id>1223722</id>
      <parentid>1020806</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Foarfallen */</comment>
      <origin>1223722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="i67xv0dxo95ackhqifg1ncpsxslegqh" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
* [[Kristiaan I fan Denemark|Kristiaan I]] fan [[Aldenburch]] wurdt kening fan [[Denemark]]
* [[Montfoart]] ferovert [[Woerden]]

== Berne ==

== Ferstoarn ==
* [[5 jannewaris]] - [[Kristoffel III fan Denemark]], kening fan Denemark (*[[1416]])
* [[Jehannes VIII fan Byzantium]]

== Boukeunst ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Venezia - SS. Giovanni e Paolo - Fianco - 20 - Ludovico Storlado, Cornice cappella Addolorata (1448) - Foto G. Dall'Orto, 10-Aug-2007.jpg|''Cappella Addolorata'', [[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]] (1448) Ludovico Storlado
&lt;/gallery&gt;

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1448| ]]
[[Kategory:15e iuw]]</text>
      <sha1>i67xv0dxo95ackhqifg1ncpsxslegqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1575</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17715</id>
    <revision>
      <id>1223723</id>
      <parentid>847556</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */</comment>
      <origin>1223723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="sgxu2cn6ou2is61to9or20zx57ub78z" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
* Ein fan it benediktysk frouljuskleaster Franjum by [[Marsum]].
* [[Menso Alting]] komt as flechtling terjochte yn [[East-Fryslân]], yn de stêd [[Emden]].
* [[8 febrewaris]] - [[Leien]] krijt in [[universiteit]], de earste fan Nederlân. [[Willem fan Oranje]] toant hjirmei sy erkentlikens oan de Leierers, dy't it belis troch de Spanjerts wjerstien hawwe ([[Leiensk Untset]], 1574. 
* [[12 juny]] - [[Willem fan Oranje]] boasket mei [[Charlotte de Bourbon]]. 
* [[6 novimber]] - It &quot;[[Ferbûn fan Eallju]]&quot; opjochte.
* [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] falt, dêrtroch moat foar de produksje fan [[papier]] de earste [[papiermûne]] yn de Noardlike Nederlannen boud wurde.
* [[Johan fan Oldenbarnevelt]] boasket mei [[Maria fan Utert]].
* De Spaanske lânfâd [[Don Luis de Requesens]] beslút dat it nije jier offisjeel op 1 jannewaris begjint.
* Yn de [[Republyk Feneesje]] brekt de [[pest (sykte)|pest]] út. De [[epidemy]] sil twa jier duorje.

== Berne ==
* [[Jan Adriaanszoon Leeghwater]], Nederlânsk mûnebouwer en wetterboukundige.
;desimber
* [[18 desimber|18]] - [[Michelagnolo Galilei]], Italjaansk komponist en lútspiler (stoarn [[1631]])

== Ferstoarn ==
* [[24 septimber]]: [[Anna (East-Fryslân)]], dochter fan greve Johan XI fan Aldenburch en Anne fan Anhalt-Zerbst (* [[1501]])

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1575| ]]
[[Kategory:16e iuw]]</text>
      <sha1>sgxu2cn6ou2is61to9or20zx57ub78z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jever</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17832</id>
    <revision>
      <id>1223714</id>
      <parentid>1198985</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1223714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6196" sha1="9y8aycx0dldffh81qu48btlcinwx6gu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd	
| namme                       = Jever
| ôfbylding                   = Municipalities in FRI.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 13.829  &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 42,13  km²
| befolkingstichtens          = 330 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                    = 9 m
| lân                       = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = [[Landkreis]]
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Fryslân (Nedersaksen)]]
| boargemaster               = Angela Dankwardt 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                 = 
| tiidsône                  = [[UTC]]+1
| simmertiid                = UTC+2
| koördinaten               = 
| webside                   = [http://www.stadt-jever.de/ Webstee fan Jever]
}}
[[Ofbyld:DEU Jever COA.svg|thumb|left|125px|It wapen fan Jever.]]
[[Ofbyld:Schloss Jever.JPG|thumb|right|250px|Kastiel Jever.]]
[[Ofbyld:Jever RA.jpg|thumb|right|250px|It âlde stedssintrum fan Jever.]]
'''Jever''' is in stêd yn [[Eastfryslân]], der wenje likernôch 14.000 minsken. De stêd leit yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]] en is it haadplak fan de lânkrite [[Fryslân (lânkrite)]]. Jever is ferneamd om de pleatslike bierbrouwerij, it ''Friesisches Brauhaus'', it plak wêr’t it [[Jever Bier]] makke wurdt.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:East Frisia around 1500 (134037792).jpg|thumb|left|250px|In kaart mei it Hearskip Jever fan [[1500]]]]
Archeologysk ûndersyk toant oan dat Jever in plak is dat stifte waard troch de [[Sjauken]] yn de [[Romeinske ryk|Romeinske Tiid]]. Yn de [[9e iuw]] waard Jever, en de rest fan [[Rjustringen]], it gebiet by Jever dat doe sa neamd waard, oan de [[Denemarken|Deenske]] kening Hariold jûn troch [[Loadewyk de Fromme]]. Yn de [[Midsiuwen]] wie Jever bekend ûnder de namme Geverae, wat ‘gerslân’ of, yn in oare omskriuwing, ek wol ‘plak fan it [[Thing]]’ betsjut. Yn dy tiid waard Jever oan de hartoch fan [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] jûn. Letter kaam it ek yn hannen fan de [[Welfen]] en [[Aldenburch]]. 

Fan âlds wie Jever in wichtich plak. Yn de [[10e iuw|10e]] en [[11e iuw]] hie de stêd in grutte seehaven, dy’t nei ferrin fan tiid troch it slyk ticht gie. Dochs bleau de stêd in wichtich hannelsplak en krige it yn [[1347]] [[stedsrjochten]].

Nei de dea fan de lêste haadling fan Jever, [[Edo Wiemken de Jongere]], yn [[1511]], ferlear Jever syn ôfhinklikheid en kaam it koarte tiid yn hannen fan Greve [[Edzard de Grutte]] fan East-Fryslân. Wêrnei it wer ôfhinklik waard ûnder Mary, de dochter fan Edo. Har dea yn [[1575]] waard in skoftke stil hâlden omdat de lieders fan Jever bang wienen foar it werom kearen fan de Eastfriezen. Yn stee fan de [[Eastfriezen]] foel Jever yn hannen fan Aldenboarch. Letter krigen ek de Saksen en Denemark Jever wer foar in skoft yn hannen. 

Yn [[1667]] makke Jever diel út fan it âld-hearskip [[Anhalt-Serbst]]. Neidat [[Freedrik August]], dy’t de [[Ingelân|Ingelsken]] finansjeel holpen hie yn de [[Amerikaanske Revolúsjonêre Kriich]], yn [[1793]] stoar, foel Anhalt-Serbst útinoar. De stêd kaam doe yn hannen fan de [[Ruslân|Russyske]] tsarina [[Katarina II fan Ruslân|Katarina de Grutte]], in prinses fan Anhalt-Serbst, dy’t Jever en it gebiet derom hinne erfde.

Jever bleau Russysk oant de komst fan [[Napoleon]]. Hy bemastere it gebiet yn [[1807]], en by de [[Frede fan Tilsit]] moasten de Russen it gebiet ôfstean. East-Fryslân wie fan [[1808]] oant [[1810]] ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hollân]], in Frânske fazalsteat. Kening [[Loadewyk I fan Hollân]] stelde Frânsk-Nederlânske generaal [[Étienne Jacques Travers]] oan as baron fan Jever. Yn [[1813]] kaam Jever wer yn hannen fan de Russen, fiif jier letter stienen dy it wer ôf oan Aldenboarch. 

Omdat Anhalt-Serbst de feilichheid foar [[Joaden]] garandearre waard Jever it sintrum fan it Joadske libben yn Eastfryslân. Dit bleaun sa oant it begjin fan de [[20e iuw]], doe’t in protte jonge joaden nei gruttere stêden ta gongen foar in bettere takomst. Letter flechten in protte joaden foar it groeiende [[antysemitisme]]. Hjirtroch wenne der yn [[1938]] noch mar de helte fan it tal minsken dat earder yn Jever wenne, noch mar 98 joaden wienen yn dat jier oer bleaun. De synagoge út [[1802]] waard yn de [[Kristalnacht]] hielendal ôfbrutsen. 
 
Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wienen der yn [[Nederlân]] fier foardere plannen om in part fan Dútslân, wêrûnder ek Jever, te anneksearjen. By de [[Dútslânkonferinsje]] fan [[1949]] waard besletten om dat plan net troch te fieren.

== Wiken ==
* Sintrum Jever
* [[Moorwarfen]]
* [[Rahrdum]]
* [[Kleverns]]
* [[Sandel]]
* [[Sandelermöns]]

== Wichtige plakken ==
* ''Kastiel Jever'': It earste kastiel yn Jever. It waard boud yn opdracht fan Edo Wiemken de Jongere yn [[1416]], it waard stikken makke troch de Eastfriezen yn [[1427]]. [[Hajo Harldas]] boude it kastiel wer op yn [[1428]], en yn [[1505]] waard it ôfmakke troch Edo de Jongere. Yn [[1736]] waard de toer boud yn [[Barokstyl]].
* ''De Histoaryske Gilde Halle'': boud yn [[1620]].
* It stedhûs fan Jever.
* It ''Friesisches Brauhaus'': Waard boud yn [[1848]] as in lytse brouwerij. Yn [[1900]] wie it útgroeid ta in ferneamd brouhús en krige de namme Jever yn [[1934]]. Hjoed-de-dei is it gebou it grutste gebou fan Jever. Sjoch '''''[[Jever Bier]]''''' foar mear ynformaasje.
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Friesischesbrauhauszujever.jpg|It ''Friesische Brauhaus'' dêr't Jeverbier makke wurdt
Image:Jever Bottle.jpg|Jever beer
&lt;/gallery&gt;

== Stedebân ==
* {{Flagge_NL}} [[Harns (stêd)|Harns]] 
* {{Flagge_ES}} [[Cullera]] ([[Spanje]])
* {{Flagge_DE}} [[Zerbst]] ([[Dútslân]])

== Keppelings om utens ==
* [http://www.stadt-jever.de/index.php?flash=1 Webstee fan Jever]

[[Kategory:Jever| ]]
[[Kategory:Fryslân (Nedersaksen)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>9y8aycx0dldffh81qu48btlcinwx6gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sorbysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18023</id>
    <revision>
      <id>1223784</id>
      <parentid>1093425</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8684" sha1="q8us62rzrhvmhhg7cm8vavuvw47lb5a" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Sorbysk
| oare namme(n)   = 
| eigen namme     = ''Serbšćina''
| lânseigen yn    = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| tal sprekkers   = 30.000 &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Balto-Slavyske talen|Balto-Slavysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Slavyske talen|Slavysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[West-Slavyske talen|West-Slavysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Sorbysk'''
| dialekten       = &lt;small&gt;[[Heechsorbysk]], [[Leechsorbysk]]&lt;/small&gt;
| offisjele status= [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]:&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[File:Flag of Brandenburg.svg|20px]] [[Brandenburch]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[File:Flag of Saxony.svg|20px]] [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]
| erkenning as minderheidstaal = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| ISO 639-1       = -
| ISO 639-2       = wen (Taalkloft) &lt;br /&gt;hsb (Heechsorbysk) &lt;br /&gt;dsb (Leechsorbysk) &lt;br /&gt;
| ISO 639-3       = hsb (Heechsorbysk) &lt;br /&gt;dsb (Leechsorbysk)
}}
[[Ofbyld:Budyšin – měšćanska tafla (2021).jpg|thumb|Twatalich plaknammeboerd fan [[Bautzen (stêd)|Bautzen]]]]
[[Ofbyld:Bible (Serbski).jpg|thumb|Twatalich titelblêd fan de earste folsleine (evangelyske) Bibeloersetting yn de Heech-Sorbyske taal út 1728]]
It '''Sorbysk''' is in [[Slavyske talen|West-Slavyske]] [[taal]], dy’t praat wurdt yn [[Lausitz]] (''Łužica''), in gebiet yn it easten fan [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] (''Sakska'') en it súdeasten fan [[Brandenburch|Brandenburch]] (''Bramborska''). De [[Sorben]] waarden eartiids, krekt lykas de Karyntyske [[Slovenen]], in oare Slavyske minderheid, ek wol ''Wenden'' neamd. Dy âlde namme wurdt hjoed de dei as misledigjend beskôge.

== Skift ==
It Sorbysk waard twa ieuwen lyn noch troch 200.000 minsken sprutsen; no troch maksimaal sa'n 20.000, meast âlderein. It wurdt yndield yn twa farianten: Heechsorbysk en Leechsorbysk. It Heechsorbysk, dat de measte (maks. 13.000) sprekkers hat, wurdt praat om de stêd [[Bautzen (stêd)|Bautzen]] (''Budyšin'') hinne, it Leechsorbysk troch maks. 7.000 minsken om [[Cottbus]] (''Chośebuz'') hinne. De beide stêden binne ek kulturele sintrums foar de Sorben, mar de sprekkers fan it Sorbysk libje yn de doarpen om de stêd hinne en net yn de stêd sels. In sintrum fan Sorbysk-kulturele warberens is it twalingdoarp Panschwitz-Kuckau (Pančyčy-Kukow), fan wêr út it kleaster St. Marienstern fanâlds de katolike minderhyd ûnder de Sorben geastlik fersoarget.

Ferlikingstabel fan talen:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;3&quot; style=&quot;margin-left:1em&quot;
! [[Frysk]]
! [[Sealterfrysk]]
! Heechsorbysk
! Leechsorbysk
! [[Poalsk]]
! [[Tsjechysk]]
! [[Russysk]]
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! jûn
! Äiwend
! wječor              
! wjacor
! wieczór
! večer 
! večer            
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! Broer
! Bruur
! bratr
! bratš
! brat
! bratr 
! brat
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! dei
! Dai
! dźeń
! źeń
! dzień 
! den
! den
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! hûn
! Hounde
! ruka
! ruka
! ręka
! ruka
! ruka
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! hjerst
! Häärst
! nazyma
! nazymje
! jesień
! podzim
! osen
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! snie
! Snee
! sněh
! sněg
! śnieg 
! sníh 
! sneg
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! simmer
! Suumer
! lěćo
! lěśe
! lato
! léto  
! leto
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! suster
! Suster
! sotra
! sotša
! siostra
! sestra
! sestra
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! fisk
! Fisk
! ryba
! ryba
! ryba
! ryba
! ryba
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! fjoer
! Fjuur
! woheń 
! wogeń
! ogień
! oheň
! ogon
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! wetter
! Woater
! woda
! woda
! woda
! voda
! voda
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! wyn
! Wiend
! wětřik, wětr 
! wětš
! wiatr
! vítr 
! veter
|---- |- bgcolor=&quot;gainsboro&quot;
! winter
! Winter
! zyma
! zymje
! zima
! zima
! zima
|}

== Skiednis ==
De earste skreaune Sorbyske tekst datearret út de [[16e iuw]]. Beide Sorbyske talen hawwe elts in eigen skriuwwize. Sorbysk en [[Sloveensk]] binne - tegearre mei it [[Noard-Frysk]] - de iennichste Jeropeeske talen, dy it twatal ''Dual'' noch njonken it iental en meartal aktyf brûke. It Heechsorbyske is mear allyk it [[Tsjechysk]] en it Leechsorbysk hat wat mear fan [[Poalsk]]. De Leech-Sorben en de Poalen wenje oars earst sûnt de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] ticht byinoar nei't de Dútske provinsje Syleazje (''Silezië'',''Schlesien'') troch Poalen anneksearre wurde mocht. Yn 1945 stelden Poalen en ek Tsjechoslowakije foar om ek it Sorbyske gebiet te anneksearjen.

== Status ==
De oerhearskjende taal yn it wengebiet fan de Sorben is hjoed it [[Dútsk]]. It Dútsk hat it Sorbysk en oare Slavyske talen al fier werom krongen. Eartiids waarden yn grutte dielen fan it eastlike Dútslân Slavyske talen praat, as foarbyld sels om Lüchow yn [[Nedersaksen]] ta. In soad stedsnammen tsjûgje dêr noch fan, as [[Berlyn]], [[Chemnitz]], [[Leipzig]] (''Lipsk'') en [[Dresden]] (''Drježdźany''). Hûnderten doarpsnammen dy't einigje op ''(w)itz'' of ''au'' en '' ow'' hawwe ek in Slavyske oarsrong.
[[Ofbyld:Sorben.jpeg|thumb|right|300px|Gebiet dêr't de Sorben libje]]
De Sorben binne fanâlds lutheranen mar in lytse katolike minderhyd bleau bestean ûnder beskirming fan de Saksische kening (dy't sels ta dit leauwen weromgong). De katoliken ûnder de Sorben spylje in hieltyd gruttere rol om't de lutheranen harren ferdútsken yn de ôfrûne lêste twa ieuwen.

Yn de tiid fan it nasjonalisme wie it Sorbysk ferspuid en ûnder it nasjonaalsoasjalisme wie it ferbean. Yn de [[Dútske Demokratyske Republyk|DDR]]-tiid gauwen de Sorben as teken fan freonskip mei de Slavyske buorsteaten en as foarbyld foar de ''minderhedefreonlikens'' fan it [[Kommunisme|Kommunistyske]] rezjym. Sorbyske kultuermanifestaasjes krigen goede finansjele stipe. Sa hie it lytse Sorbyske selskip in eigen radiostjoerder, kranten en tydskriften yn de eigen taal en guon Sorbysktalige of twatalige skoallen. 

As sintrale kulturele organisaasje fungearret de saneamde [[Domowina]]. Wylst de Sorbyske taal net folle praat wurdt yn Bautzen, is de Sorbyske taal rûnom wol 'sichtber': op strjitnammebuorden, op winkels en sels yn guon winkels op de priiskaartsjes en kwitânsjes. It Dútske regear hat it Sorbysk amtlik as minderheidstaal erkend en troch it ûnderskriuwen en ratifisearjen fan it [[Jeropeesk Hânfêst foar  Regionale of Minderheidstalen]] de ferplichtings oernommen, it Sorbyske te hoedzjen en te noedzjen.

It Sorbyske WITAJ (''wolkom'')-bernsoere lûkt bûten Sorbysktalige ek in protte Dútsktalige skoalbern. Nei it folgjen fan in twatalige of in Sorbysktalige basisskoalle, dêr't der in hânfol fan binne, kinne skoalbern nei it Sorbyske Gynasium yn Bautzen of nei de Sorbyske middelskoallen yn Radibor (''Radwor'') en Bautzen. Der is gjin Sorbysktalige hegeskoalle. It is wol mooglik om yn Leipzig (''Lipsk'') in universitêre stúdzje ''Sorbistyk'' te dwaan.

== Brúnkoal ==
In oar ding út de DDR-tiid is it [[brúnkoal]] winnen, wêrfoar't al ferskate Sorbyske doarpen weiwurde moasten. Troch it útinoarfallen fan de Sorbysktalige mienskip, dy't nei de twongen ferhuzing gauris yn'e gruttere stêden bedarren, koene in soad Sorben harren taal langer net mear brûke en kaam de posysje fan de taal faai te stean. Nei de werieniging fan Dútslân is de brúnkoaldylging gewoan fierder gien. Nettsjinsteande de protesten is om [[2000]] it doarp [[Horno]] oant op it lêste hûs ta sljochte om romte te jaan oan de brúnkoal-yndustry. 

== Media ==
De regionale studio fan de MDR 1 RADIO SACHSEN yn Bautzen, is sûnt it oprjochtsjen fan de MDR yn [[1992]] de wichtichste regionale studio fan de MDR. Dêr wurkje tritich minsken dy't foar de Heechsorbyske taal 21,5 oeren stjoerdtiid hawwe yn 'e wike. Boppedat nimt de studio yn Bautzen ek noch it 6,5 oer duorjende Leechsorbyske program fan de RBB foar syn noed.

Ien kear yn 'e moanne wurdt der in healoere yn it Sorbysk útstjoerd by tillefyzjestjoerder [[MDR]]. It program hyt ''Wuhladko''.

== Keppelings om utens ==
* [http://www.serbski-institut.de/edi/wucbnica/index.html On-line kursus Boppe-Sorbysk]. 
* [http://www.sorben.com/ski/site/docs/german/index.htm Stifting foar it Sorbyske folk]
* [http://www.serbski-institut.de Sorbysk Ynstitút]

'''Heechsorbysk'''
{{YnterWiky|code=hsb}} 

'''Leechsorbysk'''
{{YnterWiky|code=dsb}}

[[Kategory:Sorbysk| ]]
[[Kategory:Sorben]]
[[Kategory:Slavyske talen]]
[[Kategory:Saksen (dielsteat)]]
[[Kategory:Brandenburch]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]</text>
      <sha1>q8us62rzrhvmhhg7cm8vavuvw47lb5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wilhelmshaven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18069</id>
    <revision>
      <id>1223708</id>
      <parentid>1222039</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6219" sha1="jr0skqdl85ibo4spomb7tvss4huyoi3" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Wilhelmshaven [[File:DEU Wilhelmshaven COA.svg|25px]]
| ôfbylding                   = Wilhelmshaven Binnenhafen.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 81.020  &lt;small&gt;(2011)&lt;ref&gt;[http://www.lskn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=25644&amp;article_id=87705&amp;_psmand=40 LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 106,91 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 758 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 2 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge_DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[East-Fryslân]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[1869]]
| postkoade                   = 26351–26389
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_31_0_N_8_8_0_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 31' N, 8° 8' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.wilhelmshaven.de/ www.wilhelmshaven.de]
}}
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadttheater.jpg|thumb|260px|Stêdsteater]]
[[Ofbyld:Rathaus Wilhelmshaven.jpg|thumb|260px|Stêdhûs]]
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadtpark.JPG|thumb|260px|Stêdspark]]

De stêd ''''Wilhelmshaven''' ([[Sealterfrysk]] ''Wülmshoawen'') is in stêd yn [[Nedersaksen|Nedersaksen]]. Hy leit yn it [[Aldenburch]]ske part fan [[Fryslân]] en de [[Jadeboezem]]. Hy waard yn [[1937]] mei in oare stêd, [[Rüstringen]], ferienige. Doe hie de stêd mear as 100.000 ynwenners, hjoed net mear.
Wilhelmshaven is in stêd mei sûnt de 19e iuw in grutte haven foar keaplju en de marine.

== Skiednis ==

Yn [[1853]] waard tusken de steat [[Aldenburch]] en de steat [[Prusen]] it [[Jadeferdrach]] tekene. De Prusen woenen oan de [[Noardsee]] jerne in kriichshaven bouwe en kochten dêrom fan Aldenboarch sa'n 1.000 pûnsmiet lân, dat oan de noardwestlike hoeke fan de Jadeboezem leit. It gebiet heart histoarysk by [[East-Fryslân]]. Yn [[1869]], by de stifting, joech kening [[Wilhelm fan Prusen]] de stêd de namme Wilhelmshaven. 

It ferkochte lân hearde by de bisdommen [[Heppens]] en [[Nijeënde]]. Yn [[1883]] kochten de Prusen jitris 127 hektare derby. Troch de bou fan de kriichshaven woeksen de arbeidersmienskippen tige, dy't besuden de stêd lizze. Sa kaam it yn [[1879]] ta it stiftsjen fan it bisdom [[Bant]] en mei Heppens en Nijeënde ûntstie dêrút de Aldenboarchske stêd [[Rüstringen]]. In jiermannich libben de twa stêden, de ien ûnder Aldenboarchsk en de oare ûnder Prusysk bewâld, byïnoar en meiïnoar. Earst yn [[1937]] waarden de beide Jadestêden gearfoege en kamen ûnder Aldenboarchsk bewâld. 

Wilhelmshaven wie nau ferbûn mei lot en ûnk fan de Dútske marine. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] stie de stêd foar de grutste en dreechste opjefte yn syn skiednis. Grutte wen- en havengebieten wienen yn 100 loftanfallen fierhinne sljochte en de werfbedriuwen wienen demontearre. Foar in soad arbeiders wie der gjin wurk. Wilhelmshaven wie de stêd mei de heechste wurkleazens yn Nedersaksen. Dat feroare stadich, doe't [[Dútslân]] Wilhelmshaven op 'e nij keas as marinestêd. De marinehelling koe wer boud wurde en ek de sivile yndustry woeks bêst.

Lokkernôch foar Wilhelmshvane wie der ferbining mei de Noardsee mei it djippe farwetter fan de Bûtenjade. Dêr koenen ek oaljetankers del en sa waard Wilhelmshaven de grutste Dútske oaljehaven. Raffinaderijen en grutte oaljetanks binne ferbûn troch oaljeliedings nei it [[Ruhrgebiet]].

== Twangarbeiderkamp &quot;Schwarzer Weg&quot; ==
Fan 1941 oant en mei 1944 wie de oan de &quot;Schwarzer Weg&quot; in finzenekamp foar kriichsfinzenen út de [[Sovjetuny]]. Begjin 1945 waard dat kamp omfoarme ta strafkamp foar politike finzenen út Nederlân. Yn de lêste moannen fan de Twadde Wrâldoarloch waarden hast 1000 Nederlanners, benammen Drinten, Friezen en Grinslanners, nei Wilhelmshaven deportearre. Se waarden oanwiisd troch de [[Sicherheitsdienst|SD]] yn Assen, Ljouwert en Grins. It earste transport mei plysje-arrestanten kaam op 8 jannewaris 1945 út Grins. Se waarden ûnder ûnminsklike omstannichheden yn kamp &quot;Schwarzer Weg&quot; finzen holden en ta arbeidzjen twongen. Oan de &quot;Mühlenweg&quot; by nûmer 6 is in tinkstien ta oantinken oan it kamp. 
== Polityk ==
De Rie fan de stêd hat 42 sitten. Sa binne de sitten ferdield:

* [[Sosjaaldemokratyske Partij Dútslân|SPD]] - 17 sitten
* [[Kristlik Demokratyske Uny Dútslân|CDU]] - 14 sitten
* [[Fije Demokratyske Partij|FDP]] - 5 sitten
* [[Bündnis 90/De Grienen]] - 3 sitten
* BASU – Bündnis für Bildung, Arbeit, Soziales und Umwelt - 2 Sitte
* LAW – linke alternative wilhelmshaven - 2 Sitte
* [[Nasjonaaldemokratyske Partij Dútslân|NPD]] - 1 Sit

== Ferkear en transport ==
=== Auto ===
* [[Bundesautobahn 29]] en [[Bundesstraße 210]].

=== Trein ===
* De [[Deutsche Bahn]] hat yn Wilhelmshaven ien treinstasjon.

=== Skipfeart ===
* De haven wie eartiids allinnich foar de marine. No farre der ek sivile skippen nei Wilhelmshaven. Wichtich projekt is de bou fan de [[JadeWeserPorts]].

=== Bus ===
* De [[ÖPNV]] rydt deisk op seis linen yn 'e stêd. Der binne ek ferbinings nei de omkriten, dy't regionaalbussen fan de [[Weser-Ems-Bus GmbH]] betsjinje.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.wilhelmshaven.de/ Offisjele webside fan Wilhelmshaven]
* [http://www.kampwilhelmshaven.nl/index.html Webstee Kamp Schwarzer Weg]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Dútske havenstêd]]
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Kamp Wilhelmshaven]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1869]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1919]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1869]]</text>
      <sha1>jr0skqdl85ibo4spomb7tvss4huyoi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223709</id>
      <parentid>1223708</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6220" sha1="n9mvxzd6l73nhzct1opuf1tq31edm3b" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Wilhelmshaven [[File:DEU Wilhelmshaven COA.svg|25px]]
| ôfbylding                   = Wilhelmshaven Binnenhafen.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 81.020  &lt;small&gt;(2011)&lt;ref&gt;[http://www.lskn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=25644&amp;article_id=87705&amp;_psmand=40 LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 106,91 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 758 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 2 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge_DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[East-Fryslân]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[1869]]
| postkoade                   = 26351–26389
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_31_0_N_8_8_0_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 31' N, 8° 8' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.wilhelmshaven.de/ www.wilhelmshaven.de]
}}
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadttheater.jpg|thumb|260px|Stêdsteater]]
[[Ofbyld:Rathaus Wilhelmshaven.jpg|thumb|260px|Stêdhûs]]
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadtpark.JPG|thumb|260px|Stêdspark]]

De stêd ''''Wilhelmshaven''' ([[Sealterfrysk]]: ''Wülmshoawen'') is in stêd yn [[Nedersaksen|Nedersaksen]]. Hy leit yn it [[Aldenburch]]ske part fan [[Fryslân]] en de [[Jadeboezem]]. Hy waard yn [[1937]] mei in oare stêd, [[Rüstringen]], ferienige. Doe hie de stêd mear as 100.000 ynwenners, hjoed net mear.
Wilhelmshaven is in stêd mei sûnt de 19e iuw in grutte haven foar keaplju en de marine.

== Skiednis ==

Yn [[1853]] waard tusken de steat [[Aldenburch]] en de steat [[Prusen]] it [[Jadeferdrach]] tekene. De Prusen woenen oan de [[Noardsee]] jerne in kriichshaven bouwe en kochten dêrom fan Aldenboarch sa'n 1.000 pûnsmiet lân, dat oan de noardwestlike hoeke fan de Jadeboezem leit. It gebiet heart histoarysk by [[East-Fryslân]]. Yn [[1869]], by de stifting, joech kening [[Wilhelm fan Prusen]] de stêd de namme Wilhelmshaven. 

It ferkochte lân hearde by de bisdommen [[Heppens]] en [[Nijeënde]]. Yn [[1883]] kochten de Prusen jitris 127 hektare derby. Troch de bou fan de kriichshaven woeksen de arbeidersmienskippen tige, dy't besuden de stêd lizze. Sa kaam it yn [[1879]] ta it stiftsjen fan it bisdom [[Bant]] en mei Heppens en Nijeënde ûntstie dêrút de Aldenboarchske stêd [[Rüstringen]]. In jiermannich libben de twa stêden, de ien ûnder Aldenboarchsk en de oare ûnder Prusysk bewâld, byïnoar en meiïnoar. Earst yn [[1937]] waarden de beide Jadestêden gearfoege en kamen ûnder Aldenboarchsk bewâld. 

Wilhelmshaven wie nau ferbûn mei lot en ûnk fan de Dútske marine. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] stie de stêd foar de grutste en dreechste opjefte yn syn skiednis. Grutte wen- en havengebieten wienen yn 100 loftanfallen fierhinne sljochte en de werfbedriuwen wienen demontearre. Foar in soad arbeiders wie der gjin wurk. Wilhelmshaven wie de stêd mei de heechste wurkleazens yn Nedersaksen. Dat feroare stadich, doe't [[Dútslân]] Wilhelmshaven op 'e nij keas as marinestêd. De marinehelling koe wer boud wurde en ek de sivile yndustry woeks bêst.

Lokkernôch foar Wilhelmshvane wie der ferbining mei de Noardsee mei it djippe farwetter fan de Bûtenjade. Dêr koenen ek oaljetankers del en sa waard Wilhelmshaven de grutste Dútske oaljehaven. Raffinaderijen en grutte oaljetanks binne ferbûn troch oaljeliedings nei it [[Ruhrgebiet]].

== Twangarbeiderkamp &quot;Schwarzer Weg&quot; ==
Fan 1941 oant en mei 1944 wie de oan de &quot;Schwarzer Weg&quot; in finzenekamp foar kriichsfinzenen út de [[Sovjetuny]]. Begjin 1945 waard dat kamp omfoarme ta strafkamp foar politike finzenen út Nederlân. Yn de lêste moannen fan de Twadde Wrâldoarloch waarden hast 1000 Nederlanners, benammen Drinten, Friezen en Grinslanners, nei Wilhelmshaven deportearre. Se waarden oanwiisd troch de [[Sicherheitsdienst|SD]] yn Assen, Ljouwert en Grins. It earste transport mei plysje-arrestanten kaam op 8 jannewaris 1945 út Grins. Se waarden ûnder ûnminsklike omstannichheden yn kamp &quot;Schwarzer Weg&quot; finzen holden en ta arbeidzjen twongen. Oan de &quot;Mühlenweg&quot; by nûmer 6 is in tinkstien ta oantinken oan it kamp. 
== Polityk ==
De Rie fan de stêd hat 42 sitten. Sa binne de sitten ferdield:

* [[Sosjaaldemokratyske Partij Dútslân|SPD]] - 17 sitten
* [[Kristlik Demokratyske Uny Dútslân|CDU]] - 14 sitten
* [[Fije Demokratyske Partij|FDP]] - 5 sitten
* [[Bündnis 90/De Grienen]] - 3 sitten
* BASU – Bündnis für Bildung, Arbeit, Soziales und Umwelt - 2 Sitte
* LAW – linke alternative wilhelmshaven - 2 Sitte
* [[Nasjonaaldemokratyske Partij Dútslân|NPD]] - 1 Sit

== Ferkear en transport ==
=== Auto ===
* [[Bundesautobahn 29]] en [[Bundesstraße 210]].

=== Trein ===
* De [[Deutsche Bahn]] hat yn Wilhelmshaven ien treinstasjon.

=== Skipfeart ===
* De haven wie eartiids allinnich foar de marine. No farre der ek sivile skippen nei Wilhelmshaven. Wichtich projekt is de bou fan de [[JadeWeserPorts]].

=== Bus ===
* De [[ÖPNV]] rydt deisk op seis linen yn 'e stêd. Der binne ek ferbinings nei de omkriten, dy't regionaalbussen fan de [[Weser-Ems-Bus GmbH]] betsjinje.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.wilhelmshaven.de/ Offisjele webside fan Wilhelmshaven]
* [http://www.kampwilhelmshaven.nl/index.html Webstee Kamp Schwarzer Weg]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Dútske havenstêd]]
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Kamp Wilhelmshaven]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1869]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1919]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1869]]</text>
      <sha1>n9mvxzd6l73nhzct1opuf1tq31edm3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223741</id>
      <parentid>1223709</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1223741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6217" sha1="glmc75m8vkreqpe212ic0gfl8hqflxj" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Wilhelmshaven [[File:DEU Wilhelmshaven COA.svg|25px]]
| ôfbylding                   = Wilhelmshaven Binnenhafen.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 81.020  &lt;small&gt;(2011)&lt;ref&gt;[http://www.lskn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=25644&amp;article_id=87705&amp;_psmand=40 LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 106,91 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 758 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 2 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge_DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[East-Fryslân]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[1869]]
| postkoade                   = 26351–26389
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_31_0_N_8_8_0_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 31' N, 8° 8' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.wilhelmshaven.de/ www.wilhelmshaven.de]
}}
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadttheater.jpg|thumb|260px|Stêdsteater]]
[[Ofbyld:Rathaus Wilhelmshaven.jpg|thumb|260px|Stêdhûs]]
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadtpark.JPG|thumb|260px|Stêdspark]]

De stêd ''''Wilhelmshaven''' ([[Sealterfrysk]]: ''Wülmshoawen'') is in stêd yn [[Nedersaksen|Nedersaksen]]. Hy leit yn it [[Aldenburch]]ske part fan [[Fryslân]] en de [[Jadeboezem]]. Hy waard yn [[1937]] mei in oare stêd, [[Rüstringen]], ferienige. Doe hie de stêd mear as 100.000 ynwenners, hjoed net mear.
Wilhelmshaven is in stêd mei sûnt de 19e iuw in grutte haven foar keaplju en de marine.

== Skiednis ==

Yn [[1853]] waard tusken de steat [[Aldenburch]] en de steat [[Prusen]] it [[Jadeferdrach]] tekene. De Prusen woenen oan de [[Noardsee]] jerne in kriichshaven bouwe en kochten dêrom fan Aldenboarch sa'n 1.000 pûnsmiet lân, dat oan de noardwestlike hoeke fan de Jadeboezem leit. It gebiet heart histoarysk by [[East-Fryslân]]. Yn [[1869]], by de stifting, joech kening [[Wilhelm fan Prusen]] de stêd de namme Wilhelmshaven. 

It ferkochte lân hearde by de bisdommen [[Heppens]] en [[Nijeënde]]. Yn [[1883]] kochten de Prusen jitris 127 hektare derby. Troch de bou fan de kriichshaven woeksen de arbeidersmienskippen tige, dy't besuden de stêd lizze. Sa kaam it yn [[1879]] ta it stiftsjen fan it bisdom [[Bant]] en mei Heppens en Nijeënde ûntstie dêrút de Aldenburchske stêd [[Rüstringen]]. In jiermannich libben de twa stêden, de ien ûnder Aldenburchsk en de oare ûnder Prusysk bewâld, byïnoar en meiïnoar. Earst yn [[1937]] waarden de beide Jadestêden gearfoege en kamen ûnder Aldenburchsk bewâld. 

Wilhelmshaven wie nau ferbûn mei lot en ûnk fan de Dútske marine. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] stie de stêd foar de grutste en dreechste opjefte yn syn skiednis. Grutte wen- en havengebieten wienen yn 100 loftanfallen fierhinne sljochte en de werfbedriuwen wienen demontearre. Foar in soad arbeiders wie der gjin wurk. Wilhelmshaven wie de stêd mei de heechste wurkleazens yn Nedersaksen. Dat feroare stadich, doe't [[Dútslân]] Wilhelmshaven op 'e nij keas as marinestêd. De marinehelling koe wer boud wurde en ek de sivile yndustry woeks bêst.

Lokkernôch foar Wilhelmshvane wie der ferbining mei de Noardsee mei it djippe farwetter fan de Bûtenjade. Dêr koenen ek oaljetankers del en sa waard Wilhelmshaven de grutste Dútske oaljehaven. Raffinaderijen en grutte oaljetanks binne ferbûn troch oaljeliedings nei it [[Ruhrgebiet]].

== Twangarbeiderkamp &quot;Schwarzer Weg&quot; ==
Fan 1941 oant en mei 1944 wie de oan de &quot;Schwarzer Weg&quot; in finzenekamp foar kriichsfinzenen út de [[Sovjetuny]]. Begjin 1945 waard dat kamp omfoarme ta strafkamp foar politike finzenen út Nederlân. Yn de lêste moannen fan de Twadde Wrâldoarloch waarden hast 1000 Nederlanners, benammen Drinten, Friezen en Grinslanners, nei Wilhelmshaven deportearre. Se waarden oanwiisd troch de [[Sicherheitsdienst|SD]] yn Assen, Ljouwert en Grins. It earste transport mei plysje-arrestanten kaam op 8 jannewaris 1945 út Grins. Se waarden ûnder ûnminsklike omstannichheden yn kamp &quot;Schwarzer Weg&quot; finzen holden en ta arbeidzjen twongen. Oan de &quot;Mühlenweg&quot; by nûmer 6 is in tinkstien ta oantinken oan it kamp. 
== Polityk ==
De Rie fan de stêd hat 42 sitten. Sa binne de sitten ferdield:

* [[Sosjaaldemokratyske Partij Dútslân|SPD]] - 17 sitten
* [[Kristlik Demokratyske Uny Dútslân|CDU]] - 14 sitten
* [[Fije Demokratyske Partij|FDP]] - 5 sitten
* [[Bündnis 90/De Grienen]] - 3 sitten
* BASU – Bündnis für Bildung, Arbeit, Soziales und Umwelt - 2 Sitte
* LAW – linke alternative wilhelmshaven - 2 Sitte
* [[Nasjonaaldemokratyske Partij Dútslân|NPD]] - 1 Sit

== Ferkear en transport ==
=== Auto ===
* [[Bundesautobahn 29]] en [[Bundesstraße 210]].

=== Trein ===
* De [[Deutsche Bahn]] hat yn Wilhelmshaven ien treinstasjon.

=== Skipfeart ===
* De haven wie eartiids allinnich foar de marine. No farre der ek sivile skippen nei Wilhelmshaven. Wichtich projekt is de bou fan de [[JadeWeserPorts]].

=== Bus ===
* De [[ÖPNV]] rydt deisk op seis linen yn 'e stêd. Der binne ek ferbinings nei de omkriten, dy't regionaalbussen fan de [[Weser-Ems-Bus GmbH]] betsjinje.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.wilhelmshaven.de/ Offisjele webside fan Wilhelmshaven]
* [http://www.kampwilhelmshaven.nl/index.html Webstee Kamp Schwarzer Weg]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Dútske havenstêd]]
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Kamp Wilhelmshaven]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1869]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1919]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1869]]</text>
      <sha1>glmc75m8vkreqpe212ic0gfl8hqflxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223834</id>
      <parentid>1223741</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1223834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6217" sha1="sqalk94an57nmnrsph6jvp0fgfs8nz9" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Wilhelmshaven [[File:DEU Wilhelmshaven COA.svg|25px]]
| ôfbylding                   = Wilhelmshaven Binnenhafen.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 81.020  &lt;small&gt;(2011)&lt;ref&gt;[http://www.lskn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=25644&amp;article_id=87705&amp;_psmand=40 LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 106,91 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 758 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 2 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge_DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[East-Fryslân]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[1869]]
| postkoade                   = 26351–26389
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_31_0_N_8_8_0_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 31' N, 8° 8' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.wilhelmshaven.de/ www.wilhelmshaven.de]
}}
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadttheater.jpg|thumb|260px|Stêdsteater]]
[[Ofbyld:Rathaus Wilhelmshaven.jpg|thumb|260px|Stêdhûs]]
[[Ofbyld:Wilhelmshaven Stadtpark.JPG|thumb|260px|Stêdspark]]

De stêd ''''Wilhelmshaven''' ([[Sealterfrysk]]: ''Wülmshoawen'') is in stêd yn [[Nedersaksen|Nedersaksen]]. Hy leit yn it [[Aldenburch]]ske part fan [[Fryslân]] en de [[Jadeboezem]]. Hy waard yn [[1937]] mei in oare stêd, [[Rüstringen]], ferienige. Doe hie de stêd mear as 100.000 ynwenners, hjoed net mear.
Wilhelmshaven is in stêd mei sûnt de 19e iuw in grutte haven foar keaplju en de marine.

== Skiednis ==

Yn [[1853]] waard tusken de steat [[Aldenburch]] en de steat [[Prusen]] it [[Jadeferdrach]] tekene. De Prusen woenen oan de [[Noardsee]] jerne in kriichshaven bouwe en kochten dêrom fan Aldenboarch sa'n 1.000 pûnsmiet lân, dat oan de noardwestlike hoeke fan de Jadeboezem leit. It gebiet heart histoarysk by [[East-Fryslân]]. Yn [[1869]], by de stifting, joech kening [[Wilhelm fan Prusen]] de stêd de namme Wilhelmshaven. 

It ferkochte lân hearde by de bisdommen [[Heppens]] en [[Nijeënde]]. Yn [[1883]] kochten de Prusen jitris 127 hektare derby. Troch de bou fan de kriichshaven woeksen de arbeidersmienskippen tige, dy't besuden de stêd lizze. Sa kaam it yn [[1879]] ta it stiftsjen fan it bisdom [[Bant]] en mei Heppens en Nijeënde ûntstie dêrút de Aldenburchske stêd [[Rüstringen]]. In jiermannich libben de twa stêden, de ien ûnder Aldenburchsk en de oare ûnder Prusysk bewâld, byïnoar en meiïnoar. Earst yn [[1937]] waarden de beide Jadestêden gearfoege en kamen ûnder Aldenburchsk bewâld. 

Wilhelmshaven wie nau ferbûn mei lot en ûnk fan de Dútske marine. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] stie de stêd foar de grutste en dreechste opjefte yn syn skiednis. Grutte wen- en havengebieten wienen yn 100 loftanfallen fierhinne sljochte en de werfbedriuwen wienen demontearre. Foar in soad arbeiders wie der gjin wurk. Wilhelmshaven wie de stêd mei de heechste wurkleazens yn Nedersaksen. Dat feroare stadich, doe't [[Dútslân]] Wilhelmshaven op 'e nij keas as marinestêd. De marinehelling koe wer boud wurde en ek de sivile yndustry woeks bêst.

Lokkernôch foar Wilhelmshaven wie der ferbining mei de Noardsee mei it djippe farwetter fan de Bûtenjade. Dêr koenen ek oaljetankers del en sa waard Wilhelmshaven de grutste Dútske oaljehaven. Raffinaderijen en grutte oaljetanks binne ferbûn troch oaljeliedings nei it [[Ruhrgebiet]].

== Twangarbeiderkamp &quot;Schwarzer Weg&quot; ==
Fan 1941 oant en mei 1944 wie de oan de &quot;Schwarzer Weg&quot; in finzenekamp foar kriichsfinzenen út de [[Sovjetuny]]. Begjin 1945 waard dat kamp omfoarme ta strafkamp foar politike finzenen út Nederlân. Yn de lêste moannen fan de Twadde Wrâldoarloch waarden hast 1000 Nederlanners, benammen Drinten, Friezen en Grinslanners, nei Wilhelmshaven deportearre. Se waarden oanwiisd troch de [[Sicherheitsdienst|SD]] yn Assen, Ljouwert en Grins. It earste transport mei plysje-arrestanten kaam op 8 jannewaris 1945 út Grins. Se waarden ûnder ûnminsklike omstannichheden yn kamp &quot;Schwarzer Weg&quot; finzen holden en ta arbeidzjen twongen. Oan de &quot;Mühlenweg&quot; by nûmer 6 is in tinkstien ta oantinken oan it kamp. 
== Polityk ==
De Rie fan de stêd hat 42 sitten. Sa binne de sitten ferdield:

* [[Sosjaaldemokratyske Partij Dútslân|SPD]] - 17 sitten
* [[Kristlik Demokratyske Uny Dútslân|CDU]] - 14 sitten
* [[Fije Demokratyske Partij|FDP]] - 5 sitten
* [[Bündnis 90/De Grienen]] - 3 sitten
* BASU – Bündnis für Bildung, Arbeit, Soziales und Umwelt - 2 Sitte
* LAW – linke alternative wilhelmshaven - 2 Sitte
* [[Nasjonaaldemokratyske Partij Dútslân|NPD]] - 1 Sit

== Ferkear en transport ==
=== Auto ===
* [[Bundesautobahn 29]] en [[Bundesstraße 210]].

=== Trein ===
* De [[Deutsche Bahn]] hat yn Wilhelmshaven ien treinstasjon.

=== Skipfeart ===
* De haven wie eartiids allinnich foar de marine. No farre der ek sivile skippen nei Wilhelmshaven. Wichtich projekt is de bou fan de [[JadeWeserPorts]].

=== Bus ===
* De [[ÖPNV]] rydt deisk op seis linen yn 'e stêd. Der binne ek ferbinings nei de omkriten, dy't regionaalbussen fan de [[Weser-Ems-Bus GmbH]] betsjinje.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.wilhelmshaven.de/ Offisjele webside fan Wilhelmshaven]
* [http://www.kampwilhelmshaven.nl/index.html Webstee Kamp Schwarzer Weg]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Dútske havenstêd]]
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Kamp Wilhelmshaven]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1869]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1919]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1869]]</text>
      <sha1>sqalk94an57nmnrsph6jvp0fgfs8nz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lier (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18072</id>
    <revision>
      <id>1223801</id>
      <parentid>1219225</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35737" sha1="2swzfxmf5ingk2uj5kwpaa683zd3yc7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Lier &lt;br&gt;''Leer'' &lt;br&gt;''Läär''
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Utsjoch op it stedhûs fan Lier
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge_Leer_(Ostfr.).svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU_Leer_(Ostfr.)_COA.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 499 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 9 stedsdielen
| adres                       = Rathausstraße 1 26789 Leer (Ostfriesland)
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 013
| postkoade                   = 26789
| netnûmer                    = 0491
| stifting                    = [[1823]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|70}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}&lt;br&gt;[[Wiederline|Spoar fan Grins nei Lier]], Spoar fan Lier nei Aldenburch, Spoar fan Münster nei Emden
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Leer_(Ostfriesland)_in_LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Lier yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Lier''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Läär''&lt;ref&gt;https://oostfraeisk.org/main.aspx?W=l%C3%A6%C3%A6r&amp;df=frs&amp;fts=J&lt;/ref&gt;, [[Sealterfrysk]]: ''Lier'', [[Dútsk]]: ''Leer'') is in [[stêd]] yn [[Nedersaksen]], yn 'e [[Landkreis Lier]]. De stêd hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} ynwenners en is dêrmei nei [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] de op twa nei grutste stêd fan [[Eastfryslân]]. Lier is oarspronklik ûntstien oan 'e iggen fan 'e rivier de [[Leda]], mar wreide him letter út nei de [[Iems]] ta. Sa koene ek skippen fan [[see]] de stêd berikke. Troch alle ferkearsferbiningen dy't by Lier gearkomme, wurdt de stêd ek wol de Poarte fan Eastfryslân neamd (''Tor Ostfrieslands''). Yn 'e lette [[14e iuw|fjirtjinde]] en iere [[15e iuw|fyftjinde iuw]] wie Lier troch tadwaan fan 'e [[haadling]] [[Fokko Ukena]] it politike sintrum fan Eastfryslân. Lykwols krige it pas yn it [[1823]] [[stedsrjochten]]. Yn earder tiden wie Lier in [[flekke]], mar it funksjonearre yn 'e praktyk al folle langer as in stêd. De âlde binnenstêd mei syn histoaryske huzen makket Lier ta ien fan 'e moaiste stêden fan 'e regio.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Utjouwer Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, side 127.&lt;/ref&gt; Fjouwer [[stins|boargen]], in ferskaat oan monumintale bouwurken, en tsjerken út ferskillende iuwen binne yn 'e stêd werom te finen.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|left|It stee dêr’t de Leda yn de Iems oer giet.]]
Lier leit yn it suden fan de regio [[Eastfryslân]] yn de Dútske dielsteat [[Leechsaksen]]. De stêd leit sa likernôch 20 kilometer eastlik fan de provinsje Grinslân, en sa’n 40 kilomter westlik fan [[Aldenboarch]]. It âlde Lier is oan de [[Leda]] ûntstien, net sa fier fan it plak dêr’t de Leda oer giet yn de Iems. De stêd Lier waard grutter en grinzet hjoed-de-dei yn it westen oan de rivier de Iems. Sûnt de stedsdielen Bingum en Nettelboarch yn 1972 ûnderdiel waarden fan de gemeente Lier leit it stedsgebiet ek westlik fan de Iems en súdlik fan de Leda. De skippen dy’t fan see komme farre troch in seeslûs dy’t de haven beskermet.

=== Geology ===
It sintrum fan de stêd leit op in útrinner fan in Aldenboarchske-Eastfryske [[geast (sân)|geastrêch]] út de [[iistiid]]. Benammen yn it sintrum en yn dielen fan Loga en Logabirum bestiet de grûn faak út sân en blokliem. Om de geastrêch hinne leit yn it westen, suden en súdeasten de sompige grûn fan de Iems en de Leda. Dêrneist bestiet it gebiet om de rivieren hinne ek út feangrûn mei in laach slyk der oerhinne. Yn it noardeastlike diel fan it stedsgebiet, yn it noarden fan it stedsdiel Logabirum, bestiet de boaiem ek út feangrûn. Oarspronklik leinen yn it noarden fan de stêd noch ferskillende sânbulten, mar dy binne oan it begjin fan de 20e iuw ôfgroeven. Hjoed-de-dei leit it stedsgebiet tusken ien en sân meter boppe seenivo.&lt;ref&gt;[http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Leer_Wessels.pdf Arbeitsgruppe der Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft, Paul Weßels: ''Stadt und Landkreis '']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Utjouwerij Isensee, Aldenboarch 1998, ISBN 3-89598-534-1, side 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klimaat ===
Lier leit yn in reedlike sône en it klimaat wurdt beynfloede troch de [[Noardsee]]. Yn de simmer binne de deistige temperatueren leger as yn it binnenlân, yn ‘e winter binne de temperatueren ornaris heger as yn it binnenlân.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] leit Lier yn in gebiet mei de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; Binnen dy matige sône is Lier ûnderdiel fan it ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. It klimaat is maritym mei relatyf kâlde simmers mei relatyf in protte rein, mar de winters binne myld en der falt net in protte snie.

It waarstasjon dat it tichste by Lier leit is yn Emden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-triem, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Trochsnee jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rein (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sinne (oeren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Reindagen
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Boarne: &lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fan de webside holidaycheck.de&lt;/ref&gt;

=== Buorgemeenten ===
De stêd Lier leit sintraal op it fêstelân fan it distrikt Lier. It grinzet oan sân fan de alve gemeenten yn it distrikt Lier. Dat binne (mei de klok mei) de gemeenten [[Samtgemeinde Hesel|Hesel]], [[Samtgemeinde Jümme|Jumme]], [[Rhauderfehn|Rauderfean]], [[Westoverledingen]], [[Weener]] (gemeente mei stedsrjocht), en de gemeenten [[Jemgum]] en [[Moormerland|Moarmerlân]].

=== Stedsdielen ===
[[Ofbyld:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px| De stedsdielen fan Lier.]]
Lier hat njoggen stedsdielen. Dat binne it sintrum, [[Bingum]], [[Heisfelde]], [[Hohegaste]], [[Leerort]], [[Loga (Lier)|Loga]], [[Logabirum]], [[Nettelburg]] en [[Nüttermoor]]. De stedsdielen Nettelburg en Bingum wurde fan de rest fan it stedsgebiet skaat omdat se oan de oarekant fan in rivier lizze. It stedsdiel Nettelburg leit súdlik fan de Leda yn it [[Oerledingerlân]], Bingum leit westlik fan de Iems yn it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]. Der binne ek noch plakken dy’t wol by Lier hearre, mar gjin stedsdiel binne of dêrby hearre, foarbylden dêrfan binne Siebenbergen, Logaerfeld en Eisinghausen.

Omdat der sa likernôch 34.000 minsken op in oerflak fan 70,3 fjouwerkante kilometer wenje, hat Lier de twadgrutste befolkingstichtens. Mei 486 minsken de fjouwerkante meter leit de befolkingstichtens net allinnich heger as it Eastfryske gemiddelde mar ek boppe de trochsnee befolkingstichtens fan de dielsteat [[Leechsaksen]] (sa’n 168 minsken de km²) en fan [[Dútslân]] (sa’n 230 minsken de km²).
Ticht beboud binne it sintrum en de stedsdielen Leerort, Heisfelde en dielen fan Loga. De oare stedsdielen binne lang sa ticht beboud net en op guon plakken hawwe se sels in agrarysk karakter. Dat jildt benammen foar Hohegaste en Nettelburg dy’t beide gjin eigen sintrum hawwe.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Leerort.jpg|thumb|De resten fan de fêsting [[Leerort]].]]
De namme Lier waard om it jier 792 hinne bekend. De Fryske apostol en biskop fan Munster [[Liudger]] reizge yn opdracht fan [[Karel de Grutte]] troch de Fryske lannen, en boude in tsjerke yn Lier.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

Yn de lette 14e en iere 15e iuw waard Lier troch de Eastfryske haadling [[Focko Ukena]] ta it politike sintrum fan Eastfryslân makke. Hy boude om it jier 1421 hinne de Fockenboarch en hy neamde himsels Haadling fan Lier. Focko Ukena hie in ferbûn mei de piraten, hy hie [[Okko II tom Brok]] yn de [[Slach fan Detern]] en de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein, en de striid mei de ierdsbiskop fan Bremen en de greven fan Aldenboarch wûn. De Eastfryske boeren fielden har troch de hieltyd tanimmende ynfloed en macht fan Ukena bedrige. It [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] fersette him tsjin Focko Ukena en belegere de Fockenboarch yn it jier 1430. By dy belegering waard de boarch mei de grûn lykmakke. Neffens skiedkundige [[Ubbo Emmius]] en oare skriuwers koenen minsken dy’t in bedriging foar de [[Fryske frijheid]] wienen gjin beskûl mear sykje yn de boarch. Net fier fan de Fockenboarch boude ien út de neiteam fan Ukena, Hayo Unken, de Harderwykenboarch yn de lette 15e iuw. De befolking seach Hayo Unken en syn Harderwykenboarch net as in bedriging foar de Fryske frijheid.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

De [[Cirksena]]’s en de [[Hânze]]stêd [[Hamboarch]] bouden nije hannelsrûtes troch de Fryske lannen. Yn dy tiid waard de boarch Stikhuzen boud as beskerming foar dy rûtes. Yn it jier 1453 kaam de fêsting [[Leerort]], en dêrmei de stêd Lier, ûnder it bewâld fan [[Ulrich Cirksena]]. Under de neiteam fan Ulrich Cirksena waard Leerort de sterkste fêsting yn ‘e regio. Cirksena waard yn 1464 ferheven ta greve fan Eastfryslân. De stêd hat noch in aardich skoft residinsjestêd west fan de Eastfryske greven. Hja wienen yn de 16e iuw wol gauris yn Leerort. Dêrnei waard Auwerk de residinsjestêd. Yn 1508 krige Lier syn merkrjocht. Truch de hannel dy’t dêrtroch ûntstie koe de stêd groeie. Sa hie de stêd om it jier 1600 hinne tusken de 3.000 en 5.000 umwenners en sa likernôch tusken de 500 en 550 huzen. &lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken op de webside leer.de&lt;/ref&gt; De [[waach]] fan Lier waard yn 1714 boud.

Nei de dea fan de lêste foarst fan Eastfryslân yn [[1744]], [[Carl Edzard|Carl Edzard Cirksena]], waard Eastfryslân en dêrmei de stêd Lier ûnderdiel fan [[Prusen]]. In jiermannich letter begûn de [[Sânjierrige Kriich]] wêryn’t Lier beset waard troch Frânske en Eastenrykske troepen yn it jier 1757. De stêd waard net fan soldaten plondere mar de skea dy’t hja tabrochten wie heech. Twa-tredde fan alle skea yn de Sânjierrige Kriich yn Eastfryslân wie yn Lier en de Evenboarch.
[[Ofbyld:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|De haven fan Lier om 1850 hinne.]]

De stêd krige yn 1856 in treinferbining mei de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, dy’t [[Emden]] yn it noarden ferbûn mei it [[Ruhrgebiet]] yn it suden. Yn 1866 kaam Eastfryslân, en dêrmei ek Lier, ûnder it bewâld fan [[Prusen]]. Under it nije bestjoer waard fierder wurke oan de ynfrakstruktuer. Tusken 1867 en 1869 waard de treinferbining nei [[Aldenboarch]] boud, yn 1876 kaam dêr it spoar nei [[Nijeskâns]] by. Dêrmei waard Lier it sintrale punt foar it (trein-)ferkear yn Eastfryslân. Yn 1990 kaam der noch in spoarferbining by nei [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] nei [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] ta. Dy treinferbining (foar lytse treinen) hold yn 1956 op te bestean foar persoansferfier, yn 1967 waard de tsjinst foar it ferfier fan guod ek stilset.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Lier net sa bot rekke troch bombardeminten, lykas yn de stêd Emden wol it gefal wie. De stêd waard op 28 april 1945 ynnommen troch de Kanadezen. Yn de earste jierren nei de oarloch stie de stêd Lier en it distrikt Lier ûnder it bewâld fan in Britske militêre kommandant. Yn 1946 waarden de earste politike partijen wer talitten en yn itselde jier waarden op 15 septimber de earste nije ferkiezings holden. Nei de oarloch groeide it ynwennertal hurd troch de komst fan flechtlingen út de eardere Dútske ryksgebieten dy't fuort nei de oarloch ûnderdiel waarden fan Poalen (eastlik fan de rivieren [[Oder]] en [[Neisse]]). 
[[Ofbyld:LeerStreet.jpg|thumb|Tusken 1971 en 1990 waard de histoaryske binnenstêd fan Lier renovearre.]]
By de ein fan de oarloch yn 1945 hie de stêd sa'n 14.200 ynwenners, fiif jier dêrnei kaam it ynwennertal boppe de 20.000 út.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 116.&lt;/ref&gt; Yn 1950 wennen 5.578 flechtlingen yn Lier, 27,1 persint fan de hiele stedsbefolking. De stêd hie dêrtroch in grut ferlet fan nije wenningen wêrfan de stêd sels ek opdracht joech om nije huzen te bouwen. Troch de flechtlingen, en de weromkommende Dútske soldaten dy't nei de oarloch earst noch finzen holden waarden, hie de stêd ekonomyske problemen. Der wie lang net genôch wurk foar alle ynwenners. De stêd Lier en it distrikt Lier wurken oan safolle mooglik fasiliteiten dy't nedich wienen om nije bedriuwen nei de stêd ta te heljen. Tusken 1948 en 1960 groeide it tal yndustriële bedriuwen fan 20 nei 36, it tal hannelsûndernimmingen groeide yn dyselde tiid fan 20 nei 36.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

Yn it jier 1950 krige Lier in nij wapen. It stedswapen waard tekene neffens in ôfdruk fan in segel út it jier 1639. Op 1 oktober 1955 krige Lier syn status as selsstannige stêd. Yn 1968 waarden Heisfelde en Loga stedsdielen fan Lier, yn 1971 folge Leerort ek. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg en Nüttermoor waarden yn it jier 1972 stedsdielen fan Lier, sadat it ynwennertal fan de stêd foar it earst boppe de 30.000-ynwenners-grins kaam te lizzen.

Yn 1971 waard begûn mei de renovaasje fan de histoaryske binnenstêd. Neffens de oarspronklike plannen wie it de bedoeling en sanearje it hiele gebiet. Nei ferskillende aksjes fan de befolking waarden de politisy oerhelle om net alles mei de grûn lyk te meitsjen en de âlde bouwurken te renovearjen. It renovaasjewurk waard tusken 1971 en 1990 útfierd. De fernijde histoaryske binnenstêd hie in positive ynfloed op it toerisme en makke fan Lier de meast favorite winkelstêd yn Eastfryslân.

== Befolking ==
Ynwenners fan Lier wurde yn it Dútsk ''Leeraners'' neamd.

Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier &lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ynwennertallen] op de webside leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; fasiliteiten ==
=== Ekonomy ===
De haven fan Lier leit sawat hûndert kilometer fan de Noardsee ôf (by [[Boarkum]]). Troch in slûs is de haven fan Lier skaat fan de Leda en de Iems. Yn 2011 waard yn de haven fan Lier 623.000 ton oan guod omslein.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] út de ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; De Bünting groep sit sûnt [[1806]] yn Lier en is ien fan de grutste wurkjouwers fan de stêd. Bünting is eigener fan ferskate supermerken, mar it bedriuw is mear bekend om syn East-Fryske tee.

=== Ferkear ===
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn East-Fryslân]]
Twa [[autodyk|autobahnen]] (gongwegen) kruse benoarden Lier, de [[Bundesautobahn 28|A 28]] (Lier - Bremen) en de [[Bundesautobahn 31|A 31]] (Emden - Oberhausen, [[Ruhrgebiet]]). De stêd hat sels trije ferbinings mei de gongwegen. Noardwestlik fan de stêd giet de A31 fia de [[Iemstunnel]] ûnder de Iems troch. Ut it suden komt de [[Bundesstraße 70|B70]] fan [[Papenburch]] troch de stêd hinne nei it Moarmerlân yn it noarden. De [[B436]]/E22 begjint yn [[Weener]] en giet ek dwers troch de stêd hinne nei it plak [[Sande]].

It treinstasjon fan Lier is in oerstapstasjon mei út it suden/súdwesten wei de trein fan [[Grins (stêd)|Grins]] en Munster, nei it noarden ta it spoar nei de haven fan Emden (mei grutte VW fabryk) en nei it easten leit it spoar nei Bremen.

Noardlik fan de stêd leit it fleanfjild Lier-Papenburch dat passazjiers ferfiert nei oare fleanfjilden yn de buert, benammen toeristen nei de East-[[Fryske eilannen|East-Fryske eilannen]]. In grut ynternasjonaal fleanfjild wat tichtby it fleanfjild fan Lier leit is dat fan Bremen. Yn 2002 krige de stêd in priis foar de meast fyts freonlike stêd yn Nedersaksen. Reden dêrfoar wie it grutte oantal fytspaden.

Lier hat in grutte haven mei in protte skippen - likernôch 20 persint fan de Dútske hannelsfloat is yn Lier registrearre.

=== Media ===
By de ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' yn Lier wurdt de ''Ostfriesen-Zeitung'' makke dy’t rûnom yn Eastfryslân abonnees hat en fan moandei oant en mei sneon ferskynt. It stedsdiel Bingum leit yn it Reiderlân en kriget dêrom de ''Rheiderland-Zeitung'' út Weener dy’t ek fan moandei oant en mei sneon besoarge wurdt.

Ferskate blêden dy’t mei eigen advertinsjes betelle wurde (lykas de ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskine elke wike of elke moanne en skriuwe oer lokaal nijs.

Yn de stêd is ek noch in studio fan radiostasjon ''Radio Ostfriesland''.

=== Skoalle ===
Yn lier binne sân basisskoallen en ferskate skoallen foar it fuortset ûnderwiis. De Teletta Gross Gymnasium en it Ubbo-Emmius-Gymnasium hawwe elk mear as 1.000 learlingen. It Ubbo-Emmius-Gymnasium is nei it Johannes-Althusius-Gymnasium Emden en it Ulrichsgymnasium Norden it tredâldste gymnasium fan Eastfryslân. De seefeartskoalle yn Lier is ûnderdiel fan de hegeskoalle Emden/Lier. Yn de stêd is ek in ‘’Folkshegeskoalle’’ foar it bestjoerlike distrikt Lier, fierders hat Lier de Beropsakademy Eastfryslân, de distriksmuzykskoalle (foar it ‘’Landkreis’’), it stúdzjeseminar Lier, de Bestjoer en Ekonomy Akademy, en ferskillende private ynstellingen.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt;

== Polityk ==
[[Ofbyld:Leer 2023 (1).jpg|thumb|Lier út it fleantúch wei sjoen]]
[[Ofbyld:LeerHarbour.jpg|thumb|Haven fan Lier]]
=== Stedsried ===
De stedsried (gemeenteried) fan Lier hat 38 sitten. It tal sitten is fêstlein yn de Leechsaksyske gemeenteriedswet foar gemeenten tusken 30.001 en 40.000 ynwenners.&lt;ref&gt;[http://www.nds-voris.de/jportal/?quelle=jlink&amp;query=KomVerfG+ND&amp;psml=bsvorisprod.psml&amp;max=true Niedersächsisches Kommunalverfassungsgesetz] fon 17. Dezember 2010&lt;/ref&gt; Nei't de riedsleden keazen binne hawwe se in termyn fan fiif jier.

Hjirûnder stiet it resultaat fan de ferkiezings fan 11 septimber 2011:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Prosint
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Sitten
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Opmerking 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 30,4% || 12 || align=&quot;left&quot; | − 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 25,7% || 10 || align=&quot;left&quot; | + 3 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 21,1% || 8 || align=&quot;left&quot; | + 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG)''
| 11,7% || 4 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''ChristDemokratische Leeraner (CDL)''
| 6,4% || 2 || align=&quot;left&quot; | − 2 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Die Linke]]
| 2,8% || 1 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 1,9% || 1 || align=&quot;left&quot; | − 1 sit
|}

=== Boargemaster ===
Sûnt 1997 wurdt de boargemaster fan Lier direkt keazen. Op dit stuit is Wolfgang Kellner de boargemaster fan Lier. By de boargemasterferkiezings fan 2001 makke er gading as selsstannige kandidaat (sûnder in partij te fertsjintwurdigjen) foar it amt fan boargemaster. By de ferkiezings fan 2006 waard er fannijs as boargemaster keazen. 

=== Fertsjintwurdiger yn it dielsteatparlemint ===
De fertsjintwurdiger fan kiesdistrikt 83 (Lier) is Ulf Thiele (CDU) út Uplengen. Yn 2003 wie er ek al winner fan kiesdistrikt 83. By de ferkiezings foar it dielsteatparlemint fan 2008 seagen de resultaten der sa út:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 83 Lier, boarne: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 44,3% || Thiele || 42,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[SPD]]
| 30,5% || Hein || 31,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 6,5% || Schachner || 6,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[FDP]]
| 3,0% || Brüggemann || 6,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Linke]]
| 6,0% || Junker || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Friesen]]
| 2,7% || Rademacher || 2,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Selsstannige kandidaat
| 7,1% || Koch || ---
|}

=== Fertsjintwurdiger yn de Bûnsdei ===
By de ferkiezings foar de Bûnsdei yn Berlyn is Lier ûnderdiel fan kiesdistrikt 26 Unterems, dy't út it Landkreis Lier en it noardlike diel fan Landkreis Emsland bestiet. It kiesdistrikt ûntstie by de Bûnsdeiferkiezings fan 1980 en is nei de tiid net mear feroare.

Fertsjintwurdiger foar kiesdistrikt 26 yn 'e Bûnsdei is Gitta Connemann fan it CDU.

By de Bûnsdeiferkiezings fan 2009 waarden de neikommende resultaten helle:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 26 Unterems, boarne: Der Bundeswahlleiter.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| CDU
| 45,2% || Connemann || 39,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| SPD
| 29,3% || Borde || 27,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Bündnis&amp;nbsp;90&amp;nbsp;/&lt;br /&gt;Die&amp;nbsp;Grünen
| 7,4% || Lenger || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| FDP
| 9,5% || Goldmann || 12,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Die Linke
| 7,4% || Junker || 8,7%
|}

=== Partnerstêden ===
* {{Flagge UK}} [[Trowbridge]] (GB)
* {{Flagge PL}} [[Elbląg]] (PL)

== Ferdivedaasje ==
[[Ofbyld:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Evenburch]]
[[Ofbyld:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Stedhûs]]
[[Ofbyld:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Grutte tsjerke]]
=== Bouwurken ===
Lier is bekend om syn histoaryske binnenstêd, dy't him ûnderskaat fan oare sintra yn Eastfryslân. Yn de stêd binne 365 bouwurken dy't as selsstannige bouwurken in monumintale status hawwe. Dêr komme noch 35 ensembles by dy't meiïnoar 233 bouwurken fertsjintwurdigje.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 Webside leer.de oer monumintale bouwurken (''Denkmalschutz'')]&lt;/ref&gt;

It Riedhûs fan 1894 en de waach út 1714 binne tegearre ien ensemble. It Riedhûs is ûntworpen yn [[Renêssânse]]styl en de waach is ûntworpen yn [[Barok (stylperioade)|Barokstyl]]. In oare gebou mei ynfloeden fan de Barok is it kantongerjocht út 1720.

De Ledasperrwerk is in wetterkearing dy't de stêd tsjin heech wetter beskermje moat en is yn 1954 oplevere. De Jann-Berghaus-Brücke is de grutste klapbrêge fan [[Europa]] en hat in trochfarbreedte fan 56 meter. 

Yn Lier binne der fjouwer saneamde boargen. By de beide âldste boargen giet it om [[stins|stinzen]], de oare twa giet it om slotten. De Harderwykenboarch is yn 'e earste helte fan de 15e iuw boud en is dêrmei de âldste noch hieltyd besteande boarch fan Lier. De Haneboarch is fan it jier 1621. Om 1650 hinne waard de Evenboarch boud, wêrfan de foarboarch hjoed-de-dei noch bewarre bleaun is. It slot waard yn 1861 yn nijgoatyske styl omboud, en rekke yn de Twadde Wrâldkriich skansearre. Fan 2004 oant en mei 2006 is de Evenboarch neffens histoaryske plannen rekonstruearre. De bou fan de Philppsboarch wie om 1730 hinne klear en is in slot yn Barokstyl.

De meast bekend tsjerken fan de stêd binne de Luterske tsjerke (boujier 1675) en de Grutte tsjerke (1785-1787). De Grutte Tsjerke is haadtsjerke fan de evangelysk-reformearden fan Dútslân.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], sjoen op 28 juny 2013&lt;/ref&gt;

=== Parken ===
Yn Lier binne ferskillende parken lykas it slotpark fan de Evenboarch en it Philippsburger Park fan de Philippsboarch. It grutste park is it Julianenpark út 1889. It park mei dobbe waard boud op inisjatyf fan greve Carl Georg von Wedel en waard yn 1929 troch de stêd Lier oerkocht.

Yn juny 2011 waard oan de westkant fan de stêd, tichtby de Iems, it modelpark ''Leeraner Miniaturland'' iepene. Yn in hal mei in grutte fan 1.200 m² binne op 520 m² mear as 1.000 miniatuerhúskes en oare kulturele bouwurken út Eastfryslân op in skaal fan 1:87 neiboud. Om de hal hinne is in grien gebiet ûntstien dat in soad op in park liket. 

Yn it stedsdiel Logabirumerfeld leit in [[kûlisselânskip]] mei relatyf in protte beamwâlen, it stedsdiel Logabirum bestiet foar in part út boskgebiet.

=== Musea ===
* Böke-Museum - mei wurk fan [[Karl-Ludwig Böke]] en oare keunstners
* Keunstsintrum Coldam
* Haus Samson - East-Fryske wenkultuer út de 18e en 19e iuw
* Heimatmuseum - regionaal museum mei benammen skiednis fan de skipfeart
* Museumhaven 
* Teemuseum 
* &quot;Prinz Heinrich&quot; - skip út 1909

=== Eveneminten ===
Yn 'e hjerst fan elk jier wurdt de ''Gallimarkt'' holden wêrfan de histoarje weromgiet nei it jier 1508. It is de grutste jiermerk yn it noardwesten fan Dútslân. As ûnderdiel fan de jiermerk binne yn de Ostfrieslandhalle 3.000 plakken foar de byhearrende feemerk. Om de twa jier wurdt de ''Ostfrieslandschau'', in beurs foar bedriuwen en ferieningen út de regio, holden.

De ''Ossiloop'' is in hurdrinevenemint dy't elk jier holden wurdt en begjint yn it Julianenpark en einiget yn Bensersiel. In oar sportevenemint is de ''Citylauf Leer'' mei sa'n 2.000 dielnimmers dy't sûnt 1991 troch de polysje fan Lier en Emden organisearre wurdt op de earste snein fan septimber.

Elk jier yn july wurdt it evenemint ''Leer Maritim'' holden, in ynternasjonaal barren dêr't rekreanten mei harren boaten oan meidogge.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; It sportive hichtepunt dêrby is de drakeboatregatta. Yn elk ûneven jier wurdt tagelyk mei Leer Maritim in stedsfeest holden. In oar wettersportevenemint dat elk jier weromkomt is de tradisjonele roeiregatta yn de lêste wike fan augustus of de earst wike fan septimber. 

Yn it ''Kulturzentrum Zollhaus'' wurde regelmjittich konserten jûn. Dêrneist wurde dêr kabaretfoarstellingen holden en it berneteater. In oar poadium foar konserten is it Jugendzentrum (jeugdsintrum) dêr't út en troch ek wol bekendere artysten spylje. Der wurde ek eveneminten holden yn de ''Kulturspeicher'', in âlde havenloads út 1778.

== Ferneamde ynwenners ==
=== Berne yn Lier ===
* [[Fokko Ukena]] (1370–1436), Eastfryske haadling
* [[Petrus Hofstede de Groot]] (1802-1886), Nederlânsk teolooch 
* [[Onno Klopp]] (1822–1903), histoarikus

=== Bining mei Lier ===
* [[Ubbo Emmius]] (1547–1625), histoarikus
* [[Marron C. Fort]] (* 1938), [[taalkunde|taalkundige]]

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [http://www.stadt-leer.de De stêd Leer]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
}}

{{Koördinaten|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
{{WikenLier}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Lier (stêd)| ]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>2swzfxmf5ingk2uj5kwpaa683zd3yc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223824</id>
      <parentid>1223801</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1223824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35735" sha1="4pwfpv86emlfa0adpd9198xz53hozht" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Lier &lt;br&gt;''Leer'' &lt;br&gt;''Läär''
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Utsjoch op it stedhûs fan Lier
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge_Leer_(Ostfr.).svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU_Leer_(Ostfr.)_COA.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 499 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 9 stedsdielen
| adres                       = Rathausstraße 1 26789 Leer (Ostfriesland)
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 013
| postkoade                   = 26789
| netnûmer                    = 0491
| stifting                    = [[1823]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|70}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}&lt;br&gt;[[Wiederline|Spoar fan Grins nei Lier]], Spoar fan Lier nei Aldenburch, Spoar fan Münster nei Emden
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Leer_(Ostfriesland)_in_LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Lier yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Lier''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Läär''&lt;ref&gt;https://oostfraeisk.org/main.aspx?W=l%C3%A6%C3%A6r&amp;df=frs&amp;fts=J&lt;/ref&gt;, [[Sealterfrysk]]: ''Lier'', [[Dútsk]]: ''Leer'') is in [[stêd]] yn [[Nedersaksen]], yn 'e [[Landkreis Lier]]. De stêd hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} ynwenners en is dêrmei nei [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] de op twa nei grutste stêd fan [[Eastfryslân]]. Lier is oarspronklik ûntstien oan 'e iggen fan 'e rivier de [[Leda]], mar wreide him letter út nei de [[Iems]] ta. Sa koene ek skippen fan [[see]] de stêd berikke. Troch alle ferkearsferbiningen dy't by Lier gearkomme, wurdt de stêd ek wol de Poarte fan Eastfryslân neamd (''Tor Ostfrieslands''). Yn 'e lette [[14e iuw|fjirtjinde]] en iere [[15e iuw|fyftjinde iuw]] wie Lier troch tadwaan fan 'e [[haadling]] [[Fokko Ukena]] it politike sintrum fan Eastfryslân. Lykwols krige it pas yn it [[1823]] [[stedsrjochten]]. Yn earder tiden wie Lier in [[flekke]], mar it funksjonearre yn 'e praktyk al folle langer as in stêd. De âlde binnenstêd mei syn histoaryske huzen makket Lier ta ien fan 'e moaiste stêden fan 'e regio.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Utjouwer Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, side 127.&lt;/ref&gt; Fjouwer [[stins|boargen]], in ferskaat oan monumintale bouwurken, en tsjerken út ferskillende iuwen binne yn 'e stêd werom te finen.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|left|It stee dêr’t de Leda yn de Iems oer giet.]]
Lier leit yn it suden fan de regio [[Eastfryslân]] yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd leit sa likernôch 20 kilometer eastlik fan de provinsje Grinslân, en sa’n 40 kilomter westlik fan [[Aldenburch]]. It âlde Lier is oan de [[Leda]] ûntstien, net sa fier fan it plak dêr’t de Leda oer giet yn de Iems. De stêd Lier waard grutter en grinzet hjoed-de-dei yn it westen oan de rivier de Iems. Sûnt de stedsdielen Bingum en Nettelboarch yn 1972 ûnderdiel waarden fan de gemeente Lier leit it stedsgebiet ek westlik fan de Iems en súdlik fan de Leda. De skippen dy’t fan see komme farre troch in seeslûs dy’t de haven beskermet.

=== Geology ===
It sintrum fan de stêd leit op in útrinner fan in Aldenburchske-Eastfryske [[geast (sân)|geastrêch]] út de [[iistiid]]. Benammen yn it sintrum en yn dielen fan Loga en Logabirum bestiet de grûn faak út sân en blokliem. Om de geastrêch hinne leit yn it westen, suden en súdeasten de sompige grûn fan de Iems en de Leda. Dêrneist bestiet it gebiet om de rivieren hinne ek út feangrûn mei in laach slyk der oerhinne. Yn it noardeastlike diel fan it stedsgebiet, yn it noarden fan it stedsdiel Logabirum, bestiet de boaiem ek út feangrûn. Oarspronklik leinen yn it noarden fan de stêd noch ferskillende sânbulten, mar dy binne oan it begjin fan de 20e iuw ôfgroeven. Hjoed-de-dei leit it stedsgebiet tusken ien en sân meter boppe seenivo.&lt;ref&gt;[http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Leer_Wessels.pdf Arbeitsgruppe der Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft, Paul Weßels: ''Stadt und Landkreis '']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Utjouwerij Isensee, Aldenboarch 1998, ISBN 3-89598-534-1, side 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klimaat ===
Lier leit yn in reedlike sône en it klimaat wurdt beynfloede troch de [[Noardsee]]. Yn de simmer binne de deistige temperatueren leger as yn it binnenlân, yn ‘e winter binne de temperatueren ornaris heger as yn it binnenlân.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] leit Lier yn in gebiet mei de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; Binnen dy matige sône is Lier ûnderdiel fan it ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. It klimaat is maritym mei relatyf kâlde simmers mei relatyf in protte rein, mar de winters binne myld en der falt net in protte snie.

It waarstasjon dat it tichste by Lier leit is yn Emden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-triem, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Trochsnee jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rein (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sinne (oeren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Reindagen
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Boarne: &lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fan de webside holidaycheck.de&lt;/ref&gt;

=== Buorgemeenten ===
De stêd Lier leit sintraal op it fêstelân fan it distrikt Lier. It grinzet oan sân fan de alve gemeenten yn it distrikt Lier. Dat binne (mei de klok mei) de gemeenten [[Samtgemeinde Hesel|Hesel]], [[Samtgemeinde Jümme|Jumme]], [[Rhauderfehn|Rauderfean]], [[Westoverledingen]], [[Weener]] (gemeente mei stedsrjocht), en de gemeenten [[Jemgum]] en [[Moormerland|Moarmerlân]].

=== Stedsdielen ===
[[Ofbyld:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px| De stedsdielen fan Lier.]]
Lier hat njoggen stedsdielen. Dat binne it sintrum, [[Bingum]], [[Heisfelde]], [[Hohegaste]], [[Leerort]], [[Loga (Lier)|Loga]], [[Logabirum]], [[Nettelburg]] en [[Nüttermoor]]. De stedsdielen Nettelburg en Bingum wurde fan de rest fan it stedsgebiet skaat omdat se oan de oarekant fan in rivier lizze. It stedsdiel Nettelburg leit súdlik fan de Leda yn it [[Oerledingerlân]], Bingum leit westlik fan de Iems yn it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]. Der binne ek noch plakken dy’t wol by Lier hearre, mar gjin stedsdiel binne of dêrby hearre, foarbylden dêrfan binne Siebenbergen, Logaerfeld en Eisinghausen.

Omdat der sa likernôch 34.000 minsken op in oerflak fan 70,3 fjouwerkante kilometer wenje, hat Lier de twadgrutste befolkingstichtens. Mei 486 minsken de fjouwerkante meter leit de befolkingstichtens net allinnich heger as it Eastfryske gemiddelde mar ek boppe de trochsnee befolkingstichtens fan de dielsteat [[Leechsaksen]] (sa’n 168 minsken de km²) en fan [[Dútslân]] (sa’n 230 minsken de km²).
Ticht beboud binne it sintrum en de stedsdielen Leerort, Heisfelde en dielen fan Loga. De oare stedsdielen binne lang sa ticht beboud net en op guon plakken hawwe se sels in agrarysk karakter. Dat jildt benammen foar Hohegaste en Nettelburg dy’t beide gjin eigen sintrum hawwe.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Leerort.jpg|thumb|De resten fan de fêsting [[Leerort]].]]
De namme Lier waard om it jier 792 hinne bekend. De Fryske apostol en biskop fan Munster [[Liudger]] reizge yn opdracht fan [[Karel de Grutte]] troch de Fryske lannen, en boude in tsjerke yn Lier.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

Yn de lette 14e en iere 15e iuw waard Lier troch de Eastfryske haadling [[Focko Ukena]] ta it politike sintrum fan Eastfryslân makke. Hy boude om it jier 1421 hinne de Fockenboarch en hy neamde himsels Haadling fan Lier. Focko Ukena hie in ferbûn mei de piraten, hy hie [[Okko II tom Brok]] yn de [[Slach fan Detern]] en de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein, en de striid mei de ierdsbiskop fan Bremen en de greven fan Aldenboarch wûn. De Eastfryske boeren fielden har troch de hieltyd tanimmende ynfloed en macht fan Ukena bedrige. It [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] fersette him tsjin Focko Ukena en belegere de Fockenboarch yn it jier 1430. By dy belegering waard de boarch mei de grûn lykmakke. Neffens skiedkundige [[Ubbo Emmius]] en oare skriuwers koenen minsken dy’t in bedriging foar de [[Fryske frijheid]] wienen gjin beskûl mear sykje yn de boarch. Net fier fan de Fockenboarch boude ien út de neiteam fan Ukena, Hayo Unken, de Harderwykenboarch yn de lette 15e iuw. De befolking seach Hayo Unken en syn Harderwykenboarch net as in bedriging foar de Fryske frijheid.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

De [[Cirksena]]’s en de [[Hânze]]stêd [[Hamboarch]] bouden nije hannelsrûtes troch de Fryske lannen. Yn dy tiid waard de boarch Stikhuzen boud as beskerming foar dy rûtes. Yn it jier 1453 kaam de fêsting [[Leerort]], en dêrmei de stêd Lier, ûnder it bewâld fan [[Ulrich Cirksena]]. Under de neiteam fan Ulrich Cirksena waard Leerort de sterkste fêsting yn ‘e regio. Cirksena waard yn 1464 ferheven ta greve fan Eastfryslân. De stêd hat noch in aardich skoft residinsjestêd west fan de Eastfryske greven. Hja wienen yn de 16e iuw wol gauris yn Leerort. Dêrnei waard Auwerk de residinsjestêd. Yn 1508 krige Lier syn merkrjocht. Truch de hannel dy’t dêrtroch ûntstie koe de stêd groeie. Sa hie de stêd om it jier 1600 hinne tusken de 3.000 en 5.000 umwenners en sa likernôch tusken de 500 en 550 huzen. &lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken op de webside leer.de&lt;/ref&gt; De [[waach]] fan Lier waard yn 1714 boud.

Nei de dea fan de lêste foarst fan Eastfryslân yn [[1744]], [[Carl Edzard|Carl Edzard Cirksena]], waard Eastfryslân en dêrmei de stêd Lier ûnderdiel fan [[Prusen]]. In jiermannich letter begûn de [[Sânjierrige Kriich]] wêryn’t Lier beset waard troch Frânske en Eastenrykske troepen yn it jier 1757. De stêd waard net fan soldaten plondere mar de skea dy’t hja tabrochten wie heech. Twa-tredde fan alle skea yn de Sânjierrige Kriich yn Eastfryslân wie yn Lier en de Evenboarch.
[[Ofbyld:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|De haven fan Lier om 1850 hinne.]]

De stêd krige yn 1856 in treinferbining mei de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, dy’t [[Emden]] yn it noarden ferbûn mei it [[Ruhrgebiet]] yn it suden. Yn 1866 kaam Eastfryslân, en dêrmei ek Lier, ûnder it bewâld fan [[Prusen]]. Under it nije bestjoer waard fierder wurke oan de ynfrakstruktuer. Tusken 1867 en 1869 waard de treinferbining nei [[Aldenboarch]] boud, yn 1876 kaam dêr it spoar nei [[Nijeskâns]] by. Dêrmei waard Lier it sintrale punt foar it (trein-)ferkear yn Eastfryslân. Yn 1990 kaam der noch in spoarferbining by nei [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] nei [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] ta. Dy treinferbining (foar lytse treinen) hold yn 1956 op te bestean foar persoansferfier, yn 1967 waard de tsjinst foar it ferfier fan guod ek stilset.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Lier net sa bot rekke troch bombardeminten, lykas yn de stêd Emden wol it gefal wie. De stêd waard op 28 april 1945 ynnommen troch de Kanadezen. Yn de earste jierren nei de oarloch stie de stêd Lier en it distrikt Lier ûnder it bewâld fan in Britske militêre kommandant. Yn 1946 waarden de earste politike partijen wer talitten en yn itselde jier waarden op 15 septimber de earste nije ferkiezings holden. Nei de oarloch groeide it ynwennertal hurd troch de komst fan flechtlingen út de eardere Dútske ryksgebieten dy't fuort nei de oarloch ûnderdiel waarden fan Poalen (eastlik fan de rivieren [[Oder]] en [[Neisse]]). 
[[Ofbyld:LeerStreet.jpg|thumb|Tusken 1971 en 1990 waard de histoaryske binnenstêd fan Lier renovearre.]]
By de ein fan de oarloch yn 1945 hie de stêd sa'n 14.200 ynwenners, fiif jier dêrnei kaam it ynwennertal boppe de 20.000 út.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 116.&lt;/ref&gt; Yn 1950 wennen 5.578 flechtlingen yn Lier, 27,1 persint fan de hiele stedsbefolking. De stêd hie dêrtroch in grut ferlet fan nije wenningen wêrfan de stêd sels ek opdracht joech om nije huzen te bouwen. Troch de flechtlingen, en de weromkommende Dútske soldaten dy't nei de oarloch earst noch finzen holden waarden, hie de stêd ekonomyske problemen. Der wie lang net genôch wurk foar alle ynwenners. De stêd Lier en it distrikt Lier wurken oan safolle mooglik fasiliteiten dy't nedich wienen om nije bedriuwen nei de stêd ta te heljen. Tusken 1948 en 1960 groeide it tal yndustriële bedriuwen fan 20 nei 36, it tal hannelsûndernimmingen groeide yn dyselde tiid fan 20 nei 36.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

Yn it jier 1950 krige Lier in nij wapen. It stedswapen waard tekene neffens in ôfdruk fan in segel út it jier 1639. Op 1 oktober 1955 krige Lier syn status as selsstannige stêd. Yn 1968 waarden Heisfelde en Loga stedsdielen fan Lier, yn 1971 folge Leerort ek. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg en Nüttermoor waarden yn it jier 1972 stedsdielen fan Lier, sadat it ynwennertal fan de stêd foar it earst boppe de 30.000-ynwenners-grins kaam te lizzen.

Yn 1971 waard begûn mei de renovaasje fan de histoaryske binnenstêd. Neffens de oarspronklike plannen wie it de bedoeling en sanearje it hiele gebiet. Nei ferskillende aksjes fan de befolking waarden de politisy oerhelle om net alles mei de grûn lyk te meitsjen en de âlde bouwurken te renovearjen. It renovaasjewurk waard tusken 1971 en 1990 útfierd. De fernijde histoaryske binnenstêd hie in positive ynfloed op it toerisme en makke fan Lier de meast favorite winkelstêd yn Eastfryslân.

== Befolking ==
Ynwenners fan Lier wurde yn it Dútsk ''Leeraners'' neamd.

Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier &lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ynwennertallen] op de webside leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; fasiliteiten ==
=== Ekonomy ===
De haven fan Lier leit sawat hûndert kilometer fan de Noardsee ôf (by [[Boarkum]]). Troch in slûs is de haven fan Lier skaat fan de Leda en de Iems. Yn 2011 waard yn de haven fan Lier 623.000 ton oan guod omslein.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] út de ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; De Bünting groep sit sûnt [[1806]] yn Lier en is ien fan de grutste wurkjouwers fan de stêd. Bünting is eigener fan ferskate supermerken, mar it bedriuw is mear bekend om syn East-Fryske tee.

=== Ferkear ===
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn East-Fryslân]]
Twa [[autodyk|autobahnen]] (gongwegen) kruse benoarden Lier, de [[Bundesautobahn 28|A 28]] (Lier - Bremen) en de [[Bundesautobahn 31|A 31]] (Emden - Oberhausen, [[Ruhrgebiet]]). De stêd hat sels trije ferbinings mei de gongwegen. Noardwestlik fan de stêd giet de A31 fia de [[Iemstunnel]] ûnder de Iems troch. Ut it suden komt de [[Bundesstraße 70|B70]] fan [[Papenburch]] troch de stêd hinne nei it Moarmerlân yn it noarden. De [[B436]]/E22 begjint yn [[Weener]] en giet ek dwers troch de stêd hinne nei it plak [[Sande]].

It treinstasjon fan Lier is in oerstapstasjon mei út it suden/súdwesten wei de trein fan [[Grins (stêd)|Grins]] en Munster, nei it noarden ta it spoar nei de haven fan Emden (mei grutte VW fabryk) en nei it easten leit it spoar nei Bremen.

Noardlik fan de stêd leit it fleanfjild Lier-Papenburch dat passazjiers ferfiert nei oare fleanfjilden yn de buert, benammen toeristen nei de East-[[Fryske eilannen|East-Fryske eilannen]]. In grut ynternasjonaal fleanfjild wat tichtby it fleanfjild fan Lier leit is dat fan Bremen. Yn 2002 krige de stêd in priis foar de meast fyts freonlike stêd yn Nedersaksen. Reden dêrfoar wie it grutte oantal fytspaden.

Lier hat in grutte haven mei in protte skippen - likernôch 20 persint fan de Dútske hannelsfloat is yn Lier registrearre.

=== Media ===
By de ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' yn Lier wurdt de ''Ostfriesen-Zeitung'' makke dy’t rûnom yn Eastfryslân abonnees hat en fan moandei oant en mei sneon ferskynt. It stedsdiel Bingum leit yn it Reiderlân en kriget dêrom de ''Rheiderland-Zeitung'' út Weener dy’t ek fan moandei oant en mei sneon besoarge wurdt.

Ferskate blêden dy’t mei eigen advertinsjes betelle wurde (lykas de ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskine elke wike of elke moanne en skriuwe oer lokaal nijs.

Yn de stêd is ek noch in studio fan radiostasjon ''Radio Ostfriesland''.

=== Skoalle ===
Yn lier binne sân basisskoallen en ferskate skoallen foar it fuortset ûnderwiis. De Teletta Gross Gymnasium en it Ubbo-Emmius-Gymnasium hawwe elk mear as 1.000 learlingen. It Ubbo-Emmius-Gymnasium is nei it Johannes-Althusius-Gymnasium Emden en it Ulrichsgymnasium Norden it tredâldste gymnasium fan Eastfryslân. De seefeartskoalle yn Lier is ûnderdiel fan de hegeskoalle Emden/Lier. Yn de stêd is ek in ‘’Folkshegeskoalle’’ foar it bestjoerlike distrikt Lier, fierders hat Lier de Beropsakademy Eastfryslân, de distriksmuzykskoalle (foar it ‘’Landkreis’’), it stúdzjeseminar Lier, de Bestjoer en Ekonomy Akademy, en ferskillende private ynstellingen.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt;

== Polityk ==
[[Ofbyld:Leer 2023 (1).jpg|thumb|Lier út it fleantúch wei sjoen]]
[[Ofbyld:LeerHarbour.jpg|thumb|Haven fan Lier]]
=== Stedsried ===
De stedsried (gemeenteried) fan Lier hat 38 sitten. It tal sitten is fêstlein yn de Leechsaksyske gemeenteriedswet foar gemeenten tusken 30.001 en 40.000 ynwenners.&lt;ref&gt;[http://www.nds-voris.de/jportal/?quelle=jlink&amp;query=KomVerfG+ND&amp;psml=bsvorisprod.psml&amp;max=true Niedersächsisches Kommunalverfassungsgesetz] fon 17. Dezember 2010&lt;/ref&gt; Nei't de riedsleden keazen binne hawwe se in termyn fan fiif jier.

Hjirûnder stiet it resultaat fan de ferkiezings fan 11 septimber 2011:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Prosint
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Sitten
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Opmerking 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 30,4% || 12 || align=&quot;left&quot; | − 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 25,7% || 10 || align=&quot;left&quot; | + 3 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 21,1% || 8 || align=&quot;left&quot; | + 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG)''
| 11,7% || 4 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''ChristDemokratische Leeraner (CDL)''
| 6,4% || 2 || align=&quot;left&quot; | − 2 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Die Linke]]
| 2,8% || 1 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 1,9% || 1 || align=&quot;left&quot; | − 1 sit
|}

=== Boargemaster ===
Sûnt 1997 wurdt de boargemaster fan Lier direkt keazen. Op dit stuit is Wolfgang Kellner de boargemaster fan Lier. By de boargemasterferkiezings fan 2001 makke er gading as selsstannige kandidaat (sûnder in partij te fertsjintwurdigjen) foar it amt fan boargemaster. By de ferkiezings fan 2006 waard er fannijs as boargemaster keazen. 

=== Fertsjintwurdiger yn it dielsteatparlemint ===
De fertsjintwurdiger fan kiesdistrikt 83 (Lier) is Ulf Thiele (CDU) út Uplengen. Yn 2003 wie er ek al winner fan kiesdistrikt 83. By de ferkiezings foar it dielsteatparlemint fan 2008 seagen de resultaten der sa út:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 83 Lier, boarne: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 44,3% || Thiele || 42,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[SPD]]
| 30,5% || Hein || 31,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 6,5% || Schachner || 6,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[FDP]]
| 3,0% || Brüggemann || 6,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Linke]]
| 6,0% || Junker || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Friesen]]
| 2,7% || Rademacher || 2,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Selsstannige kandidaat
| 7,1% || Koch || ---
|}

=== Fertsjintwurdiger yn de Bûnsdei ===
By de ferkiezings foar de Bûnsdei yn Berlyn is Lier ûnderdiel fan kiesdistrikt 26 Unterems, dy't út it Landkreis Lier en it noardlike diel fan Landkreis Emsland bestiet. It kiesdistrikt ûntstie by de Bûnsdeiferkiezings fan 1980 en is nei de tiid net mear feroare.

Fertsjintwurdiger foar kiesdistrikt 26 yn 'e Bûnsdei is Gitta Connemann fan it CDU.

By de Bûnsdeiferkiezings fan 2009 waarden de neikommende resultaten helle:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 26 Unterems, boarne: Der Bundeswahlleiter.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| CDU
| 45,2% || Connemann || 39,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| SPD
| 29,3% || Borde || 27,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Bündnis&amp;nbsp;90&amp;nbsp;/&lt;br /&gt;Die&amp;nbsp;Grünen
| 7,4% || Lenger || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| FDP
| 9,5% || Goldmann || 12,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Die Linke
| 7,4% || Junker || 8,7%
|}

=== Partnerstêden ===
* {{Flagge UK}} [[Trowbridge]] (GB)
* {{Flagge PL}} [[Elbląg]] (PL)

== Ferdivedaasje ==
[[Ofbyld:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Evenburch]]
[[Ofbyld:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Stedhûs]]
[[Ofbyld:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Grutte tsjerke]]
=== Bouwurken ===
Lier is bekend om syn histoaryske binnenstêd, dy't him ûnderskaat fan oare sintra yn Eastfryslân. Yn de stêd binne 365 bouwurken dy't as selsstannige bouwurken in monumintale status hawwe. Dêr komme noch 35 ensembles by dy't meiïnoar 233 bouwurken fertsjintwurdigje.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 Webside leer.de oer monumintale bouwurken (''Denkmalschutz'')]&lt;/ref&gt;

It Riedhûs fan 1894 en de waach út 1714 binne tegearre ien ensemble. It Riedhûs is ûntworpen yn [[Renêssânse]]styl en de waach is ûntworpen yn [[Barok (stylperioade)|Barokstyl]]. In oare gebou mei ynfloeden fan de Barok is it kantongerjocht út 1720.

De Ledasperrwerk is in wetterkearing dy't de stêd tsjin heech wetter beskermje moat en is yn 1954 oplevere. De Jann-Berghaus-Brücke is de grutste klapbrêge fan [[Europa]] en hat in trochfarbreedte fan 56 meter. 

Yn Lier binne der fjouwer saneamde boargen. By de beide âldste boargen giet it om [[stins|stinzen]], de oare twa giet it om slotten. De Harderwykenboarch is yn 'e earste helte fan de 15e iuw boud en is dêrmei de âldste noch hieltyd besteande boarch fan Lier. De Haneboarch is fan it jier 1621. Om 1650 hinne waard de Evenboarch boud, wêrfan de foarboarch hjoed-de-dei noch bewarre bleaun is. It slot waard yn 1861 yn nijgoatyske styl omboud, en rekke yn de Twadde Wrâldkriich skansearre. Fan 2004 oant en mei 2006 is de Evenboarch neffens histoaryske plannen rekonstruearre. De bou fan de Philppsboarch wie om 1730 hinne klear en is in slot yn Barokstyl.

De meast bekend tsjerken fan de stêd binne de Luterske tsjerke (boujier 1675) en de Grutte tsjerke (1785-1787). De Grutte Tsjerke is haadtsjerke fan de evangelysk-reformearden fan Dútslân.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], sjoen op 28 juny 2013&lt;/ref&gt;

=== Parken ===
Yn Lier binne ferskillende parken lykas it slotpark fan de Evenboarch en it Philippsburger Park fan de Philippsboarch. It grutste park is it Julianenpark út 1889. It park mei dobbe waard boud op inisjatyf fan greve Carl Georg von Wedel en waard yn 1929 troch de stêd Lier oerkocht.

Yn juny 2011 waard oan de westkant fan de stêd, tichtby de Iems, it modelpark ''Leeraner Miniaturland'' iepene. Yn in hal mei in grutte fan 1.200 m² binne op 520 m² mear as 1.000 miniatuerhúskes en oare kulturele bouwurken út Eastfryslân op in skaal fan 1:87 neiboud. Om de hal hinne is in grien gebiet ûntstien dat in soad op in park liket. 

Yn it stedsdiel Logabirumerfeld leit in [[kûlisselânskip]] mei relatyf in protte beamwâlen, it stedsdiel Logabirum bestiet foar in part út boskgebiet.

=== Musea ===
* Böke-Museum - mei wurk fan [[Karl-Ludwig Böke]] en oare keunstners
* Keunstsintrum Coldam
* Haus Samson - East-Fryske wenkultuer út de 18e en 19e iuw
* Heimatmuseum - regionaal museum mei benammen skiednis fan de skipfeart
* Museumhaven 
* Teemuseum 
* &quot;Prinz Heinrich&quot; - skip út 1909

=== Eveneminten ===
Yn 'e hjerst fan elk jier wurdt de ''Gallimarkt'' holden wêrfan de histoarje weromgiet nei it jier 1508. It is de grutste jiermerk yn it noardwesten fan Dútslân. As ûnderdiel fan de jiermerk binne yn de Ostfrieslandhalle 3.000 plakken foar de byhearrende feemerk. Om de twa jier wurdt de ''Ostfrieslandschau'', in beurs foar bedriuwen en ferieningen út de regio, holden.

De ''Ossiloop'' is in hurdrinevenemint dy't elk jier holden wurdt en begjint yn it Julianenpark en einiget yn Bensersiel. In oar sportevenemint is de ''Citylauf Leer'' mei sa'n 2.000 dielnimmers dy't sûnt 1991 troch de polysje fan Lier en Emden organisearre wurdt op de earste snein fan septimber.

Elk jier yn july wurdt it evenemint ''Leer Maritim'' holden, in ynternasjonaal barren dêr't rekreanten mei harren boaten oan meidogge.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; It sportive hichtepunt dêrby is de drakeboatregatta. Yn elk ûneven jier wurdt tagelyk mei Leer Maritim in stedsfeest holden. In oar wettersportevenemint dat elk jier weromkomt is de tradisjonele roeiregatta yn de lêste wike fan augustus of de earst wike fan septimber. 

Yn it ''Kulturzentrum Zollhaus'' wurde regelmjittich konserten jûn. Dêrneist wurde dêr kabaretfoarstellingen holden en it berneteater. In oar poadium foar konserten is it Jugendzentrum (jeugdsintrum) dêr't út en troch ek wol bekendere artysten spylje. Der wurde ek eveneminten holden yn de ''Kulturspeicher'', in âlde havenloads út 1778.

== Ferneamde ynwenners ==
=== Berne yn Lier ===
* [[Fokko Ukena]] (1370–1436), Eastfryske haadling
* [[Petrus Hofstede de Groot]] (1802-1886), Nederlânsk teolooch 
* [[Onno Klopp]] (1822–1903), histoarikus

=== Bining mei Lier ===
* [[Ubbo Emmius]] (1547–1625), histoarikus
* [[Marron C. Fort]] (* 1938), [[taalkunde|taalkundige]]

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [http://www.stadt-leer.de De stêd Leer]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
}}

{{Koördinaten|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
{{WikenLier}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Lier (stêd)| ]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>4pwfpv86emlfa0adpd9198xz53hozht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19099</id>
    <revision>
      <id>1223702</id>
      <parentid>1023948</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19709-91</username>
        <id>57510</id>
      </contributor>
      <origin>1223702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3018" sha1="a5huyf0o6q0loccotvpvq6od83x732l" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = République Gabonaise |
namme = |
flagge = Flag of Gabon.svg |
wapen = Coat of arms of Gabon.svg|
lokaasje = LocationGabon.svg |
motto = &lt;/small&gt; |
folksliet = ''La Concorde'' |
taal = [[Frânsk]] |
haadstêd = [[Libreville]] |
steatsfoarm = Republyk |
oerflak =  |
pctwetter = 3,8 |
ynwenners =  | teljier =  |
munt = CFA-frank | muntkoade = XAF |
tiidsone = 13 |
feestdei = [[12 maart]] |
lânkoade = GAB |
ynternet = .ga |
tillefoan = 241 |
}}
'''Gabon''', offisjeel de '''Gaboneeske Republyk''', is in lân yn West-[[Afrika]]. De haadstêd is [[Libreville]].

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Gabon wurdt begrinzge troch:
* [[Ekwatoriaal Guinee]] en [[Kameroen]] yn it noarden;
* [[Kongo-Brazzaville]] yn it easten en suden.
* de [[Atlantyske Oseaan]] yn it westen.

=== Lânskip ===
Gabon leit by de [[evener]] en beskikt oer in tropysk klimaat. Meastepart fan it lân (om-ende-by 85%) is oerdekt mei [[reinwâlden]]. 
 
Oan de kust lizze [[mangrovebosken]] dy't stadichoan oergeane yn in kustsavanne. Yn it binnenlân leit op goed 1.000 meter hichte in grut plato (it [[Birougou-berchtme]]) dat foar it grutste part bedekt is troch tropysk reinwâld. De heechste berch is [[Mont Ibûndy]] op 1575 meter hichte. It súdeasten fan it lân bestiet út drûch [[savanne]]gebiet.

De langste rivier fan Gabon is de [[Ogooué]].

== Skiednis ==
Neidat de [[Portugal|Portegezen]] yn de twadde helte fan [[15e iuw]] de kust fan West-[[Afrika]] ûntdekt hienen, stiften Jeropeanen oan de kust hannelsposten foar grûnstoffen- en slavenhannel. Yn [[1872]] waard it gebiet fan it tsjintwurdige Gabon troch de [[Frankryk|Frânsken]] yn besit nommen. Gabon waard mei [[Kongo-Brazzaville]], [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] en [[Tsjaad]] feriene ta de Frânske koloanje [[Frânsk Ekwatoriaal Afrika]]. Yn [[1945]] hearde it gebiet by de &quot;Union Francaise&quot; en yn [[1960]] waard it ûnôfhinklik. De nije grûnwet foarsjocht deryn dat om de fiif jier in nij parlemint keazen wurde kin en rjochtstreekse ferkiezings fan de presidint.

== Demografy ==
=== Befolking ===
Gabon wurdt troch in grut ferskaat oan folken (sa'n 40 groepen) bewenne. De grutste etnyske groep is de [[Fang (folk)|Fang]], ek wol [[Pangwe]] neamd, dêr't om-ende-by in tredde fan de befolking ta heart. Oare grutte folken binne de [[Adouma]], [[Eshira]], [[Kota]] en de [[Okande]]. Ien persint fan de befolking (15.000 oant 20.000 minsken) heart ta de [[pygmeeën]], de earste bewenners fan Gabon.

=== Religy ===
It meastepart fan de befolking, sirka 60% is [[kristendom|kristen]], dêr't 52% fan [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] en 8% [[protestantisme|protestantsk]] is. Mar 1% fan de befolking is [[moslim]]. It oare part, 39% hinget in tradisjonele [[natoerreligy]] oan.

{{Koördinaten|0_41_0_S_11_30_0_E_type:country_region:GA|4°S -2°N, 9°-14°O}}

[[Kategory:Gabon| ]]
[[Kategory:Lân yn Afrika]]
[[Kategory:Histoaryske Frânske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>a5huyf0o6q0loccotvpvq6od83x732l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223703</id>
      <parentid>1223702</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19709-91</username>
        <id>57510</id>
      </contributor>
      <origin>1223703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3002" sha1="kwe37jbju3fxwnrmi2e2zvrdbyv3iy5" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Gabon |
namme = |
flagge = Flag of Gabon.svg |
wapen = Coat of arms of Gabon.svg|
lokaasje = LocationGabon.svg |
motto = &lt;/small&gt; |
folksliet = ''La Concorde'' |
taal = [[Frânsk]] |
haadstêd = [[Libreville]] |
steatsfoarm = Republyk |
oerflak =  |
pctwetter = 3,8 |
ynwenners =  | teljier =  |
munt = CFA-frank | muntkoade = XAF |
tiidsone = 13 |
feestdei = [[12 maart]] |
lânkoade = GAB |
ynternet = .ga |
tillefoan = 241 |
}}
'''Gabon''', offisjeel de '''Gaboneeske Republyk''', is in lân yn [[West-Afrika]]. De haadstêd is [[Libreville]].

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Gabon wurdt begrinzge troch:
* [[Ekwatoriaal Guinee]] en [[Kameroen]] yn it noarden;
* [[Kongo-Brazzaville]] yn it easten en suden.
* de [[Atlantyske Oseaan]] yn it westen.

=== Lânskip ===
Gabon leit by de [[evener]] en beskikt oer in tropysk klimaat. Meastepart fan it lân (om-ende-by 85%) is oerdekt mei [[reinwâlden]]. 
 
Oan de kust lizze [[mangrovebosken]] dy't stadichoan oergeane yn in kustsavanne. Yn it binnenlân leit op goed 1.000 meter hichte in grut plato (it [[Birougou-berchtme]]) dat foar it grutste part bedekt is troch tropysk reinwâld. De heechste berch is [[Mont Ibûndy]] op 1575 meter hichte. It súdeasten fan it lân bestiet út drûch [[savanne]]gebiet.

De langste rivier fan Gabon is de [[Ogooué]].

== Skiednis ==
Neidat de [[Portugal|Portegezen]] yn de twadde helte fan [[15e iuw]] de kust fan West-[[Afrika]] ûntdekt hienen, stiften Jeropeanen oan de kust hannelsposten foar grûnstoffen- en slavenhannel. Yn [[1872]] waard it gebiet fan it tsjintwurdige Gabon troch de [[Frankryk|Frânsken]] yn besit nommen. Gabon waard mei [[Kongo-Brazzaville]], [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] en [[Tsjaad]] feriene ta de Frânske koloanje [[Frânsk Ekwatoriaal Afrika]]. Yn [[1945]] hearde it gebiet by de &quot;Union Francaise&quot; en yn [[1960]] waard it ûnôfhinklik. De nije grûnwet foarsjocht deryn dat om de fiif jier in nij parlemint keazen wurde kin en rjochtstreekse ferkiezings fan de presidint.

== Demografy ==
=== Befolking ===
Gabon wurdt troch in grut ferskaat oan folken (sa'n 40 groepen) bewenne. De grutste etnyske groep is de [[Fang (folk)|Fang]], ek wol [[Pangwe]] neamd, dêr't om-ende-by in tredde fan de befolking ta heart. Oare grutte folken binne de [[Adouma]], [[Eshira]], [[Kota]] en de [[Okande]]. Ien persint fan de befolking (15.000 oant 20.000 minsken) heart ta de [[pygmeeën]], de earste bewenners fan Gabon.

=== Religy ===
It meastepart fan de befolking, sirka 60% is [[kristendom|kristen]], dêr't 52% fan [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] en 8% [[protestantisme|protestantsk]] is. Mar 1% fan de befolking is [[moslim]]. It oare part, 39% hinget in tradisjonele [[natoerreligy]] oan.

{{Koördinaten|0_41_0_S_11_30_0_E_type:country_region:GA|4°S -2°N, 9°-14°O}}

[[Kategory:Gabon| ]]
[[Kategory:Lân yn Afrika]]
[[Kategory:Histoaryske Frânske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>kwe37jbju3fxwnrmi2e2zvrdbyv3iy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223704</id>
      <parentid>1223703</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19709-91</username>
        <id>57510</id>
      </contributor>
      <origin>1223704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="0r8dhecssbeoje5vt5k8qvjg34d4jac" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Gabon |
namme = |
flagge = Flag of Gabon.svg |
wapen = Coat of arms of Gabon.svg|
lokaasje = LocationGabon.svg |
motto = &lt;/small&gt; |
folksliet = ''La Concorde'' |
taal = [[Frânsk]] |
haadstêd = [[Libreville]] |
steatsfoarm = Republyk |
oerflak =  |
pctwetter = 3,8 |
ynwenners =  | teljier =  |
munt = CFA-frank | muntkoade = XAF |
tiidsone = 13 |
feestdei = [[12 maart]] |
lânkoade = GAB |
ynternet = .ga |
tillefoan = 241 |
}}
'''Gabon''', offisjeel de '''Gaboneeske Republyk''', is in lân yn [[Sintraal-Afrika]]. De haadstêd is [[Libreville]].

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Gabon wurdt begrinzge troch:
* [[Ekwatoriaal Guinee]] en [[Kameroen]] yn it noarden;
* [[Kongo-Brazzaville]] yn it easten en suden.
* de [[Atlantyske Oseaan]] yn it westen.

=== Lânskip ===
Gabon leit by de [[evener]] en beskikt oer in tropysk klimaat. Meastepart fan it lân (om-ende-by 85%) is oerdekt mei [[reinwâlden]]. 
 
Oan de kust lizze [[mangrovebosken]] dy't stadichoan oergeane yn in kustsavanne. Yn it binnenlân leit op goed 1.000 meter hichte in grut plato (it [[Birougou-berchtme]]) dat foar it grutste part bedekt is troch tropysk reinwâld. De heechste berch is [[Mont Ibûndy]] op 1575 meter hichte. It súdeasten fan it lân bestiet út drûch [[savanne]]gebiet.

De langste rivier fan Gabon is de [[Ogooué]].

== Skiednis ==
Neidat de [[Portugal|Portegezen]] yn de twadde helte fan [[15e iuw]] de kust fan West-[[Afrika]] ûntdekt hienen, stiften Jeropeanen oan de kust hannelsposten foar grûnstoffen- en slavenhannel. Yn [[1872]] waard it gebiet fan it tsjintwurdige Gabon troch de [[Frankryk|Frânsken]] yn besit nommen. Gabon waard mei [[Kongo-Brazzaville]], [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] en [[Tsjaad]] feriene ta de Frânske koloanje [[Frânsk Ekwatoriaal Afrika]]. Yn [[1945]] hearde it gebiet by de &quot;Union Francaise&quot; en yn [[1960]] waard it ûnôfhinklik. De nije grûnwet foarsjocht deryn dat om de fiif jier in nij parlemint keazen wurde kin en rjochtstreekse ferkiezings fan de presidint.

== Demografy ==
=== Befolking ===
Gabon wurdt troch in grut ferskaat oan folken (sa'n 40 groepen) bewenne. De grutste etnyske groep is de [[Fang (folk)|Fang]], ek wol [[Pangwe]] neamd, dêr't om-ende-by in tredde fan de befolking ta heart. Oare grutte folken binne de [[Adouma]], [[Eshira]], [[Kota]] en de [[Okande]]. Ien persint fan de befolking (15.000 oant 20.000 minsken) heart ta de [[pygmeeën]], de earste bewenners fan Gabon.

=== Religy ===
It meastepart fan de befolking, sirka 60% is [[kristendom|kristen]], dêr't 52% fan [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] en 8% [[protestantisme|protestantsk]] is. Mar 1% fan de befolking is [[moslim]]. It oare part, 39% hinget in tradisjonele [[natoerreligy]] oan.

{{Koördinaten|0_41_0_S_11_30_0_E_type:country_region:GA|4°S -2°N, 9°-14°O}}

[[Kategory:Gabon| ]]
[[Kategory:Lân yn Afrika]]
[[Kategory:Histoaryske Frânske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>0r8dhecssbeoje5vt5k8qvjg34d4jac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter Wilhelm Janssen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20417</id>
    <revision>
      <id>1223740</id>
      <parentid>1037205</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Libben */</comment>
      <origin>1223740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3444" sha1="plq80a90w8csafk0w44lsn7lw249mnd" xml:space="preserve">[[Ofbyld:PW_Janssen.jpg|right|220px|thumb|''Peter Wilhelm Janssen'']]
[[Ofbyld:Amsterdam - Zorgvlied- Grafmonument van W.Janssen.jpg|thumb|220px|It [[grêfmonumint fan P.W. Janssen]] op begraafplak Zorgvlied yn Amsterdam]]
'''Peter Wilhelm Janssen''' ([[Wangereach]], [[8 july]] [[1821]] – [[Amsterdam]], [[4 novimber]] [[1903]]) wie in keapman-filantroop. 

==Libben==
Janssen waard berne op it Dútske waadeilân Wangereach as soan fan de strânfâd Carl Anton Janssen en Elisabeth Andreae. Hy gie al tige jong nei skoalle yn [[Aldenburch]] en ferfear yn 1836 nei [[Bremen (stêd)|Bremen]], dêr't er op in hannelskantoar, û.o. yn tabak, tsjinne.

Hy ferhuze yn 1843 nei [[Amsterdam]] en tsjinne dêr by de firma Lavino. Fan 1848 waard er sels ûndernimmer. Yn 1850 assosjearre er him mei de nôthanneler Barnstorff, mei wa't er oant 1863 gearwurkje soe. Janssen troude op 24 april 1856 mei Folmina Margaretha Peters (15 septimber 1836 - 29 maart 1919), mei wa't er twa soannen en fiif dochters krige. Yn 1865 liet er him naturalisearje ta Nederlanner. Janssen bleau nôthanneler oant 1867; doe krige er kunde oan [[Jacob Nienhuys]] mei wa't er in plantaazje yn Dely begûn en mei wa't er yn 1868 de [[Dely Maatskippij]] opsette.  

As direkteur fan de Dely Maatskippij, de machtichste Nederlânske tabaksmaatskippij yn [[Nederlânsk-Ynje]], fertsjinne Janssen in fermogen. Hy sette doe de [[Janssenstifting]] op. In flink stik fan syn fermogen brûkte hy om de folksklasse te `ferheffen', sa't it doe neamd waard. Hy stuts slompen jild yn wenningbou, sûnenssoarch, ûnderwiis, lânbou en ekonomy.
Yn [[1886]] hearde Janssen oer de earmoedige wenningtastannen op [[It Bilt]], [[Skoatterlân]] en [[Opsterlân]].  Om de minsken foarút te helpen liet hy in soad wenten bouwe en liet er grûn [[ûntginning|ûntginne]]. Yn de súdeasthoeke fan Fryslân sette de stifting wol 40 bibleteken op. Hy is de nammejouwer fan de bekende Janssenkompleksen yn [[Skoatterlân]]. It binne groepen boerespultsjes, om 1900 boud om stôkearme Fryske famyljes in nij libben te bieden.

Janssen wie ien fan de meast foaroansteande Nederlânske ûndernimmers en filantropen út it ''fin-de-siècle''. Yn Fryslân, de [[Achterhoeke]] en [[Amsterdam]], sels yn het Dútske [[East-Fryslân]] en de [[Feriene Steaten]] drage noch tal fan ynstellingen, strjitten en parken de namme fan P.W. Janssen. Syn bern dienen mei it erfde kaptaal itselde. Noch altiten wurde de baten fan it kaptaal brûkt foar algemien nut. Elk jier steunt de P.W. Janssen’s Friesche Stichting tsientallen projekten.

Yn it [[Museum Opsterlân]] wurdt omtinken jûn oan Peter Wilhelm Janssen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Janssen, Peter Wilhelm}}
* {{nl}} [http://pwjanssen.webs.com Side oer it libben fan P.W. Janssen]
* {{nl}} [http://www.pwjanssensfrieschestichting.nl/pwj.htm P.W. Janssens's Friesche Stichting: P.W. Janssen]
}}

{{DEFAULTSORT:Janssen, Peter Wilhelm}}
[[Kategory:Eastfrysk keapman]]
[[Kategory:Eastfrysk ûndernimmer]]
[[Kategory:Eastfrysk filantroop]]
[[Kategory:Dútsk keapman]]
[[Kategory:Dútsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Dútsk filantroop]]
[[Kategory:Nederlânsk keapman]]
[[Kategory:Nederlânsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Nederlânsk filantroop]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Eastfrysk komôf]]
[[Kategory:It Bilt]]
[[Kategory:Skoatterlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Opsterlân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1821]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1903]]</text>
      <sha1>plq80a90w8csafk0w44lsn7lw249mnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jemgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21250</id>
    <revision>
      <id>1223786</id>
      <parentid>1219222</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10201" sha1="2eif26yymk9empwbo029wydblo1a8ik" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Jemgum
| ôfbylding                   = Aerial view of Jemgum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Loftfoto fan Jemgum
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge Jemgum.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wappen_Moormerland.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Jemgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 78,49 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 46 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 1 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 11 doarpen
| adres                       = Hofstraße 2 26844 Jemgum
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_0_N_07_23_0_E_type:adm2nd_zoom:13_region:DE|53° 15' NB, 07° 23' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 012
| postkoade                   = 26802
| netnûmer                    = 04958, 04902
| stifting                    = [[1972]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|31}} 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.jemgum.de/ Webstee Jemgum]
| ôfbylding2                  = Das Rathaus Jemgum (2023).jpg
| ôfbyldingstekst2            = Gemeentehûs fan Jemgum
| ôfbylding3                  = Kirchturm Midlum.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Skeane toer fan Midlum
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 23
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Jemgum in LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Jemgum yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Jemgum''' ([[Eastfrysk (Nederdútsk)|Eastfrysk]]: ''Jemmen'', [[Nederlânsk]] ferâldere: ''Jemmingen'') is in doarp en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], yn de [[lânkring Lier]], oan de [[Iems]]. De gemeente hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Jemgum}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}). De gemeente foarmet mei de buorgemeenten [[Bunde (Dútslân)|Bunde]], [[Weener]] en it doarp [[Bingum]] yn de gemeente [[Lier (stêd)|Lier]], it Dútske diel fan de streek [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] yn [[East-Fryslân]].

== Plakken yn de gemeente Jemgum ==
De gemeente bestiet út alve kearngebieten (''Ortschaften'') en byhearrende buorskippen (''Ortsteile''):

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|-
! Doarpsgebiet || Ynwenners&lt;ref name=&quot;Strukturdaten&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jemgum.de/gemeinde/strukturdaten/ |titel=''Strukturdaten''. }} jemgum.de; oproppen op 2 oktober 2024.&lt;/ref&gt; || Oerflak (km²) || byhearrende buorskippen
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| Jemgum || 1531 || 11,89 || Eppingawehr, Jemgumgaste, Klimpe, Neu-Sappenborg (earder Timpe neamd), Sappenborg
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Ditzum]] || 657 || 10,39 || Aaltukerei (foar in part), [[Ditzumerhammrich]] (foar in part), Großwarpen, Kleinwarpen
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Midlum (Reiderlân)|Midlum]] || 295 || 7,42 || Eppingawehr
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Holtgaste]] || 235 || 8,46 || [[Soltborg]], Groß-Soltborg, [[Bentumersiel]], Jemgumkloster, Deddeborg, Geise
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Pogum]] || 205 || 4,75 || [[Dyksterhusen]]
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Hatzum]] || 160 || 9,79 || Boomborg, Eilingwehr, Hatzumerfehn
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Critzum]] || 158 || 6,97 || Coldeborg, Coldeborger Burgplatz, Coldeborgersiel, Marienchorer Balkhaus
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Nendorp]] || 126 || 4,22 || Wischenborg
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Oldendorp]] || 87 || 5,29 || Arche, Entennest, Ledige Platz, Leegeplatz, Oldendorper Hammrich, Oosting, Wischenborg
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Böhmerwold]] || 51 || 4,73 || Bovenhusen
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Marienchor]] || 38 || 4,57 || Marienchorer Bülthäuser
|- class=&quot;sortbottom hintergrundfarbe5&quot; style=&quot;border-top:3px double gray;&quot;
!style=&quot;text-align:left&quot;| Totaal || 3540 || 78,48 || –
|}

== Buorgemeenten ==
De gemeente Jemgum grinzget oan [[Bunde (Dútslân)|Bunde]], [[Weener]], [[Lier (stêd)|Lier]] en [[Moormerland]].

== Namme ==
De namme Jemgum is ôflaat fan ''Giminga haim'', &quot;hiem fan de lju fan Gimo&quot;. Yn de [[tsiende iuw]] wurdt er ''Giminghem'' yn [[1284]] ''Gemmegum'', yn [[1456]] ''Gemgum'', om [[1500]] hinne ''Gemmingum'' en yn de [[fyftjinde iuw]] ''Gemmingen'' neamd.

== Skiednis ==
Yn de [[midsiuwen]] stie justjes westlik fan it doarp de [[Kommanderije Jemgum]], in [[kommanderije]] fan de [[Oarder fan Sint-Jan]].

Yn [[1533]] en [[1568]] wienen by Jemgum twa fjildslaggen. De earste [[Slach by Jemgum (1533)|Slach by Jemgum]] fûn yn 1533 plak. De twadde [[Slach by Jemgum]] út [[1568]] wie foar Nederlân de wichtichste.

De hjoeddeistige gemeente Jemgum is in fúzje fan 11 eartiids selsstannige (sjoch hjirboppe) dy't yn [[1973]], yn it ramt fan de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[Nedersaksen]], gearfoege waarden ta de nije gemeente Jemgum. It haadplak Jemgum waard stifte yn de [[8e iuw]].

De doarpen yn de gemeente Jemgum wiene ynearsten selsstanige gemeenten (''Kommune''). Yn [[1961]] waarden se part fan de gearwurkjende gemeente (''[[Samtgemeinde]]'') Jemgum, dy't op [[1 jannewaris]] [[1973]] yn it ramt fan de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[Nedersaksen]] in [[Einheitsgemeinde|ienheidsgemeente]] waard.

== Taal ==
Yn de gemeente Jemgum wurdt der njonken it [[Heechdútsk]] it [[Eastfrysk Plat]] sprutsen. Alteast ûnder folwoeksenen wurdt it Plat deistich brûkt. De gemeente, mei stipe fan it ''Plattdütskbüro'' fan it [[Ostfriesische Landschaft]],  befoarderet it brûken fan it Plat.

De [[beukerskoalle]] fan Midlum hearde yn 2006 as ien fan de earste beukerskoallen dy't fan it ''Plattdütskbüro'' as ''Meersprakig Kinnergaarn'' (meartalige beukerskoalle) oanwiisd waard.

== Untwikkeling ynwennertal ==
[[Ofbyld:Die Peldemühle Jemgum (2023).jpg|thumb|Mûne fan Jemgum]]
Lykas yn oare gemeenten yn 'e klaaistreek fan East-Fryslân (bygelyks [[Krummhörn]]) leit it hjoeddeistige ynwennertal krapoan heger as yn 'e 19e iuw, dat te krijen hat mei it leechrinnen fan it plattelân as gefolch fan it ôfnimmende belang fan de [[lânbou]] as faktor op 'e arbeidsmerk. Benammen it berop fan lânarbeider is hast net mear werom te finen, mei útsûndering fan wurknimmers fan agraryske leanbedriuwen. Sa hie it doarp Jemgum yn 1800 in ynwennertal fan 1.100, amper heger as 200 jier letter. [[Midlum (Reiderlân)|Midlum]] hie yn 1823 323 ynwenners, en yn 2008 wiene dat der 316. [[Ditzum]] hie yn 1823 676 ynwenners, yn 2008 wiene dat der 696.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] kaam it troch it opfangen fan in soad [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út 'e Dútske eastgebieten]] ta in tydlik sterk tanimmen fan de befolking dy't lykwols net lang duorre. Sûnt de iee 1970-er jierren nimt it ynwennertal fan 'e gemeente ôf. Yn 2000 wennen der noch 3.807 minsken yn 'e gemeente, tsien jier letter wiene dat der 3.617, itjinge delkomt op it sakjen fan 190 minsken of 4,99 prosint.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners&lt;ref name=&quot;Strukturdaten&quot; /&gt;
|-
| 1960 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 4522
|-
| 1965 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 4380
|-
| 1970 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 4456
|-
| 1975 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 4136
|-
| 1980 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3850
|-
| 1985 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3797
|-
| 1990 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3858
|-
| 1995 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3787
|-
| 2000 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3807
|-
| 2005 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3712
|-
| 2010 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3617
|-
| 2015 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3539
|}

== Polityk ==
[[Ofbyld:DitzumHafen.JPG|270px|thumb|Haven fan Ditzum]]
Njonken it gemeentehûs yn Jemgum is der in gemeenteloket yn it doarp Ditzum.

=== Gearstalling gemeenteried ===
De gemeenteried fan Jemgum bestiet út 14 leden. De keazen boargemaster fan rjochtswegen ek lid fan de gemeenteried. Gearstalling fan de gemeenteried, nei de ferkiezings fan 12 septimber 2021:

{|
!Partij
!Sitten
|-
|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] || 5
|-
|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] || 4 
|-
|Jemgum 21 || 4
|-
|[[Freie Demokratische Partei|FDP]] || 1 
|-
|Boargemaster || 1 &lt;small&gt;(fan rjochtswegen)&lt;/small&gt;
|-
|'''Totaal''' || '''15'''
|}

== Nijsgjirrich ==
De toer fan Midlum stiet skeaner as de [[Toer fan Pisa]] efterinoar 6,74° en ± 4°.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.jemgum.de/ Webstee Jemgum]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Jemgum.pdf Beskriuwing fan Jemgum] ({{Pdf}}; 653&amp;nbsp;kB) yn 'e doarpebeskriuwing fan it [[Ostfriesische Landschaft]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* Foar oare boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Jemgum ''Einzelnachweise'' op dizze side].
}}
{{Koördinaten|53_15_0_N_07_23_0_E_type:adm2nd_zoom:13_region:DE|53° 15' NB, 07° 23' EL}}
{{Jemgum}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Jemgum| ]]
[[Kategory:Plak yn Lier (distrikt)]]
[[Kategory:Gemeente yn Lier (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>2eif26yymk9empwbo029wydblo1a8ik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ruhrgebiet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21445</id>
    <revision>
      <id>1223742</id>
      <parentid>1021673</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="jto9l8n87rs9os0iqntaec5rxz41dxb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ruhr area-administration.png|thumb|300px|Bestjoerlike yndieling]]
It '''Ruhrgebiet''' is in [[stêdekloft]] yn it westen fan [[Dútslân]]. Meiïnoar wenje der sa'n 5,3 
miljoen minsken. 

De wichtichste stêden fan de stêdekloft binne [[Bochum]], Bottrop, [[Dortmund]], [[Duisburg]], [[Essen (Dútslân)|Essen]], [[Gelsenkirchen]], [[Hagen]], Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr en [[Oberhausen]]. Dy stêden en de gemeenten (''Kreisen'') [[Kreis Recklinghausen|Recklinghausen]], [[Kreis Unna|Unna]], [[Kreis Wesel|Wesel]] en [[Ennepe-Ruhr-Kreis]] arbeidzje bestjoerlik mei elkoar op yn it ''Regionalverband Ruhr'' (RVR). De Wikipedyside oer it Ruhrgebiet beheint him dan ek allinich mar ta dat gebiet.

== Skiednis ==
De stêden ûntstienen foar it meastepart yn de lette [[midsiuwen]], de stêdekloft ûntstie yn de tiid fan de [[Yndustriële Revolúsje]]. Yn it earstoan wienen it de stienkoalminen en stielyndustry dy't it gebiet stal joegen, hjoed de dei stean dêr mânske fabriken en der is in grutte gemyske yndustry.
Yn [[Nazi-Dútslân]] wienen [[Sileezje]] en it Ruhrgebiet wichtige yndustryplakken dy't in wichtige rol spile hawwe yn de Dútske oarlochsyndustry.

== Underrjocht ==
Der binne seis universiteiten en njoggen hegeskoallen mei likernôch 180.000 studinten (skoaljier 2001/02) en der binne sawol technyske as wittenskiplike ynstitúsjes en akademy's. Sadwaande is it Ruhrgebiet ien fan de wichtichste plakken yn Jeropa as it giet om ûndersyk en ûnderwiis, benammen yngenieur- en natoerwittenskippen krije der in soad omtinken.

== Sport ==
De grutste fuotbalploegen binne [[Borussia Dortmund]], [[MSV Duisburg]], [[VfL Bochum]] en [[FC Schalke 04]].

[[Kategory:Regio yn Dútslân]]
[[Kategory:Geografy fan Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>jto9l8n87rs9os0iqntaec5rxz41dxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bombarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22345</id>
    <revision>
      <id>1223845</id>
      <parentid>1127995</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>De band is wer aktyf.</comment>
      <origin>1223845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="7hj61uxpee1uew1p770ba129s1dajz6" xml:space="preserve">'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

==Diskografy==

;[[Tape]]
*Spartamet ([[1992]])
;[[Kompaktskiif]]
*Better as seks ([[1995]])
*Bombarje sjongt ([[2001]])

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>7hj61uxpee1uew1p770ba129s1dajz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223847</id>
      <parentid>1223845</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Der is in muzykboks makke</comment>
      <origin>1223847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="2fsteg3cra9iu2ce5lah2teoa6gnl98" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

==Diskografy==

;[[Tape]]
*Spartamet ([[1992]])
;[[Kompaktskiif]]
*Better as seks ([[1995]])
*Bombarje sjongt ([[2001]])

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>2fsteg3cra9iu2ce5lah2teoa6gnl98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223849</id>
      <parentid>1223847</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <origin>1223849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="d9wqc7rwji2gissd82u6cd914srl2ei" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
;[[Tape]]
*Spartamet ([[1992]]) 
;[[Kompaktskiif]]
*Better as seks ([[1995]]) 
*Bombarje sjongt ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan”]
* https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>d9wqc7rwji2gissd82u6cd914srl2ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223850</id>
      <parentid>1223849</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="1h52izogpzm2ozveo98wef16df8oh5c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
;[[Tape]]
*Spartamet ([[1992]]) 
;[[Kompaktskiif]]
*Better as seks ([[1995]]) 
*Bombarje sjongt ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>1h52izogpzm2ozveo98wef16df8oh5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223851</id>
      <parentid>1223850</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <origin>1223851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="5d8709s4nc4q72f5rbp1bt7smsp2sk8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
;[[Tape]]
* Spartamet ([[1992]])
* [[Kompaktskiif]]
*Better as seks ([[1995]]) 
*Bombarje sjongt ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>5d8709s4nc4q72f5rbp1bt7smsp2sk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223852</id>
      <parentid>1223851</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskografy */</comment>
      <origin>1223852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2310" sha1="73jpmyg7u7pbg0uplwzzzda0mfd43kq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
;Tape
;* Spartamet ([[1992]])
Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>73jpmyg7u7pbg0uplwzzzda0mfd43kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223853</id>
      <parentid>1223852</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskografy */</comment>
      <origin>1223853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2309" sha1="0dfwvgglv97w7ibk3dt9aiin6oghnsq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
Tape
;* Spartamet ([[1992]])
Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>0dfwvgglv97w7ibk3dt9aiin6oghnsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223854</id>
      <parentid>1223853</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskografy */</comment>
      <origin>1223854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="pgeyidnczyp8a5cxdl3e44y53ce1obx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
Tape
; Spartamet ([[1992]])
Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>pgeyidnczyp8a5cxdl3e44y53ce1obx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223855</id>
      <parentid>1223854</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskografy */</comment>
      <origin>1223855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2309" sha1="61fn18udafi1ljeqn1n2lrg2bs6jmo0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - sasgitarist
*Anneke v/d Ploeg - saksofoan

== Diskografy ==
Tape

* Spartamet ([[1992]])
Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>61fn18udafi1ljeqn1n2lrg2bs6jmo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223857</id>
      <parentid>1223855</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gearstalling */</comment>
      <origin>1223857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2279" sha1="johzrzge0pc6b61fbbzttkkxdhbq4j8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - basgitarist

== Diskografy ==
Tape

* Spartamet ([[1992]])
Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]</text>
      <sha1>johzrzge0pc6b61fbbzttkkxdhbq4j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223858</id>
      <parentid>1223857</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>+ kat.</comment>
      <origin>1223858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2315" sha1="6upy5vj7v5kt46oxmjamvt9nmi5c732" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Bombarje
| ôfbylding     = Bombarje logo.png
| ûnderskrift   =  ''Byld fan Bombarje''
| nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = Wille punk
| bestean       = [[1990]] – [[1997]]; [[2001]] - [[2004]]; [[2012]]; [[2026]] -no
| record label  = 
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = Anneke van der Ploeg, Bauke Bakker
| funksje1      = sjonger, gitarist
| lid1          = [[Durk Dikland]]
| funksje2      = drummer
| lid2          = [[Germ Dikland]]
| funksje3      = sjonger, gitarist
| lid3          = [[Willem Dikland]]
| funksje4      = sjonger
| lid4          = [[Jan Hendrik Feenstra]]
| âldfunksje1   = basgitaar
| lid5          = [[Sjerp Stefan Jansen]]
}}

'''Bombarje''' is in [[Frysk|Frysktalige]] punk- en rockband. De band sette útein yn [[1990]], mar yn [[1997]] waard besletten om der mei op te hâlden. Yn [[2001]] kaam Bombarje noch efkes werom mei in optrêden op it [[Lytske Aaipop]]. Sûnt 2025 spilet Bombarje wer.

De band is ûnder oare ferneamd fan twa ferskes foar de Fryske ferzje fan de Kameleon-film ([[Kameleon Sjocht Yn It Waar]]), wêrûnder it iepeningsnûmer ''Pyt''.

==Gearstalling==
*[[Durk Dikland]] - sjonger, gitarist
*[[Germ Dikland]] - drummer
*[[Bauke Bakker]] - sjonger, gitarist (letter Willem Dikland)
*[[Jan Hendrik Feenstra]] - sjonger
*[[Sjerp Stefan Jansen]] - basgitarist

== Diskografy ==
Tape
* Spartamet ([[1992]])

Kompaktskiif
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK235668/Better-as-seks Better as seks] ([[1995]]) 
*[https://www.muziekweb.nl/Link/JK228822/Bombarje-sjongt-cd-single Bombarje sjongt] ([[2001]])

== Keppeling om utens ==
* [https://omroepzilt.nl/nieuws/algemeen/cultuur/springbreak-menaam-brengt-oud-fenomeen-terug-in-stikje-nostalgy-slacht-oan/ Springbreak Menaam brengt oud fenomeen terug: “In stikje nostalgy slacht oan 4 april 2025”]
* [https://hetbolwerk.nl/voorstelling/folle-lok-en-rock-met-de-hunekop-jitiizer-bombarje/ Folle Lok en Rock Met De Hûnekop + Jitiizer + Bombarje 4 jannewaris 2026]

[[Kategory:Fryske punkband]]
[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]
[[Kategory:Band opheft yn 1997]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 2025]]</text>
      <sha1>6upy5vj7v5kt46oxmjamvt9nmi5c732</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jade (rivier)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24519</id>
    <revision>
      <id>1223724</id>
      <parentid>832833</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="0nze5v6egiswz1iqmhjdr4nwdglu4ty" xml:space="preserve">[[File:Karte Gemeinde Jade.png|thumb|Underrin fan de Jade]]
De '''Jade''' is in 22 km lange rivier yn [[East-Fryslân]]. De rivier begjint by [[Aldenburch]] en streamt eastlik fan [[Varel]] nei de [[Jadeboezem]] yn de [[Waadsee]]/[[Noardsee]]. De Jade is sûnt [[1897]] ferbûn mei [[Emden]] oan de [[Iems]] troch it [[Iems-Jadekanaal]] (''Ems-Jade-Kanal'').

&lt;gallery widths=&quot;230&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
File:Luftaufnahmen Nordseekueste 2012 05 D90 by-RaBoe 238.jpg|Utmûning fan de Jade yn de Jadeboezem
Ofbyld:Leuchtturm Arngast.jpg|Fjoertoer Arngast by [[Wilhelmshaven]] oan de Jade
&lt;/gallery&gt;


{{koördinaten|53.335396_N_8.243093_E_type:waterbody_region:DE-NI_scale:20000|53&amp;#176; 20' N, 8&amp;#176; 15' E}}

[[Kategory:Wetter yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Rivier yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>0nze5v6egiswz1iqmhjdr4nwdglu4ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hantsjemier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24738</id>
    <revision>
      <id>1223743</id>
      <parentid>1135225</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5586" sha1="av289jvnydcopn63dt14zpvnrh1uvrs" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Piekmaijer Uelsen Janischowsky.jpg|thumb|Stânbyld fan in hantsjemier yn [[Uelsen]] (greefskip [[Bentheim]])]]
In '''hantsjemier''', ek wol oantsjut mei ûnder oare '''gerspoep, mierpoep''' en '''poep''', wie in seizoenarbeider dy't sa rûchwei fan 1600 oant 1900 yn [[Westerlauwersk]] Fryslân kaam te meanen. De measte hantsjemieren kamen út [[Westfalen (streek)|Westfalen]], mar ek wol út [[East-Fryslân]], it [[Sealterlân]], it [[Iemslân]], it lân [[Aldenburch]] en de omkriten fan [[Bremen (stêd)|Bremen]].&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De namme ''hantsjemier'' is gearstald út in ferbastering fan Dútske foarnammen lykas ''Hanne'' en ''Hans'' en it wurd ''mier'' (meander).&lt;ref&gt;Vries, J. de (1992), ''Etymologisch woordenboek''. Utrecht: Het Spectrum.&lt;/ref&gt;

==Wêrom't de hantsjemieren nei Fryslân ta kamen==
It ferlet fan seizoenarbeiders ûntstie doe't yn 'e [[17e iuw]] hieltyd mear Fryske bouboeren oergongen op it [[greidbuorkerij]]. It [[gers]] moast yn [[maaie]] en [[juny]] meand en fan it lân. Dy saneamde ''ûngetiid'' of ''haaiïnge'' wie in grou stik wurk dat de boeren mei eigen folk net risse koenen. Om't de leanen yn Fryslân gâns heger wienen as yn 'e [[Dútslân|Dútske lannen]] kaam dêrwei in stream op fan saneamde ''Hollandgänger'' of ''Frieslandgänger'', losse arbeiders dy't harsels yn Fryslân ferhierden. Mei't de Dútske lannen dêrtroch har arbeiders kwytrekke, besochten de machthawwers wol om de reizen nei [[Nederlân]] te ferbieden, mar dat die net in soad fertuten.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

==It paad nei Fryslân ta==
De hantsjemieren dienen oars net allinnich Fryslân oan. Bouboeren yn [[Grinslân]] en [[Noard-Hollân]] hierden se ek wol. Se reizgen meast te gean en yn kloften. Der wienen twa wichtige rûtes dy't se folgen: in súdlike oer [[Lingen (Iems)|Lingen]] troch [[Oerisel]] en de [[Stellingwerven]] en in noardlike fia [[East-Fryslân]] en [[Nijeskâns]], dêr't se mei it [[trekskip]] oer [[Wynskoat]] en [[Grins (stêd)|Grins]] nei Fryslân brocht waarden. Faak wie it foarriedige einstasjon [[Aldeboarn]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits]] of [[de Jouwer]].&lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Dêr beaen se harsels op 'e merken as arbeider oan.&lt;ref&gt;Janssen, H. (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt; of se rûnen op 'e bonnefoai de pleatsen by del. Hie it boer en arbeider beide foldien, dan briefken se winterdeis wol mei-inoar om foar it oare jier in nije hier ôf te praten. 

Dútske manlju dy't besochten om yn Fryslân wat te fertsjinjen sochten net altyd om in hier by in boer. Guon kamen as [[muzikant]] (''blaaspoepen'') of mei [[hannel]] en waarden al neffens har negoasje bekend as ''lapkepoepen'', ''pakjepoepen'', ''weverspoepen'' of noch wer oare soarten [[poepjes]].
[[Ofbyld:Poepekoppen THHalbertsma.jpg|thumb|''Poepekoppen'', tekening fan [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]]]]

==Untfangst en posysje yn Fryslân==
Hoewol't der in grut ferlet fan har bestie, hienen de Dútske arbeiders net in hege status. Se waarden lekskoaiend as ''poepen'' (fan ''Buben'' - jonges) oantsjut en gongen foar smoarch, ûnnoazel en lomp.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De boeren brochten de hantsjemieren meast ûnder yn it [[strie]], yn 'e [[skuorre]]. &lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Neffens [[Joast Hiddes Halbertsma]] kamen se nea yn 'e hûs.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; Mei de boeren praten se meast [[Nedersaksysk|Platdútsk]]. Dyselden dy't út it [[Sealterlân]] koenen har doe mei it [[Sealterfrysk]] goed fersteanber meitsje.&lt;ref&gt;[[Hermann Janssen|Janssen, H.]] (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt;

==Ein fan it hantsjemieretiidrek==
Begjin fan 'e [[20e iuw]] kaam der in ein oan de seizoensmigraasje fan [[Dútslân]] nei Fryslân. Dat kaam foar in part trochdat yn Dútslân de leanen heger waarden en mear [[wurkgelegenheid]] ûntstie en de reis om utens net mear sa bot leanne. Tagelyk gong it yn Nederlân ekonomysk wat minder, dat de boeren koenen ek minder help betelje. Dêrtroch reizgen doe wol groepen Fryske manlju nei Dútslân om te wurkjen. In oare reden foar Dútske manlju om net mear nei Nederlân te reizgjen wie dat se as [[lânferhuzer]] nei [[Amearika]] teagen om dêr it fortún te sykjen.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* {{Wikiwurdboek|hantsjemier}}

==Boarnen==
&lt;references/&gt;
[[Kategory:Lânbou yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânbou yn Nederlân]]
[[Kategory:Histoarysk berop]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]]</text>
      <sha1>av289jvnydcopn63dt14zpvnrh1uvrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223744</id>
      <parentid>1223743</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* It paad nei Fryslân ta */</comment>
      <origin>1223744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5586" sha1="fyt5zp2dw4n9ise7hhiygnh36pcvoci" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Piekmaijer Uelsen Janischowsky.jpg|thumb|Stânbyld fan in hantsjemier yn [[Uelsen]] (greefskip [[Bentheim]])]]
In '''hantsjemier''', ek wol oantsjut mei ûnder oare '''gerspoep, mierpoep''' en '''poep''', wie in seizoenarbeider dy't sa rûchwei fan 1600 oant 1900 yn [[Westerlauwersk]] Fryslân kaam te meanen. De measte hantsjemieren kamen út [[Westfalen (streek)|Westfalen]], mar ek wol út [[East-Fryslân]], it [[Sealterlân]], it [[Iemslân]], it lân [[Aldenburch]] en de omkriten fan [[Bremen (stêd)|Bremen]].&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De namme ''hantsjemier'' is gearstald út in ferbastering fan Dútske foarnammen lykas ''Hanne'' en ''Hans'' en it wurd ''mier'' (meander).&lt;ref&gt;Vries, J. de (1992), ''Etymologisch woordenboek''. Utrecht: Het Spectrum.&lt;/ref&gt;

==Wêrom't de hantsjemieren nei Fryslân ta kamen==
It ferlet fan seizoenarbeiders ûntstie doe't yn 'e [[17e iuw]] hieltyd mear Fryske bouboeren oergongen op it [[greidbuorkerij]]. It [[gers]] moast yn [[maaie]] en [[juny]] meand en fan it lân. Dy saneamde ''ûngetiid'' of ''haaiïnge'' wie in grou stik wurk dat de boeren mei eigen folk net risse koenen. Om't de leanen yn Fryslân gâns heger wienen as yn 'e [[Dútslân|Dútske lannen]] kaam dêrwei in stream op fan saneamde ''Hollandgänger'' of ''Frieslandgänger'', losse arbeiders dy't harsels yn Fryslân ferhierden. Mei't de Dútske lannen dêrtroch har arbeiders kwytrekke, besochten de machthawwers wol om de reizen nei [[Nederlân]] te ferbieden, mar dat die net in soad fertuten.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

==It paad nei Fryslân ta==
De hantsjemieren dienen oars net allinnich Fryslân oan. Bouboeren yn [[Grinslân]] en [[Noard-Hollân]] hierden se ek wol. Se reizgen meast te gean en yn kloften. Der wienen twa wichtige rûtes dy't se folgen: in súdlike oer [[Lingen (Iems)|Lingen]] troch [[Oerisel]] en de [[Stellingwerven]] en in noardlike fia [[East-Fryslân]] en [[Nijeskâns]], dêr't se mei it [[trekskip]] oer [[Wynskoat]] en [[Grins (stêd)|Grins]] nei Fryslân brocht waarden. Faak wie it foarriedige einstasjon [[Aldeboarn]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits]] of [[De Jouwer]].&lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Dêr beaen se harsels op 'e merken as arbeider oan.&lt;ref&gt;Janssen, H. (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt; of se rûnen op 'e bonnefoai de pleatsen by del. Hie it boer en arbeider beide foldien, dan briefken se winterdeis wol mei-inoar om foar it oare jier in nije hier ôf te praten. 

Dútske manlju dy't besochten om yn Fryslân wat te fertsjinjen sochten net altyd om in hier by in boer. Guon kamen as [[muzikant]] (''blaaspoepen'') of mei [[hannel]] en waarden al neffens har negoasje bekend as ''lapkepoepen'', ''pakjepoepen'', ''weverspoepen'' of noch wer oare soarten [[poepjes]].
[[Ofbyld:Poepekoppen THHalbertsma.jpg|thumb|''Poepekoppen'', tekening fan [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]]]]

==Untfangst en posysje yn Fryslân==
Hoewol't der in grut ferlet fan har bestie, hienen de Dútske arbeiders net in hege status. Se waarden lekskoaiend as ''poepen'' (fan ''Buben'' - jonges) oantsjut en gongen foar smoarch, ûnnoazel en lomp.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De boeren brochten de hantsjemieren meast ûnder yn it [[strie]], yn 'e [[skuorre]]. &lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Neffens [[Joast Hiddes Halbertsma]] kamen se nea yn 'e hûs.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; Mei de boeren praten se meast [[Nedersaksysk|Platdútsk]]. Dyselden dy't út it [[Sealterlân]] koenen har doe mei it [[Sealterfrysk]] goed fersteanber meitsje.&lt;ref&gt;[[Hermann Janssen|Janssen, H.]] (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt;

==Ein fan it hantsjemieretiidrek==
Begjin fan 'e [[20e iuw]] kaam der in ein oan de seizoensmigraasje fan [[Dútslân]] nei Fryslân. Dat kaam foar in part trochdat yn Dútslân de leanen heger waarden en mear [[wurkgelegenheid]] ûntstie en de reis om utens net mear sa bot leanne. Tagelyk gong it yn Nederlân ekonomysk wat minder, dat de boeren koenen ek minder help betelje. Dêrtroch reizgen doe wol groepen Fryske manlju nei Dútslân om te wurkjen. In oare reden foar Dútske manlju om net mear nei Nederlân te reizgjen wie dat se as [[lânferhuzer]] nei [[Amearika]] teagen om dêr it fortún te sykjen.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* {{Wikiwurdboek|hantsjemier}}

==Boarnen==
&lt;references/&gt;
[[Kategory:Lânbou yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânbou yn Nederlân]]
[[Kategory:Histoarysk berop]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]]</text>
      <sha1>fyt5zp2dw4n9ise7hhiygnh36pcvoci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223745</id>
      <parentid>1223744</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>+ literatuer</comment>
      <origin>1223745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5932" sha1="9bnyp7upupr2j4m6pbjb1apz89c12dm" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Piekmaijer Uelsen Janischowsky.jpg|thumb|Stânbyld fan in hantsjemier yn [[Uelsen]] (greefskip [[Bentheim]])]]
In '''hantsjemier''', ek wol oantsjut mei ûnder oare '''gerspoep, mierpoep''' en '''poep''', wie in seizoenarbeider dy't sa rûchwei fan 1600 oant 1900 yn [[Westerlauwersk]] Fryslân kaam te meanen. De measte hantsjemieren kamen út [[Westfalen (streek)|Westfalen]], mar ek wol út [[East-Fryslân]], it [[Sealterlân]], it [[Iemslân]], it lân [[Aldenburch]] en de omkriten fan [[Bremen (stêd)|Bremen]].&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De namme ''hantsjemier'' is gearstald út in ferbastering fan Dútske foarnammen lykas ''Hanne'' en ''Hans'' en it wurd ''mier'' (meander).&lt;ref&gt;Vries, J. de (1992), ''Etymologisch woordenboek''. Utrecht: Het Spectrum.&lt;/ref&gt;

==Wêrom't de hantsjemieren nei Fryslân ta kamen==
It ferlet fan seizoenarbeiders ûntstie doe't yn 'e [[17e iuw]] hieltyd mear Fryske bouboeren oergongen op it [[greidbuorkerij]]. It [[gers]] moast yn [[maaie]] en [[juny]] meand en fan it lân. Dy saneamde ''ûngetiid'' of ''haaiïnge'' wie in grou stik wurk dat de boeren mei eigen folk net risse koenen. Om't de leanen yn Fryslân gâns heger wienen as yn 'e [[Dútslân|Dútske lannen]] kaam dêrwei in stream op fan saneamde ''Hollandgänger'' of ''Frieslandgänger'', losse arbeiders dy't harsels yn Fryslân ferhierden. Mei't de Dútske lannen dêrtroch har arbeiders kwytrekke, besochten de machthawwers wol om de reizen nei [[Nederlân]] te ferbieden, mar dat die net in soad fertuten.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

==It paad nei Fryslân ta==
De hantsjemieren dienen oars net allinnich Fryslân oan. Bouboeren yn [[Grinslân]] en [[Noard-Hollân]] hierden se ek wol. Se reizgen meast te gean en yn kloften. Der wienen twa wichtige rûtes dy't se folgen: in súdlike oer [[Lingen (Iems)|Lingen]] troch [[Oerisel]] en de [[Stellingwerven]] en in noardlike fia [[East-Fryslân]] en [[Nijeskâns]], dêr't se mei it [[trekskip]] oer [[Wynskoat]] en [[Grins (stêd)|Grins]] nei Fryslân brocht waarden. Faak wie it foarriedige einstasjon [[Aldeboarn]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits]] of [[De Jouwer]].&lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Dêr beaen se harsels op 'e merken as arbeider oan.&lt;ref&gt;Janssen, H. (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt; of se rûnen op 'e bonnefoai de pleatsen by del. Hie it boer en arbeider beide foldien, dan briefken se winterdeis wol mei-inoar om foar it oare jier in nije hier ôf te praten. 

Dútske manlju dy't besochten om yn Fryslân wat te fertsjinjen sochten net altyd om in hier by in boer. Guon kamen as [[muzikant]] (''blaaspoepen'') of mei [[hannel]] en waarden al neffens har negoasje bekend as ''lapkepoepen'', ''pakjepoepen'', ''weverspoepen'' of noch wer oare soarten [[poepjes]].
[[Ofbyld:Poepekoppen THHalbertsma.jpg|thumb|''Poepekoppen'', tekening fan [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]]]]

==Untfangst en posysje yn Fryslân==
Hoewol't der in grut ferlet fan har bestie, hienen de Dútske arbeiders net in hege status. Se waarden lekskoaiend as ''poepen'' (fan ''Buben'' - jonges) oantsjut en gongen foar smoarch, ûnnoazel en lomp.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; De boeren brochten de hantsjemieren meast ûnder yn it [[strie]], yn 'e [[skuorre]]. &lt;ref&gt;Dykstra, W. (1895), ''Uit Frieslands volksleven van vroeger en later''. Deel 1. Leeuwarden: M.A. van Seijen. S. 261.&lt;/ref&gt; Neffens [[Joast Hiddes Halbertsma]] kamen se nea yn 'e hûs.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; Mei de boeren praten se meast [[Nedersaksysk|Platdútsk]]. Dyselden dy't út it [[Sealterlân]] koenen har doe mei it [[Sealterfrysk]] goed fersteanber meitsje.&lt;ref&gt;[[Hermann Janssen|Janssen, H.]] (1964), 'Do lääste Holloundsgungere'. Yn: Kramer, P., ''Dät ooldenhuus''. Westrhauderfehn: Siebe Ostendorp.&lt;/ref&gt;

==Ein fan it hantsjemieretiidrek==
Begjin fan 'e [[20e iuw]] kaam der in ein oan de seizoensmigraasje fan [[Dútslân]] nei Fryslân. Dat kaam foar in part trochdat yn Dútslân de leanen heger waarden en mear [[wurkgelegenheid]] ûntstie en de reis om utens net mear sa bot leanne. Tagelyk gong it yn Nederlân ekonomysk wat minder, dat de boeren koenen ek minder help betelje. Dêrtroch reizgen doe wol groepen Fryske manlju nei Dútslân om te wurkjen. In oare reden foar Dútske manlju om net mear nei Nederlân te reizgjen wie dat se as [[lânferhuzer]] nei [[Amearika]] teagen om dêr it fortún te sykjen.&lt;ref&gt;Vriesema, M. &amp; A. v.d. Goot (2006), ''Friesland, wees zacht voor mij. Nieuwkomers in de provincie door de eeuwen heen''. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt;

== Literatuer ==
* Marijn Molema, [[Meindert Schroor]] (red.): [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:6-66169697219 ''Migratiegeschiedenis in Noordwest-Duitsland en Noord-Nederland. Bronnen, aanwijzingen en voorbeelden bij grensoverschrijdend onderzoek''] (''Benelux-German Borderlands Histories'' 1). Münster 2019, {{ISBN|978-3-8405-2001-3}}

== Keppeling om utens ==
* {{Wikiwurdboek|hantsjemier}}

==Boarnen==
&lt;references/&gt;
[[Kategory:Lânbou yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânbou yn Nederlân]]
[[Kategory:Histoarysk berop]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]]</text>
      <sha1>9bnyp7upupr2j4m6pbjb1apz89c12dm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Widzel tom Brok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28305</id>
    <revision>
      <id>1223734</id>
      <parentid>988698</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1253" sha1="jkjatmiyyja3koz70t3wqeb3p9pjw21" xml:space="preserve">'''Widzel tom Brok''' (* sirka [[1375]] - † [[25 april]] [[1399]]) wie in Fryske kriichshear en [[haadling]]. Hy wie de soan fan [[Okko I tom Brok|Okko tom Brok]].

Okko, de heit fan Widzel stoar yn [[1389]] en omdat syn soan noch te jong wie om it bewâld oer te nimme, naam syn mem, [[Foelke Kampana|Quade Foelke]], fanút de fâdij de hearskippij oer fan it amtsgebiet. Doe't Widzel mearderjierrich wie joech er de piraat [[Klaus Störtebeker]] yn [[East-Fryslân]] [[Mariënhafe]] as fluchthaven om him weromlûke te kinnen mei de [[Likedielers]].

Widzel stoar yn in brân yn in tsjerke te [[Detern]]. Dy brân wie oanstutsen troch de krigers fan de [[Aartsbiskop fan Bremen]], de [[greve fan Aldenburch]] en oaren út it ferbûn.

== Sjoch ek ==
* Famylje [[Tom Brok]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''Literatuer:'''
* {{aut|[[Eggerik Beninga]]}}, ''Cronica der Fresen'', Teil I u.II
* ''Ostfrs. Urk.B. I, Ostfrs''. Landschaft Aurich
* {{aut|Wiarda}}, ''Ostfriesische Geschichte.'' 11 Bde., Aurich 1791 - 1819
* {{aut|[[Ubbo Emmius]]}}, ''Rerum Frisicarum historia''.
}}

{{DEFAULTSORT:Brok, Widzel tom}}
[[Kategory:Eastfrysk haadling]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1375]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1399]]</text>
      <sha1>jkjatmiyyja3koz70t3wqeb3p9pjw21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223749</id>
      <parentid>1223734</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="atawu15crs4gmycrcfpu6jnfic0hk8a" xml:space="preserve">'''Widzel tom Brok''' (* sirka [[1375]] - † [[25 april]] [[1399]]) wie in Fryske kriichshear en [[haadling]]. Hy wie de soan fan [[Okko I tom Brok|Okko tom Brok]].

Okko, de heit fan Widzel stoar yn [[1389]] en omdat syn soan noch te jong wie om it bewâld oer te nimmen, naam syn mem, [[Foelke Kampana|Quade Foelke]], fanút de fâdij de hearskippij oer fan it amtsgebiet. Doe't Widzel mearderjierrich wie joech er de piraat [[Klaus Störtebeker]] yn [[East-Fryslân]] [[Mariënhafe]] as fluchthaven om him weromlûke te kinnen mei de [[Likedielers]].

Widzel stoar yn in brân yn in tsjerke te [[Detern]]. Dy brân wie oanstutsen troch de krigers fan de [[Aartsbiskop fan Bremen]], de [[greve fan Aldenburch]] en oaren út it ferbûn.

== Sjoch ek ==
* Famylje [[Tom Brok]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''Literatuer:'''
* {{aut|[[Eggerik Beninga]]}}, ''Cronica der Fresen'', Teil I u.II
* ''Ostfrs. Urk.B. I, Ostfrs''. Landschaft Aurich
* {{aut|Wiarda}}, ''Ostfriesische Geschichte.'' 11 Bde., Aurich 1791 - 1819
* {{aut|[[Ubbo Emmius]]}}, ''Rerum Frisicarum historia''.
}}

{{DEFAULTSORT:Brok, Widzel tom}}
[[Kategory:Eastfrysk haadling]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1375]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1399]]</text>
      <sha1>atawu15crs4gmycrcfpu6jnfic0hk8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frisistyk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28366</id>
    <revision>
      <id>1223818</id>
      <parentid>1205310</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Universiteiten en ynstituten */</comment>
      <origin>1223818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="rck7ayxdndlnn7tm6k03a5hpcfnbetx" xml:space="preserve">'''Frisistyk''' is de wittenskip dy't de Fryske taal en kultuer bestudearret. Ien dy't him dwaande hâldt mei dy wittenskip is in frisist.

== Undersyk ==
Undersyk rjochtet him ûnder oaren op de bestudearring fan it Ald- en Midfrysk, histoaryske en moderne leksikografy, histoaryske en moderne taalkunde, de skiednis fan 'e Fryske nammekunde en de histoaryske en moderne dialektology. Dêrneist wurdt der ûndersyk dien op it mêd fan taalsosjology en sosjolingwistyk, wat foar 't neist ek te krijen hat mei de status fan it Frysk as minderheidstaal. It ûndersyk kin him ek rjochtsje op de moderne taalûntwikkelingen of taalferoaringen binnen de Fryske talen.

== Skiednis ==
De prefester [[Everwinus Wassenbergh]] (1742-1826) fan de [[universiteit fan Frjentsjer]] wie de earste dy't him op akademysk nivo ynsette foar ûndersyk en stúdzje nei it Frysk. Syn wurk wie de oantrún foar mear ûndersyk en stúdzje yn de 19e iuw.&lt;ref&gt;[http://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0007.php Haadstik 6: De Wassenbergh-skoalle] út 'Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'&lt;/ref&gt; Foar de oprjochting fan de Fryske Akademy wienen yn de 19e iuw en iere 20e iuw it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]] en it [[Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde|Frysk Genoatskip foar Skiednis, Kultuer en Taalkunde]] de twa belangrykste organisaasjes dy't op wittenskiplik nivo dwaande wienen mei it Frysk. De Fryske Akademy waard nei jierren fan oerlis oprjochte yn 1938. It Frysk as universitêre oplieding begûn mei private dosintskippen wêrfan de earste yn 1896 oan 'e Ryksuniversiteit Utert. Yn 1930 kaam der in lektoraat Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins. Yn de tritiger en fjirtiger jierren kamen de earste folweardige learstuollen oan de universiteiten. Yn Dútslân krige de [[universiteit fan Kiel]] yn 1950 syn ''Nordfriesische Wörterbuchstelle'' (it &quot;Noardfrysk Wurdboekynstituut&quot;). De earste perfesters Frysk oan de universiteiten yn Dútslân kamen yn de sechtiger en santiger jierren.

== Universiteiten en ynstituten ==
By it Frysk Ynstitút oan de [[Universiteit fan Grins|Grinzer universiteit]] wurdt ûndersyk dien nei it Frysk en der is in akademyske oplieding mei de namme [[Stúdzje Fryske Taal en Kultuer]]. Oan de [[Noardlike Hegeskoalle Ljouwert]] (NHL) wurde learareopliedingen op bachelor en master nivo jûn. Sawol by de Grinzer universiteit as by de NHL leit it swiertepunt fan ûndersyk en stúdzje by it Westerlauwersk Frysk, dêrneist wurdt der sydlings ek omtinken jûn oan it Noardfrysk en Sealterfrysk. De [[Fryske Akademy]] (FA) yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] is in ynstitút dat sûnt 1938 wittenskiplik ûndersyk docht op it mêd fan de Fryske taal, kultuer, skiednis en mienskip. De FA fersoarget fia bysûndere learstuollen yn [[Ryksuniversiteit Leien|Leien]] en Amsterdam universitêr ûnderwiis en ûndersyk op it mêd fan de Fryske taal- en letterkunde en de midsiuwske skiednis fan Fryslân. Dêrneist publisearret de FA ferskillende wurdboeken foar it Frysk lykas it [[Wurdboek fan de Fryske Taal]] en it Frysk Hânwurdboek. De Fryske Akademy publisearret ek wurdboeken fan de ferskillende Fryske dialekten en oare taalkundige wurken.

Yn Dútslân binne der oan universiteiten fan [[universiteit fan Kiel|Kiel]] en Flinsboarch prefesters foar it Frysk. Oan de universiteit fan Kiel wurdt de stúdzje ''Friesische Philologie'' oanbean en mei de kartoteek fan de Noardfryske dialekten wurde dêr wittenskiplike wurdboeken foar de ferskillende Noardfryske tongslaggen gearstald. By de stúdzje Fryske filology stiet it Noardfrysk sintraal, dêrneist is der ek omtinken foar it Westerlauwersk Frysk en Sealterfrysk. Yn Flinsboarch wurde kursussen Noardfrysk jûn op masternivo foar studinten dy't it ûnderwiis yn wolle. Oan de universiteit fan [[Carl von Ossietzky Universiteit|Aldenburch]] is in learstoel dy't der diels foar it Sealterfrysk is. It [[Nordfriisk Instituut]] is it wittenskiplik ynstitút foar de Noardfryske taal en kultuer en jout publikaasjes yn de ferskillende Noardfryske tongslaggen út. Yn it plak Alkersum op it eilân [[Föhr|Feer]] is de 'Ferring Stiftung' as wittenskiplik ynstitút foaral dwaande mei it Frysk fan de eilannen Amrum en Feer en hat in eigen bibleteek mei stúdzjeromten.

== Wurkfjilden ==
Relatyf in protte frisisten dogge wittenskiplik wurk oan universiteiten. De grutste wurkjouwers binne de universiteiten fan Grins en Kiel en de Fryske Akademy yn Ljouwert. Bûten in wittenskiplike karriêre wurkje frisisten ek as dosint yn de ferskillende Fryske taalgebieten. Foarbylden fan oare beropsfjilden dêr't frisisten ek yn wurkje kinne binne bygelyks de media en yn Fryske taalynstituten lykas it [[Nordfriisk Instituut]] en de [[Afûk]].

== Ferneamde frisisten ==
[[Theodor Siebs]] (1862-1941) wie de grûnlizzer foar de moderne frisistyk. Hy hold him mei dwaande mei alle trije Fryske talen en hat ferskate taalwittenskiplike boeken skreaun. [[Pieter Sipma]] (1872-1961) wie de earste lektor Frysk oan de Grinzer universiteit, ûnderhold taalkundige kontakten yn de oare Fryslannen, en skreau wittenskiplike wurken. [[Tony Feitsma]] (1928-2009) promovearre cum laude op it Midfrysk fan Gysbert Japiks, hat foar trije universiteiten wurke, en hat in protte wittenskiplike publikaasjes op har namme. De út Sweden ôfkomstige [[Nils Århammar]] (1931 - 2022) hat him as frisist benammen talein op it Noardfrysk. Hy hat ferskillende literêr-wittenskiplike wurken skreaun en ferskillende taalkundige publikaasjes oer de Noardfryske dialekten. Hy wie de earste prefester „Frysk en syn didaktyk“ oan de Flinsboarger universiteit, dat doe koenen foar it earst yn Dútslân leararen Frysk universitêr oplaat wurde. De út de Feriene Steaten ôfkomstige [[Marron Curtis Fort|Marron Fort]] (1938 - 2019) wurke fan 1983 oant 2003 by de universiteit fan Aldenboarch, dêr't er ûndersyk die nei it Sealterfrysk en in wurdboek publisearre. [[Philippus H. Breuker]] (1939) wie heechlearaar Fryske Taal- en Letterkunde en wurke by de Fryske Akademy yn Ljouwert. Hy hat gâns bydragen skreaun oer de literatuerskiednis en ferskillende oare publikaasjes dy't fan belang binne foar de frisistyk.

== Sjoch ek ==
* [[Frysk ûnderwiis yn Dútslân]]

==Keppeling om utens==
*[http://www.uni-flensburg.de/friesisches-seminar/studium/ Friesisches seminar oan de Universiteit fan Flinsboarch]
*[http://www.leeuwardercourant.nl/nieuws/cultuur/article4748369.ece/Vak_frisistiek_moet_breder Frisistyk moat breder]
*[http://www.trouw.nl/achtergrond/Naschrift/article2856867.ece/Tony_Feitsma__1928-2009.html Tony Feitsma 1928 - 2009]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Frysk]]
[[Kategory:Underwiis yn Fryslân]]
[[Kategory:Heger ûnderwiis yn Nederlân]]</text>
      <sha1>rck7ayxdndlnn7tm6k03a5hpcfnbetx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caravaggio (skilder)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29572</id>
    <revision>
      <id>1223816</id>
      <parentid>1017165</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Judith Beheading Holofernes by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1223816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7586" sha1="b7qb9lhpg4yuolnl6vsp0o6n0gdx0sw" xml:space="preserve">[[Ofbyld:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb|''De wiersisster'']]
[[Ofbyld:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb|''Judith ûnthalset Holofernes'']]
[[Ofbyld:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|200px|left|''Garçon avec un panier de fruits'', [[1593]], huile sur toile, 70 × 67 cm, [[Rome (stêd)|Rome]], Gallerie Borghese.]]
[[Ofbyld:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|200px|right|''Portret fan Alof de Wignacourt'', [[1607]]-[[1608]], oalje op doek, 195 x 134 sm, [[Parys]], [[Musée du Louvre]].]]
[[Ofbyld:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb|upright|200px|''De grêflizzing fan Kristus'' (1602-1603). [[Pinacoteca Vaticana]].]]
'''Caravaggio''' folút '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' ([[Caravaggio (gemeente)|Amerighi da Caravaggio]], yn de provinsje [[Bergamo (provinsje)|Bergamo]], [[29 septimber]] [[1571]] — [[Porto Ercole]], no de gemeente [[Monte Argentario]], [[18 july]] [[1610]]), wie in [[Itaalje|Italjaansk]] [[keunstskilder]] út de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

== Biografy ==
Michelangelo Merisi waard berne yn it Noard-[[Itaalje|Italjaanske]] plakje [[Caravaggio (gemeente)|Caravaggio]] ûnder [[Bergamo (stêd)|Bergamo]]. Op 30 septimber 1571, de dei nei syn berte, is syn namme yn it doopboek fan de Milaneeske parochy fan Santo Stefano yn Brolo byskreaun. Dêr lieten heit ‘Fermo Merixio’ en mem ‘Lutia de Oratoribus’ harren soantsje ‘Michel angelo’ dope.
Doe't er alve wie waard er wees en gie er yn [[Milaan (stêd)|Milaan]] yn de lear by de [[keunstskilder]] [[Simone Peterzano]]. 

Yn 1593 gie Caravaggio nei Rome dêr't er de assistint fan de [[maniërisme|maniëristyske]] keunstskilder [[Giuseppe Cesari]] waard. Caravaggio mocht as learling fan Cesari foaral fruit en blommen tekenje en begûn syn karriêre as skilder fan [[stillibben]]s.

Hy krige lykwols al rillegau omtinken fan wichtige opdrachtjouwers, sa as [[kardinaal del Monte]] dêr't er religieusk wurk, mar ek tige sensuele, homo-eroatyske [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchusfigueren]] foar makke. De krêft en de emosjonaliteit fan syn, net al te ferfine en net sochte maniëristyske wurk, makken fan him ien fan de meast ynfloedrike en wurdearre keunstners fan syn tiid. Fan [[1600]] oant [[1606]] wie er de ferneamdste keunstner fan Rome.

Caravaggio's koarte libben wie oan ien tried wei fol fan skandalen. Caravaggio wie in hjitholle en nige nei selsferneatiging sadat er yn Rome faak mei justysje yn oanrekking kaam. Nei't er in tsjinstanner yn in swurdfjochterij deadien hie yn 1606, it gie om it ferdigenjen fan in frou, flechte er Rome út. Nei in skoft yn [[Napels (stêd)|Napels]] west te hawwen, bedarre er op [[Malta (lân)|Malta]], dêr't er hospitaalridder by de [[Maltezer oarder]] waard. Hy skildere der in monumintaal wurk oer de moard op [[Johannes de Doper]]. Mar ek in Malta kaam er yn de finzenis te lâne, omdat er in hospitaalridder útskeld en krinke hie. Hy ûntkaam lykwols en flechte nei [[Sisylje]], dêr't er in jier bleaun.

Uteinlik stoar er op in strân net fier fan Rome, wierskynlik oan [[malaria]] of in grypfirus, sa earm as in lús. De frijskatting fan straf foar deaslach hie him doe noch net berikt. [[Karel fan Mander|Carel van Mander]] skreau oer dizze eksintrike persoan: &quot;''Hij bewoog zich met veel tamtam, zijn zwaard op de heup en een knecht achter zich, van het ene bal naar het andere, altijd klaar voor een gevecht of een ruzie, waardoor het bijzonder lastig was om met hem om te gaan''&quot;.

== Styl en ynfloed ==
De skilderstyl fan Caravaggio heart ta de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

Hy is de skiednis yngien as de keunstskilder fan it ''[[clair-obscur]]'', dat is it dramatyske ljocht-tsjuster ferskil, dat syn figueren yn teatrale ljochtbondels set tsjin in tsjustere eftergrûn. Hy wie dêrmei ien fan de grutsten fan syn tiid. By him wurdt de patetyk oannimlik makke troch it och sa realistyske fan syn wurk.

Caravaggio hie in enoarme ynfloed op de keunstnersgeneraasje nei him yn hiel [[Jeropa]]. Men hat it yn dit ferbân dan ek oer it [[caravaggisme]]. Syn earste neifolgers yn Itaalje wienen [[Orazio Gentileschi]] en [[Bartolommeo Manfredi]]. Sy holpen mei om de nije skilderstyl te fersprieden. 

[[Rembrandt van Rijn]] is wat de technyk fan clair-obscur oanbelanget in tige súksesfolle neifolger west. Rembrandt kaam mei it wurk fan Caravaggio yn de kunde [[Utertske Caravaggisten]]: [[Gerard van Honthorst]], [[Hendrik ter Brugghen]] en [[Dirck van Baburen]], dy't yn Rome de keunst fan Caravaggio kennen leard hiene. Oare barokskilders wiene der net sa goed yn omdat hja it psychologysk realisme fan Caravaggio misten. 

Caravaggio wie in man mei manieren en eigenskippen dy't makken dat syn technyk in soad ynfloed hie. Caravaggio waard lykwols fuort nei syn dea al fergetten en it moast oant de 20e iuw ta duorje foar't men syn belang foar de ûntjouwing fan de westerske keunst op 'en nij ûntduts. In protte skilders brûke it [[caravaggisme]] noch hieltyd.

== Bekend wurk ==
* ''Jonge mei fruitkoer ± 1593-94), Rome, [[Galleria Borghese]]
* ''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]'' (± 1596-97), [[Florence (stad)|Florence]], [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]]
* ''Zegevierende [[Kupido (god)|Kupido]]'' of ''Amor vincit omnia'' (± 1602-03), [[Berlijn]], [[Gemäldegalerie]]
* ''It konsert'' (± 1595-96), [[New York City|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]
* ''De wiersisster'' (± 1596-97), [[Parys]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
* ''[[Catharina van Alexandrië]]'' (± 1598), [[Madrid (stêd)|Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]
* ''[[Judith (boek)|Judith]] ûnthalzet [[Holofernes]]'' (1599), [[Rome (stêd)|Rome]], [[Palazzo Barberini]]
* ''De ropping fan [[Matteüs (apostel)|Matteüs]]'' (1599-1600), Rome, [[San Luigi dei Francesi]]
* ''It martlerskip fan Matteüs'' (1599-1600), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De [[Emmaüs]]gongers'' (1601), [[Londen]], [[National Gallery (Londen)|National Gallery]]
* ''De beakering fan [[Paulus (apostel)|Paulus]]'' (1601), Rome, [[Santa Maria del Popolo]]
* ''De kruseging fan [[Petrus (apostel)|Petrus]]'' (1601), Rome, Santa Maria del Popolo
* ''[[Matteüs en de ingel (Caravaggio)|Matteüs en de ingel]]'' (1602), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De grêflizzing'' (1602-03), [[Vaticaanstad]], [[Vaticaanse musea]]
* ''It offer fan Izaäk'' (1603), Florense, Galleria degli Uffizi
* ''De Madonna di Loreto'' (1604-05), Rome, Sant'Agostino
* ''De Madonna mei de slang'' (1605-06), Rome, Galleria Borghese
* ''De skriuwende [[Hiëronymus (hillige)|Hiëronymus]]'' (± 1606), Rome, Galleria Borghese
* ''De dea fan Maria'' (± 1606), Parys, [[Musée du Louvre]]
* ''De sân wurken fan barmhertigens'' (1606), [[Napels (stêd)|Napels]], Pio Monte della Misericordia
* ''De Madonna mei de [[roazekrânse]]'' (1607), [[Wenen]], [[Kunsthistorisches Museum Wien|Kunsthistorisches Museum]]
* ''De giseling fan Kristus'' (1607), Napels, [[Museo di Capodimonte]]
* ''De ûnthalzing fan Johannes de Doper'' (1608), [[Valetta]], Johanneskatedraal
* ''Johannes de Doper'' (± 1609-10), Rome, Galleria Borghese

== Keppelings om utens ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/caravaggio.html Caravaggio op artcyclopedia mei in protte keppelings]
* [https://archive.is/20121220070613/www.xs4all.nl/~schuffel/kunstenaars/caravaggio/index.html Caravaggio]

{{CommonsBalke|Michelangelo Merisi da Caravaggio}}

[[Kategory:Italjaansk keunstskilder]]
[[Kategory:Lombardysk persoan]]
[[Kategory:Barok]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1571]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1610]]</text>
      <sha1>b7qb9lhpg4yuolnl6vsp0o6n0gdx0sw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baltasar Oomkens fan Esens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29808</id>
    <revision>
      <id>1223836</id>
      <parentid>1001210</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy en skiednis */</comment>
      <origin>1223836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2331" sha1="77fl6wqs17lijpc95fw38ls6b3123d6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Balthasar Brunnen Esens.JPG|thumb|right|De ''Junker-Balthasar-Brunnen'' yn Esens]]
'''Baltasar Oomkens fan Esens''' († [[1540]]) wie in [[East-Fryslân|East-Fryske]] haadling fan [[Esens]], [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Stedesdorf]] dy't hearske oer [[Harlingerlân]]. Hy stoar by de belegering fan syn kastiel yn Esens. Hy waard troch syn neifolgers as de lêste wiere Fryske frijheidsstrider beskreaun, hoewol't guon syn, sa't it like, net te sêdzjen nocht oan geweld ôfkarden.

== Biografy en skiednis ==
Baltasar Oomkens fan Esens wie de soan fan [[Hero Oomkens fan Esens]], Hear fan [[Harlingerlân]], en Armgard Grevinne fan [[Aldenburch]]. De familie Oomkens hâlde ta yn East-Fryslân en yn it (Fryske) [[Oldambt]] yn de Grinzer [[Ommelannen]].

Balthasar laat it ferwar fan de frije East-Fryske aristokrasy tsjin de protestantske famylje [[Sirksena]], dy't besocht East-Fryslân ûnder har namme te ferienjen. Baltasar en syn heit bleaune trou oan de Katolike Tsjerke. 

Troch Balthasars ferset bleau Harlingerlân in frije provinsje mei eigen rjochtsfoech oant it yn 1744 oan [[Freark de Grutte]] fan [[Prusen]] kaam troch fererving. 

Balthasar Oomkens fan Esens is in populêre figuer by de Friezen bleaun. Hy wurdt yn 't generaal te binnen brocht as &quot;Junker Balthasar&quot; yn Esens (dat er yn 1527 [[stedsrjocht]]en jûn hawwe soe), en der is dêre in jierliks festival ta syn eare.

== Literatuer en boarnen ==
* [[Ubbo Emmius]]: ''Friesische Geschichte'' (&quot;Rerum Frisicarum Historia&quot;). Wörner, Frankfurt/M. 1981/1982 (7 Bde., werprint fan Leidske útjefte 1616).
* [[Gerhard Anton von Halem]]: ''Geschichte des Herzogtums Oldenburg''. Schuster, Leer 1974, ISBN 3-7963-0044-8 (Werprinte Bremen 1794).
* [[Heinrich Friedrich Wilhelm Perizonius]]: ''Geschichte Ostfrieslands. Nach den besten Quellen bearbeitet''. Schuster, Leer 1974, ISBN 3-7963-0068-5 
* Wolfgang Rohde (Hrsg.): ''Chronica van den groten daden der Graven van Oldenborch''. Isensee Verlag, Oldenburg 1993, ISBN 3-89442-160-6 (1537).
* Martin Tielke: ''Biographisches Lexikon für Ostfriesland''. Ostfriesische Landschaft, Aurich 1993 (3 Bde.)

{{DEFAULTSORT:Oomkens fan Esens, Baltasar}}
[[Kategory:Eastfrysk haadling]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 15e iuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1540]]</text>
      <sha1>77fl6wqs17lijpc95fw38ls6b3123d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anna Maria Catharina Buma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30603</id>
    <revision>
      <id>1223754</id>
      <parentid>1025116</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T19:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Libben */</comment>
      <origin>1223754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="ken10gf21rwcueps4amd0e33k8w7sm0" xml:space="preserve">'''Anna Maria Catharina Buma''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[13 oktober]] [[1889]] - Ljouwert, [[9 juny]] [[1963]]) wie in dichteresse út Ljouwert.

== Libben ==
Yn 1911 troude se mei [[jonkhear|jhr.]] [[Joan Quarles van Ufford]], dy 't oant syn dea yn [[1915]] boargemaster fan [[Warkum]] wie. Sy wenne sûnt de tritiger jierren fan de [[20e iuw]] oan de [[Grutte Tsjerkestrjitte (Ljouwert)|Grutte Tsjerkestrjitte]] nr.9 ( letter in museumrestaurant ). Troude yn 1936 mei har twadde man, Ljouwerter gemeenteargivaris [[Adrianus van der Minne]].

Anna Buma wie ien fan de pear froulju dy't aktyf wiene de [[Fryske Beweging]]. Sy kaam troch de [[Jongfryske Mienskip|Jongfriezen]] ta it [[Frysk]], foar 1911 publisearre se [[Nederlânsk]]e fersen, ûnder oare yn [[De Gids]]. Joech Fryske les en sette har yn foar Grutfryske kongressen dêr't kontakten fan [[East-Friezen]] út [[Aldenburch]] en Noardfriezen út [[Sleeswyk-Holstein]] ferstevige waarden.

Yn har hûs wienen geregeldwei gearkomsten fan Fryske skriuwers en yntellektuelen. Doe't hja ûnder ynfloed kaam fan de [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]], krige it selskip ek hege Dútske besite - fan ûnder oaren de archeologen [[Herman Wirth]] en [[Arend Lang]] - dy't de Fryske yntellektuele elite foar it [[Nasjonaalsosjalisme|nasjonaal-sosjalistyske]] karke besocht te spannen.

Se leit begroeven op it famyljebegrafplak fan de [[Buma (laach)|Buma's]] yn [[Weidum]].

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
* {{EvhhF|Minne-Buma, Anna Maria Catharina van der}}
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Anna Maria Catharina}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1889]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1963]]</text>
      <sha1>ken10gf21rwcueps4amd0e33k8w7sm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ramsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30639</id>
    <revision>
      <id>1223848</id>
      <parentid>1221738</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2585" sha1="jsd03lwc1bw5ilr29j8gv61xohbklyn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Ramsk
| ôfbylding     = Ramsk2026.jpg
| ûnderskrift   = Byld fan Ramsk
| nasjonaliteit = {{NEDnasj}}
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = [[Rockmuzyk|Rock]]
| bestean       = [[1995]]  – [[2010]]; [[2026]] - no
| record label  =
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = [[Tseard Okkema]] &lt;small&gt;''sang'' (1995-1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Niels Overzet]] &lt;small&gt;''gitaar''&lt;/small&gt;
| funksje1     = Sang &amp;&lt;br&gt;Gitaar
| lid1          = [[Piet Douma]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[Berend van den Akker]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Eldert Stropsma]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Tjitze Venstra]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
'''Ramsk''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[Rockmuzyk|rock]]band en wie aktyf tusken [[1995]] en [[2010]]. Ramsk treedt sûnt 21 maart 2026 wer op. 

==Skiednis==
Ramsk waard yn febrewaris 1995 oprjochte, de namme stiet foar [[tyldrift]] by skiep en kninen. De line-up bestie doe út Berend van den Akker-gitaar / Eldert Stropsma-basgitaar / Tseard Okkema-sang / Niels Overzet-slachgitaar en Tjitze Venstra op drums. Yn [[1996]] die Ramsk mei oan Lytske Aaipop. Omdat de band wûn mochten se meidwaan op it grutte [[Aaipop]]. Na twa jier stoppe de sjonger. Nei in pear oaren kaam yn [[1998]] Piet Douma. in skoftke letter waard Ramsk in 4-mans formaasje doe't ien fan de gitaristen der mei stoppe. Sûnt dy tiid binne der fjouwer bandleden. Yn 2009 binne dat Berend (gitaar), Piet (sang), Eldert (basgitaar en eftergrûnsang) en Tjitze (drums eftergrûnsang).

Ramsk spilet gitaarrock mei punk en hardrock ynfloeden mei dêrneist tige ynbannige en sfearfolle klanken. Anno 2007 binne der sels folkynfloeden te finen. De Fryske teksten geane oer ferskate ûnderwerpen. 

Ramsk hat spile op festivals en sealen as Befrijingsfestival, [[Wytbeat]], [[Aaipop]], [[Uteinrock]] en [[Feanhoopfestival]].

== Diskografy ==
* ''Komt'' (mini-CD, 2000)
* ''Keer op keer/ Fel op en del'' (single, 2001)
* ''Dyn eigen lûd'' ( CD, 2003)
* ''It Fjoer'' (CD, 2007)
* ''Älde Jan'' (single, 2007)
* ''Neuzel'' (single, 2008)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.streektaalzang.nl/strk/frie/frieramn.htm ''Ramsk'', streektaalzang.nl]
* [https://goeie.frl/kultuer/troch-us-bern-meitsje-wy-wer-muzyk/ ‘Troch ús bern meitsje wy wer muzyk’, Goeie.frl]

[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1995]]
[[Kategory:Band opheft yn 2010]]</text>
      <sha1>jsd03lwc1bw5ilr29j8gv61xohbklyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223856</id>
      <parentid>1223848</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskografy */</comment>
      <origin>1223856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="sb7ym2s1ktdtyppb8ii7we2gtojw3p9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Ramsk
| ôfbylding     = Ramsk2026.jpg
| ûnderskrift   = Byld fan Ramsk
| nasjonaliteit = {{NEDnasj}}
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = [[Rockmuzyk|Rock]]
| bestean       = [[1995]]  – [[2010]]; [[2026]] - no
| record label  =
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = [[Tseard Okkema]] &lt;small&gt;''sang'' (1995-1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Niels Overzet]] &lt;small&gt;''gitaar''&lt;/small&gt;
| funksje1     = Sang &amp;&lt;br&gt;Gitaar
| lid1          = [[Piet Douma]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[Berend van den Akker]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Eldert Stropsma]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Tjitze Venstra]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
'''Ramsk''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[Rockmuzyk|rock]]band en wie aktyf tusken [[1995]] en [[2010]]. Ramsk treedt sûnt 21 maart 2026 wer op. 

==Skiednis==
Ramsk waard yn febrewaris 1995 oprjochte, de namme stiet foar [[tyldrift]] by skiep en kninen. De line-up bestie doe út Berend van den Akker-gitaar / Eldert Stropsma-basgitaar / Tseard Okkema-sang / Niels Overzet-slachgitaar en Tjitze Venstra op drums. Yn [[1996]] die Ramsk mei oan Lytske Aaipop. Omdat de band wûn mochten se meidwaan op it grutte [[Aaipop]]. Na twa jier stoppe de sjonger. Nei in pear oaren kaam yn [[1998]] Piet Douma. in skoftke letter waard Ramsk in 4-mans formaasje doe't ien fan de gitaristen der mei stoppe. Sûnt dy tiid binne der fjouwer bandleden. Yn 2009 binne dat Berend (gitaar), Piet (sang), Eldert (basgitaar en eftergrûnsang) en Tjitze (drums eftergrûnsang).

Ramsk spilet gitaarrock mei punk en hardrock ynfloeden mei dêrneist tige ynbannige en sfearfolle klanken. Anno 2007 binne der sels folkynfloeden te finen. De Fryske teksten geane oer ferskate ûnderwerpen. 

Ramsk hat spile op festivals en sealen as Befrijingsfestival, [[Wytbeat]], [[Aaipop]], [[Uteinrock]] en [[Feanhoopfestival]].

== Diskografy ==
* ''Komt'' (mini-CD, 2000)
* ''Keer op keer/ Fel op en del'' (single, 2001)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK118280/Dyn-eigen-l%C3%BBd Dyn eigen lûd]'' ( CD, 2003)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK240430/It-fjoer It Fjoer]'' (CD, 2007)
* ''Älde Jan'' (single, 2007)
* ''Neuzel'' (single, 2008)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.streektaalzang.nl/strk/frie/frieramn.htm ''Ramsk'', streektaalzang.nl]
* [https://goeie.frl/kultuer/troch-us-bern-meitsje-wy-wer-muzyk/ ‘Troch ús bern meitsje wy wer muzyk’, Goeie.frl]

[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1995]]
[[Kategory:Band opheft yn 2010]]</text>
      <sha1>sb7ym2s1ktdtyppb8ii7we2gtojw3p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223861</id>
      <parentid>1223856</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aktualisearre mei optredens yn 2026</comment>
      <origin>1223861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2878" sha1="t2c4765yn6dpr1l82b0wcpcwr68zj9p" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Ramsk
| ôfbylding     = Ramsk2026.jpg
| ûnderskrift   = Byld fan Ramsk
| nasjonaliteit = {{NEDnasj}}
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = [[Rockmuzyk|Rock]]
| bestean       = [[1995]]  – [[2010]]; [[2026]] - no
| record label  =
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = [[Tseard Okkema]] &lt;small&gt;''sang'' (1995-1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Niels Overzet]] &lt;small&gt;''gitaar''&lt;/small&gt;
| funksje1     = Sang &amp;&lt;br&gt;Gitaar
| lid1          = [[Piet Douma]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[Berend van den Akker]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Eldert Stropsma]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Tjitze Venstra]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
'''Ramsk''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[Rockmuzyk|rock]]band en wie aktyf tusken [[1995]] en [[2010]]. Ramsk treedt sûnt 21 maart 2026 wer op. 

==Skiednis==
Ramsk waard yn febrewaris 1995 oprjochte, de namme stiet foar [[tyldrift]] by skiep en kninen. De line-up bestie doe út Berend van den Akker-gitaar / Eldert Stropsma-basgitaar / Tseard Okkema-sang / Niels Overzet-slachgitaar en Tjitze Venstra op drums. Yn [[1996]] die Ramsk mei oan Lytske Aaipop. Omdat de band wûn mochten se meidwaan op it grutte [[Aaipop]]. Na twa jier stoppe de sjonger. Nei in pear oaren kaam yn [[1998]] Piet Douma. in skoftke letter waard Ramsk in 4-mans formaasje doe't ien fan de gitaristen der mei stoppe. Sûnt dy tiid binne der fjouwer bandleden. Yn 2009 binne dat Berend (gitaar), Piet (sang), Eldert (basgitaar en eftergrûnsang) en Tjitze (drums eftergrûnsang). Ramsk spilet gitaarrock mei punk en hardrock ynfloeden mei dêrneist tige ynbannige en sfearfolle klanken. Yn 2007 binne der sels folkynfloeden te finen. De Fryske teksten geane oer ferskate ûnderwerpen. Ramsk hat spile op festivals en sealen as Befrijingsfestival, [[Wytbeat]], [[Aaipop]], [[Uteinrock]] en [[Feanhoopfestival]].

Yn 2026 komt Ramsk wer byinoar, se spylje op 21 maart yn it foarprogramma fan Yme &amp; The Farmbreakers yn Weidum. De band wurdt dernei wer freege foar de edsyje fan [[Aaipop]] yn dat jier.

== Diskografy ==
* ''Komt'' (mini-CD, 2000)
* ''Keer op keer/ Fel op en del'' (single, 2001)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK118280/Dyn-eigen-l%C3%BBd Dyn eigen lûd]'' ( CD, 2003)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK240430/It-fjoer It Fjoer]'' (CD, 2007)
* ''Älde Jan'' (single, 2007)
* ''Neuzel'' (single, 2008)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.streektaalzang.nl/strk/frie/frieramn.htm ''Ramsk'', streektaalzang.nl]
* [https://goeie.frl/kultuer/troch-us-bern-meitsje-wy-wer-muzyk/ ‘Troch ús bern meitsje wy wer muzyk’, Goeie.frl]

[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1995]]
[[Kategory:Band opheft yn 2010]]</text>
      <sha1>t2c4765yn6dpr1l82b0wcpcwr68zj9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223862</id>
      <parentid>1223861</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T11:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad80ies</username>
        <id>51443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="mdpt140t3f0ktndsqn78tryntbs68xh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Ramsk
| ôfbylding     = Ramsk2026.jpg
| ûnderskrift   = Byld fan Ramsk
| nasjonaliteit = {{NEDnasj}}
| sjongtaal     = [[Frysk]]
| sjenre        = [[Rockmuzyk|Rock]]
| bestean       = [[1995]]  – [[2010]]; [[2026]] - no
| record label  =
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = [[Tseard Okkema]] &lt;small&gt;''sang'' (1995-1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Niels Overzet]] &lt;small&gt;''gitaar''&lt;/small&gt;
| funksje1     = Sang &amp;&lt;br&gt;Gitaar
| lid1          = [[Piet Douma]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[Berend van den Akker]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Eldert Stropsma]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Tjitze Venstra]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
'''Ramsk''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[Rockmuzyk|rock]]band en wie aktyf tusken [[1995]] en [[2010]]. Ramsk treedt sûnt 21 maart 2026 wer op. 

==Skiednis==
Ramsk waard yn febrewaris 1995 oprjochte, de namme stiet foar [[tyldrift]] by skiep en kninen. De line-up bestie doe út Berend van den Akker-gitaar / Eldert Stropsma-basgitaar / Tseard Okkema-sang / Niels Overzet-slachgitaar en Tjitze Venstra op drums. Yn [[1996]] die Ramsk mei oan Lytske Aaipop. Omdat de band wûn mochten se meidwaan op it grutte [[Aaipop]]. Na twa jier stoppe de sjonger. Nei in pear oaren kaam yn [[1998]] Piet Douma. in skoftke letter waard Ramsk in 4-mans formaasje doe't ien fan de gitaristen der mei stoppe. Sûnt dy tiid binne der fjouwer bandleden. Yn 2009 binne dat Berend (gitaar), Piet (sang), Eldert (basgitaar en eftergrûnsang) en Tjitze (drums eftergrûnsang). Ramsk spilet gitaarrock mei punk en hardrock ynfloeden mei dêrneist tige ynbannige en sfearfolle klanken. Yn 2007 binne der sels folkynfloeden te finen. De Fryske teksten geane oer ferskate ûnderwerpen. Ramsk hat spile op festivals en sealen as Befrijingsfestival, [[Wytbeat]], [[Aaipop]], [[Uteinrock]] en [[Feanhoopfestival]].

Yn 2026 komt Ramsk wer byinoar, se spylje op 21 maart yn it foarprogramma fan Yme &amp; The Farmbreakers yn Weidum. De band wurdt dernei wer frege foar de edsyje fan [[Aaipop]] yn dat jier.

== Diskografy ==
* ''Komt'' (mini-CD, 2000)
* ''Keer op keer/ Fel op en del'' (single, 2001)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK118280/Dyn-eigen-l%C3%BBd Dyn eigen lûd]'' ( CD, 2003)
* ''[https://www.muziekweb.nl/Link/JK240430/It-fjoer It Fjoer]'' (CD, 2007)
* ''Älde Jan'' (single, 2007)
* ''Neuzel'' (single, 2008)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.streektaalzang.nl/strk/frie/frieramn.htm ''Ramsk'', streektaalzang.nl]
* [https://goeie.frl/kultuer/troch-us-bern-meitsje-wy-wer-muzyk/ ‘Troch ús bern meitsje wy wer muzyk’, Goeie.frl]

[[Kategory:Fryske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1995]]
[[Kategory:Band opheft yn 2010]]</text>
      <sha1>mdpt140t3f0ktndsqn78tryntbs68xh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wike Zijlstra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33315</id>
    <revision>
      <id>1223696</id>
      <parentid>1202779</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vysotsky</username>
        <id>12896</id>
      </contributor>
      <comment>+ofbyld</comment>
      <origin>1223696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="e7sx8z0xxts41tchm2ky4i98ua3u9kl" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Wike Louis Zijlstra.jpg|thumb|''Wike Zijlstra'']]
'''Wike Louis' Zijlstra''' ([[Drachten]], [[18 maaie]] [[1893]] – [[De Rottefalle]], [[22 juny]] [[1964]]) wie in [[ûnderwizeresse]]. 

[[Ofbyld:Portretfoto fan Wike Zijlstra, 1917, 24-11-1917, archiefnr 1990.jpg|Zijlstra (1917)]]
Juffer Zijlstra hat goed 41 jier foar de klasse stien. Tusken 1912 en 1918 hat Wike Zijlstra op in stikmannich plakken yn [[Grinslân]] in tydlike oanstelling hân as ûnderwizeres. Se stie oan skoallen op [[De Grinzer Pein]], yn [[Aldeboarn]], op [[It Amelân]] en fan [[1931]] oant [[1954]] yn [[De Rottefalle]] (oan de iepenbiere skoalle).

Sy begûn yn april [[1948]] mei har sels skreaune Fryske lêsmetoade, en krige yn 1949 ''&quot;een ernstige berisping voor haar eigenmachtig optreden&quot;'', mar mocht har metoade trochbrûke. Pionierster fan de [[Fryske skoalle]]n.

Zijlstra wie in leafhawwer fan it wurk fan [[Douwe Kalma]] dy't sûnt ein fan de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] by har ynwenne. As meiwurker fan de Shakespeare Stifting hat sy in soad war dien foar de útjefte fan Kalma syn Shakespeare-oersetting.

Wike Zijlstra is hommels ferstoarn en kaam te hôf op De Rottefalle.

== Wurk ==
* ''Opsizferskes'' (1948)
* ''Fan praten ta lêzen en skriuwen. Lytse hantlieding ta it ûnderrjocht mei it lêsrak'' (1950)
*  ''O de rop fan de koekút op 't Amelân'', Fersen fan Wike Louis' Zijlstra. Boalswert, [[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]] (1959).
* [http://orlabs.oclc.org/identities/viaf-291250114/ Mear publikaasjes]

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Zijlstra, Wike Louis'}}
*{{NEfF|3117}}
* [[Ljouwerter Krante]] 22 juny 1964
* Ljouwerter Krante 25 juny 1964
}}

{{DEFAULTSORT:Zijlstra, Wike}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk pedagooch]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan stoarn op De Rottefalle]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1893]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>e7sx8z0xxts41tchm2ky4i98ua3u9kl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223697</id>
      <parentid>1223696</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vysotsky</username>
        <id>12896</id>
      </contributor>
      <comment>ofbyld</comment>
      <origin>1223697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="95tq54hvxbti2mp7c17nez458sx92ef" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Wike Louis Zijlstra.jpg|thumb|''Wike Zijlstra'']]
'''Wike Louis' Zijlstra''' ([[Drachten]], [[18 maaie]] [[1893]] – [[De Rottefalle]], [[22 juny]] [[1964]]) wie in [[ûnderwizeresse]]. 

[[Ofbyld:Portretfoto fan Wike Zijlstra, 1917, 24-11-1917, archiefnr 1990.jpg|thumb|Zijlstra (1917)]]
Juffer Zijlstra hat goed 41 jier foar de klasse stien. Tusken 1912 en 1918 hat Wike Zijlstra op in stikmannich plakken yn [[Grinslân]] in tydlike oanstelling hân as ûnderwizeres. Se stie oan skoallen op [[De Grinzer Pein]], yn [[Aldeboarn]], op [[It Amelân]] en fan [[1931]] oant [[1954]] yn [[De Rottefalle]] (oan de iepenbiere skoalle).

Sy begûn yn april [[1948]] mei har sels skreaune Fryske lêsmetoade, en krige yn 1949 ''&quot;een ernstige berisping voor haar eigenmachtig optreden&quot;'', mar mocht har metoade trochbrûke. Pionierster fan de [[Fryske skoalle]]n.

Zijlstra wie in leafhawwer fan it wurk fan [[Douwe Kalma]] dy't sûnt ein fan de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] by har ynwenne. As meiwurker fan de Shakespeare Stifting hat sy in soad war dien foar de útjefte fan Kalma syn Shakespeare-oersetting.

Wike Zijlstra is hommels ferstoarn en kaam te hôf op De Rottefalle.

== Wurk ==
* ''Opsizferskes'' (1948)
* ''Fan praten ta lêzen en skriuwen. Lytse hantlieding ta it ûnderrjocht mei it lêsrak'' (1950)
*  ''O de rop fan de koekút op 't Amelân'', Fersen fan Wike Louis' Zijlstra. Boalswert, [[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]] (1959).
* [http://orlabs.oclc.org/identities/viaf-291250114/ Mear publikaasjes]

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Zijlstra, Wike Louis'}}
*{{NEfF|3117}}
* [[Ljouwerter Krante]] 22 juny 1964
* Ljouwerter Krante 25 juny 1964
}}

{{DEFAULTSORT:Zijlstra, Wike}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk pedagooch]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan stoarn op De Rottefalle]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1893]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>95tq54hvxbti2mp7c17nez458sx92ef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223698</id>
      <parentid>1223697</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vysotsky</username>
        <id>12896</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk */ +commonscat</comment>
      <origin>1223698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1972" sha1="rtj96i5m69ybp8vueqiiwst0lhrwrwp" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Wike Louis Zijlstra.jpg|thumb|''Wike Zijlstra'']]
'''Wike Louis' Zijlstra''' ([[Drachten]], [[18 maaie]] [[1893]] – [[De Rottefalle]], [[22 juny]] [[1964]]) wie in [[ûnderwizeresse]]. 

[[Ofbyld:Portretfoto fan Wike Zijlstra, 1917, 24-11-1917, archiefnr 1990.jpg|thumb|Zijlstra (1917)]]
Juffer Zijlstra hat goed 41 jier foar de klasse stien. Tusken 1912 en 1918 hat Wike Zijlstra op in stikmannich plakken yn [[Grinslân]] in tydlike oanstelling hân as ûnderwizeres. Se stie oan skoallen op [[De Grinzer Pein]], yn [[Aldeboarn]], op [[It Amelân]] en fan [[1931]] oant [[1954]] yn [[De Rottefalle]] (oan de iepenbiere skoalle).

Sy begûn yn april [[1948]] mei har sels skreaune Fryske lêsmetoade, en krige yn 1949 ''&quot;een ernstige berisping voor haar eigenmachtig optreden&quot;'', mar mocht har metoade trochbrûke. Pionierster fan de [[Fryske skoalle]]n.

Zijlstra wie in leafhawwer fan it wurk fan [[Douwe Kalma]] dy't sûnt ein fan de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] by har ynwenne. As meiwurker fan de Shakespeare Stifting hat sy in soad war dien foar de útjefte fan Kalma syn Shakespeare-oersetting.

Wike Zijlstra is hommels ferstoarn en kaam te hôf op De Rottefalle.

== Wurk ==
* ''Opsizferskes'' (1948)
* ''Fan praten ta lêzen en skriuwen. Lytse hantlieding ta it ûnderrjocht mei it lêsrak'' (1950)
*  ''O de rop fan de koekút op 't Amelân'', Fersen fan Wike Louis' Zijlstra. Boalswert, [[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]] (1959).
* [http://orlabs.oclc.org/identities/viaf-291250114/ Mear publikaasjes]

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Zijlstra, Wike Louis'}}
*{{NEfF|3117}}
* [[Ljouwerter Krante]] 22 juny 1964
* Ljouwerter Krante 25 juny 1964
}}
{{Commonscat}}
{{DEFAULTSORT:Zijlstra, Wike}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk pedagooch]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan stoarn op De Rottefalle]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1893]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>rtj96i5m69ybp8vueqiiwst0lhrwrwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223699</id>
      <parentid>1223698</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vysotsky</username>
        <id>12896</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk */</comment>
      <origin>1223699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1986" sha1="pnpr1l5isddu383z3qo2hlpvxhemoan" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Wike Louis Zijlstra.jpg|thumb|''Wike Zijlstra'']]
'''Wike Louis' Zijlstra''' ([[Drachten]], [[18 maaie]] [[1893]] – [[De Rottefalle]], [[22 juny]] [[1964]]) wie in [[ûnderwizeresse]]. 

[[Ofbyld:Portretfoto fan Wike Zijlstra, 1917, 24-11-1917, archiefnr 1990.jpg|thumb|Zijlstra (1917)]]
Juffer Zijlstra hat goed 41 jier foar de klasse stien. Tusken 1912 en 1918 hat Wike Zijlstra op in stikmannich plakken yn [[Grinslân]] in tydlike oanstelling hân as ûnderwizeres. Se stie oan skoallen op [[De Grinzer Pein]], yn [[Aldeboarn]], op [[It Amelân]] en fan [[1931]] oant [[1954]] yn [[De Rottefalle]] (oan de iepenbiere skoalle).

Sy begûn yn april [[1948]] mei har sels skreaune Fryske lêsmetoade, en krige yn 1949 ''&quot;een ernstige berisping voor haar eigenmachtig optreden&quot;'', mar mocht har metoade trochbrûke. Pionierster fan de [[Fryske skoalle]]n.

Zijlstra wie in leafhawwer fan it wurk fan [[Douwe Kalma]] dy't sûnt ein fan de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] by har ynwenne. As meiwurker fan de Shakespeare Stifting hat sy in soad war dien foar de útjefte fan Kalma syn Shakespeare-oersetting.

Wike Zijlstra is hommels ferstoarn en kaam te hôf op De Rottefalle.

== Wurk ==
* ''Opsizferskes'' (1948)
* ''Fan praten ta lêzen en skriuwen. Lytse hantlieding ta it ûnderrjocht mei it lêsrak'' (1950)
*  ''O de rop fan de koekút op 't Amelân'', Fersen fan Wike Louis' Zijlstra. Boalswert, [[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]] (1959).
* [http://orlabs.oclc.org/identities/viaf-291250114/ Mear publikaasjes]

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Zijlstra, Wike Louis'}}
*{{NEfF|3117}}
* [[Ljouwerter Krante]] 22 juny 1964
* Ljouwerter Krante 25 juny 1964
}}
{{Commonscat|Wike Zijlstra}}
{{DEFAULTSORT:Zijlstra, Wike}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk pedagooch]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan stoarn op De Rottefalle]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1893]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>pnpr1l5isddu383z3qo2hlpvxhemoan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jehova's Tsjûgen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34060</id>
    <revision>
      <id>1223840</id>
      <parentid>995864</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="ghdyxigkrh6exyzk5vdui51e5ateh4e" xml:space="preserve">[[File:JW_2.jpg|thumb|240px|[http://www.jw.org/fy/ JW.ORG]]]


De '''Jehova's Tsjûgen''' is in godstsjinstige groepearring dy 't sûnt [[1879]] de ein fan de wrâld ferwachtet. 

De namme waard yn [[1931]] oannomd. De blêden dêr't mei kolporteard wurdt hjitte ''De Wachttoer'' en ''Ontwaakt''. Tatreding giet middels it ûnderdompeljen. Jehova's tsjûgen komme in pear kear wyks by elkoar foar bibel- en Wachttoerstúdzje. Fierders is der in soad evangelisaasje.

Yn [[Fryslân]] wienen yn 1974 13 gemeentes: 2 yn Ljouwert, 2 op It Hearrenfean en fierders yn Drachten, Haulerwyk, Bakkefean, Dokkum, Harns, Boalsert, Snits, De Lemmer, De Gordyk en Surhústerfean (gebou yn De Harkema-De Pein). It oantal doopten wie yn 1960 678 en yn 1974 sa'n 1330.

'It nije milennium — Wat hâldt de takomst foar jo yn?' (2000), 'Kinne de deaden opnij libje?' (2013), 'Wa hat de macht oer de wrâld?' (2013), 'Wat tinke jo fan de Bibel?' (2013), 'Komt der oait in ein oan it lijen?' (2013), 'Hoe sjogge jo de takomst?' (2013), 'Wat makket in gesin gelokkich?' (2013), 'Wêr  kinne wy antwurden fine op de libbensfragen?' (2014) 'De Bibel ûndersykje – Wêrom?' (2014), 'Wat is it Keninkryk fan God?' (2014), 'Myn earste Bibelleskes' (2016), 'God hat goed nijs foar ús!' (2016), 'Lústerje nei God' (2016), 'Lústerje nei God en libje foar altyd' (2016) is de iennige publikaasje dy't it [[Wachttoergenoatskip]] yn it [[Frysk]] útjûn hat.

{{commonscat|Jehovah's Witnesses}}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{EvhhF|Jehova 's getuigen}}
* http://www.jw.org/fy/
}}

[[Kategory:Protestantsk tsjerkegenoatskip]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1879]]</text>
      <sha1>ghdyxigkrh6exyzk5vdui51e5ateh4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutte Fryske Wei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36687</id>
    <revision>
      <id>1223819</id>
      <parentid>1177418</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="otpi8rlesx6k431crrxitlqtjbu22tr" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Grutte Fryske Wei (Bos en Niemeijer Atlas 1959 side 15).jpg|thumb|right|300px|''Grutte Fryske Wei'']]
De '''Grutte Fryske Wei''' ([[Nederlânsk]]: ''Groote Friesche Weg'') wie in part fan de wei fan [[Starum]] nei [[Coevorden]]. 

Yn de tiid fan de [[17 Kêsten en 24 Lânrjochten|Santjin Kêsten]] (11e iuw) wie it, krekt as de lânwei fan [[Aldenburch]] nei [[Jever]] en dy fan [[Múnster]] lâns de [[Iems]] nei [[Emden]] in wei mei ynternasjonale betsjutting. Oer de krekte lizzing fan dizze hannelswei ferskille de ynsichten. Nei de tiid fan de âlde Fryske wetten wurdt neat mear fan de wei fernomd. De wei soe 'over het Hoogh' rûn hawwe troch de [[Wâlden]] en dan oer [[Sint Nyk]], [[Tsjerkgaast]] en [[Sleat (stêd)|Sleat]] nei [[Gaasterlân]]. De Wolvedyk by [[De Jouwer]] dy't hast 2 meter boppe it meanfjild leit, mei de Haulstersingel en it Boskpaad soene der part fan west hawwe.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|S.J. Fockema Andreae}} - ''Geschiedenis van Friesland'' haadstik &quot;Dijken of Wijken&quot;.
* {{Aut|Marten Buis}} - ''Binnenpaden en Buitenbeentjes'' side 110-11
* {{Aut|Carl Woebcken}} - ''It Beaken'' 1961
}}
[[Kategory:De Jouwer]]
[[Kategory:Hannelsrûte]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Wei yn Fryslân]]
[[Kategory:Geografy fan Starum (gemeente)]]
[[Kategory:Geografy fan Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Geografy fan Gaasterlân (gemeente)]]
[[Kategory:Geografy fan Lemsterlân]]
[[Kategory:Geografy fan Weststellingwerf]]
[[Kategory:Geografy fan Eaststellingwerf]]</text>
      <sha1>otpi8rlesx6k431crrxitlqtjbu22tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibet Attena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37293</id>
    <revision>
      <id>1223835</id>
      <parentid>1054328</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T08:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bern */</comment>
      <origin>1223835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="sv89z270khwn0vmgozk0s4ub66y3vlz" xml:space="preserve">[[File:Sibet Attena Sarkophag.JPG|thumb|right|Sarkofaach fan Sibet Attena yn de St. Magnustsjerke yn [[Esens]]]]
'''Sibet ([[Latyn]]: Sibo) Attena''' (± [[1425]] - † [[8 novimber]] [[1473]]) wie in [[East-Fryslân|eastfryske]] [[haadling]]. Hy wie in soan fan Sibet fan Dornum (''âlde Sibet'') († 1433) en Frouwa fan Manslagt, in dochter fan [[Enno Sirksena]].

Nei de dea fan syn heit erve Sibet Attena de boarch [[Beningaboarch (Dornum)|Osterburch]] yn [[Dornum]]. Fia syn  earste frou, Onna von Stedesdorf, dochter fan Hero Omken d.Ä., krige er yn [[1447]] [[Stedesdorf]] en koe yn [[1454]] as neef en trouwe neifolger fan [[Ulrik Sirksena]] syn rjocht op [[Esens]] jilde litte. Fan syn memme-erfenis yn [[Manslagt]] seach er ôf.&lt;br&gt;

Yn  [[1454]] stipe er Ulrik Sirksena tsjin [[Tanne Kankena]] yn [[Wittmund (stêd)|Wittmund]], besette de boarch en ferdreaun harren. Sân jier letter krige er Dornum as skeafergoeding. Sibet Attena neamde him al yn [[1455]] haadling fan Esens, Stedesdorf en Wittmund. Dêrmei wie er feitlik hear fan it [[Harlingerlân]]. Neidat Onna fan Stedesdorf [[1464]] ferstoarn wie, troude er twaddens mei Margarete fan Westerwolde.

Sibet wie yn [[1464]] oanwêzich by de feestlike takenning fan it [[ryksgreefskip]] oan Ulrik Sirksena yn de Gasthauskirche yn [[Emden]] en waard by dy gelegenheid riddere. Nei syn dea yn [[1473]] krige er yn de tsjerke fan [[Esens]], de Sint-Magnustsjerke fan no, in pracht fan in sânstiennen [[sarkofaach]].

== Bern ==
Ut syn earste houlik:
* Wibet, * ..., trout Tyader fan [[Jever]] (gjin bern),
* Hero fan Dornum = [[Hero Omken]], boaske mei Armgard, grevinne fan Aldenburch,
* Frouwa, troud mei Edo Wiemken d.J., haadling fan [[Jever]] (gjin bern)

Ut syn twadde houlik:
* [[Ulrik fan Dornum]]
* Sibo (gjin neiteam)

{{DEFAULTSORT:Attena, Sibet}}
[[Kategory:Eastfrysk haadling]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1425]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1473]]</text>
      <sha1>sv89z270khwn0vmgozk0s4ub66y3vlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skiednis fan Bremen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37424</id>
    <revision>
      <id>1223732</id>
      <parentid>958322</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="jkle542usxvkwi17xr7ncilaiu9hr8r" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Karte-Bremen.png|thumb|right|200px|De Frije Hânzestêd Bremen 1815-1939 (338.846 ynwenners yn 1925)]]
Dizze side beskriuwt de '''skiednis fan Bremen''', sawol de stêd [[Bremen (stêd)|Bremen]]  as ek de Dútske dielsteat [[Bremen (lân)|Bremen]].

Yn de earste fiif iuwen foar de jiertelling ûntjoech him in tydlike folksgroep yn it gebiet yn en om Bremen hinne, dêr't hjoed de dei net sa'n protte oer bekend is, de [[Sjauken]]. Wierskynlik binne de Sjauken letter opgien yn de Fryske en it Saksyske stammen.

Yn de tiid fan de [[kerstening]] fan it noarden fan Jeropa stjoerde [[Karel de Grutte]] de misjonaris [[Willehad]] yn 780 nei it lân oan de [[Wezer]]. Yn [[782]] neamde Willehad de stêd Bremen yn ien fan syn skriften. Troch syn plak oan de Wezer waard Bremen al gau in omslachhaven foar Fryske hannelers. Yn it jier [[787]] wurdt troch Karel de Grutte it [[bisdom Bremen]] stifte. It bisdom groeit út ta in aartsbisdom en bliuwt oant 1648 bestean.

Fan de earste stedsmuorren en wâlen fan [[1032]] en [[1157]] wie om [[1229]] in slutende stedsmuorre – de &quot;murus civitatis&quot; – wurden. Yn de [[midsiuwen]] wie de stêd in [[hânze]]stêd en it gebiet letter in geastlik foarstedom dat grutte dielen fan it gebiet tusken [[Wezer]] en [[Elbe]] omklamme.

Yn de jierren [[1158]], [[1185]] en [[1240]] fernielden stedsbrannen grutte dielen fan de stêd. Lykwols wennen yn de earste helte fan de [[13e iuw]] tusken de 10.000 en 15.000 minsken yn Bremen.

Bremen wie fjouwer kear lid wurden fan de Hânze:
* 1260–1285
* 1358–1427
* 1438–1563
* 1576–1669

De stêd koe it net rjocht lykfine mei de swakke hâlding fan de Hânze foar de seerôvers oer. Dêrneist woe Bremen syn bân mei de Friezen yn [[Bûtjadingen]] goed hâlde om sa de macht oer it gebiet by de mûning fan de Wezer te krijen.

Bremen woe in frije Ryksstêd wurde, mar krige dy status pas yn [[1646]] (''Linzer Diplom''). De Wezer ferbûn de stêd Bremen mei de [[Noardsee]] en sa wie de stêd twongen om de skipfeart oer de rivier yn it gebiet [[Rjustringen]] feilich te stellen tsjin Fryske [[haadling]]en en it greefskip [[Aldenburch]]. Yn it jier [[1424]] krige Bremen in slimme tebeksetter doe't in ferbûn fan Fryske haadlingen de macht yn Rjustringen wer oernamen. Dêrop ûntstie politike ûnrêst yn de stêd. Der waard in nije stedsrie keazen en de boargemaster flechte yn 1425 út de stêd en mobilisearre de Hânze, dy't Bremen yn 1427 út it bûn smiet. Yn 1428 krige de stêd in nij stedsrjocht.
[[Ofbyld:Bremen-(Steffensstadt)-Braun-Hogenberg.png|thumb|left|Alde kaart fan Bremen tusken 1572 en 1618.]]
Fan [[1452]] ôf hie de greve Gerd fan Aldenboarch ynfloed op de hannel troch lân- en seerôf. Yn 1464 ferlear Bremen mei syn Fryske bûnsmaten in slach tsjin Aldenboarch, wêrnei't greve Gerd besocht de stêd oan te fallen. Pas yn 1474 kaam de tsjinoanfal mei help fan oare foarsten en stêden, úteinlik waard de oarloch tsjin de greve fan Aldenburch wûn yn it jier 1482.

Om [[1500]] wienen de omstannichheden gâns better foar Bremen en syn hannel. De stêd koe him yn deselde wer fierder útwreidzje nei it noarden ta. It Fryske [[Stedingen]], [[Bûtjadingen]], [[Lân Wurden]] en [[Lân Woersten]] waarden yn dy tiid ûnderdiel fan Bremen.

It foarstedom kaam by de [[Frede fan Münster]] yn [[1658]] by [[Sweden]] en waard letter ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hannover]]. De stêd koe him as frije Ryksstêd binnen it [[Hillige Roomske Ryk]] fierder ûntjaan. Troch tichtslykjen fan de Wezer waard it ferlet fan nije havens grutter. Sa ûntstienen de havens yn it noarden fan de stêd en los dêrfan de stêd [[Bremerhaven]].

By it [[Kongres fan Wenen]] yn [[1815]] waard Bremen as ûnôfhinklike steat erkend. Yn itselde jier waard Bremen lid fan it [[Dútske Bûn]], yn [[1867]] fan it [[Noard-Dútske Bûn]] en yn [[1871]] waard Bremen ûnderdiel fan it [[Dútske Keizerryk]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waarden Bremen en Bremerhaven brûkt as haven foar de Amerikaanske strydkrêften en foarme sa in Amerikaanske enklave yn de Britske besettingssône. Sa koe Bremen syn status as selsstannige dielsteat hâlde.

[[Kategory:Bremen]]
[[Kategory:Hânze]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]</text>
      <sha1>jkle542usxvkwi17xr7ncilaiu9hr8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aartsbisdom Bremen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38487</id>
    <revision>
      <id>1223725</id>
      <parentid>912739</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="sn9qo2vfse4xx6fsed570q8wbrlb2r8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:HRR 1648 Erz Bremen.png|thumb|''Plak fan it aartsbisdom yn it [[Hillige Roomske Ryk]] yn 1648, it jier dat it aartsbisdom opheft waard.'']]
It '''Aartsbisdom Bremen''' (eigentlik Hamburch-Bremen) wie in [[aartsbisdom]] fan [[864]] oant [[1648]]. It eastlike diel fan [[East-Fryslân]] wie ûnderdiel fan it (tsjerklike) aartsbisdom. Bremen wie dêrnjonken fan [[1180]] oant [[1648]] ek in wrâldsk [[prinsbisdom]] (regearre troch de [[aartsbiskop]]), en in steat fan it [[Hillige Roomske Ryk]].

It Aartsbisdom Hamburch waard yn 831 stifte yn [[Hamburch]]. Yn 831 waard dat bisdom troch Denen fernield. Nei de fernieling fan it Aartsbisdom Hamburch waard in feiliger hinnekommen socht. Yn 845/847 luts de [[aartsbiskop]] fan Hamburch him werom nei [[Bremen (stêd)|Bremen]]. Dêr waard hy aartsbiskop fan it bisdom Bremen dat yn 787 stifte wie troch [[Karel de Grutte]]. Yn 864 waarden de beide bisdommen gearfoege ta it Aartsbisdom Hamburch-Bremen.

De tsjerkprovinsje besloech yn it earstoan Noard-Europa; it noarden fan [[Dútslân]], de [[Baltyske steaten]] en [[Skandinaavje]]. Yn 947 waarden de bisdommen Sleeswyk, Ribe en Aarhûs stifte en yn 967 it bisdom [[Aldenburch]] (de bisdommen Meklenburch en Ratzeburch skieden har letter fan Aldenboarch of).

Bremen ferlear syn ynfloed yn Skandinaavje doe’t yn 1104 it aartsbisdom Lund stifte waard. De bisdommen Sleeswyk, Ribe en Aarhûs foelen tenei ûnder Lund. Yn 1255 waard it bisdom Riga in aartsbisdom en sa ferliest Bremen ek syn ynfloed yn de Baltyske regio. Allinnich de bisdommen yn it hjoeddeistige Holstein en Meklenburch wienen by Bremen bleaun.

De [[reformaasje]] yn 1535 makke in ein oan it katolike aartsbisdom. Oare bisdommen yn de tsjerkprovinsje waarden troch de reformaasje wei. Oant de [[Frede fan Osnabrück]] yn 1648 wienen der noch wol Luterske aartsbiskoppen. It eardere aartsbisdom kaam op 12 novimber 1669 ûnder it apostolistysk fikariaat fan de Noardlike Missy. Yn 1995 waard de tradysje mei de stifting fan it aartsbisdom Hamburch fuortset.

{{DEFAULTSORT:Bremen, Aartsbisdom}}
[[Kategory:Prinsbisdom]]
[[Kategory:Skiednis fan Bremen]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 864]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1648]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1180]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1648]]</text>
      <sha1>sn9qo2vfse4xx6fsed570q8wbrlb2r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tilburch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40970</id>
    <revision>
      <id>1223752</id>
      <parentid>1208383</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T19:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbe ferwidere, tekst útwreide, ynfoboks fernijd.</comment>
      <origin>1223752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6279" sha1="60dkmurf4u9gppwa0f45h7kc7hrp02x" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme     = Tilburch
| ôfbylding = Skyline of Tilburg.jpg
| ôfbyldingstekst = De skyline fan Tilburch mei de Westpoint-toer
| flagge    = Flag_of_Tilburg.svg
| wapen     = Coat of arms of Tilburg.svg
| lân       = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noard-Brabân
| boargemaster = 
| ynwennertal  = 205.405 &lt;small&gt;(2025)&lt;small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/tilburg/#google_vignette Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak      = 88,6 km²
| befolkingstichtens = 2318,34 ynw./km²
| hichte       = 15 m
| stifting     = 14e iuw (stedsrjochten 1809)
| postkoade    = 5000–5049
| netnûmer     = 013
| tiidsône     = UTC+1
| simmertiid   = UTC+2
| webside      = [https://www.tilburg.nl/ www.tilburg.nl]
| mapname = Noard-Brabân
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lon_deg = 5
| lon_min = 05
| ôfbylding2       = Tilburg-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst2 = Plattegrûn stêd
| ôfbylding3       = 
| ôfbyldingstekst3 =
}}
'''Tilburch''' is in grutte stêd yn it suden fan Nederlân en de op ien nei grutste fan 'e provinsje [[Noard-Brabân]]. De stêd stiet bekend om syn tekstylferline, syn ynnovaasjedrang en it libbene studintelibben.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Kasteel te Tilburg Hypothese situatie 1580 (fecit 2016).png|thumb|left|It yn 'e 19e iuw ôfbrutsen kastiel fan Tilburch]]
De namme Tilburch komt foar it earst foar yn in dokumint út 709 as Tilliburgis. Dat docht bliken út it ''Liber aureus'' fan 1191, wêryn't dat dokumint út 709 oerskreaun waard. Yn dy tiid wie it noch gjin stêd, mar in samling lytse delsettings op sângrûn. Yn 'e [[midsiuwen]] foel Tilburch ûnder de Hearlikheid Tilburch en Goirle. It gebiet waard fanút it kastiel fan Tilburch bestjoerd, dat yn 'e 15e iuw boud waard (mar yn 'e 19e iuw folslein sloopt is).

== 19e iuw ==
Yn 1803 waard it gebiet opsplitst yn 'e gemeente Goirle en Tilburch. Stedsrjochten krige Tilburch earst yn 1809. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Tilburch him ta de 'wolstêd' fan Nederlân. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] spile dêr in tige wichtige rol by. By de folkstelling fan maart 1809 telde Tilburch 9465 ynwenners: 98% wiene katolyk, fan 'e oare twa prosint bestie it grutste part út [[Kalvinisme|grifformearden]] en fierder wiene der noch wat [[joaden]], [[lutheranen]], [[remonstranten]] en [[mennoniten]]. De stêd wie in bolwurk fan it saneamde Rike Roomske Libben en net allinnich op it deistich libben, mar ek op it ûnderwiis, de sûnenssoarch en sels de fabryksorganisaasje sette it katolisisme syn stimpel. 

In opfallend detail is dat kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] yn 'e 19e iuw al in foarleafde foar Tilburch hie, wat letter late ta de namme fan de pleatslike fuotbalklub: [[Willem II (fuotbalklub)|Willem II]].

== 20e iuw en de Twadde Wrâldkriich == 
De iere 20e iuw brocht modernisearring, mar ek grutte earmoede ûnder de arbeiders. 

Yn de [[Twadde Wrâldkriich|oarlochsjierren]] wie Tilburch ferskate kearen it doelwyt fan loftoanfallen, benammen fanwegen de strategyske lizzing fan it spoar en de tekstylfabriken dy't troch de besetter brûkt waarden. Al yn 'e earste dagen fan 'e oarloch foelen de earste bommen. Frânske troepen besochten de Dútske opmars te kearen, wat late ta fernielingen yn ûnder oaren de wyk Broekhoven. Ien fan 'e swierste klappen foel op 30 septimber 1944 doe't [[Grut-Brittanje|Britske]] fleantugen by fersin in wenwyk yn stee fan it tichtbylizzende spoar bombardearren. Dêr kamen tsientallen boargers by om it libben en in soad huzen yn 'e omjouwing fan 'e Gasthuisstraat waarden ferneatige. Ek yn 'e dagen flak foar de befrijing op 27 oktober 1944 troch de 15e (Scottish) Infantry Division wie der noch in soad geweld. De Dútsers besochten wichtige ynfrastruktuer op te blazen, wylst alliearde artillerybesjittings de stêd rekken. Fan 'e 130 joadske ynwenners dy't yn 'e oarloch bdeportearre waarden nei kampen kamen mar 10 oant 12 persoanen werom. It grutste part fan 'e 370 leden fan 'e joadske mienskip oerlibbe lykwols de oarloch. 

== Nei-oarlochske skiednis ==
[[Ofbyld:Textielmuseum Tilburg, 30 oktober 2016 - 03.jpg|thumb|left|It hjoeddeiske tekstylmuseum ynformearret oer de tekstylyndustry fan Tilburch.]]
Nei 1945 krige de tekstylindustry it dreech troch konkurrinsje út it bûtenlân. Yn 'e jierren 1960 en 1970 moasten de measte fabriken de doarren slute. Tilburch moast himsels opnij útfine en de stêd transformearre fan in grize yndustrystêd nei in moderne tsjinstestêd mei in sterke fokus op ûnderwiis en logistyk. De âlde spoargebouwen waarden net sloopt, mar omboud ta hippe kulturele briedplakken.

== Demografy ==
Tilburch hat in jonge befolking. Mei mear as 217.000 ynwenners is it in groeistêd. De oanwêzigens fan in universiteit en ferskate hegeskoallen soarget foar in grutte groep studinten, wat de trochsnit leeftyd leech hâldt. Likernôch 25% fan de ynwenners hat in migraasje-achtergrûn.

== Kultuer en monuminten ==
[[Ofbyld:2025 Sint-Joazeftsjerke, Tilburch.jpg|thumb|left|[[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazeftsjerke]], Tilburch.]]
De stêd hat in ryk kultureel oanbod:

* De Pont is in museum foar hjoeddeiske keunst en ûnderbrocht yn in âlde wolspinnerij.
* Yn it TextielMuseum wurdt it ferline fan 'e stêd keppele oan moderne technyk en design.
* De LocHal is de nije bibeteek yn 'e Spoorzone. De LocHal hat ferskillende arsjitektuerprizen wûn.
* It Peerke Donderspark ynformearret oer ien fan 'e meast ferneamde ynwenners fan Tilburch: Peerke [[Donders]].  
Monuminten;
* It Paleis-Riedshûs waard boud foar kening Willem II, 
* De [[neogotyk|neogotyske]] [[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazefstsjerke]] (Heuvelske tsjerke) is byldbepalend foar it sintrum.

== Underwiis ==
Tilburch is ien fan 'e wichtichste ûnderwiisstêden fan Nederlân. Tilburg University stiet ynternasjonaal heech oanskreaun op it mêd fan ekonomy, rjochten en sosjale wittenskippen. Dêrnjonken biede de Fontys Hogescholen en Avans Hogeschool in breed skala oan HBO-opliedingen.

== Keppeling om utens ==
* {{nl}} [http://www.tilburg.nl Gemeente Tilburch]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Tilburg|Tilburch}}
}}
[[Kategory:Tilburch| ]]
[[Kategory:Plak yn Tilburch]]
[[Kategory:Plak yn Noard-Brabân]]</text>
      <sha1>60dkmurf4u9gppwa0f45h7kc7hrp02x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223753</id>
      <parentid>1223752</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T19:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="48en7y7spwzc1kjuw4mdtoa37mgblmn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme     = Tilburch
| ôfbylding = Skyline of Tilburg.jpg
| ôfbyldingstekst = De skyline fan Tilburch mei de Westpoint-toer
| flagge    = Flag_of_Tilburg.svg
| wapen     = Coat of arms of Tilburg.svg
| lân       = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noard-Brabân
| boargemaster = 
| ynwennertal  = 205.405 &lt;small&gt;(2025)&lt;small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/tilburg/#google_vignette Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak      = 88,6 km²
| befolkingstichtens = 2.318,34 ynw./km²
| hichte       = 15 m
| stifting     = stedsrjochten 1809
| postkoade    = 5000–5049
| netnûmer     = 013
| tiidsône     = UTC+1
| simmertiid   = UTC+2
| webside      = [https://www.tilburg.nl/ www.tilburg.nl]
| mapname = Noard-Brabân
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lon_deg = 5
| lon_min = 05
| ôfbylding2       = Tilburg-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst2 = Plattegrûn stêd
| ôfbylding3       = 
| ôfbyldingstekst3 =
}}
'''Tilburch''' is in grutte stêd yn it suden fan Nederlân en de op ien nei grutste fan 'e provinsje [[Noard-Brabân]]. De stêd stiet bekend om syn tekstylferline, syn ynnovaasjedrang en it libbene studintelibben.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Kasteel te Tilburg Hypothese situatie 1580 (fecit 2016).png|thumb|left|It yn 'e 19e iuw ôfbrutsen kastiel fan Tilburch]]
De namme Tilburch komt foar it earst foar yn in dokumint út 709 as Tilliburgis. Dat docht bliken út it ''Liber aureus'' fan 1191, wêryn't dat dokumint út 709 oerskreaun waard. Yn dy tiid wie it noch gjin stêd, mar in samling lytse delsettings op sângrûn. Yn 'e [[midsiuwen]] foel Tilburch ûnder de Hearlikheid Tilburch en Goirle. It gebiet waard fanút it kastiel fan Tilburch bestjoerd, dat yn 'e 15e iuw boud waard (mar yn 'e 19e iuw folslein sloopt is).

== 19e iuw ==
Yn 1803 waard it gebiet opsplitst yn 'e gemeente Goirle en Tilburch. Stedsrjochten krige Tilburch earst yn 1809. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Tilburch him ta de 'wolstêd' fan Nederlân. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] spile dêr in tige wichtige rol by. By de folkstelling fan maart 1809 telde Tilburch 9465 ynwenners: 98% wiene katolyk, fan 'e oare twa prosint bestie it grutste part út [[Kalvinisme|grifformearden]] en fierder wiene der noch wat [[joaden]], [[lutheranen]], [[remonstranten]] en [[mennoniten]]. De stêd wie in bolwurk fan it saneamde Rike Roomske Libben en net allinnich op it deistich libben, mar ek op it ûnderwiis, de sûnenssoarch en sels de fabryksorganisaasje sette it katolisisme syn stimpel. 

In opfallend detail is dat kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] yn 'e 19e iuw al in foarleafde foar Tilburch hie, wat letter late ta de namme fan de pleatslike fuotbalklub: [[Willem II (fuotbalklub)|Willem II]].

== 20e iuw en de Twadde Wrâldkriich == 
De iere 20e iuw brocht modernisearring, mar ek grutte earmoede ûnder de arbeiders. 

Yn de [[Twadde Wrâldkriich|oarlochsjierren]] wie Tilburch ferskate kearen it doelwyt fan loftoanfallen, benammen fanwegen de strategyske lizzing fan it spoar en de tekstylfabriken dy't troch de besetter brûkt waarden. Al yn 'e earste dagen fan 'e oarloch foelen de earste bommen. Frânske troepen besochten de Dútske opmars te kearen, wat late ta fernielingen yn ûnder oaren de wyk Broekhoven. Ien fan 'e swierste klappen foel op 30 septimber 1944 doe't [[Grut-Brittanje|Britske]] fleantugen by fersin in wenwyk yn stee fan it tichtbylizzende spoar bombardearren. Dêr kamen tsientallen boargers by om it libben en in soad huzen yn 'e omjouwing fan 'e Gasthuisstraat waarden ferneatige. Ek yn 'e dagen flak foar de befrijing op 27 oktober 1944 troch de 15e (Scottish) Infantry Division wie der noch in soad geweld. De Dútsers besochten wichtige ynfrastruktuer op te blazen, wylst alliearde artillerybesjittings de stêd rekken. Fan 'e 130 joadske ynwenners dy't yn 'e oarloch bdeportearre waarden nei kampen kamen mar 10 oant 12 persoanen werom. It grutste part fan 'e 370 leden fan 'e joadske mienskip oerlibbe lykwols de oarloch. 

== Nei-oarlochske skiednis ==
[[Ofbyld:Textielmuseum Tilburg, 30 oktober 2016 - 03.jpg|thumb|left|It hjoeddeiske tekstylmuseum ynformearret oer de tekstylyndustry fan Tilburch.]]
Nei 1945 krige de tekstylindustry it dreech troch konkurrinsje út it bûtenlân. Yn 'e jierren 1960 en 1970 moasten de measte fabriken de doarren slute. Tilburch moast himsels opnij útfine en de stêd transformearre fan in grize yndustrystêd nei in moderne tsjinstestêd mei in sterke fokus op ûnderwiis en logistyk. De âlde spoargebouwen waarden net sloopt, mar omboud ta hippe kulturele briedplakken.

== Demografy ==
Tilburch hat in jonge befolking. Mei mear as 217.000 ynwenners is it in groeistêd. De oanwêzigens fan in universiteit en ferskate hegeskoallen soarget foar in grutte groep studinten, wat de trochsnit leeftyd leech hâldt. Likernôch 25% fan de ynwenners hat in migraasje-achtergrûn.

== Kultuer en monuminten ==
[[Ofbyld:2025 Sint-Joazeftsjerke, Tilburch.jpg|thumb|left|[[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazeftsjerke]], Tilburch.]]
De stêd hat in ryk kultureel oanbod:

* De Pont is in museum foar hjoeddeiske keunst en ûnderbrocht yn in âlde wolspinnerij.
* Yn it TextielMuseum wurdt it ferline fan 'e stêd keppele oan moderne technyk en design.
* De LocHal is de nije bibeteek yn 'e Spoorzone. De LocHal hat ferskillende arsjitektuerprizen wûn.
* It Peerke Donderspark ynformearret oer ien fan 'e meast ferneamde ynwenners fan Tilburch: Peerke [[Donders]].  
Monuminten;
* It Paleis-Riedshûs waard boud foar kening Willem II, 
* De [[neogotyk|neogotyske]] [[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazefstsjerke]] (Heuvelske tsjerke) is byldbepalend foar it sintrum.

== Underwiis ==
Tilburch is ien fan 'e wichtichste ûnderwiisstêden fan Nederlân. Tilburg University stiet ynternasjonaal heech oanskreaun op it mêd fan ekonomy, rjochten en sosjale wittenskippen. Dêrnjonken biede de Fontys Hogescholen en Avans Hogeschool in breed skala oan HBO-opliedingen.

== Keppeling om utens ==
* {{nl}} [http://www.tilburg.nl Gemeente Tilburch]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Tilburg|Tilburch}}
}}
[[Kategory:Tilburch| ]]
[[Kategory:Plak yn Tilburch]]
[[Kategory:Plak yn Noard-Brabân]]</text>
      <sha1>48en7y7spwzc1kjuw4mdtoa37mgblmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223790</id>
      <parentid>1223753</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1223790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6356" sha1="sjeeaz70ukd6vtzp9ff7wl46hbo68o2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme     = Tilburch
| ôfbylding = Skyline of Tilburg.jpg
| ôfbyldingstekst = De skyline fan Tilburch mei de Westpoint-toer
| flagge    = Flag_of_Tilburg.svg
| wapen     = Coat of arms of Tilburg.svg
| lân       = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noard-Brabân
| boargemaster = 
| ynwennertal  = 205.405 &lt;small&gt;(2025)&lt;small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/tilburg/#google_vignette Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak      = 88,6 km²
| befolkingstichtens = 2.318,34 ynw./km²
| hichte       = 15 m
| stifting     = stedsrjochten 1809
| postkoade    = 5000–5049
| netnûmer     = 013
| tiidsône     = UTC+1
| simmertiid   = UTC+2
| webside      = [https://www.tilburg.nl/ www.tilburg.nl]
| mapname = Noard-Brabân
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lon_deg = 5
| lon_min = 05
| ôfbylding2       = Tilburg-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst2 = Plattegrûn stêd
| ôfbylding3       = 
| ôfbyldingstekst3 =
}}
'''Tilburch''' is in grutte stêd yn it suden fan Nederlân en de op ien nei grutste fan 'e provinsje [[Noard-Brabân]]. De stêd stiet bekend om syn tekstylferline, syn ynnovaasjedrang en it libbene studintelibben.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Kasteel te Tilburg Hypothese situatie 1580 (fecit 2016).png|thumb|left|It yn 'e 19e iuw ôfbrutsen kastiel fan Tilburch]]
De namme Tilburch komt foar it earst foar yn in dokumint út 709 as Tilliburgis. Dat docht bliken út it ''Liber aureus'' fan 1191, wêryn't dat dokumint út 709 oerskreaun waard. Yn dy tiid wie it noch gjin stêd, mar in samling lytse delsettings op sângrûn. Yn 'e [[midsiuwen]] foel Tilburch ûnder de Hearlikheid Tilburch en Goirle. It gebiet waard fanút it kastiel fan Tilburch bestjoerd, dat yn 'e 15e iuw boud waard (mar yn 'e 19e iuw folslein sloopt is).

== 19e iuw ==
Yn 1803 waard it gebiet opsplitst yn 'e gemeente Goirle en Tilburch. Stedsrjochten krige Tilburch earst yn 1809. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Tilburch him ta de 'wolstêd' fan Nederlân. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] spile dêr in tige wichtige rol by. By de folkstelling fan maart 1809 telde Tilburch 9465 ynwenners: 98% wiene katolyk, fan 'e oare twa prosint bestie it grutste part út [[Kalvinisme|grifformearden]] en fierder wiene der noch wat [[joaden]], [[lutheranen]], [[remonstranten]] en [[mennoniten]]. De stêd wie in bolwurk fan it saneamde Rike Roomske Libben en net allinnich op it deistich libben, mar ek op it ûnderwiis, de sûnenssoarch en sels de fabryksorganisaasje sette it katolisisme syn stimpel. 

In opfallend detail is dat kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] yn 'e 19e iuw al in foarleafde foar Tilburch hie, wat letter late ta de namme fan de pleatslike fuotbalklub: [[Willem II (fuotbalklub)|Willem II]].

== 20e iuw en de Twadde Wrâldkriich == 
De iere 20e iuw brocht modernisearring, mar ek grutte earmoede ûnder de arbeiders. 

Yn de [[Twadde Wrâldkriich|oarlochsjierren]] wie Tilburch ferskate kearen it doelwyt fan loftoanfallen, benammen fanwegen de strategyske lizzing fan it spoar en de tekstylfabriken dy't troch de besetter brûkt waarden. Al yn 'e earste dagen fan 'e oarloch foelen de earste bommen. Frânske troepen besochten de Dútske opmars te kearen, wat late ta fernielingen yn ûnder oaren de wyk Broekhoven. Ien fan 'e swierste klappen foel op 30 septimber 1944 doe't [[Grut-Brittanje|Britske]] fleantugen by fersin in wenwyk yn stee fan it tichtbylizzende spoar bombardearren. Dêr kamen tsientallen boargers by om it libben en in soad huzen yn 'e omjouwing fan 'e Gasthuisstraat waarden ferneatige. Ek yn 'e dagen flak foar de befrijing op 27 oktober 1944 troch de 15e (Scottish) Infantry Division wie der noch in soad geweld. De Dútsers besochten wichtige ynfrastruktuer op te blazen, wylst alliearde artillerybesjittings de stêd rekken. Fan 'e 130 joadske ynwenners dy't yn 'e oarloch deportearre waarden nei kampen kamen mar 10 oant 12 persoanen werom. It grutste part fan 'e 370 leden fan 'e joadske mienskip oerlibbe lykwols de oarloch. 

== Nei-oarlochske skiednis ==
[[Ofbyld:Textielmuseum Tilburg, 30 oktober 2016 - 03.jpg|thumb|left|It hjoeddeiske tekstylmuseum ynformearret oer de tekstylyndustry fan Tilburch.]]
Nei 1945 krige de tekstylindustry it dreech troch konkurrinsje út it bûtenlân. Yn 'e jierren 1960 en 1970 moasten de measte fabriken de doarren slute. Tilburch moast himsels opnij útfine en de stêd transformearre fan in grize yndustrystêd nei in moderne tsjinstestêd mei in sterke fokus op ûnderwiis en logistyk. De âlde spoargebouwen waarden net sloopt, mar omboud ta hippe kulturele briedplakken.

== Demografy ==
Tilburch hat in jonge befolking. Mei mear as 217.000 ynwenners is it in groeistêd. De oanwêzigens fan in universiteit en ferskate hegeskoallen soarget foar in grutte groep studinten, wat de trochsnit leeftyd leech hâldt. Likernôch 25% fan de ynwenners hat in migraasje-achtergrûn.

== Kultuer en monuminten ==
[[Ofbyld:2025 Sint-Joazeftsjerke, Tilburch.jpg|thumb|left|[[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazeftsjerke]], Tilburch.]]
De stêd hat in ryk kultureel oanbod:

* De Pont is in museum foar hjoeddeiske keunst en ûnderbrocht yn in âlde wolspinnerij.
* Yn it TextielMuseum wurdt it ferline fan 'e stêd keppele oan moderne technyk en design.
* De LocHal is de nije bibleteek yn 'e Spoorzone. De LocHal hat ferskillende arsjitektuerprizen wûn.
* It Peerke Donderspark ynformearret oer ien fan 'e meast ferneamde ynwenners fan Tilburch: Peerke [[Donders]].  
Monuminten;
* It Paleis-Riedshûs waard boud foar kening Willem II, 
* De [[neogotyk|neogotyske]] [[Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)|Sint-Joazefstsjerke]] (Heuvelske tsjerke) is byldbepalend foar it sintrum. Oare wichtige parochytsjerken binne de [[Heikeske tsjerke]] en [[Goirkeske tsjerke]].

== Underwiis ==
Tilburch is ien fan 'e wichtichste ûnderwiisstêden fan Nederlân. Tilburg University stiet ynternasjonaal heech oanskreaun op it mêd fan ekonomy, rjochten en sosjale wittenskippen. Dêrnjonken biede de Fontys Hogescholen en Avans Hogeschool in breed skala oan HBO-opliedingen.

== Keppeling om utens ==
* {{nl}} [http://www.tilburg.nl Gemeente Tilburch]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Tilburg|Tilburch}}
}}
[[Kategory:Tilburch| ]]
[[Kategory:Plak yn Tilburch]]
[[Kategory:Plak yn Noard-Brabân]]</text>
      <sha1>sjeeaz70ukd6vtzp9ff7wl46hbo68o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeverlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41794</id>
    <revision>
      <id>1223712</id>
      <parentid>832892</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="552" sha1="8qt3hj6j9ngfs95hu8w0lf7nowmzkbv" xml:space="preserve">It '''Jeverlân''' is it noardlike diel fan it bestjoerike district [[Fryslân (Nedersaksen)|Friesland]] en de stêd [[Wilhelmshaven]], yn it noardeasten fan it [[Eastfryske skiereilân]]. It Jeverlân skiede him yn 1575 definityf fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. De Eastfryske [[Sirksena]]’s hienen oant 1588 noch in sterke ynfloed yn it Jeverlân, dêrnei waard de stêd definityf ûnderdiel fan it Greefskip [[Aldenburch]].

== Sjoch ek ==
*[[East-Fryslân]]

[[Kategory:Fryslân (Nedersaksen)]]
[[Kategory:Histoarysk lânskip yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>8qt3hj6j9ngfs95hu8w0lf7nowmzkbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223713</id>
      <parentid>1223712</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="551" sha1="jcn6nqgm57jap5bwvt8z3eh5ub43f1v" xml:space="preserve">It '''Jeverlân''' is it noardlike diel fan it bestjoerike district [[Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] en de stêd [[Wilhelmshaven]], yn it noardeasten fan it [[Eastfryske skiereilân]]. It Jeverlân skiede him yn 1575 definityf fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. De Eastfryske [[Sirksena]]’s hienen oant 1588 noch in sterke ynfloed yn it Jeverlân, dêrnei waard de stêd definityf ûnderdiel fan it Greefskip [[Aldenburch]].

== Sjoch ek ==
*[[East-Fryslân]]

[[Kategory:Fryslân (Nedersaksen)]]
[[Kategory:Histoarysk lânskip yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>jcn6nqgm57jap5bwvt8z3eh5ub43f1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kloppenburch (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41904</id>
    <revision>
      <id>1223716</id>
      <parentid>1039953</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2924" sha1="t0bmz1optnjr8c487ll39wj7eouu5i6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Kloppenburch&lt;br&gt;''Cloppenburg''
| ôfbylding                   = Cloppenburg in CLP.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 35.451 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt; 
| oerflak                     = 70,62 km²
| befolkingstichtens          = 502 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 39 m
| lân                         = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Kloppenburch (Landkreis)|Kloppenburch]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Nedersaksen]]
| boargemaster                = Wolfgang Wiese (CDU)
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = CET ([[UTC]]+1)
| simmertiid                  = (UTC+2)
| koördinaten                 = 
| webside                     = [http://www.cloppenburg.de Offisjele webside]
}}
'''Kloppenburch''' ([[Dútsk]]: ''Cloppenburg'') is in [[Dútslân|Dútske]] stêd yn de dielsteat [[Nedersaksen]] en it haadplak fan de [[Landkreis|lânkring]] [[Kloppenburch (Landkreis)|Kloppenburch]].

Kloppenburch leit yn it [[Aldenburger Lân]] tusken [[Osnabrück]] en [[Aldenburch]], net fier fan de A1, de grutte autowei dy't it Ruhrgebiet mei [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] en [[Hamburch]] ferbynt.
[[Ofbyld:St-Andreas-1.jpg|thumb|left|''Sint Andreastsjerke yn Kloppenburch'']]
== Skiednis ==

De earste histoarje fan in greefskip mei de namme ''Cloppenburg'' is út [[814]]. It tsjerkedoarp woeks yn de midsiuwen ta in plak mei in doarpsplein, in bûtenpleats en in mûne. Greve Cloppenburg (1180-1251) hie nauwe bannen mei ferskate greefskippen yn Nederlân, lykas dy fan Arnhim en Sutfen fia de greve fan Sutfen, [[Otto II fan Gelre]]. De pleatsen leinen ferspraat om de doarpskearn hinne en de ynwenners bestienen fral fan de lânbou. Sûnt 1825 soargen de [[stienfabryk|stienfabriken]] yn de uterwaarden ek foar wurkgelegenheid. De stêd hat hjoed-de-dei ek wat yndustry, bygelyks: Lumberg, (makket ferbiningssystemen) en Derby Cycle (fytsefabryk).

==Toerisme==
[[Ofbyld:Clp 3 Bockwindmühle hinten 2.jpg|thumb|left|''[[Standermole]] yn Museumdoarp Kloppenburch'']]
Ien fan de grutste toeristelûkers is it [[Museumdoarp Kloppenburch]], in neimakke midsiuwsk doarp mei rekonstruksjes fan gebouwen út it tiidrek 800 oant 1800. Der binne ek twa gebouwen út it [[Sealterlân]].

== Ferneamde minsken ==
* [[Werner Baumbach]] (1916-1953), bommesmiterpiloat yn [[Twadde Wrâldkriich]]
* [[Manfred Zapatka]] (1942), akteur
* [[Lena Gercke]] (1988), model


{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;References/&gt;
}}

{{Koördinaten|52_50_0_N_08_02_0_E_type:adm2nd_zoom:13_region:DE|52° 50' NB, 08° 02' EL}}

[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>t0bmz1optnjr8c487ll39wj7eouu5i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eau Claire (Wiskonsin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41943</id>
    <revision>
      <id>1223808</id>
      <parentid>951091</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T05:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>SargeBoydBandshellInOwenPark.JPG ferfongen troch [[c:File:SargeBoydBandshellInOwenPark,_Eau_Claire.jpg|SargeBoydBandshellInOwenPark,_Eau_Claire.jpg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Crite</comment>
      <origin>1223808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="648" sha1="byumn8n2ug3l4rpusjronqug2oi97e8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:SargeBoydBandshellInOwenPark, Eau Claire.jpg|thumb|right|''Yn it rûn struid ôfbyld fan de Eau Claire Municipal Band.'']]
'''Eau Claire''' is in stêd yn it midwesten fan [[Wiskonsin]], mei likernôch 66.278 ynwenners (2009). De stêd leit foar it meastepart yn [[Eau Claire County]], dêr't er de haadstêd fan is, en foar in lyts part yn [[Chippewa County]].

Eau Claire hat binnen Wikipedia de twivelige reputaasje dat ein 2010 immen perfoarst oeral op Wikipedia in ôfbyld fan de Eau Claire Municipal Band tafoegje woe, oan siden dêr't mar in sydlings ferbân mei wie.

[[Kategory:Plak yn Wiskonsin]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1856]]</text>
      <sha1>byumn8n2ug3l4rpusjronqug2oi97e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fryske Hearrewei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43011</id>
    <revision>
      <id>1223710</id>
      <parentid>832918</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="877" sha1="qizy24w797s35wer38yxumxw64gdr15" xml:space="preserve">De '''Fryske Hearrewei''' ('''Friesischer Heerweg''') is in âld systeem fan diken fan [[Aldenburch]] oant [[Esens]] oan de [[Noardsee]] ta. De [[hearrewei]] waard brûkt troch legers, pylgers en keaplju. Dizze hearrewei en hannelswei waard beskerme troch ferskate [[Boarch|boargen]].

Tsjintwurdich is it de namme fan in fytspadenetwurk.

==Keppelings om utens == 
* [http://www.nordwestreisemagazin.de/radrouten/friesischer-heerweg.htm Projekt Nordwestreisemagazin: ''Friesischer Heerweg'']
* [http://www.fahrradreisen.de/radwege/r138.htm Feitebank foar fytsers: ''Friesischer Heerweg'']
* [http://www.friedeburg.de/2/cms/front_content.php?idcat=31 Arbeitsgemeinschaft &quot;Friesischer Heerweg&quot;] - [http://www.friedeburg.de/2/cms/upload/pdf/kartefh.pdf Kaart (pdf)]

[[Kategory:Geografy fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Geografy fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Strjitte yn Dútslân]]</text>
      <sha1>qizy24w797s35wer38yxumxw64gdr15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tripoly (Lybje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43291</id>
    <revision>
      <id>1223701</id>
      <parentid>1012623</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19709-91</username>
        <id>57510</id>
      </contributor>
      <origin>1223701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5640" sha1="qceu4qtbgeimxhp29dtjl3v7srhyhgi" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Tripoly
| ôfbylding                   = Tripoli Montage.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 =  1.065.405&lt;small&gt;(2006)&lt;/small&gt;
| oerflak                     =  400 km²
| befolkingstichtens          = 4.205/ km²
| stêdekloft                  =
| hichte                    = 80 m
| lân                       = [[Lybje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Distrikt
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Tripoly (distrikt)|Tripoly]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 7e iuw f.Kr.
| postkoade                 = 
| tiidsône                  = [[EET]] ([[UTC]]+2)
| simmertiid                = 
| koördinaten               = {{Koördinaten|32_53_48_N_13_10_32_E_type:city(1150990)_region:LY|32° 53' NB, 13° 32' OL}}
&lt;/small&gt;
| webside                   =  
}}
'''Tripoly''' ([[Arabysk]]: طرابلس ''Ṭarābulus'') is de [[haadstêd]] en grutste stêd fan [[Lybje]]. It plak leit yn it noardwesten fan it lân, by in [[oaze]] oan de [[Middellânske See]]. It stedsgebiet rint sa'n 40 km de kust bydel en de djipte fan de bebouwing is trjie oan tsien kilometer.

De namme Tripoly betsjut yn it [[Gryksk]] ''trije stêden''. Yn de [[7e iuw f.Kr.]] stiften de [[Foenysjers]] dêr trije stêden: [[Sabratha]], [[Oea]] en [[Leptis Magna Tripoli]].

Yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] tiid waard de stêd ''Tripolitania'' neamd.

=== Klimaat ===
Tripoly leit yn in subtropyske sône, hat in mediteraan klimaat. De trochsneed jiertemperatuer is 20,5 gr C, de jierlikse delslach is trochstrings 334 mm. 

Augustus is mei 27.7 gr. C de waarmste moanne; jannewaris is mei in trochsneed temperatuer fan sa'n 13 graden de kâldste. 

De measte delslach falt yn desimber, 67,5 mm. Tusken juny en augustus bliuwt it yn it generaal drûch.
 
== Befolkingsûntjouwing ==
De hurde befolkingsgroei sûnt 1970 is mei it gefolch fan de ynliving fan oanswettende gemeenten.
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{|
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Jier &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Ynwennertal
|-
| 1890 || align=&quot;right&quot; | 40.000
|-
| 1905 || align=&quot;right&quot; | 30.000
|-
| 1911 || align=&quot;right&quot; | 29.800
|-
| 1915 || align=&quot;right&quot; | 50.000
|-
| 1929 || align=&quot;right&quot; | 65.900
|-
| 1931 || align=&quot;right&quot; | 74.700
|-
| 1936 || align=&quot;right&quot; | 98.900
|-
| 1938 || align=&quot;right&quot; | 108.200
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{|
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Jier &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Ynwennertal
|-
| 1954 || align=&quot;right&quot; | 129.700
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 183.500
|-
| 1964 || align=&quot;right&quot; | 212.600
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 264.000
|-
| 1973 || align=&quot;right&quot; | 481.295
|-
| 1978 || align=&quot;right&quot; | 550.400
|-
| 1984 || align=&quot;right&quot; | 591.062
|-
| 2005 || align=&quot;right&quot; | 1.150.990
|-
| 2007 || align=&quot;right&quot; | 1.780.000
|}
|}
== Ekonomy ==
De grutste stêd fan lybje hat in grutte haven ta foldwaan en is it grutste sintrum fan hannel en yndustry. Tripoly produsearret fiedingsmiddele, tekstyl, klean en tabaksprodukten. De ynternasjonale lofthaven leit 34 kilometer súdlik fan it sintrum. De lofthaven ferwurke yn 2007 1,5 miljoen passazjiers en nei de oanlis fan twa nije terminals sil de kapasiteit útwreide wêze ta  20 miljoen passzjiers it jier.

In wichtige wurkjouwer yn de stêd wie altyd de [[GM Daewoo|Daewoo Motor Company]]. Nei't dy it fabryk sletten hie, hat de Italjaanske ûndernimming [[Tesco Ts]] besocht de autoyndustry nij libben yn te blazen mei de searjeproduksje fan de [[Saroukh el-Jamahiriya]]. Yn de sakeweinsektor is de [[Trucks and Bus Company]] warber yn Tripoly. Dy ûndernimming is merklieder yn it lân en no in wichtige wurkferskaffer foar de regio.

== Underwiis ==
Yn Tripoly sit de Al-Fatih-Universiteit, in [[Hegeskoalle]] foar Keunsten, in hegeskoalle foar [[elektrotechnyk]], in technyske hegeskoalle en in hegeskoalle foar [[telekommunikaasje]].

Fierders hat de stêd it Nasjonaal argyf, mei in grutte samling dokuminten oer de skiednis fan Tripoly, en de Oerheidsbibleteek.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Tripoli - In der Altstadt 03.jpg|thumb|Yn de medina]]
De [[medina (stedsdiel)|medina]], mei in muorre rûnom, is it âldste part fan Tripoly en bestiet meast út iuwenâlde huzen, moskeeën en paleizen. De medina is tagonklik troch trije poarten yn de stedsmuorre, de Bab Zanata yn it westen, de Bab Hawara yn it súdeasten en de Bab Al-Bahr yn it noarden. Súdeastlik fan de medina, oan it [[Griene Plein (tripoly)|Griene Plein]], stiet de ''Assaraya al-Hamra'' (it Reade Kastiel), in fersterke paleis mei ferskate binnenplakken dêr't tsjintwurdich in museum húsmannet. De medina hat ek in [[triomfbôge]] fan [[Markus Aurelius]] út de [[2e iuw]].

Eastlik fan de âlde medina leit in moderne wyk mei de ta [[moskee]] omboude [[Gamal Abdel Nassermoskee|katedraal fan Tripoly]].

== Stedebannen ==
*  [[Algiers]] (Algerije)
*  [[Belgrado]] (Servje)
*  [[Belo Horizonte]] (Brazylje)
*  [[Madrid (stêd)|Madrid]] (Spanje)
*  [[Sarajevo]] (Bosnje en Herzegovina)

&lt;Gallery&gt;
File:Tripoli by night.jpg|''Tripoly by nacht''
File:Arch Marcus Aurelius.jpeg|''[[Triomfbôge]] fan [[Marcus Aurelius]]''
File:IMG 3235 pano.JPG|''De haven fan Tripoly fanút Hotel Al-Kabir sjoen''
&lt;/gallery&gt;
{{Commonscat|Tripoli}}

[[Kategory:Haadstêd yn Afrika]]
[[Kategory:Plak yn Lybje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 7e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>qceu4qtbgeimxhp29dtjl3v7srhyhgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibylle van Griethuysen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45379</id>
    <revision>
      <id>1223748</id>
      <parentid>1137972</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>+ wurk</comment>
      <origin>1223748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="2783iccia2fj18sfabiy8vw1pkaz9rc" xml:space="preserve">[[File:RIJK01 M-SK-A-4591-00 X.jpg|thumb|Sibylle fan Griethuysen]]
'''Sibylle van Griethuysen''' ([[Buren (stêd)|Buren]], [[1621]] - [[Veenendaal]], [[1699]]) wie in Nederlânsk dichteresse út [[Kollum]], neamd yn it wurk fan [[Gysbert Japix]] as 'dy blomm' in Peerl fen Grinzerlân'.

== Libben en wurk ==
Sibylle waard berne as njoggende en lêste bern fan in ienfâldige glêsmakker. Op har 17e jier troude Beliken sa't sy thús neamd waard, mei Upke Hermans Wytzema, in Fryske apteker mei wa't sy har yn [[Kollum]] nei wenjen sette. Se learde [[Frânsk]] en [[Latyn]], lei har ta op de stúdzje fan de [[letterkunde]] yn dy talen en skreau op fersyk fan de [[Ljouwert (stêd)| Ljouwerter]] drukker en útjouwer [[Claude Fonteyne]], lofdichten foar de boeken dy't hy útjoech.

Dy lofdichten op bestelling wienen, út soarte, tige froed en deugdsum. Har earste frije dichtwurk lykwols, dat hja op har 25e skreau, joech fuortendaliks in protte opskuor. It pear wie wilens nei [[Appingedam]] ferhuze, dêr't op dat stuit striderij wie tusken twa grifformearde predikanten. Fan Griethuysen beskreau de kwestje yn in stikeldicht mei de titel: ''Spreeckende schildery''.

It pear wenne noch oant yn 1654 yn Appingedam, eardat sy yn 1654 nei [[Grins (stêd)|Grins]] ferfearen. Yntusken hie Sibylle har mear rjochte op lju fan in heger seedlik en yntellektueel nivo en hie sy kunde krigen oan Hollânske dichters sa as [[Constantijn Huygens]], [[Jan Vos (dichter)|Jan Vos]], [[Hendrik Bruno]] en [[Joan Blasius]], mei wa't hja korrespondearre en gedichten útwiksele.

Nei de dea fan har man gong se werom nei Buren. Op 16 augustus 1674 boaske se twads oan Reynier Cornelis Groenevelt, in begoedige widner, mei in protte ynfloed, út Veenendaal. De tsjerke dêr't it houlik ynseinige waard, de Alde (of Sint-Salvator) Tsjerke oan de merk yn Veenendaal, is ek it plak dêr't Sibylle yn 1699 en har man, acht jier earder beïerdige waarden.

== Wurk ==
* 1645 - ''Sibyllae à Griethuysens in rijm gestelde Claeg-liederen Jeremiae, met verlichtinge derselver'' [https://books.google.nl/books?id=n7PpkidPrNIC&amp;printsec=frontcover (Digitale ferzje)]
* 1646 - ''Sibylle van Griethuysens Spreeckende schildery. Afbeeldende een corte verclaringe over het vierde vers des eersten capittels, uyt het Hoge Liedt Salomons: Cantic. 1. vers. 4. Treckt my, ...'' [https://www.dbnl.org/tekst/grie003spre01_01/ (Digitale ferzje)]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=grie003 Profyl by de [[DBNL]]]

{{DEFAULTSORT:Griethuysen, Sibylle}}
[[Kategory:Nederlânsk letterkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Frysk letterkundige]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Súdgeldersk persoan]]
[[Kategory:Kollum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1621]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1699]]</text>
      <sha1>2783iccia2fj18sfabiy8vw1pkaz9rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feanlyk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45471</id>
    <revision>
      <id>1223739</id>
      <parentid>995183</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3715" sha1="eognny9xhsi8o0pj5xlxuq8bn38n9vh" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Huldremosekvinnan.jpg|thumb|''Feanlyk fan de frou fan Huldremose'']]
In '''feanlyk''' is in yn it [[fean]] fûn oerbliuwsel fan in [[prehistoarje|prehistoarysk]] [[minsk]]lik lichem.

Troch de [[konservearje|konservearjende]] wurking fan it fean (leech [[Soerstof|soerstofhalte]] en de [[soertegraad|soere]] omjouwing - feanwetter is soer) hawwe dizze liken de tiid treast en binne yn betreklik goede steat bewarre.

Earder waard wol tocht dat it om minsken gie dy't yn it moeras ferdwaald wiene. Tsjintwurdich wurdt oannomd dat sommige persoanen [[Minske-offer|offere]] waarden. De oanwizingen dêrfoar binne bygelyks koarden om de hals en brutsen wringen. 

Ek [[Publius Cornelius Tacitus|Tasitus]] skreau yn syn ''Germania'' al oer de gewoante om foarwerpen ([[bile]]n, [[swurd]]en, amers) as [[offer (religy)|offer]] yn it wetter te lizzen. Dy binne ek faak weromfûn. Dat der liket bewiis te wêzen dat ek de feanliken offers wienen. Fierder beskriuwt Tasitus hoe't terjochtstelden soms ferdronken waarden.

[[Ofbyld:Tollundmannen.jpg|thumb| Holle fan de Man fan Tollund]]
By it [[turfstekke]]n binne in soad feanliken fûn, ek yn [[Nederlân]]. 

Bekende feanliken:
* [[Famke fan Yde]] (Nederlân)
* [[Pear van Weardinge]] (Nederlân)
* [[Feanlyk fan Kibbelgaarn]] (Bourtanger fean, Nederlân)
* [[Famke &quot;Moora&quot; fan it Uchter fean]] (Dútslân), Ofbylden sjoch [http://www.welt.de/wissenschaft/article12268798/So-huebsch-war-Moora-zu-Lebzeiten-vor-2650-Jahren.html hjir]
* [[Jonge &quot;Burli&quot; fan Burlage]] (Burloage yn Dútslân, yn de omkriten fan it [[Sealterlân]])
* [[Man fan Husbäke]] (Husbäke yn Dútslân, yn de omkriten fan it Sealterlân), Fideo sjoch [http://www.kneckebrot.ch/vbogbody/scene4.html hjir]
* [[Jonge fan Kayhausen]] (by [[Aldenburch]], Dútslân), sjoch [http://www.bad-zwischenahn.de/sehenswert/moor.html hjir]
* [[Man fan Tollund]] (Denemark)
* [[Man fan Grauballe]] (Denemark)
* [[Lindowman]] (Ingelân)

It [[Drintsk Museum]] in [[Assen]] hat in grutte fêste kolleksje oer de prehistoarje fan de provinsje Drinte. Der binne ek feanliken te besjen, sa as it Famke fan Yde en it Spantsje fan Weardinge.

Bisten binne der net folle yn feangrûn fûn. In ferneamde fynst wie dy yn [[1953]] yn de omkriten fan it Sealterlân, de [[Turfhûn fan Burloage]] fan om [[1544]] hinne (± 67 jierren). (Ofbyld [http://mumien-sonderausstellung-kassel.blogspot.com/2009/11/die-einzige-bekannte-tierische.html hjir])

== Literatuer ==
* {{aut|Wijnand Antonius Bernardus van der Sanden}}: ''Vereeuwigd in het veen: de verhalen van de Noordwest-Europese veenlijken''. De Bataafsche Leeuw, Amsterdam 1996, ISBN 90-6707-405-5
* {{aut|Wijnand Antonius Bernardus van der Sanden}}: ''Mens en moeras: veenlijken in Nederland van de bronstijd tot en met de Romeinse tijd''. Archeologyske monografyen fan it Drintsk Museum 1, [[Drintsk Museum]], Assen 1990, ISBN 90-70884-31-3

==Keppeling om utens ==
* [http://www.oz-online.de/fileadmin/epaper/viewer_ga/index.php?id=050311&amp;bereich=ga&amp;datum=20110305&amp;hash=ae5c49b1a03e119639d52165dbe24ae807b8adf0 Jonge &quot;Burli&quot; fan Burlage op Siede 53] (GA-Magazin 5. Meerte 2011)
* [http://www.bild.de/regional/bremen/oldenburg/gutachter-klaert-mord-nach-2300-jahren-18380336.bild.html  Ûndersyk feanlyk &quot;Jonge fan Kayhausen&quot;: Dea wie wierskynlik seksuele moard op Bild.de 16.6.2011])

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://bibliotheek.eldoc.ub.rug.nl/FILES/root/UB/2002/Yde/Yde.pdf &quot;Het meisje van Yde&quot;, artikel oer rituele minskenoffers by de Germanen, auteur [[Wim Braakman]]]
* http://www.denblauwenswaen.nl/public/sites/dutch/geschiedenis/veenlijken.html
}}
{{CommonsBalke|Bog bodies}}

[[Kategory:Archeologyske fynst]]
[[Kategory:Dea]]
[[Kategory:Feanlyk]]</text>
      <sha1>eognny9xhsi8o0pj5xlxuq8bn38n9vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerozius Ayzo fan Boelens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46399</id>
    <revision>
      <id>1223673</id>
      <parentid>1000026</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="7c18lvehfgb5nbjyz0inse7b3rwe68n" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ayzo van Boelens wapen.svg|thumb|99px|Stamwapen]]

'''Amerozius Ayzo van Boelens''', ek wol '''Ambrosius Aijso van Boelens''' ([[19 maart]] [[1766]], [[Hurdegaryp]] - [[30 novimber]] [[1834]], [[Olterterp]]) wie ûnder oaren lid fan de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal|Twadde Keamer]], riedshear fan it [[Hof fan Fryslân]] en presidint fan de rjochtbank op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].

==Biografy==

Amerozius Ayzo wie in soan fan [[Boelardus Augustinus fan Boelens]] en Anna Meilinga dy't op [[Bennemastate (Hurdegaryp)|Bennemastate]] yn Hurdegaryp wennen. Hy studearre Romeinsk en nij rjocht en promovearre, op de Hegeskoalle te [[Harderwyk]], oant 3 febrewaris 1790.&lt;ref&gt;Webside: [http://www.parlementairdocumentatiecentrum.nl/id/vg09llqur1uh parlemintêrdokumintaasjesintrum.nl]&lt;/ref&gt; Hy wie yn  1792 kommys op it sekretariaat fan it provinsjaal bestjoer fan [[Fryslân]], yn 1800 lid fan it departemintsbestjoer fan de [[Departemint fan de Iems|Iems]], yn 1801 riedshear yn it [[Hof fan Fryslân]], yn 1812 presidint fan de rjochtbank te [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. Yn 1825 waard er lid fan de Twadde Keamer en yn 1831 [[grytman]] fan [[Opsterlân]]. 

Hy stoar op [[30 novimber]] [[1834]] yn [[Olterterp]] en waard beïerdige op it doe krekt oanleine famyljebegraafplak yn Olterterp dat no it [[Aldhôf (Olterterp)|Aldhôf]] neamd wurdt. &lt;ref&gt;''Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek'' ([[NNBW]]): [http://www.historici.nl/retroboeken/nnbw/#source=2&amp;page=100 historici.nl]&lt;/ref&gt; 

Amerozius wie boaske mei Suzanna Cornelia Trotz ([[Demerary]] 1772 - Olterterp 1848);&lt;ref&gt; Dochter fan de gûverneur fan it Súd-Amerikaanske Nederlânsk-[[Guyana]], George Hendrik Trotz en Laurentia Catharina Spoors&lt;/ref&gt; sy krigen njoggen bern. Beide waarden begroeven op it [[Aldhôf (Olterterp)|Aldhôf]] dat Fan Boelens yn 1830 as famyljebegraafplak ynrjochtsje litten hie.

{{boarnen|boarnefernijing=&lt;references/&gt;}}

{{DEFAULTSORT:Boelens, Amerozius Ayzo Van}}
[[Kategory:Frysk abbekaat]]
[[Kategory:Frysk amtner]]
[[Kategory:Frysk rjochter]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Grytman fan Opsterlân]]
[[Kategory:Twadde Keamerlid]]
[[Kategory:Persoan berne yn Hurdegaryp]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Olterterp]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1766]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1834]]
[[Kategory:Fan Boelens]]
[[Kategory:Hof fan Fryslân]]</text>
      <sha1>7c18lvehfgb5nbjyz0inse7b3rwe68n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sealterfriezen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47493</id>
    <revision>
      <id>1223715</id>
      <parentid>1040813</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="plgeb9p7bs7oo5f7bhbvlpok1dyg22c" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lânkaart_lokaasje_sealterfrysk.GIF|thumbnail|150px|right|Lokaasje fan it Sealterlân.]]
De '''Sealterfriezen''' hearre ta de eastlike groep [[Friezen]]. Harren taal is it lêst libbene dialekt fan it eardere [[Eastfrysk]]. It [[Sealterfrysk]] (koart: Sealtersk) wurdt ta it [[Iemsfrysk]] rekkene.

De Sealterfriezen wenje yn de gemeente [[Sealterlân]] ''(Dútsk: Saterland),'' yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]], bewesten de stêd [[Aldenburch]], sa'n fyftich km fan [[Bad Nijeskâns]] ôf. De gemeente Sealterlân, dy't in gebiet fan 123 km² beslacht, heart ta it bestjoerlike distrikt Kloppenburch.

Sa likernôch om 1200 hinne wurdt it Sealterlân fan Friezen út [[East-Fryslân]] bewenne. Nei ferskate stoarmfloeden moasten hja harren lân ferlitte. Yn maaie 1400 ûndertekenje de Sealterfriezen mei oare East-Fryske kriten in ferdrach mei de [[Hânze]], om de [[Likedielers]] (opfolgers fan de [[Fiktaaljebruorren]]) tenei gjin help mear te jaan. It Sealterlân is dêrmei in ûnderdiel wurden fan de [[Sân seelannen|Sân Fryske seelannen]]. Yn in oarkonde út dy tiid jouwe de Sealterfriezen ek oan dat se by de bewenners fan de Sân seelannen hearre.

Der is gjin fêste definysje fan in &quot;Sealterfries&quot;. Ornaris binne it de Fryskpraters fan it Sealterlân. Net Frysktalige minsken kinne ek ta de Sealterfriezen rekkene wurde. De ynwenners dy't gjin Frysk prate binne minsken dy't de taal net leard hawwe fan heit en mem, of ymport binne út in oar gebiet/lân wei. It wurdsje Sealterfries is in juridysk iepen begryp yn [[Dútslân]]. Dêrtroch kin elkenien, dy't him sa oppenearret, in Sealterfries wêze.

Mei it leauwen ferskille de Sealterfriezen fan oare Friezen. Fanâlds binne de Sealterfriezen roomsk. Yn de tiid fan de [[reformaasje]] keazen de minsken foar it [[protestantisme]], mar troch it [[Bisdom Münster]] waard it gebiet nei de [[Westfaalske Frede]] wer katolyk.

De kulturele belangen fan de Sealterfries en it beskermjen fan de taal nimt de [[Sealtersk Bûn]] op syn noed. It bûn hat yn syn wapen net allinnich it segel fan it Sealterlân mei de ôfbylding fan [[Karel de Grutte]], mar ek it motyf fan de flagge fan de provinsje Fryslân. Dêrmei jouwe se de kulturele bining mei de oare Fryske lannen oan. Yn de [[Fryske Rie]] is it Sealterlân mei oare [[East-Fryslân|East-Fryske]] gebieten fertsjintwurdige yn de Seksje East.

Om't Dútslân, sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]], net langer befolkingsoantallen of sosjaalekonomyske gegevens op etnyske grûnslach sammelet, kin de omfang fan de Saterlandse minderheid yn Dútslân inkeld rûsd wurde. Op basis fan de taalbehearsking wurdt it tal Saterfriezen tusken de 1500  en 2500 minsken rûsd. &lt;ref&gt;Horst H. Munske et al. (Hrsg.): Handbuch des Friesischen. Tübingen 2001, s. 410&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dieter Stellmacher: Das Saterland und das Saterländische. Oldenburg 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Op grûn fan [https://web.archive.org/web/20111011221558/http://www.schleswig-holstein.de/Portal/DE/LandLeute/Minderheiten/Friesisch/friesisch_node.html sifers fan it lânsregear fan Sleeswyk-Holstein (2010)].&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* Annette Heese: ''Das Saterland - Ein Streifzug durch die Geschichte'' Gemeinde Saterland, Saterland 1988, ISBN 3-9801728-0-5
* Hanne Klöver: ''Spurensuche im Saterland: Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land'', SKN Druck &amp; Verlag GmbH &amp; Co., Saterland 1998, ISBN 3-928327-32-1
* Saterfriesisches Volksleben: Texte u. Zeugnisse aus d. fries. Saterland mit hochdt. Übers. / [[Marron Curtis Fort|Marron C. Fort]] [Hrsg.]. Rhauderfehn: Ostendorp, 1985, ISBN 3-921516-42-0
* Saterfriesische Stimmen: Texte und Zeugnisse aus d. fries. Saterland mit hochdt. Übers. / Marron C. Fort [Hrsg.]. Rhauderfehn: Ostendorp, 1990, ISBN 3-921516-48-X
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Sealterfriezen| ]]
[[Kategory:Friezen]]
[[Kategory:Sealterlân]]
[[Kategory:Etnyske groep yn Dútslân]]</text>
      <sha1>plgeb9p7bs7oo5f7bhbvlpok1dyg22c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jehan II fan Eastfryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48002</id>
    <revision>
      <id>1223750</id>
      <parentid>986268</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T19:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2149" sha1="cxbnancvyqtrnu9gnp17ywofjdu58zn" xml:space="preserve">{{Dyn koart
| namme                       = Jehan II fan Eastfryslân
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| nasjonaliteit               = [[File:Flag of East Frisia.svg|20px]] [[East-Fryslân|Eastfrysk]]
| berteplak                   = [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]
| bertedatum                  = [[29 septimber]] [[1538]]
| stjerplak                   = [[Stickhausen]]
| stjerdatum                  = [[29 septimber]] [[1591]]
| funksje1                    = Greve fan [[Eastfryslân]]
| regear1                     = [[1561]] – [[1591]]
| amtsperioade1               = 
| foargonger1                 = [[Anna fan Aldenburch]] &lt;small&gt;(regintesse)&lt;/small&gt;
| opfolger1                   = [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]]
}}
'''Jehan II fan Eastfryslân''' ([[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[29 septimber]] [[1538]] - [[Stickhausen]], [[29 septimber]] [[1591]]) wie de jongste soan fan [[Enno II fan Eastfryslân]] en [[Anna fan Aldenburch]]. Meidat syn mem yn 1558 de [[primogenituer]] ôfskaft hie, waard hy mei-greve fan [[Eastfryslân]].

By it houlik fan syn broer [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard]] mei [[Katarina fan Sweden (1539 - 1610)|Katarina fan Sweden]] yn 1559 wie hy meireizge nei [[Stockholm]] en hie in affêre mei de suster fan de breid, [[Sesilia fan Sweden|Sesilia]]. Dit soe him min foldwaan, want hy waard dêrfoar ta de dea feroardield. It wie mar troch de tuskenkomst fan kening [[Elisabeth I fan Ingelân]], dat it fûnnis net  útfierd waard. Jehan soe dêrnei de rest fan syn libben frijfeint bliuwe. Nei de dea fan harren broer Kristoffel gie de machtsstriid tusken de twa oerbliuwende broers troch. De striid late ta in feitlike twadieling fan it greefskip, temear omdat Edzard [[lutersk]] wie, en Jehan, krektas syn mem, oanhinger wie fan it [[kalvinisme]]. Nei de dea fan Jehan yn 1591, doe't [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard]] allinnich hearske, blykte it gesach fan de greven fan [[Eastfryslân]] ferswakke.

[[Kategory:Greve fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Hûs Sirksena]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1538]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1591]]</text>
      <sha1>cxbnancvyqtrnu9gnp17ywofjdu58zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan Ljouwerters</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48071</id>
    <revision>
      <id>1223677</id>
      <parentid>1211625</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Religy */</comment>
      <origin>1223677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9985" sha1="q28sbn04az6k1jwsm3rrq283xul01bt" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra 1926.jpg|thumb|''Pieter Jelles'']]
Dizze '''list fan Ljouwerters''' betreft bekende persoanen dy't yn de stêd [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] benne binne, wenje of wenne hawwe.

== Polityk ==
* [[Rombertus fan Uylenburgh]] (1554?-1624), politikus en boargemaster
* [[Willem IV fan Oranje-Nassau]] (1711-1751), erfsteedhâlder fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]]
* [[Sjuck fan Burmania Rengers]] (1713-1784), grytman, deputearre yn de Steaten-Generaal, lid fan de [[Ried fan Steat]]
* [[Idsert Aebinga fan Humalda]] (1754-1834), politikus en bestjoerder
* [[Antoon Anne fan Andringa de Kempenaer]] (1777-1825), jonkhear, bestjoerder en politikus
* [[Martinus Manger Cats]] (1817-1896), politikus 
* [[Wilco Julius van Welderen baron Rengers]] (1834-1916), politikus
* [[Johan Hora Adema]] (1843-1938), boargemaster fan Aalten, Hengelo en Harns
* [[Idzerd Frans van Humalda van Eysinga]] (1843-1907), politikus
* [[Pieter Jelles Troelstra]] (1860-1930), sosjalistysk politikus, abbekaat, sjoernalist, dichter/skriuwer
* [[Theo van Welderen Rengers]] (1867-1945), politikus
* [[Jannes Johannes Cornelis van Dijk]] (1871-1954), politikus
* [[Albert van der Heide (politikus)|Albert van der Heide]] (1872-1953), politikus en dûmny
* [[Willem Albarda]] (1877-1957), sosjalistysk politikus
* [[Benjamin Pieter Liese]] (1909), boargemaster fan de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Maurits Troostwijk]] (1914-1991), politikus en jurist
* [[Binne Pieter van der Veen]] (1916-1981), politikus foar de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Gauke Loopstra]] (1925-2000), boargemaster fan de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Jaap Boersma]] (1929), politikus en amtner
* [[Henk Woldring]] (1943), politikus en heechlearaar
* [[Greet Hommes]] (1944), politika foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Gerrit de Jong]] (1944), lid fan de [[Algemiene Rekkenkeamer]] en earder politikus
* [[Meindert Fennema]] (1946), politikolooch
* [[Louis Lyklema]] (1946), politikus foar de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Menno Knip]] (1947), politikus foar [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Janny Vlietstra]] (1948), politika foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Tom Pitstra]] (1949), politikus foar [[GrienLinks]]
* [[Peter den Oudsten]] (1951), politikus foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Jaap-Jelle Feenstra]] (1954), politikus foar de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Diederik Samsom]] (1971), politikus foar de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]

== Religy ==
* [[Obbe Philips]] (1533-1568), menniste foarman
* [[Johannes Hilarides]] (1649-1726), predikant en foarfjochter fan de Fryske taal
* [[Annaeus Ypeij]] (1760-1837), predikant, tsjerkehistoarikus, taalkundige en heechlearaar yn [[Harderwyk]] en Grins
* [[Johannes Jansen]] (J.H.G.) (1868 - 1936), aartsbiskop fan Utert
* [[Johannes Hendrikus Zelle]] (1907-1983), grifformeard predikant
* [[Ype Schaaf]] (1930-2003), predikant en sjoernalist

== Wittenskip ==
* [[J.L.C. Schroeder van der Kolk]] (1797-1862), heechlearaar anatomy en fysiology oan de [[Universiteit Utert]] (destiids Hegeskoalle Utert), psychiater
* [[Tiberius Cornelis Winkler]] (1822-1897), anatoom, soölooch en natoerûndersiker, en de twadde konservator fan de geology-, paleontology- en mineralogy- ôfdielingen fan [[Teylers Museum]] yn Haarlim
* [[Willem Frederik Reinier Suringar]] (1832-1898), botanikus
* [[Johan Winkler (dialektolooch)|Johan Winkler]] (1840-1916), dialektolooch
* [[Cornelis Adriaan Lobry van Troostenburg de Bruyn]] (1857-1904), skiekundige
* [[Bernard Slicher van Bath]] (1910-2004), lânbouhistoarikus
* [[Cees Andriesse]] (berne yn Ljouwert 1939), natuerkundige, skriuwer en wittenskipshistoarikus
* [[Sytse Douma]] (1942-), bedriuwskundige

== Media ==
* [[Alexander Cohen]] (1864-1961), sjoernalist en provokateur
* [[Max Blokzijl]] (1884-1946), sjonger en sjoernalist
* [[Henk Neuman]] (1926-2010), Nederlânsk sjoernalist en bûtenlânkommintator
* [[Ria Bremer]] (1939), presintator, sjoernalist
* [[Cisca Dresselhuys]] (1943), feministe, sjoernalist
* [[Wilfred Genee]] (1967), telefyzjepresintator 
* [[Harold Verwoert]] (1968), presintator, sjonger, akteur

== Keunst en kultuer ==
* [[Hans Vredeman de Vries]] (1527-1609), keunstner
* [[Wybrand de Geest]] (1592-1661), keunstskilder
* [[Saakje fan Uylenburgh]] (1612-1642), frou fan Rembrandt
* [[Abraham Lamberts van den Tempel]] (1622-1672), keunstskilder
* [[Wigerus Vitringa]] (1657-1725), keunstskilder en abbekaat
* [[Gerbrandus van der Haven]] (1690-1765), byldhouwer
* [[Onno Zwier van Haren]] (1713-1779), skriuwer
* [[Clara Feyoena van Raesfelt-van Sytzama]] (1729-1807), dichteresse
* [[Johan Joeke Gabriël van Wicheren]] (1808-1897), portretskilder
* [[Thomas Adrianus Romein]] (1811-1881), stedsarsjitekt
* [[Willem Hardorff]] (1815-1899), oargelbouwer
* [[Piet Paaltjens]] (1835-1894), dichter en predikant. Echte namme: François Haverschmidt.
* [[Willem Cornelis de Groot]] (1853-1939), arsjitekt
* [[Johannes Hendricus Jurres]] (1875–1946), skilder en heechlearaar
* [[Mata Hari]] (Margaretha Geertruida Zelle) (1876-1917), fan spionaazje fertochte dûnseresse en courtisane
* [[Richard Hageman]] (1881-1966), komponist, dirigint en pianist 
* [[Gerrit Benner]] (1897-1981), keunstskilder 
* [[Maurits Cornelis Escher]] (1898-1972), keunstner.
* [[J. Slauerhoff]] (1898-1936), dichter en skriuwer
* [[Havank (skriuwer)|Havank]] (Hendrikus Frederikus van der Kallen) (1904-1964), skriuwer fan populêre misdiedromans
* [[Auke Komter]] (1904-1982), arsitekt
* [[Nina Baanders-Kessler]] (1915-2002), byldhouwer en medailleur
* [[Kor Onclin]] (1918-2003), keunstskilder yn de moderne keunst
* [[Pieter Terpstra (skriuwer)|Pieter Terpstra]] (1919-2006), skriuwer en sjoernalist
* [[Cor Ket]] (1920-1955), dirigint fan it [[Frysk Orkest]], oprjochter fan it Ljouwerter Bachkoar
* [[Pieter Kooistra]] (1922-1998), skilder, grafikus, fotograaf, byldhouwer en skriuwer
* [[Harry Verbeke]] (1922-2004), tenor saksofoanist
* [[Piet Kingma]] (1926-1994), komponist en dirigint
* [[Auke Hettema]] (1927-2004), byldhouwer
* [[Gerrit Stulp]] (1935), organist en komponist 
* [[Frâns Holwerda]] (1938-2000), dichter, skriuwer en literêr kritikus
* [[Cees Andriesse]] (1939), skriuwer en wittenskipshistoarikus
* [[Jeanne Adema]] (1944), keunstneresse
* [[Sido Martens]] (1949), sjonger, gitarist en mandolinespiler
* [[Heddy Lester]] (1950), sjongster en aktrise
* [[Auck Peanstra]] (1954), skriuwster
* [[Marga Claus]] (1955), skriuwster
* [[Marijke Jongbloed]] (1956), dokumintêremakster
* [[Piter Wilkens]] (1959), sjonger en lietsjesskriuwer
* [[Annejet van der Zijl]] (1962), skriuwster en histoarika
* [[Margo Dames]] (1963), aktrise
* [[Rick van Daalen]] (1966), sjonger
* [[Gonny Gaakeer]] (1971), aktrise
* [[Tjitske Reidinga]] (1972), aktrise
* [[Grytsje Schaaf]] (1979), dichteresse
* [[Jan Jaap van der Wal]] (1979), kabaretier en [[kollumn]]ist
* [[Rik Witteveen]] (1990), akteur

== Sport ==
* [[Max Dwinger]] (1870-1939), olympysk skermer
* [[Ate Faber]] (1894-1962), olympysk skermer
* [[Sijtse Jansma]] (1898-1977), olympysk toulûker
* [[Gerrit Tromp]] (1901-1938), olympysk roeier
* [[Appel Ooiman]] (1905-1971), olympysk roeier
* [[Roeffie Vermeulen]] (1906-1963), olympysk siler
* [[Haije Kramer]] (1917-2004), skaker
* [[Jan Charisius]] (1926-2008), olympysk reedrider
* [[Jitse van der Veen]] (1928), olympysk swimmer
* [[Jan Hettema]] (1933), olympysk hurdfytser
* [[Sieta Posthumus]] (1936), olympysk swimmer
* [[Lolle van Houten]] (1944), bokser
* [[Frits Schuitema]] (1944), presidint-kommissaris fan de fuotbalclub [[PSV (fuotbalclub)|PSV]]
* [[Theo de Jong]], (1945), fuotballer
* [[Rudy Koopmans]] (1948), bokser
* [[Oeki Hoekema]] (1949), fuotballer
* [[Harm Wiersma]] (1953), dammer en politikus foar de [[LPF]]
* [[Foeke Booy]] (1962), eks-fuotballer en fuotbalcoach
* [[Richard Schuil]] (1973), follybalynternational
* [[Jarich Bakker]] (1974), olympysk hurdfytser
* [[Maarten Tjallingii]] (1977), hurdfytser
* [[André Kuipers (kuorballer)|André Kuipers]] (1981), kuorbal-ynternational
* [[Maurice P. van der Harst]] (1984), ynternasjonaal dûnskampioen (styldûnsje &amp; Linedance) en goreograaf

== Oars ==
* [[Feike Alles Clock]] (grif berne ein 1604-1653), ferfeanter yn it feankoloniale gebiet fan East-Grinslân
* [[Egbert Jans fan Ljouwert]] (1608-1674), klokmakker
* [[Willem Loré]] (1679-1744), wetterboukundige
* [[Claes Bockes Balck]] (1683-1748), stedstimmerman, boude yn 1715 it [[Stedhûs fan Ljouwert]], boude ek slûzen mei [[Willem Loré]] 
* [[Willem fan Haren (1710-1768)|Willem fan Haren]] (1710-1768), jonkhear, dichter, politikus, diplomaat en kritikus fan it koloniale bewâld
* [[Douwe Sirtema fan Grovestins]] (1710-1778), [[Jonker (persoan)|jonker]] dy't oansteld wie as keamerhear oan it [[Steedhâlderlik Hof]] fan prins [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Willem IV]]
* [[Carolina fan Oranje-Nassau]] (1743-1787), dochter fan steedhâlder [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Willem IV]] en prinses [[Anna fan Hannover]]
* [[Thomas Peters]] (1745-1857), jildt as de earste persoan op de wrâld dy't âlder wurden is as 110 jier
* [[Titia Bergsma]] (1786-1821), jildt as de earste westerske frou yn Japan
* [[Wopke Eekhoff]] (1809-1880), argivaris en útjouwer yn Ljouwert, wie de earste stedsargivaris fan Nederlân 
* [[George Arnold Escher]] (1843-1939), wetterboukundich yngenieur 
* [[Kokadorus]] (1867-1934), Amsterdams-Joadske merkekeapman
* [[Hendrik Voordewind]] (1887-1972), kommissaris fan plysje yn Amsterdam
* [[Sybren Tulp]] (1891-1942), militêr en haadkommissaris fan plysje yn Amsterdam
* [[Jan Reinder Kuperus]] (1929-2011), ekonoom, bankdirekteur, kommissaris en bestjoerder fan tal fan organisaasjes
* [[Cor Boonstra]] (1938), ûndernimmer
* [[Arie van der Vlis]] (1940), generaal
* [[Hans Monderman]] (1945-2008), ferkearskundige

[[Kategory:Ljouwert]]
[[Kategory:List fan persoanen nei plak|Ljouwerters]]</text>
      <sha1>q28sbn04az6k1jwsm3rrq283xul01bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223678</id>
      <parentid>1223677</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Religy */</comment>
      <origin>1223678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9983" sha1="f8zpmap792qdie9c2r0t2bl4jf0x3ft" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra 1926.jpg|thumb|''Pieter Jelles'']]
Dizze '''list fan Ljouwerters''' betreft bekende persoanen dy't yn de stêd [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] benne binne, wenje of wenne hawwe.

== Polityk ==
* [[Rombertus fan Uylenburgh]] (1554?-1624), politikus en boargemaster
* [[Willem IV fan Oranje-Nassau]] (1711-1751), erfsteedhâlder fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]]
* [[Sjuck fan Burmania Rengers]] (1713-1784), grytman, deputearre yn de Steaten-Generaal, lid fan de [[Ried fan Steat]]
* [[Idsert Aebinga fan Humalda]] (1754-1834), politikus en bestjoerder
* [[Antoon Anne fan Andringa de Kempenaer]] (1777-1825), jonkhear, bestjoerder en politikus
* [[Martinus Manger Cats]] (1817-1896), politikus 
* [[Wilco Julius van Welderen baron Rengers]] (1834-1916), politikus
* [[Johan Hora Adema]] (1843-1938), boargemaster fan Aalten, Hengelo en Harns
* [[Idzerd Frans van Humalda van Eysinga]] (1843-1907), politikus
* [[Pieter Jelles Troelstra]] (1860-1930), sosjalistysk politikus, abbekaat, sjoernalist, dichter/skriuwer
* [[Theo van Welderen Rengers]] (1867-1945), politikus
* [[Jannes Johannes Cornelis van Dijk]] (1871-1954), politikus
* [[Albert van der Heide (politikus)|Albert van der Heide]] (1872-1953), politikus en dûmny
* [[Willem Albarda]] (1877-1957), sosjalistysk politikus
* [[Benjamin Pieter Liese]] (1909), boargemaster fan de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Maurits Troostwijk]] (1914-1991), politikus en jurist
* [[Binne Pieter van der Veen]] (1916-1981), politikus foar de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Gauke Loopstra]] (1925-2000), boargemaster fan de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Jaap Boersma]] (1929), politikus en amtner
* [[Henk Woldring]] (1943), politikus en heechlearaar
* [[Greet Hommes]] (1944), politika foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Gerrit de Jong]] (1944), lid fan de [[Algemiene Rekkenkeamer]] en earder politikus
* [[Meindert Fennema]] (1946), politikolooch
* [[Louis Lyklema]] (1946), politikus foar de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Menno Knip]] (1947), politikus foar [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
* [[Janny Vlietstra]] (1948), politika foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Tom Pitstra]] (1949), politikus foar [[GrienLinks]]
* [[Peter den Oudsten]] (1951), politikus foar [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Jaap-Jelle Feenstra]] (1954), politikus foar de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Diederik Samsom]] (1971), politikus foar de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]

== Religy ==
* [[Obbe Philips]] (1533-1568), menniste foarman
* [[Johannes Hilarides]] (1649-1726), predikant en foarfjochter fan de Fryske taal
* [[Annaeus Ypeij]] (1760-1837), predikant, tsjerkehistoarikus, taalkundige en heechlearaar yn [[Harderwyk]] en Grins
* [[Johannes Jansen]] (J.H.G.) (1868-1936), aartsbiskop fan Utert
* [[Johannes Hendrikus Zelle]] (1907-1983), grifformeard predikant
* [[Ype Schaaf]] (1930-2003), predikant en sjoernalist

== Wittenskip ==
* [[J.L.C. Schroeder van der Kolk]] (1797-1862), heechlearaar anatomy en fysiology oan de [[Universiteit Utert]] (destiids Hegeskoalle Utert), psychiater
* [[Tiberius Cornelis Winkler]] (1822-1897), anatoom, soölooch en natoerûndersiker, en de twadde konservator fan de geology-, paleontology- en mineralogy- ôfdielingen fan [[Teylers Museum]] yn Haarlim
* [[Willem Frederik Reinier Suringar]] (1832-1898), botanikus
* [[Johan Winkler (dialektolooch)|Johan Winkler]] (1840-1916), dialektolooch
* [[Cornelis Adriaan Lobry van Troostenburg de Bruyn]] (1857-1904), skiekundige
* [[Bernard Slicher van Bath]] (1910-2004), lânbouhistoarikus
* [[Cees Andriesse]] (berne yn Ljouwert 1939), natuerkundige, skriuwer en wittenskipshistoarikus
* [[Sytse Douma]] (1942-), bedriuwskundige

== Media ==
* [[Alexander Cohen]] (1864-1961), sjoernalist en provokateur
* [[Max Blokzijl]] (1884-1946), sjonger en sjoernalist
* [[Henk Neuman]] (1926-2010), Nederlânsk sjoernalist en bûtenlânkommintator
* [[Ria Bremer]] (1939), presintator, sjoernalist
* [[Cisca Dresselhuys]] (1943), feministe, sjoernalist
* [[Wilfred Genee]] (1967), telefyzjepresintator 
* [[Harold Verwoert]] (1968), presintator, sjonger, akteur

== Keunst en kultuer ==
* [[Hans Vredeman de Vries]] (1527-1609), keunstner
* [[Wybrand de Geest]] (1592-1661), keunstskilder
* [[Saakje fan Uylenburgh]] (1612-1642), frou fan Rembrandt
* [[Abraham Lamberts van den Tempel]] (1622-1672), keunstskilder
* [[Wigerus Vitringa]] (1657-1725), keunstskilder en abbekaat
* [[Gerbrandus van der Haven]] (1690-1765), byldhouwer
* [[Onno Zwier van Haren]] (1713-1779), skriuwer
* [[Clara Feyoena van Raesfelt-van Sytzama]] (1729-1807), dichteresse
* [[Johan Joeke Gabriël van Wicheren]] (1808-1897), portretskilder
* [[Thomas Adrianus Romein]] (1811-1881), stedsarsjitekt
* [[Willem Hardorff]] (1815-1899), oargelbouwer
* [[Piet Paaltjens]] (1835-1894), dichter en predikant. Echte namme: François Haverschmidt.
* [[Willem Cornelis de Groot]] (1853-1939), arsjitekt
* [[Johannes Hendricus Jurres]] (1875–1946), skilder en heechlearaar
* [[Mata Hari]] (Margaretha Geertruida Zelle) (1876-1917), fan spionaazje fertochte dûnseresse en courtisane
* [[Richard Hageman]] (1881-1966), komponist, dirigint en pianist 
* [[Gerrit Benner]] (1897-1981), keunstskilder 
* [[Maurits Cornelis Escher]] (1898-1972), keunstner.
* [[J. Slauerhoff]] (1898-1936), dichter en skriuwer
* [[Havank (skriuwer)|Havank]] (Hendrikus Frederikus van der Kallen) (1904-1964), skriuwer fan populêre misdiedromans
* [[Auke Komter]] (1904-1982), arsitekt
* [[Nina Baanders-Kessler]] (1915-2002), byldhouwer en medailleur
* [[Kor Onclin]] (1918-2003), keunstskilder yn de moderne keunst
* [[Pieter Terpstra (skriuwer)|Pieter Terpstra]] (1919-2006), skriuwer en sjoernalist
* [[Cor Ket]] (1920-1955), dirigint fan it [[Frysk Orkest]], oprjochter fan it Ljouwerter Bachkoar
* [[Pieter Kooistra]] (1922-1998), skilder, grafikus, fotograaf, byldhouwer en skriuwer
* [[Harry Verbeke]] (1922-2004), tenor saksofoanist
* [[Piet Kingma]] (1926-1994), komponist en dirigint
* [[Auke Hettema]] (1927-2004), byldhouwer
* [[Gerrit Stulp]] (1935), organist en komponist 
* [[Frâns Holwerda]] (1938-2000), dichter, skriuwer en literêr kritikus
* [[Cees Andriesse]] (1939), skriuwer en wittenskipshistoarikus
* [[Jeanne Adema]] (1944), keunstneresse
* [[Sido Martens]] (1949), sjonger, gitarist en mandolinespiler
* [[Heddy Lester]] (1950), sjongster en aktrise
* [[Auck Peanstra]] (1954), skriuwster
* [[Marga Claus]] (1955), skriuwster
* [[Marijke Jongbloed]] (1956), dokumintêremakster
* [[Piter Wilkens]] (1959), sjonger en lietsjesskriuwer
* [[Annejet van der Zijl]] (1962), skriuwster en histoarika
* [[Margo Dames]] (1963), aktrise
* [[Rick van Daalen]] (1966), sjonger
* [[Gonny Gaakeer]] (1971), aktrise
* [[Tjitske Reidinga]] (1972), aktrise
* [[Grytsje Schaaf]] (1979), dichteresse
* [[Jan Jaap van der Wal]] (1979), kabaretier en [[kollumn]]ist
* [[Rik Witteveen]] (1990), akteur

== Sport ==
* [[Max Dwinger]] (1870-1939), olympysk skermer
* [[Ate Faber]] (1894-1962), olympysk skermer
* [[Sijtse Jansma]] (1898-1977), olympysk toulûker
* [[Gerrit Tromp]] (1901-1938), olympysk roeier
* [[Appel Ooiman]] (1905-1971), olympysk roeier
* [[Roeffie Vermeulen]] (1906-1963), olympysk siler
* [[Haije Kramer]] (1917-2004), skaker
* [[Jan Charisius]] (1926-2008), olympysk reedrider
* [[Jitse van der Veen]] (1928), olympysk swimmer
* [[Jan Hettema]] (1933), olympysk hurdfytser
* [[Sieta Posthumus]] (1936), olympysk swimmer
* [[Lolle van Houten]] (1944), bokser
* [[Frits Schuitema]] (1944), presidint-kommissaris fan de fuotbalclub [[PSV (fuotbalclub)|PSV]]
* [[Theo de Jong]], (1945), fuotballer
* [[Rudy Koopmans]] (1948), bokser
* [[Oeki Hoekema]] (1949), fuotballer
* [[Harm Wiersma]] (1953), dammer en politikus foar de [[LPF]]
* [[Foeke Booy]] (1962), eks-fuotballer en fuotbalcoach
* [[Richard Schuil]] (1973), follybalynternational
* [[Jarich Bakker]] (1974), olympysk hurdfytser
* [[Maarten Tjallingii]] (1977), hurdfytser
* [[André Kuipers (kuorballer)|André Kuipers]] (1981), kuorbal-ynternational
* [[Maurice P. van der Harst]] (1984), ynternasjonaal dûnskampioen (styldûnsje &amp; Linedance) en goreograaf

== Oars ==
* [[Feike Alles Clock]] (grif berne ein 1604-1653), ferfeanter yn it feankoloniale gebiet fan East-Grinslân
* [[Egbert Jans fan Ljouwert]] (1608-1674), klokmakker
* [[Willem Loré]] (1679-1744), wetterboukundige
* [[Claes Bockes Balck]] (1683-1748), stedstimmerman, boude yn 1715 it [[Stedhûs fan Ljouwert]], boude ek slûzen mei [[Willem Loré]] 
* [[Willem fan Haren (1710-1768)|Willem fan Haren]] (1710-1768), jonkhear, dichter, politikus, diplomaat en kritikus fan it koloniale bewâld
* [[Douwe Sirtema fan Grovestins]] (1710-1778), [[Jonker (persoan)|jonker]] dy't oansteld wie as keamerhear oan it [[Steedhâlderlik Hof]] fan prins [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Willem IV]]
* [[Carolina fan Oranje-Nassau]] (1743-1787), dochter fan steedhâlder [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Willem IV]] en prinses [[Anna fan Hannover]]
* [[Thomas Peters]] (1745-1857), jildt as de earste persoan op de wrâld dy't âlder wurden is as 110 jier
* [[Titia Bergsma]] (1786-1821), jildt as de earste westerske frou yn Japan
* [[Wopke Eekhoff]] (1809-1880), argivaris en útjouwer yn Ljouwert, wie de earste stedsargivaris fan Nederlân 
* [[George Arnold Escher]] (1843-1939), wetterboukundich yngenieur 
* [[Kokadorus]] (1867-1934), Amsterdams-Joadske merkekeapman
* [[Hendrik Voordewind]] (1887-1972), kommissaris fan plysje yn Amsterdam
* [[Sybren Tulp]] (1891-1942), militêr en haadkommissaris fan plysje yn Amsterdam
* [[Jan Reinder Kuperus]] (1929-2011), ekonoom, bankdirekteur, kommissaris en bestjoerder fan tal fan organisaasjes
* [[Cor Boonstra]] (1938), ûndernimmer
* [[Arie van der Vlis]] (1940), generaal
* [[Hans Monderman]] (1945-2008), ferkearskundige

[[Kategory:Ljouwert]]
[[Kategory:List fan persoanen nei plak|Ljouwerters]]</text>
      <sha1>f8zpmap792qdie9c2r0t2bl4jf0x3ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ostfriesische Landschaft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51922</id>
    <revision>
      <id>1223775</id>
      <parentid>1051879</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoerlik foech */</comment>
      <origin>1223775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2775" sha1="sxmynrurmx3env9ucsm70k9ref3iyfj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Aurich Ostfriesische Landschaft.jpg |thumb|Gebou fan de Ostfriesische Landschaft yn Auwerk]]
[[Ofbyld:Ostfriesland karte.jpg|thumb|It wurkgebiet fan de Ostfriesische Landschaft]] 
[[Ofbyld:Ostflandstcoa.jpg |thumb|150px|It Upstalbeamwapen fan 1678]]
De '''Ostfriesische Landschaft''' of '''Eastfryske Lânskip''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Oostfreeske Landskupp'', [[Sealterfrysk]]: ''Aastfräiske Loundskup'') yn [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] is in bestjoerlik elemint, dat al sûnt [[1464]] bestiet. De Eastfryske Lânskip hat it foech oer kulturele saken yn de bestjoerlike distrikten [[Lier (distrikt)|Lier]], [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], [[Emden]] en [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en wurdt ek wol it kulturele parlemint fan Eastfryslân neamd. 

De bibleteek fan de Eastfryske Lânskip is de grutste wittenskiplike bibleteek dy't [[Eastfryslân]] hat. De Eastfryske flagge (swart, read en wyt) waard pas yn 1989 formeel fêstlein, it tradisjonele wapen fan de Upstalbeam fan 1678 wurdt hjoed-de-dei ek noch brûkt.

== Bestjoerlik foech ==
De Eastfryske Lânskip is ien fan de sân histoaryske ''lânskippen'' dy't der noch binne yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. Lykwols hat de Eastfryske Lânskip mear bestjoerlik foech as de oare lânskippen yn de dielsteat. It is in autonoom kultureel parlemint en de juridyske status fan de Eastfryske Lânskip kin net lykslein wurde mei dy fan de oare lânskippen. 

It is in selsstannige bestjoerlike ienheid wêrfan de opbou en status yn kêst 72 fan de dielsteatwet fan Leechsaksen ferankere is. De Eastfryske Lânskip hat in eigen 'lânskipsgrûnwet' dêr't de taken en wurkwize yn beskreaun stean. De grûnwet makket ek de skieding mei de hegere en legere bestjoerlike lagen dúdlik, dy binne der inkeld om stipe te jaan en de autonome status fêst te hâlden en feilich te stellen.

As bestjoerlik elemint is de Eastfryske Lânskip ferantwurdlik foar kulturele, wittenskiplike en ûnderwiiskundige saken. It is in  ''Höherer Kommunalverband'', de heechste bestjoerlike laach op regionaal nivo (winliken alles ûnder dielsteatnivo). De twadde laach binne de bestjoerlike distrikten (''Kreis'')  Lier, Auwerk, Emden en Wittmund, de gemeenten (''Gemeinde'') dy't ûnder dy distrikten falle foarmje de leechste bestjoerlike laach. De lânskipsried beslacht 49 leden en wurdt demokratysk keazen troch de folksfertsjintwurdigers fan de fjouwer Eastfryske distrikten.

==Keppeling om utens==
* [http://www.ostfriesischelandschaft.de/  Webside fan de Ostfriesische Landschaft]

[[Kategory:Eastfryske organisaasje]]
[[Kategory:Dútske kulturele organisaasje]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1464]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1810]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1815]]</text>
      <sha1>sxmynrurmx3env9ucsm70k9ref3iyfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223797</id>
      <parentid>1223775</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoerlik foech */</comment>
      <origin>1223797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2775" sha1="g5njcv4zqnup063wuq68my93x6wgi5b" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Aurich Ostfriesische Landschaft.jpg |thumb|Gebou fan de Ostfriesische Landschaft yn Auwerk]]
[[Ofbyld:Ostfriesland karte.jpg|thumb|It wurkgebiet fan de Ostfriesische Landschaft]] 
[[Ofbyld:Ostflandstcoa.jpg |thumb|150px|It Upstalbeamwapen fan 1678]]
De '''Ostfriesische Landschaft''' of '''Eastfryske Lânskip''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Oostfreeske Landskupp'', [[Sealterfrysk]]: ''Aastfräiske Loundskup'') yn [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] is in bestjoerlik elemint, dat al sûnt [[1464]] bestiet. De Eastfryske Lânskip hat it foech oer kulturele saken yn de bestjoerlike distrikten [[Lier (distrikt)|Lier]], [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], [[Emden]] en [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en wurdt ek wol it kulturele parlemint fan Eastfryslân neamd. 

De bibleteek fan de Eastfryske Lânskip is de grutste wittenskiplike bibleteek dy't [[Eastfryslân]] hat. De Eastfryske flagge (swart, read en wyt) waard pas yn 1989 formeel fêstlein, it tradisjonele wapen fan de Upstalbeam fan 1678 wurdt hjoed-de-dei ek noch brûkt.

== Bestjoerlik foech ==
De Eastfryske Lânskip is ien fan de sân histoaryske ''lânskippen'' dy't der noch binne yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. Lykwols hat de Eastfryske Lânskip mear bestjoerlik foech as de oare lânskippen yn de dielsteat. It is in autonoom kultureel parlemint en de juridyske status fan de Eastfryske Lânskip kin net lykslein wurde mei dy fan de oare lânskippen. 

It is in selsstannige bestjoerlike ienheid wêrfan de opbou en status yn kêst 72 fan de dielsteatwet fan Nedersaksen ferankere is. De Eastfryske Lânskip hat in eigen 'lânskipsgrûnwet' dêr't de taken en wurkwize yn beskreaun stean. De grûnwet makket ek de skieding mei de hegere en legere bestjoerlike lagen dúdlik, dy binne der inkeld om stipe te jaan en de autonome status fêst te hâlden en feilich te stellen.

As bestjoerlik elemint is de Eastfryske Lânskip ferantwurdlik foar kulturele, wittenskiplike en ûnderwiiskundige saken. It is in  ''Höherer Kommunalverband'', de heechste bestjoerlike laach op regionaal nivo (winliken alles ûnder dielsteatnivo). De twadde laach binne de bestjoerlike distrikten (''Kreis'')  Lier, Auwerk, Emden en Wittmund, de gemeenten (''Gemeinde'') dy't ûnder dy distrikten falle foarmje de leechste bestjoerlike laach. De lânskipsried beslacht 49 leden en wurdt demokratysk keazen troch de folksfertsjintwurdigers fan de fjouwer Eastfryske distrikten.

==Keppeling om utens==
* [http://www.ostfriesischelandschaft.de/  Webside fan de Ostfriesische Landschaft]

[[Kategory:Eastfryske organisaasje]]
[[Kategory:Dútske kulturele organisaasje]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1464]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1810]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1815]]</text>
      <sha1>g5njcv4zqnup063wuq68my93x6wgi5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wremen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52371</id>
    <revision>
      <id>1223721</id>
      <parentid>1194848</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T16:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1223721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="lkjsqimugw3jiqvaiafac23w9shuuwj" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd	
| namme                       = Wremen  
| ôfbylding                   = Wremen in CUX.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 1944  &lt;small&gt;(31 desimber 2013)&lt;/small&gt;
| oerflak                     =  25,16 km²
| befolkingstichtens          = 77 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                    = 2 m
| lân                       = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Distrikt
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]]
| boargemaster               =   Heiko Dahl
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                 =  27639
| tiidsône                  = [[UTC]]+1
| simmertiid                = UTC+2
| koördinaten               = 
| webside                   = [http://www.sglandwursten.de/ www.sglandwursten.de/]
}}
[[Ofbyld:DEU Wremen COA.jpg|150px|thumbnail|left|It gemeentewapen fan Wremen]]
[[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7484.jpg|thumbnail|Loftfoto fan Wremen (2013)]]
[[Ofbyld:2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8500.jpg|thumbnail|De haven mei strân, kemping en fjoertoer (2012)]]
'''Wremen''' is in doarp en eardere gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], yn it histoarysk [[Friezen|Fryske]] [[Lân Woersten]]. De gemeente wie foar [[1 jannewaris]] [[2015]]  in dielnimmende gemeente fan de [[Samtgemeinde Lân  Woersten]] yn 'e [[landkreis]] [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]]. Op dy datum is de gemeente mei de oare dielnimmende gemeenten [[Cappel]], [[Dorum]], [[Midlum (Lân Woersten)|Midlum]], [[Misselwarden]], [[Mulsum]] en [[Padingbüttel]] en de gemeente [[Nordholz]] weryndield ta de nije gemeente [[Woerster Noardseekust]].  Wremen telt 1.944 ynwenners. It plak leit oan de [[Noardsee]] justjes boppe de mûning fan de [[Wezer]]. 

==Skiednis==
Al fan de [[1e iuw f.Kr.|1e iuw foar Kristus]] ôf wie dêr bewenning op [[Terp|terpen]] yn it Lân Woersten. De terp [[Feddersen Wierde]], tusken Wremen en [[Mulsum]] waard bewenne troch [[Saksen (folk)|Saksen]], dy't yn 'e [[5e iuw]] fuortgiene. Nei it [[Folksferhuzing|Folkeferfarren]] yn 'e 5e iuw waard it gebiet kolonisearre troch [[Friezen]], dy't nije terpen opwurpen. Fan 1954 oant 1963 is yn dy terpen en benammen yn Feddersen Wierde in grutskalich archeologysk ûndersyk dien. Dy terpen wiene wol 4 hektare grut en 4 meter heech. 
Fan de [[14e iuw]] ôf waard yn Wremen it rjocht oer it Lân Woersten útsprutsen. Ut 1312 stamt in oarkonde dêr't de wichtige funksje as tsjerkedoarp foar de omkriten yn neamd waard. De tsjerke stamt lykwols fan om en de by 1200 en is de âldste tsjerke yn it Lân Woersten.  Oan it ''Wremer Djip'' waard in haven oanlein  dy't ornearre wie foar fiskerij en in oanlisplak foar skippen, dy't de Wezer op en del fearen. 
De Woerstfriezen wiene part fan de [[Fryske frijheid|frije Friezen]] en fochten gauris tsjin it [[Aartsbisdom Bremen]], dat de Woerstfriezen ûnderwerpe woe. Yn 1517 waarden de Woerstfriezen ûnder lieding fan [[Tjede Peckes]] yn de Slach by it Wremer Djip ferslein troch in leger fan aartsbiskop [[Kristof fan Breunswyk-Luneburch]]. Dêrnei ferlearen de Woerstfriezen harren frijheid.

==Nijsgjirrichheden==
Wremen hat in stasjon fan it spoar tusken [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]] en [[Bremerhaven]]. 
De folgjende besjenswurdichheden binne der yn Wremen:
*[[Willehadi-tsjerke]]
*[[Wremer Haven]] mei strân, kemping en fjoertoer ''Kleine Preuße''
*Museum foar waadfiskerij 
*Wremer Grille, in yt- en drinkynstelling mei wykliks in muzykfoarstelling. 

==Keppeling om utens==
* [http://www.wursterland.de/ Toeristyske side oer Lân Woersten]
* [http://www.wremen.de/ Webside gemeente Wremen]
* [http://www.museum-wremen.de/ Webside fan it Museum foar Waadfiskerij]
* [http://www.kleiner-preusse.de/ Webside fan de rekonstruksje fan de histoaryske fjoertoer Kleiner Preuße]
* [http://www.nordsee-zeitung.de/Home/Region/Cuxland/Dorum/Marie-Gogol-erfuellt-sich-einen-Traum-_arid,195325_print,1_puid,1_pageid,131.html Artikel oer de Wremer keunst]

{{Commonscat|Wremen}}

{{Koördinaten|53_38_0_N_08_30_0_E_type:adm2nd_scale:50000_region:DE|53° 38' NB, 08° 30' EL}}

[[Kategory:Wremen| ]]
[[Kategory:Lân Woersten]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>lkjsqimugw3jiqvaiafac23w9shuuwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hartog Beem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53080</id>
    <revision>
      <id>1223670</id>
      <parentid>1221632</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurkpaad */</comment>
      <origin>1223670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="0arkt2d9nop6ec5f5xnsk1pyui4h0wi" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Prins Bernhard reikt Zilveren Anjers uit in Paleis op Dam , Amsterdam, Bestanddeelnr 923-6247.jpg
| ôfbyldingstekst              = H. Beem (fierst rjochts) by de útrikking fan de [[Sulveren Anjer]]s yn 1970
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[13 desimber]] [[1892]]
| berteplak                    = [[Harderwyk]]
| stoarn                       = [[1 desimber]] [[1987]]
| stjerplak                    = [[Rotterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = learaar Dútsk
| aktyf as                     = Skiedkundige
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}'''Hartog Beem''' ([[Harderwyk]], [[13 desimber]] [[1892]] - [[Rotterdam]], [[1 desimber]] [[1987]]) wie in learaar [[Dútsk]] en pionier op it mêd fan de ''mediene''-skiednisskriuwerij en saakkundige fan it [[Jiddysk|Westjiddysk]].

== Wurkpaad ==
Beem waard grutbrocht yn de lytse joadske gemeente fan Harderwyk. Nei it heljen fan de [[MULO]] en de [[kweekskoalle]] waard hy ûnderwizer, ûnder oaren yn [[De Helder]] en [[Sieriksee]]. Yn de jûnsoeren studearre er [[Dútsk]]. Augustus 1929 folge syn beneaming as learaar Dútsk oan de gemeentlike [[HBS]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dat soe er bliuwe oant 1958. Yn de jierren 1940-1942 wie er rektor fan it Joadsk lyseum yn Ljouwert, dêrnei moast er mei syn frou ûnderdûke. Beem wie ek tige aktyf yn de [[Joadske gemeente Ljouwert]], sa joech er les yn joadske skiednis en yn [[Jiddysk]].

Nei de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] sette Beem útein mei de Joadske skiedskriuwing, benammen oer de ''mediene'', de joadske mienskippen bûten [[Amsterdam]], mar ek oer bygelyks [[Israel]] en it [[sionisme]]. Syn kollums ferskynden yn it Nieuw Israëlietisch Nieuwblad.

== Privee ==
Yn 1920 boaske Beem oan Rosette Kannewasser († 1973), sy krigen trije bern. De âldste ferlear al foar de oarloch it libben by in autoûngemak. De twa oare bern waarden yn de oarloch fermoarde yn in [[ferneatigingskamp]].

== Wurk &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* ''Jeroscha'' (1959)
* ''Uit Mokum en de mediene'' (1974)
* ''De Joden van Leeuwarden'', Van Gorkum, [[Assen]] (1974)
* ''Pinkas, Geschiedenis van de Joodse Gemeenschap in Nederland'', mei J. Michman,  en D. Michman ; Ede/[[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] 1985, Kluwer/ [[Jeruzalem]] 1985, Yad Vashem.
* ''De Verdwenen Mediene, Mijmeringen over het vroeger joodse leven in de provincie''

== Priis ==
* 1980 [[Piter Jellespriis]], foar syn wurk oer alle aspekten fan it Joadske libben yn in ''miene'', en fan de [[Joadske gemeente Ljouwert|Ljouwerter Joadske mienskip]] yn it bysûnder.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.joodsebibliotheek.nl/auteur/SEo/Hartog-Beem/ Hartog Beem by de joodsebibliotheek.nl] mei foto.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.joodsebibliotheek.nl/cb/digibieb/schrijver/SEo/Hartog-Beem/ www.joodsebibliotheek, ''Hartog Beem'']
* Friesland Zoals Het Was - desimber 1987. Artikel by it ferstjerren fan Beem
* [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/gelderland/harderwijk Webside [[Joadsk Histoarysk Museum]], artikel oer Joadske mienskip fan Hurderwyk]
}}

{{DEFAULTSORT:Beem, Hartog}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk skiedkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk autobiograaf]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk autobiograaf]]
[[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Feluwsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1892]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1987]]</text>
      <sha1>0arkt2d9nop6ec5f5xnsk1pyui4h0wi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223671</id>
      <parentid>1223670</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk (kar-út) */</comment>
      <origin>1223671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="lqou6chfcb6l5ewy771ogh00sfb4cio" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Prins Bernhard reikt Zilveren Anjers uit in Paleis op Dam , Amsterdam, Bestanddeelnr 923-6247.jpg
| ôfbyldingstekst              = H. Beem (fierst rjochts) by de útrikking fan de [[Sulveren Anjer]]s yn 1970
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[13 desimber]] [[1892]]
| berteplak                    = [[Harderwyk]]
| stoarn                       = [[1 desimber]] [[1987]]
| stjerplak                    = [[Rotterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = learaar Dútsk
| aktyf as                     = Skiedkundige
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}'''Hartog Beem''' ([[Harderwyk]], [[13 desimber]] [[1892]] - [[Rotterdam]], [[1 desimber]] [[1987]]) wie in learaar [[Dútsk]] en pionier op it mêd fan de ''mediene''-skiednisskriuwerij en saakkundige fan it [[Jiddysk|Westjiddysk]].

== Wurkpaad ==
Beem waard grutbrocht yn de lytse joadske gemeente fan Harderwyk. Nei it heljen fan de [[MULO]] en de [[kweekskoalle]] waard hy ûnderwizer, ûnder oaren yn [[De Helder]] en [[Sieriksee]]. Yn de jûnsoeren studearre er [[Dútsk]]. Augustus 1929 folge syn beneaming as learaar Dútsk oan de gemeentlike [[HBS]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dat soe er bliuwe oant 1958. Yn de jierren 1940-1942 wie er rektor fan it Joadsk lyseum yn Ljouwert, dêrnei moast er mei syn frou ûnderdûke. Beem wie ek tige aktyf yn de [[Joadske gemeente Ljouwert]], sa joech er les yn joadske skiednis en yn [[Jiddysk]].

Nei de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] sette Beem útein mei de Joadske skiedskriuwing, benammen oer de ''mediene'', de joadske mienskippen bûten [[Amsterdam]], mar ek oer bygelyks [[Israel]] en it [[sionisme]]. Syn kollums ferskynden yn it Nieuw Israëlietisch Nieuwblad.

== Privee ==
Yn 1920 boaske Beem oan Rosette Kannewasser († 1973), sy krigen trije bern. De âldste ferlear al foar de oarloch it libben by in autoûngemak. De twa oare bern waarden yn de oarloch fermoarde yn in [[ferneatigingskamp]].

== Wurk &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* ''Jeroscha'' (1959)
* ''Uit Mokum en de mediene'' (1974)
* ''De Joden van Leeuwarden'', Van Gorkum, [[Assen]] (1974)
* ''Pinkas, Geschiedenis van de Joodse Gemeenschap in Nederland'', mei J. Michman,  en D. Michman ; [[Ede]]/[[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] 1985, Kluwer/ [[Jeruzalem]] 1985, Yad Vashem.
* ''De Verdwenen Mediene, Mijmeringen over het vroeger joodse leven in de provincie''

== Priis ==
* 1980 [[Piter Jellespriis]], foar syn wurk oer alle aspekten fan it Joadske libben yn in ''miene'', en fan de [[Joadske gemeente Ljouwert|Ljouwerter Joadske mienskip]] yn it bysûnder.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.joodsebibliotheek.nl/auteur/SEo/Hartog-Beem/ Hartog Beem by de joodsebibliotheek.nl] mei foto.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.joodsebibliotheek.nl/cb/digibieb/schrijver/SEo/Hartog-Beem/ www.joodsebibliotheek, ''Hartog Beem'']
* Friesland Zoals Het Was - desimber 1987. Artikel by it ferstjerren fan Beem
* [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/gelderland/harderwijk Webside [[Joadsk Histoarysk Museum]], artikel oer Joadske mienskip fan Hurderwyk]
}}

{{DEFAULTSORT:Beem, Hartog}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk skiedkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk autobiograaf]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk autobiograaf]]
[[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Feluwsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1892]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1987]]</text>
      <sha1>lqou6chfcb6l5ewy771ogh00sfb4cio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223672</id>
      <parentid>1223671</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk (kar-út) */</comment>
      <origin>1223672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4141" sha1="5jm3i6rcx81z6babbkad6xsl8e4k7en" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Prins Bernhard reikt Zilveren Anjers uit in Paleis op Dam , Amsterdam, Bestanddeelnr 923-6247.jpg
| ôfbyldingstekst              = H. Beem (fierst rjochts) by de útrikking fan de [[Sulveren Anjer]]s yn 1970
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[13 desimber]] [[1892]]
| berteplak                    = [[Harderwyk]]
| stoarn                       = [[1 desimber]] [[1987]]
| stjerplak                    = [[Rotterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = learaar Dútsk
| aktyf as                     = Skiedkundige
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}'''Hartog Beem''' ([[Harderwyk]], [[13 desimber]] [[1892]] - [[Rotterdam]], [[1 desimber]] [[1987]]) wie in learaar [[Dútsk]] en pionier op it mêd fan de ''mediene''-skiednisskriuwerij en saakkundige fan it [[Jiddysk|Westjiddysk]].

== Wurkpaad ==
Beem waard grutbrocht yn de lytse joadske gemeente fan Harderwyk. Nei it heljen fan de [[MULO]] en de [[kweekskoalle]] waard hy ûnderwizer, ûnder oaren yn [[De Helder]] en [[Sieriksee]]. Yn de jûnsoeren studearre er [[Dútsk]]. Augustus 1929 folge syn beneaming as learaar Dútsk oan de gemeentlike [[HBS]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dat soe er bliuwe oant 1958. Yn de jierren 1940-1942 wie er rektor fan it Joadsk lyseum yn Ljouwert, dêrnei moast er mei syn frou ûnderdûke. Beem wie ek tige aktyf yn de [[Joadske gemeente Ljouwert]], sa joech er les yn joadske skiednis en yn [[Jiddysk]].

Nei de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] sette Beem útein mei de Joadske skiedskriuwing, benammen oer de ''mediene'', de joadske mienskippen bûten [[Amsterdam]], mar ek oer bygelyks [[Israel]] en it [[sionisme]]. Syn kollums ferskynden yn it Nieuw Israëlietisch Nieuwblad.

== Privee ==
Yn 1920 boaske Beem oan Rosette Kannewasser († 1973), sy krigen trije bern. De âldste ferlear al foar de oarloch it libben by in autoûngemak. De twa oare bern waarden yn de oarloch fermoarde yn in [[ferneatigingskamp]].

== Wurk &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* ''Jeroscha'' (1959)
* ''Uit Mokum en de mediene'' (1974)
* ''De Joden van Leeuwarden'', Van Gorkum, [[Assen]] (1974)
* ''Pinkas, Geschiedenis van de Joodse Gemeenschap in Nederland'', mei J. Michman,  en D. Michman ; [[Ede (plak)|Ede]]/[[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] 1985, Kluwer/ [[Jeruzalem]] 1985, Yad Vashem.
* ''De Verdwenen Mediene, Mijmeringen over het vroeger joodse leven in de provincie''

== Priis ==
* 1980 [[Piter Jellespriis]], foar syn wurk oer alle aspekten fan it Joadske libben yn in ''miene'', en fan de [[Joadske gemeente Ljouwert|Ljouwerter Joadske mienskip]] yn it bysûnder.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.joodsebibliotheek.nl/auteur/SEo/Hartog-Beem/ Hartog Beem by de joodsebibliotheek.nl] mei foto.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.joodsebibliotheek.nl/cb/digibieb/schrijver/SEo/Hartog-Beem/ www.joodsebibliotheek, ''Hartog Beem'']
* Friesland Zoals Het Was - desimber 1987. Artikel by it ferstjerren fan Beem
* [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/gelderland/harderwijk Webside [[Joadsk Histoarysk Museum]], artikel oer Joadske mienskip fan Hurderwyk]
}}

{{DEFAULTSORT:Beem, Hartog}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk skiedkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk autobiograaf]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk autobiograaf]]
[[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Feluwsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1892]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1987]]</text>
      <sha1>5jm3i6rcx81z6babbkad6xsl8e4k7en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ynternasjonale Doalertrûte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55417</id>
    <revision>
      <id>1223805</id>
      <parentid>1221835</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Plakken oan de rûte */</comment>
      <origin>1223805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2523" sha1="jp9jatxt9h5qwxwm8xhu1m0r1w6cxfu" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Sign DollardRoute in Papenburg.jpg|thumb|Paadwizer fan de Dollard-rûte yn Papenboarch]]
De '''Ynternasjonale Doalertrûte''' is in [[fytsrûte]] fan 180 kilometer lang om de [[Doalert]] hinne, troch [[Nederlân]] en [[Dútslân]]. De ûntjouwing fan de rûte waard stipe fan de [[Iems Doalert Regio]]. De feriening ''&quot;Internationale Dollardroute&quot;'' (1996), mei in buro yn Lier, koördinearret de promoasje en it ûnderhâld fan de rûte.

Wa't de rûte folgje wol moat twa oertochten mei in boat meitsje: fan [[Delfsyl]] nei [[Emden]] en fan Emden nei [[Ditzum]]. De fartiden fan de fearen bûten it fakânsjeseizoen binne beheind. At de fearen net brûkt wurde kinne en men om de Doalert hinne moat, wurdt de langte fan de rûte 245 kilometer.

De rûte is yn de rin fan de tiid in bytsje feroare.

== It besjen wurdich oan de rûte ==
* De hingjende keukens yn [[Appingedam]]
* De [[Meyerwerf]] yn [[Papenburch]]
* It histoarysk sintrum fan [[Lier (stêd)|Lier]]
* It [[Rosarium]] yn [[Wynskoat]]
* [[Keunsthal yn Emden]]
* Klokkejittersmuseum yn [[Hilligerlee]]

== Plakken oan de rûte ==
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De
* [[Kirchborgum]] - De
* [[Weener]] - De
* [[Halte (Dútslân)|Halte]] - De
* [[Papenburch]] - Lâns de [[Meyer Werft]] - De
* [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] - De
* [[Bad Nijeskâns]] - NL Grinsoergong nei Nederlân
* [[Nieuwe Statenzijl]] - NL
* [[Drieborg]] - NL
* [[Nieuw-Beerta]] - NL
* [[Beerta]] - NL
* [[Wynskoat]] - NL
* [[Scheemda]] - NL
* [[Nieuwolda]] - NL
* [[Woldendorp]] - NL
* [[Termunten]] - NL
* [[Termunterzijl]] - NL
* [[Wagenborgen]] - NL
* [[Siddebuorren]] - NL
* [[Hellum]]
* [[Schildwolde]] - NL
* [[Slochteren]] - NL
* [[Steendam]]
* [[Appingedam]] - NL
* [[Delfsyl]] - NL
* [[Emden]] - De
* [[Ditzum]] - De
* [[Pogum]] - De
* [[Aaltukerei]] - De
* [[Ditzumerferlaat]] - De
* [[Jemgum]] - De
* [[Bingum]] - De
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De

== Keppeling om utens ==
* [http://www.dollard-route.nl/ www.Dollard-Route.nl]

{{boarnen|boarnefernijing= 
* Routebeschrijving Internationale Dollard Route, Grenzeloos fietsen op de internationale Dollard Route.Uitgegeven door Internationale Dollard Route e.V Leer novimber 2001
* Bikeline Radtourenbuch ''fietstoerenboek'' Internationale Dollardroute ''Nederlands'' Duits. Verlag Esterbauer Rodingersdorf 2000 ISBN 3850000281
* Rund um den/ Rondje Dollard(t) '''*'''mit allen Radrouten/Fietskaart. &lt;nowiki&gt; KVplan &lt;freizeit&gt;&lt;/nowiki&gt;. Kommunalverlag Tacken 2004 ISBN 3896411683
}}

[[Kategory:Fytsrûte]]
[[Kategory:Rekreaasje]]</text>
      <sha1>jp9jatxt9h5qwxwm8xhu1m0r1w6cxfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223806</id>
      <parentid>1223805</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T22:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1223806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="afpgotcyz1fro6ujahq0hekys4tktq7" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Sign DollardRoute in Papenburg.jpg|thumb|Paadwizer fan de Dollard-rûte yn Papenboarch]]
De '''Ynternasjonale Doalertrûte''' is in [[fytsrûte]] fan 180 kilometer lang om de [[Doalert]] hinne, troch [[Nederlân]] en [[Dútslân]]. De ûntjouwing fan de rûte waard stipe fan de [[Iems Doalert Regio]]. De feriening ''&quot;Internationale Dollardroute&quot;'' (1996), mei in buro yn Lier, koördinearret de promoasje en it ûnderhâld fan de rûte.

Wa't de rûte folgje wol moat twa oertochten mei in boat meitsje: fan [[Delfsyl]] nei [[Emden]] en fan Emden nei [[Ditzum]]. De fartiden fan de fearen bûten it fakânsjeseizoen binne beheind. At de fearen net brûkt wurde kinne en men om de Doalert hinne moat, wurdt de langte fan de rûte 245 kilometer.

De rûte is yn de rin fan de tiid in bytsje feroare.

== It besjen wurdich oan de rûte ==
* De hingjende keukens yn [[Appingedam]]
* De [[Meyer Werft]] yn [[Papenburch]]
* It histoarysk sintrum fan [[Lier (stêd)|Lier]]
* It [[Rosarium]] yn [[Wynskoat]]
* [[Keunsthal yn Emden]]
* Klokkejittersmuseum yn [[Hilligerlee]]

== Plakken oan de rûte ==
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De
* [[Kirchborgum]] - De
* [[Weener]] - De
* [[Halte (Dútslân)|Halte]] - De
* [[Papenburch]] - Lâns de [[Meyer Werft]] - De
* [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] - De
* [[Bad Nijeskâns]] - NL Grinsoergong nei Nederlân
* [[Nieuwe Statenzijl]] - NL
* [[Drieborg]] - NL
* [[Nieuw-Beerta]] - NL
* [[Beerta]] - NL
* [[Wynskoat]] - NL
* [[Scheemda]] - NL
* [[Nieuwolda]] - NL
* [[Woldendorp]] - NL
* [[Termunten]] - NL
* [[Termunterzijl]] - NL
* [[Wagenborgen]] - NL
* [[Siddebuorren]] - NL
* [[Hellum]]
* [[Schildwolde]] - NL
* [[Slochteren]] - NL
* [[Steendam]]
* [[Appingedam]] - NL
* [[Delfsyl]] - NL
* [[Emden]] - De
* [[Ditzum]] - De
* [[Pogum]] - De
* [[Aaltukerei]] - De
* [[Ditzumerverlaat]] - De
* [[Jemgum]] - De
* [[Bingum]] - De
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De

== Keppeling om utens ==
* [http://www.dollard-route.nl/ www.Dollard-Route.nl]

{{boarnen|boarnefernijing= 
* Routebeschrijving Internationale Dollard Route, Grenzeloos fietsen op de internationale Dollard Route.Uitgegeven door Internationale Dollard Route e.V Leer novimber 2001
* Bikeline Radtourenbuch ''fietstoerenboek'' Internationale Dollardroute ''Nederlands'' Duits. Verlag Esterbauer Rodingersdorf 2000 ISBN 3850000281
* Rund um den/ Rondje Dollard(t) '''*'''mit allen Radrouten/Fietskaart. &lt;nowiki&gt; KVplan &lt;freizeit&gt;&lt;/nowiki&gt;. Kommunalverlag Tacken 2004 ISBN 3896411683
}}

[[Kategory:Fytsrûte]]
[[Kategory:Rekreaasje]]</text>
      <sha1>afpgotcyz1fro6ujahq0hekys4tktq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223815</id>
      <parentid>1223806</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="rlso9qgjmz4z13kem2kbwvoj2md9efu" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Sign DollardRoute in Papenburg.jpg|thumb|Paadwizer fan de Dollard-rûte yn Papenburch]]
De '''Ynternasjonale Doalertrûte''' is in [[fytsrûte]] fan 180 kilometer lang om de [[Doalert]] hinne, troch [[Nederlân]] en [[Dútslân]]. De ûntjouwing fan de rûte waard stipe fan de [[Iems Doalert Regio]]. De feriening ''&quot;Internationale Dollardroute&quot;'' (1996), mei in buro yn Lier, koördinearret de promoasje en it ûnderhâld fan de rûte.

Wa't de rûte folgje wol moat twa oertochten mei in boat meitsje: fan [[Delfsyl]] nei [[Emden]] en fan Emden nei [[Ditzum]]. De fartiden fan de fearen bûten it fakânsjeseizoen binne beheind. At de fearen net brûkt wurde kinne en men om de Doalert hinne moat, wurdt de langte fan de rûte 245 kilometer.

De rûte is yn de rin fan de tiid in bytsje feroare.

== It besjen wurdich oan de rûte ==
* De hingjende keukens yn [[Appingedam]]
* De [[Meyer Werft]] yn [[Papenburch]]
* It histoarysk sintrum fan [[Lier (stêd)|Lier]]
* It [[Rosarium]] yn [[Wynskoat]]
* [[Keunsthal yn Emden]]
* Klokkejittersmuseum yn [[Hilligerlee]]

== Plakken oan de rûte ==
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De
* [[Kirchborgum]] - De
* [[Weener]] - De
* [[Halte (Dútslân)|Halte]] - De
* [[Papenburch]] - Lâns de [[Meyer Werft]] - De
* [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] - De
* [[Bad Nijeskâns]] - NL Grinsoergong nei Nederlân
* [[Nieuwe Statenzijl]] - NL
* [[Drieborg]] - NL
* [[Nieuw-Beerta]] - NL
* [[Beerta]] - NL
* [[Wynskoat]] - NL
* [[Scheemda]] - NL
* [[Nieuwolda]] - NL
* [[Woldendorp]] - NL
* [[Termunten]] - NL
* [[Termunterzijl]] - NL
* [[Wagenborgen]] - NL
* [[Siddebuorren]] - NL
* [[Hellum]]
* [[Schildwolde]] - NL
* [[Slochteren]] - NL
* [[Steendam]]
* [[Appingedam]] - NL
* [[Delfsyl]] - NL
* [[Emden]] - De
* [[Ditzum]] - De
* [[Pogum]] - De
* [[Aaltukerei]] - De
* [[Ditzumerverlaat]] - De
* [[Jemgum]] - De
* [[Bingum]] - De
* [[Lier (stêd)|Lier]] - De

== Keppeling om utens ==
* [http://www.dollard-route.nl/ www.Dollard-Route.nl]

{{boarnen|boarnefernijing= 
* Routebeschrijving Internationale Dollard Route, Grenzeloos fietsen op de internationale Dollard Route.Uitgegeven door Internationale Dollard Route e.V Leer novimber 2001
* Bikeline Radtourenbuch ''fietstoerenboek'' Internationale Dollardroute ''Nederlands'' Duits. Verlag Esterbauer Rodingersdorf 2000 ISBN 3850000281
* Rund um den/ Rondje Dollard(t) '''*'''mit allen Radrouten/Fietskaart. &lt;nowiki&gt; KVplan &lt;freizeit&gt;&lt;/nowiki&gt;. Kommunalverlag Tacken 2004 ISBN 3896411683
}}

[[Kategory:Fytsrûte]]
[[Kategory:Rekreaasje]]</text>
      <sha1>rlso9qgjmz4z13kem2kbwvoj2md9efu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Judit (bibelboek)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58284</id>
    <revision>
      <id>1223817</id>
      <parentid>1019119</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Judith Beheading Holofernes by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1223817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11306" sha1="iciwsg2dox7l312m6w8kmp2m2snm1rt" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''Judit''
| oarspr. titel                = יְהוּדִית (&quot;Yehūḏīṯ&quot;)
| auteur                       = anonimus
| taal                         = [[Hebriuwsk]] of [[Arameesk]] (?)
| foarm                        = [[koart ferhaal]]
| sjenre                       = [[likenis]] ([[histoaryske roman|histoaryske fiksje]]?)
| skreaun                      = [[2e iuw f.Kr.]] (?)
| 1e publikaasje               = 
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = 
| rige                         = [[Apokryf|Apokrife taheakken oan it]] [[Alde Testamint|A.T.]]
| foarich diel                 = gjint (is 1e taheakke)
| folgjend diel                = ''[[Wysheid fan Salomo]]''
| bondel                       = [[Bibel]]
| prizen                       = 
| ISBN                         = 
| Fryske titel                 = ''Judit''
| publikaasje                  = [[1978]], [[Haarlim]]/[[Bokstel (plak)|Bokstel]]
| útjouwer                     = [[Nederlands Bijbelgenootschap|NBG]] &amp; [[Katholieke Bijbelstichting|KBS]]
| oersetter                    = [[F. Dijkstra]]
| prizen oers.                 = 
| ISBN oers.                   = 9 06 12 60 817
}}
'''''Judit''''', yn it [[Hebriuwsk]]: '''יְהוּדִית''', '''''Yehūḏīṯ''''' (in frouljusnamme dy't &quot;priizge&quot; of &quot;joadinne&quot; betsjut; de froulike foarm fan &quot;Juda&quot;), is in deuterokanonyk of [[apokryf]] boek fan 'e [[Bibel]]. Gjin inkele streaming fan it [[joadendom]] erkent it as [[Kanon fan de Bibel|kanon]]yk, en it heart dus net ta de joadske ''[[Tenach]]''. Wat it [[kristendom]] oanbelanget, wurdt ''Judit'' troch alle [[protestantisme|protestantske tsjerken]] as apokryf beskôge. Allinne de [[Anglikaanske Tsjerke]] lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it [[Alde Testamint]]. Dat is bgl. it gefal yn 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] fan [[1978]], wêryn't it as earste fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], lykwols, rekkenet ''Judit'' wol deeglik ta de kanon en dêr makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, en stiet it folgjend op ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'', in oar apokryf boek, tusken de kanonike boeken fan ''[[Nehemia (bibelboek)|Nehemia]]'' en de ''[[Psalmen]]'' yn. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e [[eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse]] en [[oriïntaalsk-otterdoksy|oriïntaalsk-otterdokse tsjerken]] (lykas de [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke|Gryksk-Otterdokse]], de [[Russysk-Otterdokse Tsjerke|Russysk-Otterdokse]], de [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke|Georgysk-Otterdokse]], de [[Armeensk-Otterdokse Tsjerke|Armeensk-Otterdokse]], de [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke|Syrysk-Otterdokse]], de [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke|Etiopysk-Otterdokse]] en de [[Koptyske Tsjerke]]).

''Judit'' fertelt it ferhaal fan 'e joadske widdo mei deselde namme, dy't har stêd rêdt fan 'e fijân troch de fijannige legeroerste de holle ôf te houwen. De bedoeling fan it ferhaal is om oan te tsjutten dat tsjin [[God]] nimmen op kin: mei ien frou kin er noch in hiele leger ferslaan. ''Judit'' wie oarspronklik mooglik skreaun yn it [[Hebriuwsk]] of it [[Arameesk]], mar is inkeld oerlevere yn in net al te bêste [[Gryksk]]e oersetting yn 'e ''[[Septuaginta]]''. Alle bekende Hebriuwsktalige ferzjes datearje út 'e [[Midsiuwen]] of noch letter. It ferhaal befet in grut tal [[anagronisme]]n, dy't de measte moderne bibelwittenskippers en [[teolooch|teologen]] derfan oertsjûge hawwe dat it hjir giet om in net-histoaryske fertelling, sadat ''Judit'' mooglik it bêste sjoen wurde kin as in [[likenis]] of miskien as ien fan 'e earste [[histoaryske roman]]s, dy't mooglik datearje kinne soe út 'e [[twadde iuw f.Kr.]]

== Ynhâld ==
Yn ''Judit'' wurdt ferteld hoe't Nebûkadnêzer, de [[Assyryske Ryk|Assyryske]] kening dy't residearret yn [[Ninevé]], deilis rekket mei Arpaksad, de kening fan 'e [[Medyske Ryk|Meden]], en dan berjocht útgean lit nei al syn fazalsteaten om him fersterkings te stjoeren foar de oarloch. Mar net ien dy't syn wurden acht slacht. Dat, as Nebûkadnêzer de hannen wer frij hat, stjoert er Holofernes, syn legeroerste, op in strafekspedysje om syn fazallen moares te learen. Dêrby slacht dyselde belis foar de [[Joaden|Joadske]] stêd Betylûa. De befolking rekket alhiel ferbûke, mar ien frou, de tsjeppe jonge widdo [[Judit (bibelsk persoan)|Judit]], trunet har folksgenoaten oan om fertrouwen op [[God]] te hawwen.
[[Ofbyld:Vouet - Judith.JPG|thumb|left|200px|''Judit mei de Holle fan Holofernes'', in skilderij fan [[Simon Vouet]].]] 

Mei inkeld har [[slavernij|slavinne]] by har bejout hja har nei it Assyryske legerkamp ta, dêr't se stadichoan by Holofernes yn 'e geunst wit te kommen mei ûnthjitten fan ynformaasje oer lân en folk dy't er brek is foar syn fjildtocht. As de legeroerste dan op in jûn goed ta de wyn sitten hat en mei Judit op bêd wol, slacht se him mei syn eigen swurd de holle ôf. Dêrmei keart se werom nei Betylûa. As de bangige stedsjers dêre sjogge dat de lieder fan harren fijannen dea is, fetsje se nije moed en falle mei de dage de Assyriërs oan. Dy reitsje alhiel yn ûnstjoer as se merke dat har legeroerste dea is. It Assyryske leger falt útinoar en de Joaden ferslane harren. Sa wurde lân en folk rêden troch de die fan ien inkele frou. Dêrop sjongt Judit in lofliet op God. It boek beslút mei de fernijing dat Judit noch libbe oant se hûndert en fiif jier âld wie, en dat se withoefolle houliksoansiken krige, mar dat se dy allegear ôfwiisde en de oantins oan har man silger trou bleau.

== Eftergrûn ==
De tekst fan ''Judit'' hat nochal wat problematyske eleminten, dingen dy't oanwiisber net strike mei de wurklikheid. Sa wie [[Nebûkadnêzer II|Nebûkadnêzer]] in [[Nijbabyloanyske Ryk|Babyloanyske]] kening, en net in [[Assyryske Ryk|Assyrysken-ien]], en regearre er net yn (de Assyryske haadstêd) [[Ninevé]], mar yn [[Babylon]]. Likemin hied er in legeroerste dy't Holofernes hiet, wat trouwens in [[Perzen|Perzyske]] namme is. Fierders wurdt fernijd (''Jud.'' 4:3) dat de Joaden noch net lang út 'e ballingskip (dêrmei sil de [[Babyloanyske Ballingskip]] bedoeld wêze) werom wiene, wylst dy weromkear pas fier nei it regear fan Nebûkadnêzer plakfûn, yn in tiid dat it Assyryske Ryk al lang net mear bestie, en ynstee it [[Perzyske Ryk]] hast it hiele [[Midden-Easten]] behearske. En dan is der noch de stêd Betylûa, dy't fierders folslein ûnbekend is.

Om dizze tsjinstridichheden te ferklearjen, binne der troch de iuwen hinne withoefolle teoryen optocht. Party fan 'e [[tsjerkfaar]]s hat besocht om &quot;Nebûkadnêzer&quot; te identifisearjen mei de Perzyske kening [[Artakserkses III Ochus]], inkeld op grûn fan it feit dat der in &quot;Holofernes&quot; en in &quot;Bagoäs&quot; ûnder dy syn legerofsieren wiene. Mar fierders liket Artkserkses III hielendal net op 'e &quot;Nebûkadnêzer&quot; sa't dy yn ''Judit'' beskreaun wurdt.

De teory fan 'e teolooch [[Fulcran Vigouroux]] ([[1837]]-[[1915]]) is dat mei &quot;Nebûkadnêzer&quot; eins de Assyryske kening [[Assurbanipal]] (reg. [[668 f.Kr.|668]]-[[627 f.Kr.]]) bedoeld wêze moat, en mei &quot;Arpaksad&quot; de Medyske kening [[Fraortes]] (reg. [[665 f.Kr.|665]]-[[653 f.Kr.]]), wylst de foarfallen fan ''Judit'' dan bard wêze moatte soene nei de oarloch tusken de Assyriërs en de Meden en de dea op it slachfjild fan Fraortes yn [[653 f.Kr.]] Holofernes soe dan de legeroerste Turtanu wêze moatte, en Betylûa identifisearret Vigouroux mei [[Meseliyeh]], in oerâlde Joadske stêd yn 'e [[Delling fan Jisreël]], fuort by de yngong fan in strategyske pas dy't súdoan nei [[Judeä]] liedt. Dizze ynterpretaasje wurdt noch altiten oanhongen troch de mear tradisjonalistyske roomske bibelwittenskippers. Oaren liket dizze teory fiersocht ta, mei't der fierders neat bekend is oer it belis fan Meseliyeh troch Assurbanipal. Ek binne de nammeferoarings dreech te begripen, of it moat wêze dat yn 'e oarspronklike tekst de nammen net neamd waarden en de Grykske oersetter letter nei bêste kinnen nammen tafoege hat.
[[Ofbyld:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb|right|350px|''Judit dy't Holofernes Unthalzet'', in skilderij fan [[Caravaggio]].]] 

In oare teory is dat it ferhaal eins foarfallen út 'e [[earste iuw f.Kr.]] beskriuwt, dy't mei sin kryptisearre binne troch de nammen en it dekôr te feroarjen. Yn dizze ynterpretaasje soe &quot;Nebûkadnêzer&quot; lykslein wurde moatte mei de [[Seleusiden|Seleusidyske]] kening [[Antiochus IV Epifanes]], dy't de Joaden yn it [[hellenisme|Hellenistyske Tiidrek]] bedrige.

Moderne saakkundigen jouwe, ynsafier't se al leauwe dat it boek ''Judit'' in histoaryske grûn hat, yn 'e regel de foarkar oan 'e teory fan 'e [[Itaalje|Italjaanske]] bibelwittenskipper [[Gabriele Boccaccini]], dy't hawwe wol dat &quot;Nebûkadnêzer&quot; eins de [[Armeenje (keninkryk)|Armeenske]] kening [[Tigranes de Grutte]] foarsteld, dy't yn 'e earste helte fan 'e earste iuw f.Kr. grutte feroverings útfierde yn it Midden-Easten. Hoewol't it eigentlike ferhaal fan ''Judit'' neffens dizze teory optocht is, kin it begrepen wurde as in [[allegory]], mei't de doetiidske Joadske keninginne [[Salomé Aleksandra]] (reg. [[76 f.Kr.|76]]-[[67 f.Kr.]]) troch diplomasy safolle tiid wûn dat de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] generaal [[Lusius Lisinius Lukullus]] yn [[Lyts-Aazje]] in leger byinoar bringe koe om 'e Armeenske haadstêd [[Tigranoserta]] binnen te fallen, sadat Tigranes syn feroveringstocht opjaan moast.

In lêste teory, en dejinge dy't de measte moderne bibelwittenskippers oanhingje, is dat ''Judit'' in likenis of in histoaryske roman is, dy't alhiel net bedoeld is om letterlik opfet te wurden.
  
== Fryske oersetting ==
Yn 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]], dy't yn [[1978]] mei stipe fan 'e provinsje [[Fryslân]], it ''[[Nederlands Bijbelgenootschap]]'' te [[Haarlim]] en de ''[[Katholieke Bijbelstichting]]'' te [[Bokstel (plak)|Bokstel]] útjûn waard, is ''Judit'' yndield ûnder de apokrife of deuterokanonike boeken, oan 'e ein fan it [[Alde Testamint]]. Dy oersetting fan ''Judit'' waard makke troch drs. [[H. Dijkstra]], dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch [[Hendrik Twerda]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* ''Bibel'' (Nije Fryske Bibeloersetting), Haarlim/Bokstel, 1978 (Nederlands Bijbelgenootschap/Katholieke Bijbelstichting), ISBN 9 06 12 60 817.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Judith ''Notes'' en ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Judit'' (bibelboek)}}
{{Bibel}}
{{Apokryf}}

[[Kategory:Apokryf boek fan it Alde Testamint]]
[[Kategory:Boek fan it Alde Testamint]]
[[Kategory:Hebriuwsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Klassyk Hebriuwske literatuer]]
[[Kategory:Arameesktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Joadsk koart ferhaal]]
[[Kategory:Kristlik koart ferhaal]]
[[Kategory:Histoarysk koart ferhaal]]
[[Kategory:Ferhaal út de Aldheid]]
[[Kategory:Fryske oersetting]]</text>
      <sha1>iciwsg2dox7l312m6w8kmp2m2snm1rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan grutste stêden yn Dútslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58350</id>
    <revision>
      <id>1223756</id>
      <parentid>1211913</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17079" sha1="sa4zcrjfwy5la71mt3jti6zik3osamc" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Múnster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Braunschweig]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenboarch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberg]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>sa4zcrjfwy5la71mt3jti6zik3osamc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223757</id>
      <parentid>1223756</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17079" sha1="lswv6blpuq0fv2me4wsb7ngt1i0rts6" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Braunschweig]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenboarch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberg]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>lswv6blpuq0fv2me4wsb7ngt1i0rts6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223759</id>
      <parentid>1223757</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17076" sha1="8va4xcx04il8qtef4ajqotble3w48oc" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Breunswyk]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenboarch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberg]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>8va4xcx04il8qtef4ajqotble3w48oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223760</id>
      <parentid>1223759</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17093" sha1="0lllzb5dsbomtbf7ypj7xp845elqd0i" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Breunswyk]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel (Dútslân)|Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenboarch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberg]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>0lllzb5dsbomtbf7ypj7xp845elqd0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223765</id>
      <parentid>1223760</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17091" sha1="nk9r5x025d2fsx7uqkyhv70afngy5k9" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Breunswyk]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel (Dútslân)|Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenburch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenburch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberg]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>nk9r5x025d2fsx7uqkyhv70afngy5k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223768</id>
      <parentid>1223765</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17092" sha1="7k8w47hr3o8ba7mc5dba5nyxozt8dpw" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Breunswyk]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel (Dútslân)|Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenburch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenburch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberch]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Moers]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>7k8w47hr3o8ba7mc5dba5nyxozt8dpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223771</id>
      <parentid>1223768</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* De list */</comment>
      <origin>1223771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17092" sha1="sghxafayy9o5ezwgcukujxdj98ua248" xml:space="preserve">De '''list fan grutste stêden yn Dútslân''' jout in oersicht fan de grutste yn [[Dútslân]].

== De list ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#FFFFE0&quot; | 
| Federale haadstêd
|-
| width=&quot;20px&quot; style=&quot;background-color:#D0E7FF&quot; | 
| Haadstêd fan in dielsteat
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-----
!|Rang
!|Stêd
!|Ynw. 1990
!|Ynw. 2000
!|Ynw. 2010
!|Oerflak (km²)
!|Ynw./km²
!|Groei %
!|Dielsteat
!|Jier fan passearjen &lt;br/&gt;100.000 grins
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFE0&quot;
|1 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Country symbol of Berlin color.svg|20px|]] [[Berlyn]] || 3,433,695 || 3,382,169 || 3,450,889 || 891.82 || 3,869 || 0.06 || align=&quot;left&quot; | [[Berlyn]] || 1740
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|2 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hamburg.svg|20px|]] [[Hamburch]] || 1,652,363 || 1,715,392 || 1,783,975 || 755.24 || 2,309 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hamburch]] ||1787
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|3 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Muenchen Kleines Stadtwappen.svg|20px|]] [[München]] || 1,229,026 || 1,210,223 || 1,330,440 || 310.46 || 4,286 || 1.1 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]|| 1854
|- align=&quot;center&quot;
|4 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Koeln COA.svg|20px|]] [[Keulen]] || 1,000,000 || 962,884 || 1,000,660 || 405.15 || 2,470 || 0.35 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]|| 1855
|- align=&quot;center&quot;
|5 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Frankfurt am Main COA.svg|20px|]] [[Frankfurt am Main]] || 644,865 || 646,550 || 651,899 || 248.31 || 2,625 || 0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|6 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Stuttgart COA.svg|20px|]] [[Stuttgart]] || 579,988 || 583,874 || 592,569 || 207.36 || 2,858 || 0.25 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1874
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|7 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|20px|border]] [[Düsseldorf]] || 575,794 || 569,364 || 586,564 || 217.01 || 2,703 || 0.15 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1882
|- align=&quot;center&quot;  
|8 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Dortmund.svg|20px|]] [[Dortmund]] || 599,055 || 588,994 || 580,688 || 280.37 || 2,071 || -0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1895
|- align=&quot;center&quot;
|9 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Essen COA.svg|30px]] [[Essen (Dútslân)|Essen]] || 626,973 || 595,243 || 575,027 || 210.38 || 2,733 || -0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]] ||1896
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|10 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Bremen Wappen.svg|20px]] [[Bremen (stêd)|Bremen]] || 551,219 || 539,403 || 546,852 || 326.55 || 1,675 || 0.23 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1875
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|11 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Hannover.svg|20px]] [[Hannover]] || 513,010 || 515,001 || 515,729 || 204.01 || 2,377 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1873
|- align=&quot;center&quot;
|12 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leipzig.svg|20px]] [[Leipzig]] || 511,079 || 493,208 || 502,651 || 297.60 || 1,689 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]] ||1871
|- align=&quot;center&quot;
|13 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Duisburg.svg|20px]] [[Duisburg]] || 535,447 || 514,915 || 501,564 || 232.81 || 2,154 || -0.43 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|14 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Nürnberg COA (klein).svg|20px]] [[Neurenberch]] || 493,692 || 488,400 || 499,237 || 186.37 || 2,679 || 0.37 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1881
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|15 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Dresden_Stadtwappen.svg|20px]] [[Dresden]] || 490,571 || 477,807 || 495,181 || 328.30 || 1,508 || 0.61 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1852
|- align=&quot;center&quot;
|16 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bochum COA.svg|20px]] [[Bochum]] || 396,486 || 391,147 || 385,626 || 145.43 || 2,652 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1904
|- align=&quot;center&quot;
|17 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wuppertal COA.svg|20px]] [[Wuppertal]] || 383,660 || 366,434 || 359,237 || 168.37 || 2,134 || -0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|18 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bielefeld COA.svg|20px]] [[Bielefeld]] || 319,037 || 321,758 || 326,925 || 257.83 || 1,268 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|19 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|20px]] [[Bonn]] || 313,905 || 302,247 || 312,818 || 141.22 || 2,215 || 0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1934
|- align=&quot;center&quot;
|20 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Mannheim.svg|20px]] [[Mannheim]] || 310,411 || 306,729 || 307,900 || 144.96 || 2,124 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1897
|- align=&quot;center&quot;
|21 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms de-bw Karlsruhe.svg|20px]] [[Karlsruhe]] || 275,061 || 278,558 || 285,263 || 173.46 || 1,645 || 0.40 ||align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1901
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|22 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Wiesbaden COA.svg|20px]] [[Wiesbaden]] || 260,301 || 270,109 || 274,611 || 203.90 || 1,347 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1905
|- align=&quot;center&quot;
|23 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Münster COA.svg|20px]] [[Múnster]] || 259,438 || 265,609 || 270,868 || 302.91 || 894 || 0.33 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|24 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Gelsenkirchen COA.svg|20px]] [[Gelsenkirchen]] || 293,714 || 278,695 || 268,102 || 104.86 || 2,557 || -0.63 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1903
|- align=&quot;center&quot;
|25 || align=&quot;left&quot; | [[Augsburg]] || 256,877 || 254,982 || 262,676 || 146.78 || 1,790 || 0.50 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1907
|- align=&quot;center&quot;
|26 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Mönchengladbach.svg|20px]] [[Mönchengladbach]] || 259,436 || 263,014 || 261,444 || 170.44 || 1,534 || -0.10 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1922
|- align=&quot;center&quot;
|27 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Aachen COA.svg|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] || 241,861 || 244,386 || 258,208 || 160.83 || 1,605 || 0.94 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1889
|- align=&quot;center&quot;
|28 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Chemnitz.svg|20px]] [[Chemnitz]] || 294,244 || 259,246 || 246,587 || 220.85 || 1,117 || -0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]||1883
|- align=&quot;center&quot;
|29 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Braunschweig COA.svg|20px]] [[Breunswyk]] || 258,833 || 245,816 || 245,273 || 192.09 || 1,277 || -0.04 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1890
|- align=&quot;center&quot;
|30 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Kiel.svg|20px]] [[Kiel (Dútslân)|Kiel]] || 245,567 || 232,612 || 238,049 || 118.40 || 1,980 || 0.13 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1898
|- align=&quot;center&quot;
|31 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Krefeld COA.svg|20px]] [[Krefeld]] || 244,020 || 239,916 || 237,701 || 137.75 || 1,726 || -0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1887
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|32 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Halle (Saale) COA.svg|20px]] [[Halle (Saale)|Halle]] || 310,234 || 247,736 || 232,323 || 135.01 || 1,757 || -0.71 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1890
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|33 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Magdeburg.svg|20px]] [[Magdeburg]] || 278,807 || 231,450 || 230,456 || 200.94 || 1,140 || -0.20 || align=&quot;left&quot; | [[Saksen-Anhalt]]||1882
|- align=&quot;center&quot;
|34 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Oberhausen COA.svg|20px]] [[Oberhausen]] || 223,840 || 222,151 || 218,898 || 77.04 || 2,841 || -0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1915
|- align=&quot;center&quot;
|35 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Freiburg im Breisgau.svg|20px]] [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] || 191,029 || 205,102 || 215,966 || 153.06 || 1,411 || 0.88 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1934
|- align=&quot;center&quot;
|36 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Lübeck.svg|20px]] [[Lübeck]] || 214,758 || 213,399 || 211,825 || 214.13 || 989 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Sleeswyk-Holstein]] ||1911
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|37 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Erfurt.svg|20px]] [[Erfurt]] || 208,989 || 200,564 || 202,844 || 269.11 || 754 || 0.19 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1906
|- align=&quot;center&quot; 
|38 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Rostock Wappen.svg|20px]] [[Rostock]] || 248,088 || 200,506 || 199,288 || 181.07 || 1,101 || -0.12 || align=&quot;left&quot; | [[Meklenburch-Foarpommeren]] ||1935
|- align=&quot;center&quot;
|39 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Stadtwappen der Stadt Hagen.svg|20px]] [[Hagen]] || 214,449 || 203,151 || 196,934 || 160.36 || 1,228 || -0.51 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1928
|- align=&quot;center&quot;
|40 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Kassel COA.svg|20px]] [[Kassel]] || 194,268 || 194,766 || 194,427 || 106.79 || 1,820 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1899
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|41 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|20px]] [[Mainz]] || 179,486 || 182,870 || 194,372 || 97.75 || 1,988 || 1.05 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1902
|- align=&quot;center&quot;
|42 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hamm.svg|20px]] [[Hamm]] || 179,639 || 182,427 || 184,239 || 226.24 || 814 || 0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|43 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen saarbruecken.PNG|20px]] [[Saarbrücken]] || 191,694 || 183,257 || 178,914 || 167.07 || 1,071 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Saarlân]] ||1909
|- align=&quot;center&quot;
|44 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Herne Coat of Arms.svg|20px]] [[Herne (Dútslân)|Herne]] || 178,132 || 174,529 || 170,992 || 51.41 || 3,326 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1933
|- align=&quot;center&quot;
|45 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Mülheim an der Ruhr COA.svg|20px]] [[Mülheim an der Ruhr|Mülheim]] || 177,681 || 172,862 || 169,917 || 91.29 || 1,861 || -0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1908
|- align=&quot;center&quot;
|46 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Osnabrück Wappen.svg|20px]] [[Osnabrück]] || 163,168 || 164,101 || 163,814 || 119.80 || 1,367 || -0.03 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|47 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Solingen wappen.svg|20px]] [[Solingen]] || 165,401 || 164,973 || 163,581 || 89.47 || 1,832 || -0.14 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|48 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ludwigshafen COA.svg|20px]] [[Ludwigshafen]] || 162,233 || 163,383 || 163,343 || 77.67 || 2,103 || 0.00 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1921
|- align=&quot;center&quot;
|49 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Leverkusen COA.svg|20px]] [[Leverkusen]] || 160,919 || 161,047 || 161,227 || 78.85 || 2,045 || 0.02 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;
|50 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen oldenburg.png|20px]] [[Aldenburch]] || 143,131 || 154,832 || 158,565 || 102.96 || 1,540 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1946
|- align=&quot;center&quot;
|51 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|40px]] [[Neuss]] || 147,019 || 150,013 || 151,610 || 99.48 || 1,524 || 0.18 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1963
|- align=&quot;center&quot;  bgcolor=&quot;#D0E7FF&quot;
|52 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Potsdam.svg|20px]] [[Potsdam]] || 139,794 || 129,324 || 147,583 || 187.27 || 788 || 0.82 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenburch]]||1939
|- align=&quot;center&quot;
|53 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Paderborn.svg|20px]] [[Paderborn]] || 120,680 || 139,084 || 143,769 || 179.38 || 801 || 0.56 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|54 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heidelberg.svg|20px]] [[Heidelberch]] || 136,796 || 140,259 || 142,993 || 108.83 || 1,314 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1946
|- align=&quot;center&quot;
|55 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Darmstadt.svg|20px]] [[Darmstadt]] || 138,920 || 138,242 || 140,562 || 122.23 || 1,150 || 0.28 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1937
|- align=&quot;center&quot;
|56 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen von Wuerzburg.svg|20px]] [[Würzburg]] || 127,777 || 127,966 || 133,906 || 87.55 || 1,529 || 0.77 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1932
|- align=&quot;center&quot;
|57 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Regensburg.svg|20px]] [[Regensburg]] || 121,691 || 125,676 || 129,859 || 80.76 || 1,608 || 0.55 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1940
|- align=&quot;center&quot;
|58 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Goettingen COA.svg|20px]] [[Göttingen]] || 121,831 || 124,132 || 121,884 || 117.26 || 1,039 || -0.30 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1964
|- align=&quot;center&quot;
|59 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Recklinghausen COA.svg|20px]] [[Recklinghausen]] || 125,060 || 124,785 || 121,827 || 66.42 || 1,834 || -0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1949
|- align=&quot;center&quot;
|60 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Heilbronn.svg|20px]] [[Heilbronn]] || 115,843 || 119,305 || 121,613 || 99.88 || 1,218 || 0.32 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1970
|- align=&quot;center&quot;
|61 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ingolstadt (Stadler) COA.svg|20px]] [[Ingolstadt]] || 105,489 || 115,722 || 121,314 || 133.35 || 910 || 0.81 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1989
|- align=&quot;center&quot;
|62 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Wolfsburg.svg|20px]] [[Wolfsburg]] || 128,510 || 121,805 || 121,199 || 204.01 || 594 || -0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1972
|- align=&quot;center&quot;
|63 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Ulm COA.svg|20px]] [[Ulm]] || 110,529 || 117,233 || 120,625 || 118.69 || 1,016 || 0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1980
|- align=&quot;center&quot;
|64 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Offenbach am Main.svg|20px]] [[Offenbach am Main|Offenbach]] || 114,992 || 117,535 || 119,430 || 44.90 || 2,660 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Hessen]] ||1954
|- align=&quot;center&quot;
|65 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bottrop_COA.svg|20px]] [[Bottrop]] || 118,936 || 120,611 || 119,356 || 100.61 || 1,186 || -0.17 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1953
|- align=&quot;center&quot;
|66 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Pforzheim.svg|20px]] [[Pforzheim]] || 112,944 || 117,156 || 119,021 || 98.03 || 1,214 || 0.27 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1975
|- align=&quot;center&quot;
|67 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Bremerhaven.svg|20px]] [[Bremerhaven]] || 130,446 || 120,822 || 116,615 || 77.68 || 1,501 || -0.58 || align=&quot;left&quot; | [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] ||1939
|- align=&quot;center&quot;
|68 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Remscheid COA.svg|20px]] [[Remscheid]] || 123,155 || 119,287 || 115,864 || 74.60 || 1,553 || -0.48 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1929
|- align=&quot;center&quot;
|69 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Fürth COA.svg|20px]] [[Fürth]] || 103,362 || 110,477 || 113,422 || 63.35 || 1,790 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1950
|- align=&quot;center&quot;
|70 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Stadt Reutlingen.svg|20px]] [[Reutlingen]] || 103,687 || 110,650 || 112,252 || 87.06 || 1,289 || 0.24 || align=&quot;left&quot; | [[Baden-Wuertemberch]] ||1988
|- align=&quot;center&quot;
|71 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Salzgitter COA.svg|20px]] [[Salzgitter]] || 114,355 || 112,302 || 107,726 || 223.91 || 481 || -0.68 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1942
|- align=&quot;center&quot;
|72 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Moers COA.svg|20px]] [[Meurs]] || 104,595 || 107,062 || 107,547 || 67.75 || 1,587 || 0.08 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1987
|- align=&quot;center&quot;
|73 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Koblenz.svg|20px]] [[Koblenz]] || 108,733 || 107,950 || 106,501 || 105.02 || 1,014 || -0.22 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1962
|- align=&quot;center&quot;
|74 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Siegen.svg|20px]] [[Siegen]] || 109,174 || 108,476 || 106,293 || 114.67 || 927 || -0.34 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|75 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU_Bergisch_Gladbach_COA.svg|20px]] [[Bergisch Gladbach]] || 104,037 || 105,693 || 105,761 || 83.12 || 1,272 || 0.01 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|76 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Cottbus COA.svg|20px]] [[Cottbus]] || 125,891 || 108,491 || 105,309 || 164.28 || 641 || -1.22 || align=&quot;left&quot; | [[Brandenboarch]]||1976
|- align=&quot;center&quot;
|77 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Gera.svg|30px]] [[Gera]] || 129,037 || 112,835 || 103,948 || 151.93 || 684 || -1.31 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1959
|- align=&quot;center&quot;
|78 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Trier COA.svg|23px|]] [[Trier]] || 97,835 || 99,410 || 103,518* || 117.14 || 884 || 0.59 || align=&quot;left&quot; | [[Rynlân-Palts]] ||1969
|- align=&quot;center&quot;
|79 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Erlangen COA.svg|23px|]] [[Erlangen]] || 102,440 || 100,778 || 103,197 || 76.85 || 1,343 || 0.40 || align=&quot;left&quot; | [[Beieren]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|80 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Hildesheim.svg|30px|]] [[Hildesheim]] || 105,291 || 103,909 || 102,575 || 92.57 || 1,108 || -0.21 || align=&quot;left&quot; | [[Nedersaksen]]||1974
|- align=&quot;center&quot;
|81 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:Wappen Jena.svg|20px|]] [[Jena]] || 102,518 || 99,893 || 102,532 || 114.48 || 896 || 0.44 || align=&quot;left&quot; | [[Thüringen]]||1975
|- align=&quot;center&quot;
|82 || align=&quot;left&quot; | [[Ofbyld:DEU Witten COA.svg|20px|]] [[Witten]] || 105,403 || 103,196 || 100,793 || 72.37 || 1,393 || -0.39 || align=&quot;left&quot; | [[Noardryn-Westfalen]]||1975
|}


[[Kategory:Plak yn Dútslân]]</text>
      <sha1>sghxafayy9o5ezwgcukujxdj98ua248</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frysk ûnderwiis yn Dútslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60382</id>
    <revision>
      <id>1223800</id>
      <parentid>1222881</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7465" sha1="crwnk8y3p6kylorfb5uwq6mdugg2220" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Noardfryslân Frysk ûnderwiis.png|thumb|Plakken yn Noardfryslân mei Frysk ûnderwiis yn 2011/2012.]]
Mei '''Frysk ûnderwiis yn Dútslân''' is de Fryske taalles ornearre dy’t op ferskate nivo’s yn ferskillende skoaltypen yn it [[Noardfryslân (distrikt)|distrikt Noardfryslân]] en de gemeente [[Hilgelân]] yn [[Sleeswyk-Holstein]], as ek yn de gemeente [[Sealterlân]] yn [[Nedersaksen]] jûn wurdt. It [[Noardfrysk]] wurdt sa likernôch troch 8.000-10.000 minsken praat, it [[Sealterfrysk]] fan net mear as 2.500 minsken.

== Skiednis ==
Op skoallen yn de Frysktalige regio’s yn Dútslân wie der fanâlds net in protte romte foar taalles yn it Frysk. Oan it begjin fan de 19e iuw kaam yn Dútslân de ynfiering fan de skoalplicht en dêrby hie de Dútske taal fierwei in dominante posysje. Foar de ynfiering waard it Leechdútsk ek noch in protte brûkt, mar kaam troch it Heechdútsk hieltyd fierder yn ‘e knipe en ferlear úteinlik syn posysje. It Frysk waard yn de ûnderste klassen inkeld as ynstruksjetaal brûkt om de bern sa gau mooglik yn it Dútsktalige ûnderwiissysteem mei te nimmen.
Yn it hartochdom Sleeswyk, wat oant en mei 1864 fan Denemark wie, hie it Noardfrysk gjin status as ûnderwiistaal. Yn de ''Regenburgske Sprogreskripter'' fan 1851 wie it Noardfryske taalgebiet foar in grut part ynkleure as gebiet dêr’t it Dútsk de skoal- en tsjerketaal wie.&lt;ref&gt; Grænseforeningen: [http://www.graenseforeningen.dk/leksikon/s/all/4735 Sprogreskripter af 1851 (Regenburgske)]&lt;/ref&gt;
Pas oan it begjin fan de 20e iuw joegen de skoallen foar it earst Fryske les. Yn dy tiid wie it tal dosinten lyts, goed lesmateriaal wie noch der amper. Boppedat wie de winsk fan de Fryske befolking nei Frysk ûnderwiis yn dy tiid net hiel grut. Yn it jier 1909 waard op it eilân [[Sal]] it Frysk as skoalfak foar it earst troch de oerheid tastien. Yn oare skoallen waard it Frysk by oare fakken ûnderbrocht en de tiid dy’t der foar beskikber wie per skoalle oars.

Yn de [[Weimarrepublyk]] krige it Frysk yn Sleeswyk-Holstein wat mear omtinken. Doe waard it Frysk foar it earst by ferskillende skoallen as skoalfak jûn. Yn it jier 1926 joegen 17 skoallen yn Noardfryslân Fryske les. Dat waard mei fleksibele learkrêften mooglik makke dy’t oan ferskillende skoallen de taallessen Frysk joegen. Under it [[nasjonaalsosjalisme]] wie it foar de Friezen yn Dútslân beheind mooglik om harren taal yn it ûnderwiis te brûken. Yn it jier 1944 bestie it Frysk yn it ûnderwiis yn prinsipe net mear.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wienen der opstartproblemen om wer by it âlde nivo te kommen fan foar de oarloch. Oars as it [[Deensk]] yn Sleeswyk-Holstein hie it Frysk minder finansjele mooglikheden. Ut Denemark wei kaam foar it Deensk yn Sleeswyk-Holstein wol jild binnen, mar troch it ûntbrekken fan in Fryske naasje wienen dy jildstreamen der foar it Frysk yn Sleeswyk-Holstein net. Pas yn de santiger jierren krige it Frysk yn it ûnderwiis wat mear omtinken en der waard der jild frijmakke foar de learareoplieding Frysk. Dêrtroch kaam it Frysk ûnderwiis yn de jierren tachtich aardich op gong. Sa wienen der yn it skoaljier 1986/1987 wienen goed 1.000 learlingen dy't Fryske les krigen. Dêrfoar wienen der 20 learkrêften op 27 skoallen oan it wurk dy’t sawol op de fêstewâl as op de eilannen stienen. 

== Sitewaasje yn Noardfryslân sûnt 1990/1991 ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
! Jier !! Tal learlingen 
|-align=right
|align=left| 1990/91
|1000
|-align=right
|align=left| 1999/00
|1261
|-align=right
|align=left| 2002/03
|1473
|-align=right
|align=left| 2005/06
|1455
|-align=right
|align=left| 2006/07
|1231
|-align=right
|align=left| 2009/10
|902
|-align=right
|align=left| 2010/11
|857
|-align=right
|align=left| 2011/12
|934
|-align=right
|align=left| 2012/13
|802
|-align=right
|align=left| 2013/14
|878
|-align=right
|align=left| 2014/15
|911
|-align=right
|align=left| 2015/16
|979
|-align=right
| 2016/17
|834
|-align=right
|align=left| 2017/18
|?
|-align=right
|align=left| 2018/19
|760
|-align=right
|2019/20
|846
|} 

Yn it skoaljier 2011/2012 krigen 934 learlingen op 16 skoallen Fryske les. Binnen it Noardfryske taalgebiet giet it dan om in mearderheid fan alle basisskoallen. Yn it fuortset ûnderwiis is it plak fan it Frysk dúdlik lytser. Net elke skoalle yn it fuortset ûnderwiis docht wat mei it Frysk, en as der al mooglikheden is it in karfak. Yn it folwoeksenen-ûnderwiis wurde allinnich kursussen jûn. It iennichste gymnasium yn Noardfryslân dat wat mei it Frysk docht is yn it plak Wyk op it eilân [[Feer]].&lt;ref&gt;Webside taz.de: [https://taz.de/Minderheitensprache/!5069348/ Abitur auf Friesisch] fan 15 april 2013, sjoen op 9 july 2013&lt;/ref&gt; Dêr slaggen yn 2012 foar it earst twa learlingen mei in mûnlinge toets foar it ''[[Abitur]]''.&lt;ref&gt;Nijsside shz.de [https://www.shz.de/lokales/amrum-foehr-halligen/artikel/erstmals-friesisch-als-abitur-fach-40904862 Erstmals Friesisch als Abiturfach] sjoen op 4 july 2013&lt;/ref&gt; Yn de njoggentiger jierren kaam it Frysk op de Noardfryske pjutteboartersplakken, benammen op plakken dêr’t de posysje fan de Fryske taal faai stie. Oan de universiteiten fan [[Universiteit fan Flensboarch|Flensboarch]] en [[Universiteit fan Kiel|Kiel]] waard de mooglikheid jûn om it Frysk as byfak te nimmen of om dêr as dosint sertifikaten yn te heljen. Ferskate skoallen yn Noardfryslân, dy’t Frysk ûnderwiis jouwe, hawwe in Fryske namme lykas de 'Eilun Feer Skuul' op [[Feer]], de 'Öömrang Skuul' op [[Amrum]] en de Deensk-Fryske 'Risem Schölj' yn [[Risem-Lonham]]. De 'Risem Schölj' brûkt it Frysk boppedat ek as ynstruksjetaal.

== Hjoeddeistige sitewaasje yn Sealterlân==
[[Ofbyld:Saterland_in_CLP.svg|thumb|Lokaasje fan it Sealterlân]]
Krekt as de skoallen yn Noardfryslân krige it Sealterfrysk fanâlds gjin omtinken yn it ûnderwiis. Al in jiermannich bestiet it Sealterfrysk as karfak. Yn 2009 wienen der meiïnoar sa’n 300 bern dy’t it Sealterfrysk op skoalle krigen (2009).&lt;ref&gt;Sammelside mei nijs oer it Sealtersk: [http://saterland.hyves.nl/blog/20050599/24_SATERFRIESISCH_IN_KINDERG_RTEN_UND_SCHULEN/jeuS/?pageid=8LLW4HFY2D0CSWOC0# Kindern wird Regionalsprache beigebracht] - oarspronklike artikel wie op 31 oktober 2009 publisearre op oz-online.de &lt;/ref&gt; Yn 2012 begûnen de basisskoallen fan [[Strukelje]] en [[Skäddel]] mei in nij skoalprojekt dêr't it Sealterfrysk net allinnich mear as fak jûn waard, mar ek as ynstruksjetaal by oare fakken.&lt;ref&gt;Nijsside nwzonline.de: [https://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/unterricht-auf-saterfriesisch-begeistert_a_6,1,3997536386.html Unterricht auf Saterfriesisch begeistert] - artikel fan 14 juny 2013&lt;/ref&gt; 

== Literatuer ==
* Edmund Pech: ''Ein Staat – eine Sprache?'' Utjouwerij Domowina, Bautzen/Budyšin 2012, ISBN 978-3-7420-2231-8.

== Sjoch ek ==
*[[Frisistyk]]

== Keppeling om utens ==
* [https://archive.today/20130703182619/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/saterfriesisch101.html Berjocht oer it Sealterfrysk by NDR]
* [https://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/unterricht-auf-saterfriesisch-begeistert_a_6,1,3997536386.html Berjocht oer it Sealterfrysk op skoalle by NWZ]
* [https://www.friesenrat.de/inside/pdf/20110204_Kreis_NF_Minderheitenbericht.pdf Folder fan it Distrikt Noardfryslân] (dêr't ynformaasje oer it Frysk ûnderwiis yn te lêzen stiet)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Noardfrysk]]
[[Kategory:Sealterfrysk]]</text>
      <sha1>crwnk8y3p6kylorfb5uwq6mdugg2220</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lizzy Ansingh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64295</id>
    <revision>
      <id>1223680</id>
      <parentid>1088433</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="5d0tj29ljwkwn4f52qz2yfmsns7hkd1" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Thérèse Schwartze - Portret van Lizzie Ansingh.jpg|thumb|Portret fan Lizzy Ansingh fan har muoike [[Thérèse Schwartze]]]]
[[Ofbyld:Kijkdag bij de kunstcollectie van Lizzy Ansingh , overzi van de veilinghal met l, Bestanddeelnr 911-0529.jpg|thumb|It poppehûs fan Ansingh]]
'''Maria Elisabeth Georgina (Lizzy) Ansingh''' ([[Utert (stêd)|Utert]], [[13 maart]] [[1875]] - [[Amsterdam]], [[14 desimber]] [[1959]]) wie in [[Nederlânsk]]sk [[keunstskilder]]esse.&lt;ref&gt;[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/Instituut/horizonreeks/Nieuws/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/ansingh Instituut voor Nederlandse Geschiedenis]&lt;/ref&gt; Sy hearde ta de skildergroep de [[Amsterdamse Joffers]].

==Libben==
Ansingh wie in dochter fan apteker Edzard Willem Ansingh en Clara Theresia Schwartze. Se wie in pakesizzer fan de keunstskilder [[Johann Georg Schwartze]] en in nichtsje fan de skilderesse [[Thérèse Schwartze]], dy't har ek de eartste tekenlessen joech. Sy wenne sechtjin jier by har muoike, dy't har oantrune en har yn 'e kunde brocht mei in protte doetiidske skilders, ûnder oaren Frânske [[Ympresjonisme|ympresjonisten]] en de Nederlânske keunstners [[George Hendrik Breitner]], [[Piet Mondriaan]] en [[Simon Maris]].

Fan 1894 oant 1897 besocht se de Amsterdamske [[Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten]]&lt;ref&gt;[http://web.archive.org/web/20100306131546/http://www.rijksakademie.nl/organisatie/nl_or_geschiedenis.htm ''Geschiedenis Rijksakademie'']&lt;/ref&gt;. Dêr krige sy les fan de perfesters [[August Allebé]], [[Nicolaas van der Waay]] en [[Carel Dake]].

Oan de akademy ûntstie in freonerûnte fan keunstnaressen dy't letter de namme de '' Amsterdamse Joffers'' krige; it wiene de skilderessen Lizzy Ansingh, [[Marie van Regteren Altena]], [[Coba Ritsema]]&lt;ref&gt;[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/ritsema Instituut voor Nederlandse Geschiedenis - biografy Coba Ritsema]&lt;/ref&gt;, Ans van den Berg, [[Jacoba Surie]], [[Nelly Bodenheim]], [[Betsy Westendorp-Osieck]] en [[Jo Bauer-Stumpff]]. It belang fan de ''Amsterdamse Joffers'' wie dat sy tsjinnen as rolmodel foar oare keunstnaressen yn Nederlân, fral fanôf de jierren satich fan de tweitichste iuw.&lt;ref&gt;Glorie, Ingrid (2000) ''Juffers en Joffers: een eerbewijs aan vrouwen in de schilderkunst'' útj. De Doelenpers ISBN 90-70655-27-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Buunk, Frank, Bettine Flesseman en Liesbeth van Keulen (2008) ''Video: Amsterdamse Joffers met historische filmbeelden en interviews'' útj. Biografie van Amsterdam (UvA) op YouTube - Opmerking. Frank Buunk relativearret it belang fan de Amsterdamse Joffers omdat sy net fernijend wienen. Dat mei sa wêze út it perspektyf fan it [[modernisme]] wei, dat hieltyd fer nijing fan de keunst ferlangde. Lykwols út it tsjintwurdich hearskjende [[postmodernisme |postmodern]]e wittenskipsopfetting wie, wurdt soksoarte perspektyf net mear hantearre. Histoarysk en sosjologysk besjoer binne de Joffers in wichtich ferskynsel yn de Nederlânske keunstskiednis [http://nl.youtube.com/watch?v=hwANoQ4KO54]&lt;/ref&gt;

Ansingh wie lid fan de Amsterdamke keunstrûnten [[Arti et Amicitiae]] en [[Keunstnersferiening Sint Lucas|Sint Lucas]].

==Wurk==
Neist it skilderjen fan portretten waard Ansingh ek beken fan it skilderjen fan poppen&lt;ref&gt;''De poppenwereld van Lizzy Ansingh'' [http://www.kunstencultuurkaart.nl/arnhem/columns/clarien-van-harten/153-de-poppenwereld-van-lizzy-ansing-1875-1959.html De poppenwereld van Lizzy Ansing (1875-1959)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.galeries.nl/mnkunstenaar.asp?artistnr=24861&amp;vane=1&amp;em=&amp;meer=&amp;sessionti=587857914 Ofbylden fan de poppeskilderijen fan Ansingh]&lt;/ref&gt;, ek dêr yn wer oanmoedige troch har muoike Thérèse Schwartze. Sy skildere sênes út har 18e iuwske kammenet[[poppehûs]], dat hja yn 1910 op in feiling kocht hie. Boppedat skreau se twa berneboekjes mei gedichten:&lt;ref&gt;Ansingh, Lizzy ''Tante Tor is jarig'' [http://www.dbnl.nl/titels/titel.php?id=ansi001tant01]&lt;/ref&gt; ''`n Vruchtenmandje'', ferskynd yn 1927 en ''Tante Tor is jarig''&lt;ref&gt;[http://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=ansi001 Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren ([[DBNL]]) auteur: Lizzy Ansingh]&lt;/ref&gt;. Dat boekje út 1950 waard yllustrearre troch Nelly Bodenheim. Njonken dat ûntwurp se [[boekbân]]en.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;References/&gt;
'''Boarnen'''
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/ansingh Biografisch Woordenboek van Nederland (biografy fan Maria Elisabeth Georgina Ansingh)]
* Venema, Adriaan, ''De Amsterdamse Joffers.'' Het Wereldvenster: 1977.
* [[Johan H. van Eikeren]] (1947) ''De Amsterdamse joffers: Maria E. van Regteren Altena, Ans van den Berg, Jo Bauer-Stumpff, Nelly Bodenheim, Lizzy Ansingh, Coba Ritsema, Coba Surie, Betsie Westendorp-Osieck'' (ISBN 90-5897-422-7)
* Nio Hermes (1990) '''Was getekend...' : [[Charley Toorop]], Lizzy Ansingh, [[Jacoba van Heemskerck]]'' (ISBN 90-73476-04-6)
* Nio Hermes (1991) ''Met verve: Charley Toorop, Lizzy Ansingh, Jacoba van Heemskerck, [[Lou Loeber]], Sorella, Adya van Rees-Dutilh''. Amsterdam: Furie (ISBN 90-71035-44-1)
* Klaas Roodenburg (1994) ''De intieme kunst van H.J. Ansingh: 1880-1957'', Hurderwyk: Feluwsk Museum.
* Esther Dieltjes (2005) ''Lizzy Ansingh (1875-1959): de poppenschilderijen van een Amsterdamse joffer'' (ISBN 90-5897-422-7), Warnsveld, Arnhim: Histoarysk Museum Arnhim.
}}

{{DEFAULTSORT:Ansingh, Lizzy}}
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk boekbânûntwerper]]
[[Kategory:Nederlânsk yllustrator]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1875]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1959]]</text>
      <sha1>5d0tj29ljwkwn4f52qz2yfmsns7hkd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223695</id>
      <parentid>1223680</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T14:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- tikfl.</comment>
      <origin>1223695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5655" sha1="t86nlq7zu7sufhy222j341tg80s5i3g" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Thérèse Schwartze - Portret van Lizzie Ansingh.jpg|thumb|Portret fan Lizzy Ansingh fan har muoike [[Thérèse Schwartze]]]]
[[Ofbyld:Kijkdag bij de kunstcollectie van Lizzy Ansingh , overzi van de veilinghal met l, Bestanddeelnr 911-0529.jpg|thumb|It poppehûs fan Ansingh]]
'''Maria Elisabeth Georgina (Lizzy) Ansingh''' ([[Utert (stêd)|Utert]], [[13 maart]] [[1875]] - [[Amsterdam]], [[14 desimber]] [[1959]]) wie in [[Nederlânsk]]e [[keunstskilder]]esse.&lt;ref&gt;[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/Instituut/horizonreeks/Nieuws/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/ansingh Instituut voor Nederlandse Geschiedenis]&lt;/ref&gt; Sy hearde ta de skildergroep de [[Amsterdamse Joffers]].

==Libben==
Ansingh wie in dochter fan apteker Edzard Willem Ansingh en Clara Theresia Schwartze. Se wie in pakesizzer fan de keunstskilder [[Johann Georg Schwartze]] en in nichtsje fan de skilderesse [[Thérèse Schwartze]], dy't har ek de eartste tekenlessen joech. Sy wenne sechtjin jier by har muoike, dy't har oantrune en har yn 'e kunde brocht mei in protte doetiidske skilders, ûnder oaren Frânske [[Ympresjonisme|ympresjonisten]] en de Nederlânske keunstners [[George Hendrik Breitner]], [[Piet Mondriaan]] en [[Simon Maris]].

Fan 1894 oant 1897 besocht se de Amsterdamske [[Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten]]&lt;ref&gt;[http://web.archive.org/web/20100306131546/http://www.rijksakademie.nl/organisatie/nl_or_geschiedenis.htm ''Geschiedenis Rijksakademie'']&lt;/ref&gt;. Dêr krige sy les fan de perfesters [[August Allebé]], [[Nicolaas van der Waay]] en [[Carel Dake]].

Oan de akademy ûntstie in freonerûnte fan keunstnaressen dy't letter de namme de '' Amsterdamse Joffers'' krige; it wiene de skilderessen Lizzy Ansingh, [[Marie van Regteren Altena]], [[Coba Ritsema]]&lt;ref&gt;[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn5/ritsema Instituut voor Nederlandse Geschiedenis - biografy Coba Ritsema]&lt;/ref&gt;, Ans van den Berg, [[Jacoba Surie]], [[Nelly Bodenheim]], [[Betsy Westendorp-Osieck]] en [[Jo Bauer-Stumpff]]. It belang fan de ''Amsterdamse Joffers'' wie dat sy tsjinnen as rolmodel foar oare keunstnaressen yn Nederlân, fral fanôf de jierren satich fan de tweitichste iuw.&lt;ref&gt;Glorie, Ingrid (2000) ''Juffers en Joffers: een eerbewijs aan vrouwen in de schilderkunst'' útj. De Doelenpers ISBN 90-70655-27-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Buunk, Frank, Bettine Flesseman en Liesbeth van Keulen (2008) ''Video: Amsterdamse Joffers met historische filmbeelden en interviews'' útj. Biografie van Amsterdam (UvA) op YouTube - Opmerking. Frank Buunk relativearret it belang fan de Amsterdamse Joffers omdat sy net fernijend wienen. Dat mei sa wêze út it perspektyf fan it [[modernisme]] wei, dat hieltyd fer nijing fan de keunst ferlangde. Lykwols út it tsjintwurdich hearskjende [[postmodernisme |postmodern]]e wittenskipsopfetting wie, wurdt soksoarte perspektyf net mear hantearre. Histoarysk en sosjologysk besjoer binne de Joffers in wichtich ferskynsel yn de Nederlânske keunstskiednis [http://nl.youtube.com/watch?v=hwANoQ4KO54]&lt;/ref&gt;

Ansingh wie lid fan de Amsterdamke keunstrûnten [[Arti et Amicitiae]] en [[Keunstnersferiening Sint Lucas|Sint Lucas]].

==Wurk==
Neist it skilderjen fan portretten waard Ansingh ek beken fan it skilderjen fan poppen&lt;ref&gt;''De poppenwereld van Lizzy Ansingh'' [http://www.kunstencultuurkaart.nl/arnhem/columns/clarien-van-harten/153-de-poppenwereld-van-lizzy-ansing-1875-1959.html De poppenwereld van Lizzy Ansing (1875-1959)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.galeries.nl/mnkunstenaar.asp?artistnr=24861&amp;vane=1&amp;em=&amp;meer=&amp;sessionti=587857914 Ofbylden fan de poppeskilderijen fan Ansingh]&lt;/ref&gt;, ek dêr yn wer oanmoedige troch har muoike Thérèse Schwartze. Sy skildere sênes út har 18e iuwske kammenet[[poppehûs]], dat hja yn 1910 op in feiling kocht hie. Boppedat skreau se twa berneboekjes mei gedichten:&lt;ref&gt;Ansingh, Lizzy ''Tante Tor is jarig'' [http://www.dbnl.nl/titels/titel.php?id=ansi001tant01]&lt;/ref&gt; ''`n Vruchtenmandje'', ferskynd yn 1927 en ''Tante Tor is jarig''&lt;ref&gt;[http://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=ansi001 Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren ([[DBNL]]) auteur: Lizzy Ansingh]&lt;/ref&gt;. Dat boekje út 1950 waard yllustrearre troch Nelly Bodenheim. Njonken dat ûntwurp se [[boekbân]]en.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;References/&gt;
'''Boarnen'''
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/ansingh Biografisch Woordenboek van Nederland (biografy fan Maria Elisabeth Georgina Ansingh)]
* Venema, Adriaan, ''De Amsterdamse Joffers.'' Het Wereldvenster: 1977.
* [[Johan H. van Eikeren]] (1947) ''De Amsterdamse joffers: Maria E. van Regteren Altena, Ans van den Berg, Jo Bauer-Stumpff, Nelly Bodenheim, Lizzy Ansingh, Coba Ritsema, Coba Surie, Betsie Westendorp-Osieck'' (ISBN 90-5897-422-7)
* Nio Hermes (1990) '''Was getekend...' : [[Charley Toorop]], Lizzy Ansingh, [[Jacoba van Heemskerck]]'' (ISBN 90-73476-04-6)
* Nio Hermes (1991) ''Met verve: Charley Toorop, Lizzy Ansingh, Jacoba van Heemskerck, [[Lou Loeber]], Sorella, Adya van Rees-Dutilh''. Amsterdam: Furie (ISBN 90-71035-44-1)
* Klaas Roodenburg (1994) ''De intieme kunst van H.J. Ansingh: 1880-1957'', Hurderwyk: Feluwsk Museum.
* Esther Dieltjes (2005) ''Lizzy Ansingh (1875-1959): de poppenschilderijen van een Amsterdamse joffer'' (ISBN 90-5897-422-7), Warnsveld, Arnhim: Histoarysk Museum Arnhim.
}}

{{DEFAULTSORT:Ansingh, Lizzy}}
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk boekbânûntwerper]]
[[Kategory:Nederlânsk yllustrator]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1875]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1959]]</text>
      <sha1>t86nlq7zu7sufhy222j341tg80s5i3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacob Miedema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65699</id>
    <revision>
      <id>1223667</id>
      <parentid>1002113</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="0rhmuk5flmsiyfwubofkfu5501syw3o" xml:space="preserve">'''Jacobus Pieter Miedema''' ([[Haarlim]], [[5 july]] [[1934]] - [[Baarn]], [[14 oktober]] [[1994]]) wie in [[Nederlân]]sk politikus fan de [[ARP]].

Miedema gie nei de legere skoalle yn [[Heemstede (Noard-Hollân|Heemstede]] en dêrnei it lyseüm yn [[Harderwyk]]. Yn 1961 foltôge er syn stúdzje rjochten oan de [[Frije Universiteit Amsterdam]]. Yn 1962 gie er oan 't wurk by de griffy fan de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal]]. Oktober 1965 folge er yn [[Winsum (gemeente)|Winsum]] de ferstoarne [[boargemaster]] mr. K. Bosch op. Maart 1971 naam er ûntslach by de gemeente Winsum om as boargemaster fan [[Dokkum]] beneamd te wurden.

Nei goed fiif en in heal jier boargemaster fan Dokkum west te hawwen, waard Miedema yn 1976 ta boargemaster fan [[Baarn]] beneamd.

{{DEFAULTSORT:Miedema, Jacob}}
[[Kategory:Nederlânsk abbekaat]]
[[Kategory:Nederlânsk politikus]]
[[Kategory:ARP-politikus]]
[[Kategory:CDA-politikus]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Boargemaster fan Dokkum]]
[[Kategory:Nederlânsk konservatyf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1994]]</text>
      <sha1>0rhmuk5flmsiyfwubofkfu5501syw3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223668</id>
      <parentid>1223667</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="fjyaz27jlpg4etxrvjchwsuqbk2jqkv" xml:space="preserve">'''Jacobus Pieter Miedema''' ([[Haarlim]], [[5 july]] [[1934]] - [[Baarn]], [[14 oktober]] [[1994]]) wie in [[Nederlân]]sk politikus fan de [[ARP]].

Miedema gie nei de legere skoalle yn [[Heemstede (Noard-Hollân)|Heemstede]] en dêrnei it lyseüm yn [[Harderwyk]]. Yn 1961 foltôge er syn stúdzje rjochten oan de [[Frije Universiteit Amsterdam]]. Yn 1962 gie er oan 't wurk by de griffy fan de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal]]. Oktober 1965 folge er yn [[Winsum (gemeente)|Winsum]] de ferstoarne [[boargemaster]] mr. K. Bosch op. Maart 1971 naam er ûntslach by de gemeente Winsum om as boargemaster fan [[Dokkum]] beneamd te wurden.

Nei goed fiif en in heal jier boargemaster fan Dokkum west te hawwen, waard Miedema yn 1976 ta boargemaster fan [[Baarn]] beneamd.

{{DEFAULTSORT:Miedema, Jacob}}
[[Kategory:Nederlânsk abbekaat]]
[[Kategory:Nederlânsk politikus]]
[[Kategory:ARP-politikus]]
[[Kategory:CDA-politikus]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Boargemaster fan Dokkum]]
[[Kategory:Nederlânsk konservatyf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1994]]</text>
      <sha1>fjyaz27jlpg4etxrvjchwsuqbk2jqkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223669</id>
      <parentid>1223668</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="0num491hf9qamkisneo25fzaii55dc4" xml:space="preserve">'''Jacobus Pieter Miedema''' ([[Haarlim]], [[5 july]] [[1934]] - [[Baarn]], [[14 oktober]] [[1994]]) wie in [[Nederlân]]sk politikus fan de [[ARP]].

Miedema gie nei de legere skoalle yn [[Heemstede (Noard-Hollân)|Heemstede]] en dêrnei it lyseüm yn [[Harderwyk]]. Yn 1961 foltôge er syn stúdzje rjochten oan de [[Frije Universiteit Amsterdam]]. Yn 1962 gie er oan 't wurk by de griffy fan de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal]]. Oktober 1965 folge er yn [[Winsum (Grinslân)|Winsum]] de ferstoarne [[boargemaster]] mr. K. Bosch op. Maart 1971 naam er ûntslach by de gemeente Winsum om as boargemaster fan [[Dokkum]] beneamd te wurden.

Nei goed fiif en in heal jier boargemaster fan Dokkum west te hawwen, waard Miedema yn 1976 ta boargemaster fan [[Baarn]] beneamd.

{{DEFAULTSORT:Miedema, Jacob}}
[[Kategory:Nederlânsk abbekaat]]
[[Kategory:Nederlânsk politikus]]
[[Kategory:ARP-politikus]]
[[Kategory:CDA-politikus]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Boargemaster fan Dokkum]]
[[Kategory:Nederlânsk konservatyf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1994]]</text>
      <sha1>0num491hf9qamkisneo25fzaii55dc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brake (Under-Weser)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83420</id>
    <revision>
      <id>1223793</id>
      <parentid>1223614</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1886" sha1="4ucytfn0ijfsz8yypso85tmmnxllpd0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Brake
| ôfbylding                   = Aerial photograph 400D 2012 05 28 9026 DxO.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Brake fan it suden
| ynwennertal                 = 14.824 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 38,18 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 388 / km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = Bremen/Aldenburch
| hichte                      = 3 m. boppe seenivo
| lân                         = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = [[Landkreis|Lânkring]]
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Wesermarsch|Wesermarsk]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26919
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 53° 20′ N, 8° 29′ E
| webside                     = [http://www.brake.de www.brake.de]
}}
'''Brake''' ([[Nedersaksysk]]: ''Braak'') is de haadstêd fan de lânkring [[Wesermarsch|Wesermarsk]] yn [[Nedersaksen]]. De stêd heart by de regio [[Aldenburger Lân]], en sûnt [[2005]] ek by de Jeropeeske stêdekloftregio Bremen/Aldenburch.

Brake leit op de westigge fan de [[Weser|Under-Weser]]; fan de noardkant fan de stêd giet it fear Brake-Sânstêd. It gebiet fan Brake grinzget yn it noarden oan gemeente [[Stadland]], yn it westen oan gemeente [[Ovelgöne]] en yn it suden oan de stêd [[Elsfleth]]. Om Braak hinne leit greide, fan oarsprong marsklân.
[[File:Brake in BRA.svg|thumb|left|Lizzing fan de gemeente Brake]]


{{Koördinaten|53_20_N_8_29_E_scale:3125_type:city:NL|53° 20' NB 8° 29' EL}}


[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>4ucytfn0ijfsz8yypso85tmmnxllpd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerhard Anton von Halem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88523</id>
    <revision>
      <id>1223705</id>
      <parentid>1125431</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4053" sha1="scuxr8riv71py8ya9b1wtzpz4kmt2g8" xml:space="preserve">{{stobbe|skriuwer}}
[[File:Gerhard Anton von Halem.jpg|thumb|Gerhard Anton von Halem (1752–1819)]]
'''Gerhard Anton von Halem''' ([[2 maart]] [[1752]], [[Aldenburch|Aldenburch (Aldenburch)]] - [[4 jannewaris]] [[1819]] in [[Eutin]]) wie in [[Dútslân|Dútsk]] [[skriuwer]], jurist en bestjoersamtner yn Aldenburch.

== Wurk ==
* 1786: ''Wallenstein, ein Schauspiel'' Göttingen 1786 
* 1787-97: ''Blätter vermischten Inhalts'', ''Gerhard Anton von Halem'' en [[Gerhard Anton Gramberg]], Oldenburg (tydskrift)
* 1789: ''Poesie und Prosa'' 
* 1791: ''Blicke auf einen Theil Deutschlands...'' Hamboarch 1791 ([[reisferhaal]]) (werprint mei kommentaar, Bremen 1990)
* 1792: ''Andenken an Oeder''  ([[gedicht]])
* 1794: ''Dramatische Werke'' - enthält eine 2. Fassung des ''Wallenstein'' 
* 1794–1796: ''Geschichte des Herzogthums Oldenburg'' (histoariografyske samling)
* 1795: ''Ein dringendes Wort an das Heilige Römische Reich...''
* 1787–1797: ''Blätter vermischten Inhalts'' (tydskrift)
* 1798: ''Blüthen aus Trümmern'' (gedichten)
* 1803: ''Lebensbeschreibung des Russisch-Kaiserlichen Generalfeldmarschalls Burchard Christoph von Münnich'' ([[biografy]])
* 1803–1804: ''Leben Peters des Großen'' (biografy)
* 1803–1810: ''Schriften''
* 1804–1807: ''Oldenburgische Zeitschrift'' 
* 1805: ''Jetzt geltendes Oldenburgisches Particular-Recht in systematischem Auszuge''[http://dlib-pr.mpier.mpg.de/m/kleioc/0010/exec/bigpage/%22148896_00000001%22]
* 1807: ''Sammlung der wichtigsten Aktenstücke zur neuesten Zeitgeschichte...'' ([[tydskrift]])
* 1810: ''Jesus, der Stifter des Gottesreiches'' ([[epos]])
* 1812: ''Magazin für das Civil- und Criminal-Recht des Kaiserreiches Frankreich'' (tydskrift)
* 1813: ''Erinnerungs-Blätter von einer Reise nach Paris im Sommer 1811'' (reisferhaal)
* 1813: ''Statistisches Handbuch für das Departement der Wesermündungen auf das Jahr 1813'' (jierboek/kalinder)
* 1813: ''Töne der Zeit'' (gedichtebondel)
* 1816: ''Vernunft aus Gott...'' (gedichtebondel)

== Literatuer ==
* Gerhard Lange: ''Gerhard Anton von Halem (1752–1819) als Schriftsteller.'' [[Leipzig]] 1928
* Karl Steinhoff: ''Gerhard Anton von Halem (1752–1819). Oldenburgischer Geschichtsschreiber, Literat und Weltbürger im Zeitalter der Aufklärung''. Yn: Oldenburgische Familienkunde. ISSN 0030-2074. Jierg. 22 (1980), H. 1, S. 147-167.
* Paul Raabe: ''Der Briefnachlaß Gerhard Anton von Halems (1752–1819) in der Landesbibliothek Oldenburg'' (katalogus). Oldenburg 1982. ISBN 3-447-02407-0
* Klaus-Peter Müller und Karl-Heinz Ziessow (Hrsg.): ''Im Westen geht die Sonne auf. Justizrat Gerhard Anton von Halem auf Reisen nach Paris 1790 und 1811'' (Ausstellungskatalog, Schriften der Landesbibliothek Oldenburg 21). 2 Bände. Oldenburg 1990.
* Claus Ritterhoff: ''Gerhard Anton von Halem'' In: H. Friedl et al. (Hrsg.): ''Biographisches Handbuch zur Geschichte des Landes Oldenburg.'' Oldenburg 1992 ISBN 3-89442-135-5
* Heidi &amp; Wolfgang Beutin: ''Der Löwenritter in den Zeiten der Aufklärung. G.&amp;nbsp;A. v.&amp;nbsp;Halems Iwein-Version „Ritter Twein“'' Göppingen 1994 ISBN 3-87452-837-5
* Anne-Bitt Gerecke: ''Halem, Gerhard Anton von: Wallenstein, ein Schauspiel. Göttingen 1786.'' Yn: Heide Hollmer, Albert Meier (Hrsg.): ''Dramenlexikon des 18. Jahrhunderts.'' München: C.&amp;nbsp;H. Beck 2001. S.&amp;nbsp;123–124.
* Gerhard Anton von Halem, ''Gerhard Anton v. Halem's  Selbstbiographie'', 1840, [http://books.google.de/books?id=Ll7SAAAAIAAJ Digitaal]

== Keppelings om utens ==
* [http://www.vanhalem.org/content/vips.htm Van Halem genealogy: VIP's]
* [http://www.vanhalem.org/stamboom/halem_gerhard_anton_1067695495.html Stambeam]
{{Wikisource}}

{{DEFAULTSORT:Halem, Gerhard Anton von}}
[[Kategory:Dútske adel]]
[[Kategory:Dútsk amtner]]
[[Kategory:Dútsk dichter]]
[[Kategory:Dútsk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk publisist]]
[[Kategory:Dútsk essayist]]
[[Kategory:Dútsk reisferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk frijmitselder]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1752]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1819]]</text>
      <sha1>scuxr8riv71py8ya9b1wtzpz4kmt2g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kingston upon Thames</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89755</id>
    <revision>
      <id>1223706</id>
      <parentid>1058423</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stedsbannen */</comment>
      <origin>1223706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="mkn3lvcdzbyx39usfg1ww6ez6u23yoz" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd	
| namme                       = Kingston upon Thames
| ôfbylding                   = Kingston Market Square.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = It stedhûs oan it merkplein
| ynwennertal                 = 43.013 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 	
| befolkingstichtens          =  
| stêdekloft                  = 
| hichte                    = ± 10 m 
| lân                       = [[Ingelân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grut-Londen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = foar [[838]]
| postkoade                 = KT1, KT2
| tiidsône                  = [[UTC]]+0
| simmertiid                = UTC+1
| koördinaten               = 
| webside                   = [https://www.kingston.gov.uk/ Webstee fan de borough]
}}
'''Kingston upon Thames''' is in [[stêd]] yn [[Ingelân]] en hjoed de dei de sintrale wenwyk fan it [[Londen]]sk distrikt [[Royal Borough of Kingston upon Thames]], yn it súdwesten fan de [[Regio's fan Ingelân|regio]] [[Grut-Londen]].

== Skiednis ==
Kingston wie al yn de [[midsiuwen]] in ''market town'' ([[Flekke|merkflekke]]). Seis of sân Ingelske keningen waarden dêr kroane. De earste wie faaks [[Eduard de Aldere]] yn [[899]], mar nei alle wierskyn wie it [[Æthelstan fan Ingelân]] yn [[925]]. Dat de plaknamme nei dy keningen ferwiisd berêst op in leginde. Kingston hjitte &quot;Cyninges tun&quot; yn [[838]], &quot;Chingestune&quot; yn [[1086]], &quot;Kingeston&quot; yn [[1164]], &quot;Kyngeston super Tamisiam&quot; yn [[1321]] en &quot;Kingestowne upon Thames&quot; yn [[1589]].&lt;ref&gt;[http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199566785.001.0001/acref-9780199566785-e-791?rskey=iE80yw&amp;result=794 &quot;Kingston upon Thames&quot;] op ''oxfordreference.com''.&lt;/ref&gt; De namme betsjut &quot;keningsgoed&quot; of &quot;domein fan de kening&quot; fan de [[Aldingelsk]]e wurden ''cyning'' (kening) en ''tun'' (tún of lânbougebiet). It wie de earste keninklike residinsje fan de Saksyske keningen.

Kingston upon Thames wurdt yn de takomstfyzje ''[[London Plan]]'' (2004/2015) neamd as ien fan de 19 ''metropolitan centres'' fan [[Grut-Londen]] mei in fersoargingsgebiet dy't grutter is as de eigen borough.&lt;ref&gt;[http://www.london.gov.uk/sites/default/files/London%20Plan%20March%202015%20%28FALP%29.pdf The London Plan (2015)], pp. 364-374.&lt;/ref&gt; Teffens is it ien fan de 38 ''opportunity areas'' yn de agglomeraasje, gebieten mei positive ûntjouwingsmooglikheden.&lt;ref&gt;[http://www.london.gov.uk/sites/default/files/London%20Plan%20March%202015%20%28FALP%29.pdf ''The London Plan'' (2015)], s. 79, kaart 2.4.&lt;/ref&gt;

== Ferfier ==
Kingston hat trije [[spoarstasjon]]s: Stasjon Kingston, Stasjon Norbiton en Stasjon Hampton Wick. Der ride frekwint treinen nei  [[Stasjon London Waterloo|stasjon Waterloo]] yn [[Londen]].

&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Kingston Bridge, Kingston, Surrey.jpg|Kingston Bridge
Coronation Stone - geograph.org.uk - 664311.jpg|De kroaningsstien, sûnt 1935 in offisjeel monumint
Kingston All Saints01.JPG|All Saints' 
River Thames near Canbury Gardens - geograph.org.uk - 8665.jpg|[[Teems]] by Canbury Gardens
File:Universität Kingston.jpg|Haadgebou fan de [[Universiteit fan Kingston]]
&lt;/gallery&gt;

== Stedsbannen ==
* {{Flagge_NL}} [[Delft]] (Nederlân)
* {{Flagge_DE}} [[Oldenburg (Nedersaksen)|Aldenburch]] (Dútslân)

== Berne yn Kingston ==
[[File:Muybridge-2.jpg|thumb|125px|&lt;small&gt;Eadweard Muybridge&lt;/small&gt;]]
* [[John Cleland]] (1709–1789), skriuwer 
* [[Eadweard Muybridge]] (1830-1904), fotograaf/ûndersiker
* [[Sydney Camm]], yngenieur, fleantúchûntwerper
* [[David Clayton-Thomas]] (1941), Kanadeesk sjonger ([[Blood, Sweat &amp; Tears]])

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
[[Kategory:Wyk yn Londen]]</text>
      <sha1>mkn3lvcdzbyx39usfg1ww6ez6u23yoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jade (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92876</id>
    <revision>
      <id>1223707</id>
      <parentid>1158970</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T15:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1536" sha1="r8jnfgua5iraf7j4zxw1smvlvy7voe4" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Jade in BRA.svg |300px]] |
Flagge= |
Wapen= [[Ofbyld:DEU Jade COA.svg|60px]] |
Ynwennertal=  5785 &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 93,57 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;|
Befolkingstichtens= 62 / km² |
Stêdekloft=  &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt; |
Hichte= 5 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] |
Bestj. ienh. 1= Dielsteat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] |
Bestj. ienh. 2= Landkreis |
Namme bestj. ienh. 2= [[File:DEU Landkreis Wesermarsch COA.svg|20px]] Wesermarsch|
Stifting=  |
Postkoade= 100xx-104xx, &lt;br&gt;11004-11005, &lt;br&gt;111xx-114xx, 116xx |
Tiidsône= [[UTC]]+1 |
Simmertiid= UTC+2 |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.gemeinde-jade.de/ www.gemeinde-jade.de ]|
}}
'''Jade''' is in stêd en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], yn de [[landkreis]] [[Wesermarsch]] oan de rivier de [[Jade (rivier)|Jade]]. Gemeenten yn de omkriten binne ûnder oaren [[Berne (Nedersaksen)|Berne]], [[Brake (Unterweser)]] en [[Butjadingen]]. Jade leit sa'n 25&amp;nbsp;Kilometer benoarden [[Aldenburch]] en ûngefear 30 km súdlik fan [[Wilhelmshaven]].

De gemeente Jade hat in 25 km lange kust mei de [[Jadeboezem]].

== Plakken yn de gemeente ==
De wichtichste fan de 19 doarpen yn de gemeente Jade binne:
* [[Jaderberg]]
* Schweiburg
* Jade
* Mentzhausen
* Diekmannshausen

{{clear}}
{{Commonscat|Jade (municipality)}}

[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>r8jnfgua5iraf7j4zxw1smvlvy7voe4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hamelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101936</id>
    <revision>
      <id>1223803</id>
      <parentid>1112891</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4742" sha1="lw443x39i54bjq1f9rt1bffsnjdm3iy" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Hamelen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Hameln''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Hameln Panorama 3-2006 small.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Hamelin COA.svg|50px]]
| ynwennertal                 = 57.276 &lt;small&gt;(30-12-2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 102,53 km²
| befolkingstichtens          = 599 /km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 68 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge Landkreis Hameln-Pyrmont.svg|20px|border]] [[Hameln-Pyrmont]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 31785, 31787, 31789
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_06_0_N_9_21_0_E_type:city_scale:100000_region:DE|52° 6' NB, 9° 21' EL}}
| webside                     = http://www.hameln.de/
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Nedersaksen
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 6
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 9
| lon_min                     = 21
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Hameln_in_HM.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing Hameln yn Hameln-Pyrmont
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Hamelen''' ([[Dútsk]]: ''Hameln'') is in stêd yn [[Dútslân]] yn de [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. Hamelen leit oan de rivier de [[Wezer]] (''Weser'') tichteby it Wezerberchlân. It is de [[Kreis|Kreisstadt]] fan de [[Landkreis|lânkring]] [[Hameln-Pyrmont]] en ek in ''[[Große selbständige Stadt]]''. Hamelen bestiet bestjoerlik út in kearnstêd en 13 stedsdielen.

== Skiednis ==
It plak ûntstie by in yn [[851]] stifte [[benediktinen]][[kleaster]]. Yn [[1200]] krige it [[stedsrjochten]]. Teffens wie it ien fan de [[Hânze]]stêden fan [[1426]] oant [[1572]]. Yn de 16e iuw boazge de [[ekonomy]] fannijs oan. Ut dy tiid stamme in protte gebouwen yn de styl fan de [[Wezerrenêssânse]], dy't no noch altyd mei it stedsbyld bepale.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd wol bombardearre, mar it grutste part fan de stêd bleau dochs geef. It befolkingstal gie rillegau omheech fan noch gjin 30.000 foar de oarloch oant hast 50.000 om 1950. In soad út [[Silezië]] ferdreaune Dútsers wiene dêr de oarsaak fan.

Yn de oarloch waard de finzenis fan Hamelen brûkt foar it fêsthâlden fan [[Sosjaaldemokrasy|sosjaaldemokraten]], [[kommunisten]] en oare politike finzenen. Sa'n 200 minsken stoaren dêr; mear noch yn april 1945, doe't de Nazys finzenen út bedrige kampen foar de [[Alliearden]] út dêr hinne brochten. Nei de oarloch brûkte it Britske besettingsleger de finzenis foar it fêsthâlden Dútser dy't beskuldige waard fan [[oarlochsmisdie]]den. Nei harren prosessen waarden sa'n 200 feroardielden yn de finzenis ophongen, ûnder oaren [[Irma Grese]] en [[Josef Kramer]]. De finzenis is hjoed de dei in hotel.

== Demografy ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Jier!!Ynwennertal!!
|-
|1689|| 2.398
|-
|1825||5.326
|-
|1905|| 21.385
|-
|1939|| 32.000
|-
|1968|| 48.787
|-
|2005|| 58.872
|-
|2020|| 57.276
|}
==Galery==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Hameln Leisthaus.jpg|It ''Leisthaus'', Hamelen
File:Jüdischer Friedhof Hameln Ausschnitt.jpg|Joadsk begraafplak Hamelen
File:GoldeneRatte.jpg|'De Gouden Rot', fuotgongersbrêge oer de [[Wezer]] yn Hamelen
&lt;/gallery&gt;

== Oars ==
Hamelen is wrâldferneamd fan it [[mearke]] fan de [[rottefanger fan Hamelen]]. Hy besocht de stêd foar it earst yn op [[26 juny]] [[1284]]. Yn dat mearke (of [[sêge]]) wurde de bern fan de stêd ûntfierd troch in fluitspyljende rottefanger. De promoasje fan it [[toerisme]] hat dit mearke in wichtige rol yn.

{{commonscat|Hameln}}

{{Koördinaten|52_06_0_N_9_21_0_E_type:city_scale:100000_region:DE|52° 6' NB, 9° 21' EL}}

[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>lw443x39i54bjq1f9rt1bffsnjdm3iy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esterwegen (gemeente)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102095</id>
    <revision>
      <id>1223779</id>
      <parentid>976639</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="koh6467i5oiwrsxetcqrhkfza28f2yr" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Esterwegen in EL.svg |250px]] |
Flagge=  |
Wapen= [[Ofbyld:DEU Esterwegen COA.png|60px]] |
Ynwennertal= 5280  &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 49,58 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;|
Befolkingstichtens= 106 / km² |
Stêdekloft=  |
Hichte= om de 13 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] |
Bestj. ienh. 1= [[Dielsteaten fan Dútslân|Dielsteat]]|
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] |
Bestj. ienh. 2= [[Landkreis]]|
Namme bestj. ienh. 2= Iemslân|
Stifting=  |
Postkoade= |
Tiidsône= [[UTC]]+1 |
Simmertiid= UTC+2 |
Koördinaten=  |
Webside= [http://www.esterwegen.de www.esterwegen.de]|
}}
'''Esterwegen''' is in doarp en [[Dútske gemeente|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. De gemeente is part fan  de [[Samtgemeinde Nordhümmling]] yn it [[landkreis]] [[Iemslân]].

Fan [[1933]] oant en mei [[1947]] hat [[kamp Esterwegen]] yn de gemeente lein.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
St. Johanneskirche in Esterwegen.JPG|St. Johannestsjerke yn Esterwegen
Gedenkstätte Esterwegen 01.JPG|Monumint kamp Esterwegen
&lt;/gallery&gt;

{{clear}}
{{Commonscat|Esterwegen}}

[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>koh6467i5oiwrsxetcqrhkfza28f2yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luneburch (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102196</id>
    <revision>
      <id>1223735</id>
      <parentid>989627</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2216" sha1="i2s6rsgk8mqpjuyhmv4mlrm4caa3jng" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Lüneburg in LG.svg|300px]] |
Flagge= |
Wapen= [[Ofbyld:Wappen Lueneburg.png |60px]] |
Ynwennertal= 74.072  &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 70,38  km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;|
Befolkingstichtens= 1100 / km² |
Stêdekloft=  |
Hichte= 17 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] |
Bestj. ienh. 1= Dielsteat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] |
Bestj. ienh. 2= [[Landkreis]] |
Namme bestj. ienh. 2= Landkreis Luneburch|
Stifting=  |
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+1 |
Simmertiid= UTC+2 |
Koördinaten=  |
Webside= http://www.lueneburg.de/ |
}}
[[File:Karte Lueneburger Heide.png|thumb|left|De Lüneburger Heide]]
'''Luneburch''' (offisjeel: ''''Hansestadt Lüneburg'''') is in plak yn it noardeasten fan de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], yn de [[Landkreis Luneburch]]. De stêd oan de rivier de [[Ilmenau (rivier)|Ilmenau]] leit ûngefear 50 kilometer súdeastlik fan [[Hamboarch]] oan de râne fan de [[Luneburger Heide]] en heart ta de [[metropoal]] Hamboarch. De stêd is ien fan de sân [[Grutte selsstannige stêd|Große selbständige Städte]] yn Leechsaksen.

Luneburch wurdt foar it earst neamd yn in oarkonde oer tolheffing op 13 augustus [[956]]. De stêd waard al betiid lid fan de [[Hânze]] en krige yn [[1392]] it [[steapelrjocht]].

Luneburch hat sûnt [[1949]] in universiteit, de Leuphana Universiteit fan Luneburch. 

==Stedsdielen==
{|
|
* Altstadt
* Bockelsberg
* Ebensberg
* Goseburg-Zeltberg
* Häcklingen
* Kaltenmoor
* Kreideberg
* Lüne-Moorfeld
|
* Mittelfeld
* Neu Hagen
* Ochtmissen
* Oedeme
* Rettmer
* Rotes Feld
* Schützenplatz
* Weststadt en Wilschenbruch
|
* Jüttkenmoor
* Klosterkamp
* Bülows Kamp
* In den Kämpen
* Krähornsberg
* Schäferfeld
* Volgershall
* Zeltberg
|}
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
image:AmSande.jpg|''Am Sande''
Image:Lueneburg KranKaufhaus.jpg|Alde midsiuwske haven
Image:Rathaus2.jpg|Stedhûs
Image:Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg|De âlde haven
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{Commonscat|Lüneburg}}
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>i2s6rsgk8mqpjuyhmv4mlrm4caa3jng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223736</id>
      <parentid>1223735</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="6vbvtvuoli612qe0caof3u3s4saz88q" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Lüneburg in LG.svg|300px]] |
Flagge= |
Wapen= [[Ofbyld:Wappen Lueneburg.png |60px]] |
Ynwennertal= 74.072  &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 70,38  km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;|
Befolkingstichtens= 1100 / km² |
Stêdekloft=  |
Hichte= 17 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] |
Bestj. ienh. 1= Dielsteat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] |
Bestj. ienh. 2= [[Landkreis]] |
Namme bestj. ienh. 2= Landkreis Luneburch|
Stifting=  |
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+1 |
Simmertiid= UTC+2 |
Koördinaten=  |
Webside= http://www.lueneburg.de/ |
}}
[[File:Karte Lueneburger Heide.png|thumb|left|De Lüneburger Heide]]
'''Luneburch''' (offisjeel: ''''Hansestadt Lüneburg'''') is in plak yn it noardeasten fan de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], yn de [[Landkreis Luneburch]]. De stêd oan de rivier de [[Ilmenau (rivier)|Ilmenau]] leit ûngefear 50 kilometer súdeastlik fan [[Hamburch]] oan de râne fan de [[Luneburger Heide]] en heart ta de [[metropoal]] Hamburch. De stêd is ien fan de sân [[Grutte selsstannige stêd|Große selbständige Städte]] yn Leechsaksen.

Luneburch wurdt foar it earst neamd yn in oarkonde oer tolheffing op 13 augustus [[956]]. De stêd waard al betiid lid fan de [[Hânze]] en krige yn [[1392]] it [[steapelrjocht]].

Luneburch hat sûnt [[1949]] in universiteit, de Leuphana Universiteit fan Luneburch. 

==Stedsdielen==
{|
|
* Altstadt
* Bockelsberg
* Ebensberg
* Goseburg-Zeltberg
* Häcklingen
* Kaltenmoor
* Kreideberg
* Lüne-Moorfeld
|
* Mittelfeld
* Neu Hagen
* Ochtmissen
* Oedeme
* Rettmer
* Rotes Feld
* Schützenplatz
* Weststadt en Wilschenbruch
|
* Jüttkenmoor
* Klosterkamp
* Bülows Kamp
* In den Kämpen
* Krähornsberg
* Schäferfeld
* Volgershall
* Zeltberg
|}
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
image:AmSande.jpg|''Am Sande''
Image:Lueneburg KranKaufhaus.jpg|Alde midsiuwske haven
Image:Rathaus2.jpg|Stedhûs
Image:Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg|De âlde haven
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{Commonscat|Lüneburg}}
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>6vbvtvuoli612qe0caof3u3s4saz88q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223780</id>
      <parentid>1223736</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="8638w13zwjmeb3pb4nk0age25ilri39" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:Lüneburg in LG.svg|300px]] |
Flagge= |
Wapen= [[Ofbyld:Wappen Lueneburg.png |60px]] |
Ynwennertal= 74.072  &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 70,38  km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;|
Befolkingstichtens= 1100 / km² |
Stêdekloft=  |
Hichte= 17 m |
Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] |
Bestj. ienh. 1= Dielsteat |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] |
Bestj. ienh. 2= [[Landkreis]] |
Namme bestj. ienh. 2= Landkreis Luneburch|
Stifting=  |
Postkoade=  |
Tiidsône= [[UTC]]+1 |
Simmertiid= UTC+2 |
Koördinaten=  |
Webside= http://www.lueneburg.de/ |
}}
[[File:Karte Lueneburger Heide.png|thumb|left|De Lüneburger Heide]]
'''Luneburch''' (offisjeel: ''''Hansestadt Lüneburg'''') is in plak yn it noardeasten fan de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], yn de [[Landkreis Luneburch]]. De stêd oan de rivier de [[Ilmenau (rivier)|Ilmenau]] leit ûngefear 50 kilometer súdeastlik fan [[Hamburch]] oan de râne fan de [[Luneburger Heide]] en heart ta de [[metropoal]] Hamburch. De stêd is ien fan de sân [[Grutte selsstannige stêd|Große selbständige Städte]] yn Nedersaksen.

Luneburch wurdt foar it earst neamd yn in oarkonde oer tolheffing op 13 augustus [[956]]. De stêd waard al betiid lid fan de [[Hânze]] en krige yn [[1392]] it [[steapelrjocht]].

Luneburch hat sûnt [[1949]] in universiteit, de Leuphana Universiteit fan Luneburch. 

==Stedsdielen==
{|
|
* Altstadt
* Bockelsberg
* Ebensberg
* Goseburg-Zeltberg
* Häcklingen
* Kaltenmoor
* Kreideberg
* Lüne-Moorfeld
|
* Mittelfeld
* Neu Hagen
* Ochtmissen
* Oedeme
* Rettmer
* Rotes Feld
* Schützenplatz
* Weststadt en Wilschenbruch
|
* Jüttkenmoor
* Klosterkamp
* Bülows Kamp
* In den Kämpen
* Krähornsberg
* Schäferfeld
* Volgershall
* Zeltberg
|}
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
image:AmSande.jpg|''Am Sande''
Image:Lueneburg KranKaufhaus.jpg|Alde midsiuwske haven
Image:Rathaus2.jpg|Stedhûs
Image:Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg|De âlde haven
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{Commonscat|Lüneburg}}
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>8638w13zwjmeb3pb4nk0age25ilri39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilmenau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102320</id>
    <revision>
      <id>1223776</id>
      <parentid>965201</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="344" sha1="t4jep6dl6lrcmpm6ui5qi62z3emty5r" xml:space="preserve">{{foarbetsjuttings}}

* '''Ilmenau''', in stêd yn de Ilm-Kreis, [[Turingen]], Dútslân
* [[Ilmenau (rivier)]], in sydrivier fan de [[Elbe]] yn [[Nedersaksen]], Dútslân.
* [[Ilmenau (gemeente)]], in gemeente yn it distrikt Luneburch, Leechsaksen.
* De Dútske namme foar [[Jordanow]]
* De Dútske namme foar [[Limanowa]]

{{neibetsjuttings}}</text>
      <sha1>t4jep6dl6lrcmpm6ui5qi62z3emty5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilmenau (rivier)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102329</id>
    <revision>
      <id>1223777</id>
      <parentid>1158124</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1114" sha1="kh0im0gvwiecggsbocjpy9h89cgxcvi" xml:space="preserve">[[File:Ilmenau Map.png|thumb|De rin fan de Ilmenau]]
De '''Ilmenau''' is in rivier besuden [[Hamburch]], [[Nedersaksen]] yn [[Dútslân]]. It is ien fan de sydrivieren fan de [[Elbe]]. 

De rivier ûntspringt op de [[Luneburger Heide]] op 35 meter hichte, súdlik fan [[Uelzen]] en mûnet út yn de [[Elbe]] by [[Winsen (Luhe)|Winsen]]. De Ilmenau is 107 km lang en syn ôfwetteringsgebiet omfiemet 2.852 km². De grutste plakken oan de Ilmenau binne Uelzen en [[Luneburch (stêd)|Luneburch]]. De stêd [[Ilmenau (stêd)|Ilmenau]] yn [[Turingen]] leit net oan de Ilmenau, mar oan de rivier [[Ilm (Turingen)|Ilm]].

Dizze rivier is fan Luneburch ôf foar 28.84 km te befarren, mar is hjoed de dei foar it ferfier oer wetter net mear fan folle belang. Wettersporters en boatsjeminsken brûke de rivier wol.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Ilmenau bei Uelzen.jpg|De Ilmenau ûnder Uelzen
File:Bad Bevensen - Brückenstraße - Ilmenau 03 ies.jpg|De Ilmenau yn Bad Bevensen
File:Lueneburg IMGP9256 wp.jpg|De Ilmenau yn Luneburch
&lt;/gallery&gt;
{{DEFAULTSORT:Ilmenau (riveer)}}

[[Kategory:Rivier yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>kh0im0gvwiecggsbocjpy9h89cgxcvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223778</id>
      <parentid>1223777</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="kx6tyzvhb82wx22cs1imgv25iexx76c" xml:space="preserve">[[File:Ilmenau Map.png|thumb|De rin fan de Ilmenau]]
De '''Ilmenau''' is in rivier besuden [[Hamburch]], [[Nedersaksen]] yn [[Dútslân]]. It is ien fan de sydrivieren fan de [[Elbe]]. 

De rivier ûntspringt op de [[Luneburger Heide]] op 35 meter hichte, súdlik fan [[Uelzen]] en mûnet út yn de [[Elbe]] by [[Winsen (Luhe)|Winsen]]. De Ilmenau is 107 km lang en syn ôfwetteringsgebiet omfiemet 2.852 km². De grutste plakken oan de Ilmenau binne Uelzen en [[Luneburch (stêd)|Luneburch]]. De stêd [[Ilmenau (stêd)|Ilmenau]] yn [[Tueringen]] leit net oan de Ilmenau, mar oan de rivier [[Ilm (Turingen)|Ilm]].

Dizze rivier is fan Luneburch ôf foar 28.84 km te befarren, mar is hjoed de dei foar it ferfier oer wetter net mear fan folle belang. Wettersporters en boatsjeminsken brûke de rivier wol.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Ilmenau bei Uelzen.jpg|De Ilmenau ûnder Uelzen
File:Bad Bevensen - Brückenstraße - Ilmenau 03 ies.jpg|De Ilmenau yn Bad Bevensen
File:Lueneburg IMGP9256 wp.jpg|De Ilmenau yn Luneburch
&lt;/gallery&gt;
{{DEFAULTSORT:Ilmenau (riveer)}}

[[Kategory:Rivier yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>kx6tyzvhb82wx22cs1imgv25iexx76c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tjitze Vogel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104614</id>
    <revision>
      <id>1223841</id>
      <parentid>1002990</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T09:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="gz5gcfx5m3syp3phl4kr38o5z239m1b" xml:space="preserve">'''Tjitze Vogel''' ([[De Gordyk]], [[13 juny]] [[1958]]) is in [[Nederlân]]sk [[kontrabas]]sist, [[tuba|tubaïst]], [[komponist]] en bandlieder yn de [[jazz]] en [[ymprovisearre muzyk]]; syn muzyk is in mjuks fan [[jazz]] en [[wrâldmuzyk]].

== Wurkpaad ==
Vogel is sûnt 1978 dwaande mei de jazz-muzyk en yn de jierren 1982-1988 studearre er oan it [[konservatoarium]] yn [[De Haach]]. Hy spile yn de bands fan [[Frank Grasso]] en [[Loek Dikker]] en begûn yn 1985 in eigen kwartet. Hy arbeide op mei [[Robert Jan Vermeulen]] en [[Nikos Tsilogiannis]] en rjochte ein jierren tachtich mei [[Paul Weiling]] de groep ''Four in One'' op. Teffens  wie er yn dy tiid oan 't wurk mei fluitist Mark Alban Lotz. Yn de jierren njoggentich foarme er de groep ''Vogelvijf'' (1991), mei wa't er in [[Kompaktskiif|cd]] opnaam dy't útbrocht waard op Vogel's eigen [[platelabel]] [[Loplop]]. Ek spile er mei yn de groepen fan ûnder oaren [[Akki Haak]] en [[Steven Kamperman]]. Yn 1997 rjochte Vogel syn ''VogelKwartet'' op, wêr't er in stikmannich albums mei makke.&lt;br&gt; 
Hy waard lid fan it Global Village Orchestra (fan 2001 ôf) en kaam mei Weiling mei de groep 'Ming principle', dy't [[Sina|Sineeske]] muzyk kombinearre mei westerske ymprovisearre muzyk (2003). Yn 2006 arbeide Vogel op 'e nij op mei Tsilogiannis, yn de groep 'Pan Project'. Yn 2007 sette er út ein mei it trio 'Hemelbestormers'.

Sûnt 2004 jout er les oan de [[Universiteit fan Utert]].

==Diskografy ==
In kar:

'''Vogelvijf:'''
* ''This Side Up'', Loplop

'''Vogelkwartet:'''
* ''Eggs in Basket'', Loplop, 1997
* ''South of No Border'', Loplop, 1999
* ''Come to Catch Your Voice'' (mei [[Jaap Blonk]]), Loplop, 2001
* ''De Keurcollectie'', Loplop, 2003

==Referinsje==
* [http://www.muziekencyclopedie.nl/action/entry/Tjitze+Vogel Biografy op Muziekencyclopedie.com]

{{DEFAULTSORT:Vogel, Tjitze}}
[[Kategory:Frysk komponist]]
[[Kategory:Frysk muzikant]]
[[Kategory:Nederlânsk komponist]]
[[Kategory:Nederlânsk muzikant]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne op De Gordyk]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1958]]</text>
      <sha1>gz5gcfx5m3syp3phl4kr38o5z239m1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hinte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110493</id>
    <revision>
      <id>1223792</id>
      <parentid>1079794</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="68yfhpmlckb57ed6q35e2l906gqgr2d" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd	
| namme                       = Hinte
| ôfbylding                   = Hinte in AUR.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Gemeente Hinte
| ynwennertal                 = 7.008 &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 48,06 km²	
| befolkingstichtens          = 146 / km²
| stêdekloft                  = 	
| hichte                    = 0 m
| lân                       = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Landkreis
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Landkreis Aurich]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 8 wenkearnen
| stifting                   = 
| postkoade                 = 
| tiidsône                  = [[UTC]]+1
| simmertiid                = UTC+2
| koördinaten               = 
| webside                   = [http://www.hinte.de/ Webstee fan de gemeente Hinte]
}}
[[File:ChurchHinte.jpg|thumb|left|Tsjerke fan Hinte]]
'''Hinte''' is in plak en gemeente yn [[East-Fryslân]], en heart ta de [[lânkring Auwerk]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. It plak Hinte leit 6&amp;nbsp;km noard fan [[Emden]] en 20&amp;nbsp;km súdwestlik fan de distriktshaadstêd [[Auwerk (stêd)|Auwerk]].

De earste skriftlike fernijing fan Hinte (''Hinuti'') wie om it jier [[1000]]. Yn [[1312]] wurdt it plak Hinte neamd. Hinte hie twa [[boargen]], te ferlykjen mei dy yn [[Grinslân]], dêr't de grutste fan noch bestiet en al sûnt 1567 troch deselde famylje bewenne wurdt.

==Geografy==
De gemeente Hinte grinzget oan [[Emden (Nedersaksen)|Emden]], [[Krummhörn]], [[Wirdum (Nedersaksen)|Wirdum]] (Samtgemeinde [[Brookmerlân]]) en [[Súdbrookmerlân]].

==Ekonomy==
It plak jildt as ekonomysk swak. Der is in lyts yndustryterrein. Fierders binne [[lânbou]] en [[toerisme]] fan belang. De measte ynwenners fan Hinte wurkje lykwols yn Emden.


[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>68yfhpmlckb57ed6q35e2l906gqgr2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Braak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122914</id>
    <revision>
      <id>1223794</id>
      <parentid>1013607</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="33tkyeo7de2arkuq0le16tkv8x9vd0u" xml:space="preserve">{{Foarbetsjuttings}}
* [[braak (ark)]], ark om [[flaaks]] te bewurkjen
* [[braak (grûnen)]], grûnen dy't net yn gebrûk binne
* [[Braak (Under-Weser)|Braak]] yn [[Nedersaksen]]
* Braak (Stormarn) yn [[Sleeswyk-Holstein]]

{{Neibetsjuttings}}
[[de:Braak_(Begriffsklärung)]]</text>
      <sha1>33tkyeo7de2arkuq0le16tkv8x9vd0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223795</id>
      <parentid>1223794</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="fbwl7xk7n414csyc5btaei5zay4w92a" xml:space="preserve">{{Foarbetsjuttings}}
* [[braak (ark)]], ark om [[flaaks]] te bewurkjen
* [[braak (grûnen)]], grûnen dy't net yn gebrûk binne
* [[Brake (Under-Weser)|Brake]] yn [[Nedersaksen]]
* Braak (Stormarn) yn [[Sleeswyk-Holstein]]

{{Neibetsjuttings}}
[[de:Braak_(Begriffsklärung)]]</text>
      <sha1>fbwl7xk7n414csyc5btaei5zay4w92a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kastiel De Essenburgh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149312</id>
    <revision>
      <id>1223674</id>
      <parentid>1191607</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T12:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5846" sha1="6bdfok2rf92hmfej5ye8n1pt8temctf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks kastiel
| namme                       = Kastiel De Essenburgh
| ôfbylding                   = Kastiel De Essenburgh.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Gelderland.svg|20px]] [[Gelderlân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = plak
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Hierden]] 
| adres                       = Zuiderzeestraatweg 199
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_21_31.64_N_5_41_50.29_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52°21' N 5°41' E}}
| stifter                     =
| stiftingsjier               =
| boujier                     = 1652
| ferneatiging                =
| hjoeddeiske steat           =
| type                        =
| boustyl                     = 
| hichte                      = 
| hjoeddeisk gebrûk           =
| tagonklikens                =
| bysûnderheden               =
| monumintale status          = [[File:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/20256 20256]
| webside                     = [https://www.kasteelessenburgh.com/ www.kasteelessenburgh.com]
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 52              
| lat_min                     = 21
| lat_sec                     = 31.64
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 50.29
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Kastiel De Essenburgh''' is in kastiel en lângoed yn 'e gemeente [[Harderwyk]] yn 'e provinsje [[Gelderlân]]. It kastiel stiet tusken de doarpen Hierden en Hulshorst.

== Skiednis ==
Alhoewol't by argeologysk ûndersyk gjin resten fan in earder gebou fûn binne, wurdt der troch guon oannommen dat er in midsiuwske foargonger west hat. Neffens de gevelstien fan it tsjintwurdige kastiel wie 1652 it jier dat it boud waard. Johan Coolwagen wie de opdrachtjouwer en besocht him mei it kastiel as statussymboal sa yn it Ridderskip fan Feluwe te wrotten. Dat slagge him lykwols net en hy moast lang om let it hûs oan syn skuldeaskers ferkeapje.  

Yn 'e rin fan 'e tiid ferwiksele it kastiel in pear kear fan skaai. De lêste eigner fan it Sandberg-skaai, dy't de lesten net mear drage koe, ferkocht it kastiel en lângoed tusken 1924 en 1927 en ornearre dat it kastiel tenei nea wer de namme 'Essenburg' drage mocht.

Yn 1929 waard it fertutearzge bouwurk oankocht troch de keunsthistoarikus dr. Johanna Suzanna de Jongh (1877-1946), widdo fan Adriaan Goekoop (1859-1914). Hja liet it kastiel renovearje en in gevelstien oanbringe mei de tekst ''Renovata anno 1929''. De keunsthistoarikus hold har oan 'e eask fan 'e lêste eigner en liet oan dy namme in &quot;h&quot; tafoegje, sadat it kastiel tsjintwurdich De Essenburgh hjit. Hja ferhûze yn 'e jierren út it kastiel nei Ginneken en der folge in skoft leechstân. 
[[Ofbyld:Premonstratinzersk kleastergebou by it kastiel De Essenburgh.jpg|thumb|left|It troch de premonstratinzerske bruorren as kleastergebou ferboude koetshûs.]]
Oan it begjin fan 'e [[Nazy-Dútslân|Dútske]] besetting fan ús lân brûkte de [[Wehrmacht]] it kastiel. Healwei de kriich waarden der âlden fan dagen en beheinde minsken út de kuststreken yn it kastiel ûnderbrocht. Sûnt 1944 wie de siler Bernard Carp (1901-1966) eigner. De lêste tiid fan 'e kriich brûkte de Hermann Goering Divyzje it kastiel. De oerheid naam it kastiel yn 1945 yn beslach en brûkte it foar de opfang fan dakleazen út [[Arnhim]]. Carp hie yn 'e kriich gearwurke mei de Dútsers, pykte út nei Súd-Afrika en waard by ferstek feroardiele. Nei 1947 stie it kastiel leech oant it yn 1950 ferkocht waard oan 'e [[Norbertinen]] fan 'e [[abdij fan Berne]] út it [[Noard-Brabân|Brabânske]] Heeswijk-Dinther.

It kastiel tsjinne no as priorij en de bruorren setten harren yn foar de opbou fan [[parochy]]'s op 'e [[Feluwe]] en de [[Suderseewurken|Iselmarpolders]] en it beboskjen fan 'e omjouwing. Sûnt 1977 wenje de bruorren fan 'e priorij allinne noch yn it yn 1959 ferboude koetshûs. De bruorren brûkten it kastiel as sintrum foar oplieding, jongereinwurk en Bibelstúdzje. Yn 1992 folge ek in fêstiging fan in mienskip foar froulju. Dy mienskip krige de namme Mariëngaard en wennet yn de nijbou út de jierren 1990 noardlik fan it kastiel.   

Sûnt 1965 wurdt it kastiel sels ferhierd oan in foarmingssintrum. It gebou wurdt hjoeddedei ek brûkt foar de eksploitaasje fan in hotel.

== Trivia ==
Yn 'e jierren 1921-1923 waard yn opdracht fan Cornelis Johannes Sandberg yn 'e buorskip Leuvenum by Ermelo in kopy fan De Essenburgh boud, sa't it der yn dy tiid útseach. It Hûs fan Leuvenum en De Essenburgh wiene beide yn it besit fan itselde skaai Sandberg.   

== Keppeling om utens ==
* [https://www.abdijvanberne.nl/priorij-de-essenburgh-hierden/ De priorij op de side fan de Abdij fan Berne]
* [https://www.abdijvanberne.nl/communiteit-mariengaard-hierden/ Mariengaard op de side fan de Abdij fan Berne]
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.kasteelessenburgh.com/upload/files/het-verhaal-van-een-landgoed.pdf PDF Het verhaal van een landgoed]
* [http://landgoedleuvenumdebannink.nl/ Side Lângoed Leuvenum, oproppen 26. april 2021]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Kasteel de Essenburgh|Kastiel de Essenburgh}}
}}
{{DEFAULTSORT:Essenburgh}}
[[Kategory:Bouwurk yn Harderwyk]] 
[[Kategory:Kastiel yn Gelderlân|Kastiel yn Gelderlân]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1652]]</text>
      <sha1>6bdfok2rf92hmfej5ye8n1pt8temctf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moormerland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153884</id>
    <revision>
      <id>1223787</id>
      <parentid>1219226</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8127" sha1="54m4w5hry3y74td8fvy5ecnzfdgncuw" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Moormerland
| ôfbylding                   = ChurchGandersum.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = [[Tsjerke fan Gandersum]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Wappen_Moormerland.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Moormerland}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 122.14 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 195 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 1 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 11 doarpen
| adres                       = Theodor-Heuss-Straße 12 26802 Moormerland
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_19_00_N_7_25_00_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 19' N, 7° 25' E&lt;/small&gt;}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 014
| postkoade                   = 26802
| netnûmer                    = 04954, 04945, 04924
| stifting                    = [[1972]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|31}} 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [https://www.moormerland.de/ www.moormerland.de]
| ôfbylding2                  = FehnkanalJheringsfehn7.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Feankanaal yn [[Jheringsfehn]]
| ôfbylding3                  = ChurchTergast.JPG
| ôfbyldingstekst3            = Tsjerke fan Tergast
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 19
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 25
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Moormerland in LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje Moormerland yn de lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Moormerland''' is in [[Einheitsgemeinde|ienheidsgemeente]] yn de [[lânkring Lier]] yn [[East-Fryslân]] dy't yn t ramt fan in [[gemeentlike weryndieling]] yn [[Nedersaksen]] [[1973]] út tsien fan oarsprong selsstannige doarpen foarme waard. Hy is mei {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Moormerland}} ynwenners foar Eastfyske en ek [[Nedersaksen|Nedersaksyske]] begripen in reedlik ticht befolke gemeente, dêr't er it tichts befolke yn it súdeasten, grinzgjend oan de stêd [[Lier (stêd)|Lier]], is. Hy is nei de stêd (''Kreisstadt'') Lier de twadgrutte gemeente yn de lânkring en nei [[Emden]], [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Lier (stêd)|Lier]] en [[Norden]], noch foar [[Wittmund (stêd)|Wittmund]], [[Weener]] en [[Wiesmoor]] de fyfde grutte gemeente yn [[Eastfryslân]]. It haadplak fan de gemeente is [[Warsingsfehn]].

== Skiednis ==
De namme Moormerland komt fan de âlde [[Fryske Goaen|Fryske goa]] '''Moarmerlân''' dy't yn de snuorje fan de [[Fryske Frijheid]] it gebiet fan de gemeente, mar ek dy fan de stêd Lier, de [[Samtgemeinde Hesel|gearwurkingsgemeente Hesel]] en de gemeenten [[Nortmoor]] en [[Filsum]] omfieme. It Moarmerlân wie it heitelân fan de [[Skaai (famylje)|skaai]] fan de [[haadling]]sfamylje [[Fokko Ukena|Ukena]] dy't yn de iere [[fyftjinde iuw]] in ynfloedrike rol yn de skiednis fan East-Fryslân spile hawwe. It goa is njonken [[Oerledingerlân]], [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] en [[Lengenerlân]] ien fan de fjouwer histoaryske [[lânskip]]pen fan de lânkring Lier. It doarp [[Oldersum]] wie in wichtich hannelsplak oan de [[Iems]] en waard bekend om it [[Oldersumer Kollokwium]], dat de oanset joech ta de [[reformaasje]] yn East-Fryslân

==Geografy ==
Moormerland leit noardlik fan de stêd Lier en wurdt yn it westen begrinzge troch de Iems. Oan dy rivier lizze âlde [[terpdoarp]]en lykas [[Rorichum]], [[Oldersum]] en [[Gandersum]]. Op 'e hichte fan it lêste doarp is der sûnt 2002 in keardaam yn de Iems (''Emsperrwerk''). Fierders bestiet it grutste part fan de gemeente út [[fean]]grûn dêr't in soad doarpsnammen fan ôflaat binne. De [[Bundesautobahn 31|A31]] rint troch de gemeente hinne.

== Ekonomy ==
De [[ekonomy]] fan de gemeente bestiet benammen út de [[lânbou]], [[toerisme]] en de middenstân, dy't bestiet út produksje, ambachten en hannelsûndernimmings. De gemeente is yn haadsaak in [[Forinsisme|forinzegemeente]] fan de oanbuorjende stêden [[Lier (stêd)|Lier]] en [[Emden]].

== Taal ==
Yn Moormerland wurdt it [[Eastfrysk Plat]], njonken it [[Heechdútsk]], sprutsen. Troch it flechtsjen fan [[Nederlân]]ske [[protestanten]] yn de tiid fan de [[Reformaasje]] waard it [[Nederlânsk]] ek in soad brûkt. Yn de herfoarme tsjerken fan de gemeente waard it Nederlânsk sels as fiertaal brûkt. Yn de [[njoggentjinde iuw]] oriïntearre East-Fryslân him folle mear op Dútslân en kamen der mear Dútsktalige dûmnys yn de tsjerken. Yn [[1936]] waard it Nederlânsk ûnder it [[nazy]]-bewâld sels ferbean. Hjoed-de-dei spilet it Nederlânsk amper in rol mear, mei útsûndering fan de ynfloed dy't it hân hie op it pleatslike dialekt.

It [[Platdútsk]], dêr't it Eastfrysk Plat ûnder falt, is hjoed-de-dei yn de gemeente ferankere. Tsjerketsjinsten en brulloften wurde wol yn it Platdútsk holden.

== Doarpen ==
[[Ofbyld:Hookswieke.jpg|thumb|270px|Histoarysk begraafplak by Jheringsfehn]]
De gemeente Moormerland bestiet út alve doarpsgebieten (''Ortschaften''):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! doarpsgebiet || ynwenners || byhearrende doarpen
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Warsingsfehn]] || 7593 || Warsingsfehnpolder, Rorichmoor
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Neermoor]] || 4641 || Neermoor-Kolonie
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Veenhusen]] || 3898 || Veenhusen-Kolonie
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Jheringsfehn]] || 2448 || – gjint –
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Oldersum]] || 1516 || – gjint –
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Boekzetelerfehn]] || 760 || Boekzeteler Hoek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Hatshausen]] || 576 || Ayenwolde, Büschersfehn, Königshoek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Tergast]] || 489 || – gjint –
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Rorichum]] || 424 || – gjint –
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Terborg (Moormerland)|Terborg]] || 109 || Sautelersiel
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Gandersum]] || 89 || – gjint –
|- align=&quot;right&quot; class=&quot;sortbottom hintergrundfarbe5&quot; style=&quot;border-top:3px double gray;&quot;
! align=&quot;left&quot;| Gesamt || 22.543 || —
|}

== Gearstalling gemeenteried ==
De gemeenteried bestiet út 34 keazen leden, plus in sit foar de keazen boargemaster. De ried bestiet sûnt de ferkiezings op 12 septimber 2021:  

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Partij
!2021
!2016
|-
|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] || 15 || 16
|-
|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] || 10 || 12
|-
| Freie Wählergemeinschaft Moormerland (WML) || 4 || 1
|-
|[[Bündnis 90/Die Grünen]] || 4 || 3
|-
| [[Freie Demokratische Partei|FDP]] || 1 || 1
|}

== Keppeling om utens ==
* [http://www.moormerland.de/ Offisjele side fan de gemeente]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|Moormerland}}
{{Koördinaten|53_19_00_N_7_25_00_E_type:city_zoom:12_region:DE|53° 19' NB, 7° 25' EL}}
{{Moormerland}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Moormerland|Moormerland]]
[[Kategory:Gemeente yn Lier (distrikt)]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1973]]</text>
      <sha1>54m4w5hry3y74td8fvy5ecnzfdgncuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iemstunnel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154529</id>
    <revision>
      <id>1223804</id>
      <parentid>1064090</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3010" sha1="tbspoyuwva204wm3wcjg87ipd0tnech" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bouwurk
| namme                       = Iemstunnel &lt;br&gt; ''Emstunnel''
| ôfbylding                   = Flug_Leer_nach_Emden_2010_148.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Loftfoto fan de Iemstunnel
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Lier (stêd)|Lier]]
| adres                       = 
| koördinaten                 = 
| type bouwurk                = tunnel
| subtype                     = 
| keatling                    = 
| boujier                     = 1989
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| oerbrêget                   = 
| tunnelet ûnder              = [[Iems]]
| wei of spoar                = [[Bundesautobahn 31|A31]]
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| hichte                      = 
| lingte                      = 945 m
| breedte                     = 
| draachkrêft                 = 
| oerflak                     = 
| tal ferdjippings            = 
| tal keamers                 = 
| kapasiteit                  = 
| kosten                      = 
| webside                     = 
}}
De '''Iemstunnel''' ([[Dútsk]]: ''Emstunnel'') is in 945 meter lange, út twa buizen besteande tunnel tusken de stêd [[Lier (stêd)|Lier]] en [[Jemgum]] yn [[East-Fryslân]] ûnder de rivier de [[Iems]] troch yn de Dútske [[Bundesautobahn 31|A31]] fan [[Emden]] oer Lier nei [[Bottrop]].

== Skiednis ==
Doel fan de bou fan de tunnel wie it ferbetterjen fan de ferkearsynfrastruktuer yn [[Eastfryslân]] en syn ekonomyske mulpunten [[Emden]] en [[Lier (stêd)|Lier]] mei in bettere ferbining mei it [[Ruhrgebiet]]. Tagelyk waard de east-west ferbining fan de [[Nederlân]]ske [[Rykswei 7|A7]] fan [[Grins (stêd)|Grins]] ôf oer de [[Bundesautobahn 28|A28]] nei [[Aldenburch]] en [[Bremen]] ferbettere.

De Iemstunnel waard fan 1984 oant 1989 boud en op [[6 oktober]] [[1989]] waard er oplevere. 

== Nijsgjirrich ==
Nei de [[Elbetunnel]] yn [[Hamburch]] wie de Iemstunnel de twadde tunnel yn it [[Noard-Dútslân|Noarddútske]] riviermûningsgebiet dy't oanlein waard. Brêgen wiene foar hege skippen net gaadlik. Yn it gefal fan de Iemstunnel soene de plesierskippen fan de [[Meyer Werft]] yn [[Papenburch]] te grut west hawwe.

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Emstunnel}}
* [http://www.strassenbau.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=21153&amp;article_id=78139&amp;_psmand=135 Straßenbauamt Oldenburg oer de Iemstunnel]

[[Kategory:Jemgum]]
[[Kategory:Bouwurk yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Tunnel yn Dútslân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1989]]</text>
      <sha1>tbspoyuwva204wm3wcjg87ipd0tnech</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Timmel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154601</id>
    <revision>
      <id>1223799</id>
      <parentid>1203366</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7222" sha1="tbzsrv5pdha7hcm7wctajnksz57bwyg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd	
| namme                       = Timmel
| ôfbylding                   = Seefahrtsschule-Timmel-msu-2021-8767-.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = De eardere seefeartskoalle
| ynwennertal                 = 998 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 11,86 km²	
| befolkingstichtens          = 84 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                    = 3 m
| lân                       = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|15px]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] 
| bestjoerlike ienheid 3     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[File:DEU Grossefehn COA.svg|20px]] [[Großefehn]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                 = 26629
| tiidsône                  = 
| simmertiid                = 
| koördinaten               =  53° 30′ 0″ NB, 7° 22′ 12″ EL
| webside                   = 
}}
[[Ofbyld:Timmel (Großefehn), Petrus-und-Paulus-Kirche (14).jpg|thumb|Tsjerke]]
[[Ofbyld:SportbooteTimmel.JPG|thumb|Jachthaven]]
[[Ofbyld:Fehntjer Tief 3281.jpg|thumb|Feantsjer Djip]]
'''Timmel''' is in doarp yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. Bestjoerlik makket it plak diel út fan de gemeente [[Großefehn]], lizzend yn de [[Landkreis Aurich]] yn [[East-Fryslân]]. It doarp hat de status fan ''Luftkurort''.

== Skiednis ==
Timmel leit súdlik fan Westgroßefehn op in sânrêch yn it feangebiet fan East-Fryslân. Ut argeologyske fynsten docht bliken dat de âldste langhuzen om 700 boud waarden. Se waarden boud om in sânrêch dy't mei it Feantsjer Djip ferbûn wie mei de [[Iems]]. It doarp wurdt om 900 hinne neamd yn akten fan it [[kleaster Werden]]. Om 1200 oere hinne wurdt in foarwurk stichte troch it [[kleaster Klaarkamp]]. It foarwurk falt letter ûnder de [[Abdij fan Ihlow]] in dochterkleaster fan [[Aduard]], dat sels in dochterkleaster fan Klaarkamp wie. 

De hjoeddeistige doarpstsjerke, de Petrus- en Paulustsjerke, stamt út it jier [[1736]]. Earder hie it doarp in houten tsjerke út de tolfde iuw en in stiennen foargonger út de trettjinde iuw. Dy tsjerke wie swier skansearre rekke doe 't it doarp troch de [[Krystfloed fan 1717]] suver fuortfage wie, en it lân der omhinne jierrenlang troch fersilting ûnbrûkber west hie. Yn de [[Frânske tiid]] kamen de manlju fan it doarp, benammen de skippers, yn it jier [[1811]] yn opstân tsjin de konskripsje, de twongen tsjinstplicht yn de legers fan it Frankryk fan [[Napoleon Bonaparte]]. Dy joech persoanlik it befel ta hurd yngripen: ien fan de skippers krige de deastraf, sawat 300 oaren waarden yn 'e ketens nei Frânske havenstêden deportearre. Oft sy East-Fryslân ea wersjoen hawwe, is ûnbekend. 

It doarp hie yn de jierren 1846-1918 in seefeartskoalle. Oanlieding foar de bou wie it grutte oantal oanfarrings op de feankanalen en oare binnenwetters, wat yn it foarste plak lei oan de breklike nautyske kennis fan de skippers út de streek. Bekend is, dat it doarp yn de 18e en 19e iuw in pear kapteins telde, dy't op grutte, seegeande skippen fearn hawwe. 

Yn [[1940]] kamen sa'n 30 kriichsfinzenen nei Timmel. Sy wienen fan Frânske en Belgyske komôf en moasten earst yn in skuorre en letter yn 'e seefeartskoalle sliepe. Dêrneist kamen in ûnbekend oantal Poalske en Russyske twangarbeiders nei it doarp ta. Hja moasten by de boeren arbeidzje. Yn 1945 waarden alle brêgen troch de weromlûkende [[Wehrmacht]] opblaasd. Om it doarp hinne waard hjir en dêr sketten, mar it doarp sels foel sûnder in skot te lossen yn hannen fan de Kanadezen.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:300 till:1100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:300 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1751 from:start till:323 text:323 
 bar:1795 from:start till:365 text:365
 bar:1848 from:start till:455 text:455
 bar:1905 from:start till:540 text:540
 bar:1933 from:start till:594 text:594
 bar:1939 from:start till:569 text:569
 bar:1946 from:start till:754 text:754
 bar:1962 from:start till:634 text:634
 bar:1972 from:start till:683 text:683
 bar:2005 from:start till:905 text:905
 bar:2020 from:start till:998 text:998

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan Timmel
&lt;/timeline&gt;

== Toerisme en natoer ==
Yn it doarp hat it toerisme yn de lêste desennia in opgong makke. Yn it foarste plak is der, fuort súdwestlik fan it doarp, de 25 bunder grutte rekreaasjeplasse [[Timmeler Mar]] mei strânfasiliteiten en in camping. Fierder leit it doarp oan ferskate fyts- en kuierrûtes. Foar leafhawwers fan 'e hynstesport hat it doarp oan 'e easkant in grutte maneezje mei stadion, dêr't gauris ek oare eveneminten organisearre wurde. Toeristen, ek begjinners en bern, kinne der hynsterydlessen nimme. Ferspraat troch it doarp hinne steane frijwat histoaryske bouwurken, wêrûnder de eardere seefeartskoalle (1862) en in stikmannich Gulfhäuser, pleatsen fan it Oldamtster type. By dy bouwurken lâns is in koarte, toeristyske rûte útset.

De Timmelar Mar is yn it suden ferbûn mei de [[Boekzeteler Mar]], dy't lykwols diel is fan de buorgemeente [[Moormerlân]] yn de [[Landkreis Leer]]. De 14 bunder grutte Boekzeteler Mar is in ûndjippe feanmar. De mar en de iggen deromhinne binne natoergebiet en ferbean foar boaten. Oan de westkant stiet de Timmeler mar yn ferbining mei it Feantsjer Djip (Fehntjer Tief), in slingerjende wetterstream dy't nei it westen oan [[Emden]] ta rint. Noardeastlik fan it doarp leit de Frouljusmar (Frauenmeer), in âlde [[pingo]].

== Skriuwerij oer Timmel ==
* Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''. Timmel 1986
* Gerhard Meyer: ''Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2''. Utjouwerij [[Ostfriesische Landschaft]], [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] 1987
* Wilhelm Lienstromberg: ''Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009
* Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u.&amp;nbsp;a.: ''Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte''. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat}}
* [http://www.timmel.net/ Webside fan it doarp]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beskriuwing fan Timmel] yn de histoaryske doarpsdatabank fan de [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]

[[Kategory:Großefehn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]</text>
      <sha1>tbzsrv5pdha7hcm7wctajnksz57bwyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westoverledingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154728</id>
    <revision>
      <id>1223802</id>
      <parentid>1219220</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26694" sha1="8z4xh3z94yyh4qyjxw2b2tebvh03mgp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Westoverledingen
| ôfbylding                   = Westoverledingen_-_Marker_Mühlenweg_-_Mühle_01_ies.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Mûne yn [[Mitling-Mark]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge_Westoverledingen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU Westoverledingen COA.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Westoverledingen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 112,1 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 191 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = -1 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 12 doarpen
| adres                       = Bahnhofstraße 18 26810 Westoverledingen
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_9_0_N_07_28_0_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 9' NB, 07° 28' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 022
| postkoade                   = 26802
| netnûmer                    = 04955, 04961, 04951
| stifting                    = [[1972]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|70}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|438}}
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.westoverledingen.de/ www.westoverledingen.de]
| ôfbylding2                  = Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Mûning fan de Leda yn de Iems
| ôfbylding3                  = Eems bij Weener.JPG
| ôfbyldingstekst3            = Iems fan de haven fan [[Weener]] ôf sjoen, mei oan de oare kant de rivierdyk fan Westoverledingen
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Westoverledingen in LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Westoverledingen yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Westoverledingen''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Westooverläiden'') is in [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[lânkring Lier]] yn [[East-Fryslân]], yn it noardwesten fan de [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. Hy foarmet it westlike part fan de âlde [[Fryske Goaen|Fryske goa]] [[Oerledingerlân]], en wurdt yn it noarden en westen troch rivieren begrinzge. Yn it westen mei de [[Iems]] mei 18 km lang, yn it noarden oan de [[Leda]]. De gemeente leit tusken de distriktshaadstêd [[Lier (stêd)|Lier]] en de stêd [[Papenburch]] yn de oanswettende lânkring [[Iemslân]]. It haadplak is [[Ihrhove]].

Mei {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Westoverledingen}} ynwenners is Westoverledingen de sângrutte gemeente yn [[Eastfryslân]]. De ynwenners binne ferspraat oer likernôch 112 km². De gemeente waard yn it ramt fan de [[gemeentlike weryndieling]] yn Nedersaksen yn 1973 foarme. Sûnt dy weryndieling woeks it ynwennertal mei likernôch 5000 ynwenners.

Ekonomysk sjoen is de [[lânbou]], en benammen de [[melkfeehâlderij]] de wichtichste rol yn de gemeente. Ek it toerisme spilet in rol. De gemeente is in [[Forinsisme|forinzegemeente]] fan de oanbuorjende stêden Lier en Papenburch.

Ta de kulturele erfenis hearre fiif [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] en ien [[Gotyk|goatyske]] tsjerke. De âldste binne de [[tsjerke fan Esklum]] en de [[Grifformearde tsjerke (Ihrove)|grifformearde tsjerke]] fan Ihrhove út it midden fan de trettjinde iuw. Boppedat binne der twa histoaryske mûnen en in stikmannich histoaryske hûzen, wêrfan allegear [[Eastfryske pleats]]en.

== Geografy == 
De gemeente leit yn it uterste suden fan [[East-Fryslân]], tusken de stêden [[Lier (stêd)|Lier]] en [[Papenburch]]. Hy foarmet mei de gemeenten [[Rhauderfehn]] en [[Ostrhauderfehn]] de histoaryske [[Fryske Goaen|Fryske goa]] [[Oerledingerlân]]. Westoverledingen bestiet út in grut tal feandoarpen, en oan de west- en noardkant guon lytse [[terp]]- en dyk[[streekdoarp]]en yn it [[polder]]gea by de [[Iems]] en [[Leda]] del. It [[fean]]gea wurdt op in soad plakken skaaimerke troch in [[kûlisselânskip]].

=== Oangrinzgjende gemeenten ===
* yn it westen, oer de Iems: [[Weener]]
* yn it noarden: [[Lier (stêd)|Lier]]
* yn it suden: [[Papenburch]]
* yn it easten: [[Rhauderfehn]] en, justjes fierderop, [[Ostrhauderfehn]]

== Bestjoerlike yndieling == 
De gemeente bestiet út de tolve kearnen (''[[Ortschaft]]en''), foar 1973 selsstannige gemeenten, mei ynwennertallen fan 31 desimber 2020&lt;ref&gt;https://www.westoverledingen.de/gemeinde/zahlen-daten-fakten/bevoelkerung&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;toptextcells&quot;
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kearn
! Ynwenners
|-
| [[Völlen]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 5771
|-
| [[Flachsmeer]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 4737
|-
| [[Ihrhove]]&lt;br&gt; (haadplak) ||style=&quot;text-align:right&quot;| 3626
|-
| [[Steenfelde]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 2254
|-
| [[Ihren]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 1968
|-
| [[Großwolde]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 1670
|-
| [[Folmhusen]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 584
|-
| [[Breinermoor]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 325
|-
| [[Esklum]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 187
|-
| [[Mitling-Mark]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 168
|-
| [[Grotegaste]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 116
|-
| [[Driever]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| 108
|}
|}

De measte fan dy kearnen lizze op in [[Geast (sân)|geastrêch]] yn it westlike part fan de gemeente, en op it [[rivierklaai]]gebiet by de Iems en Leda del. Njonken de kearnen binne der noch lytsere doarpen ''[[Ortsteil]]e'', dy't ûnder de kearnen falle: [[Großwolderfeld]], [[Völlenerkönigsfehn]] en [[Völlenerfehn]]. 

De doarpstypen hingje fan de [[grûnsoarte]] ôf. Op it rivierklaaigebied lizze [[terp]]doarpen, op de geatrêch lizze [[komdoarp]]en en op it [[fean]]grûn lizze [[streekdoarp]]en.

== Skiednis ==
=== Namme ===
Yn de âlde Fryske lannen hie it gebiet om [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] hinne, dêr't de [[Upstalbeam]] wie in sintrale bestjoersfunksje. Ut it [[Auwerkerlân]] wei sjoen, wie it gebiet (oan de) oer(kant) de rivier de Leda - [[Oerledingerlân]]. Fan dat âlde Oerledingerlân foarmet de hjoeddeistige gemeente it westlike part.

=== Oant 1000 ===
Mooglik rûn oer de [[Geast (sân)|geastrêch]] om [[8000 f.Kr.]] in troch minsken gauris brûkte fuotpaad. Yn it [[Neolitikum]] en de [[brûnstiid]] wie it gebiet foar in part bewenne. Yn de omkriten fan [[Völlen]] is troch [[argeology]]sk ûndersyk de oanwêzigens fan in [[Sjauken|Sjaukyske]] delsetting fûn, mooglik út de earste twa iuwen fan de jiertelling. De Sjauken waarden neitiids troch de [[Friezen]] ferdreaun of assimilearre. Ut dy tiid wei komme de âldste [[terp]]en, dêr ''Wurten'' neamd.

=== 1000 - 1400 ===
[[Ofbyld:Friesische Seelande um 1300.png|thumb|Fryslân tusken Fly en Weser om 1300 hinne]]
It gebiet kaam nei it ferstjerren fan [[Karel de Grutte]] yn in oan de [[Saksen (folk)|Saksen]] yn lien jûne goa, ''Emsgau'', te lizzen. De bestie út de lettere [[Fryske Goaen|Fryske goaen]] [[Oerledingerlân]], [[Moarmerlân]], [[Lengenerlân]] en [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]. Fan om [[1000]] hinne ôf waard mei it oanlizzen fan de earste [[dyk|diken]] úteinset. De ienigens tusken de dêroan wurkjende manlju wurdt sjoen as ien fan de oarsaken fan de oandriuw fan de lettere [[Fryske Frijheid]]. Fan [[1284]] oant [[1566]] bestie foar it lettere [[Leerort]] oer, by it [[gearrin]]nen fan de [[Leda]] en de [[Iems]], de [[kommanderije Muhde]] (fan it [[Aldfrysk]]e ''mutha'', dat &quot;mûning&quot; betsjut), in [[kommanderije]] fan de [[Johanniteroarder]]. Dêrnei folgen der stiftingen fan [[karspel]]s, dêr't de tsjerken fan bewarre bleaun binne. It tiidrek fan bloeien duorre lykwols net lang. Yn de [[fjirtjinde iuw]] stige wrâldwiid it wetterspegel, dêr't troch oerstreamings de bewenners fierder it lân yn twongen waarden te ferhûzjen. De [[Sint-Marsellusfloed (1362)|Sint-Marsellusfloed]] fan [[1362]] en de [[pest]] fan om [[1350]] hinne joegen in grutte slach.

=== 1400 - 1744 ===
[[Ofbyld:Ostfriesland um 1300.png|thumb|left|Eastfryslân ûnder de haadlingen]]
[[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|Greve Edzard I fan Eastfryslân]]
[[Ofbyld:Kloster Muhde.jpg|thumb|Pleatsen op it plak fan de eardere [[kommanderije Muhde]]]]
Oan de ein fan de fjirtjinde en it begjin fan de fyftjinde iuw krigen de [[haadling]]en, sa as de famylje [[Tom Brok]], út oare Fryske goaen wei, it Oerledingerlân hieltyd mear ûnder harren ynfloed. Hja bestriden inoar lykwols om harren eigen machtsgebieten út te wreidzjen. Nei de tsierderijen tusken de [[Skieringers]] en [[Fetkeapers]] en de [[Grutte Fryske Oarloch]] (1413-1422) dy't mei de [[Soen fan Grins]] einige, waard [[Fokko Ukena]] de foaroansteande figuer. Ynearsten wie er in bûnsmaat fan Tom Broks, mar fersloech Ukena mei syn manlju Tom Brock yn de [[Slach op de Wylde Ikkers]] yn [[1427]]. Ukena syn macht duorre lykwols net lang, want in koälysje ûnder lieding fan Edzard [[Sirksena]] kearde him tsjin Ukena en fersloech him stikmannich kear, sa't dy yn [[1432]] út Lier wei dreaun waard. Yn [[1464]] waard [[Ulrik Sirksena]], dy't sûnt [[1441]] de machtichste man yn East-Fryslân wie, troch keizer [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] nei it beteljen fan in grouwe jildsom ta [[ryksgreve]] makke. Dêrmei begûn winliken it [[Greefskip Eastfryslân]], dat oant [[1744]] bestean soe. Greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] liet yn [[1495]] de súdgrins fan syn gebiet fersterkje troch it bouwen fan de [[Stins Bunderhee]] en in fersterke dyk by [[Völlen]], foar it Múnsterske [[Papenburch]] oer.

Yn it begjin fan de [[sechtjinde iuw]] kaam de [[Reformaasje]] nei Eastfryslân ta. Der ûntstiene [[Kalvinisme|kalvinistyske]] en [[lutherske]] tsjerkemienskippen. Oars as yn omlizzende gebieten waarden groepen fan oare tsjerken as dy fan de lânshear mar sa sa tastien. Yn dy snuorje waard [[Völlenerfehn]] as earste [[feanterij]]doarp stifte.

Yn de [[Tritichjierrige Kriich]] hie it gebiet net al te bot te lijen, dochs waard sa no en dan beset troch troepen fan ferskate tsierende partijen. Yn [[1622]] waard it gebiet beset troch troepen fan [[Peter Ernst II fan Mansfeld]], êr't de befolking tige ûnder te lijen krige, sa as swiere skattings dy't se opbringe moasten.

=== 1744 - 1933 ===
Yn [[1744]] foel Eastfryslân troch erfenis oan [[Prusen]]. Dy setten de [[lânoanmakkerij]]en troch en de earste feankoloanjes ûntstiene. Oant let yn de [[njoggentjinde iuw]] waard [[boekweet]] as iennich lânbougewaaks brûkt foar de feanbrânkultuer, mar brocht lykwols net folle op. It ferbouwen fan flaaks yn in wetterryk gebiet bliek folle mear op te bringen. Dêrtroch ûntstie de koloanje [[Flachsmeer]]. Nei de delslach fan [[Napoleon Bonaparte]], dy't it gebiet fan [[1806]] oant [[1810]] ûnder syn marionetteteat [[Keninkryk Hollân]], en dêrnei yn it [[Earste Frânske Keizerryk]] anneksearre, kaam it gebiet yn [[1815]] by it nije [[Keninkryk Hannover]]. Yn [[1825]] hie it gebiet te lijen fan de [[Stoarmfloed fan 1825]], dêr't stikmannich minsken en bisten by omkamen.

Yn [[1846]] ûntstiene yn it gebiet lytse mar ynfloedrike [[Baptisme|baptiste]]gemeenten. Yn [[1855]] krige it gebiet oansluting op it spoarwegenet. Om [[1860]] hinne fêstigen folgelingen fan de [[Grinslân]]ske [[dûmny]] [[Hendrik de Cock]] harren dêre en stiften (yn 1860 yn Ihrhove) ''altreformierte'' tsjerkemienskippen.

Fan [[1871]] wie it gebiet part fan it [[Dútske Keizerryk]]. Yn [[1876]] waard it spoar fan Lier nei it Grinslânske [[Nijeskâns]] iepene. Dy line krúst sûnt doe op stasjon Ihrhove de line Emden-Múnster. Dêrtroch krige Ihrhove in koarte bloeitiid, sa as regelmjittige bûter- en feemerken.

Yn de [[Earste Wrâldkriich]] wie der by [[Großwolde]] in lytse wurkkamp, dêr't 65 Russyske kriichsfinzenen ûnder strieminne tastân in stik [[fean]] fan 999 hektare oanmeitsje moasten.

=== Nazytiid (1933-1945) ===
De lutherske dûmny fan de [[tsjerke fan Steenfelde]], Eilhard Aden, wie ein [[1933]] ien fan de meast warbere fertsjintwurdigers fan de ''[[Bekennende Kirche]]'' dy't him foel tsjin de nazytsjerke [[Dútske Kristenen]] útspriek.

Yn de doarpen fan Westoverledingen wennen stikmannich [[Joaden]], en in grutter tal [[Kommunisme|kommunisten]], dy't it slachtoffer waarden fan foele ferfolgings troch de [[Nazy|nazys]]. Guon waarden troch [[SS]]'ers út harren hûzen wei skuord en yn wurk- en [[konsintraasjekamp]]en fan de [[Iemslânkampen]] opsletten. Ek waarden der yn de [[Twadde Wrâldkriich]] twangwurkers út besette lannen wei as, almeast boerefeinten yn de omkriten, oan it wurk set.

It doarp [[Steenfelde]] krige te lijen ûnder de oanfallen fan de [[Alliearden]] op Lier.

=== Nei de Twadde Wrâldkriich ===
[[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7022.jpg|thumb|De [[Friezebrêge]], in stielen konstruksje fan 1951/52 dy't de âlde draaibrêge fan 1876 ferfong]]
[[Ofbyld:380-kV-Ems-Freileitungskreuzung IMGP0026.jpg|thumb|De 380 k.F. heechspanningslieding nei't de mêsten ferhege waarden fan 84 ta 110 meter]]
[[Ofbyld:Friesenbrücke2015-III.JPG|thumb|De Friezebrêge nei de botsing fan it frachtskip ''Emsmoon'']]
Nei de kriich wie der grutte wurkleazens yn de it gebiet, benammen troch it modernisearjen yn de [[lânbou]]. Fan [[1957]] oant [[1984]] brocht de typemasinefabryk ''Olympia'' yn Lier mei likernôch 2.700 wurkplakken in tydlik oplibjen fan de gemeente.

By de [[stoarmfloed fan 1962]] kamen gjin minsken om it libben, mar late wol ta grutte skea. Om't de Iemsdyk trochbriek, strûpte it doarp [[Völlen]] ûnder wetter.

Op de lette jûn fan 4 novimber 2006 wie der in grutte stroomsteuring. Op de hichte fan [[Mitling-Mark]] rint in tige wichtige 380 kilofolt heechspanningslieding oer de Iems hinne. In op de [[Meyer-Werft]] yn [[Papenburch]] boud skip wie al safierhinne dien dat er nei see fersleept wurde moast. Hy koe lykwols net feilich genôch ûnder dy, doe 84 meter hege, stroomkabels troch. Dêrom waard, sa't de skipswerf twa moanne earder al mei de netwurkbehearders ôfpraat hie, de stroom ûtskeakele wurde. Dêrby rûn it ien en oare ferkeard. Ferskate lannen yn Jeropa sieten doe wol oant twa oere langer sûnder stroom. Nei de steuring waard de heechspanningslieding oanpast en oant 110 meter ferhege.

Op de jûn jan 3 desimber 2015 botste westlik fan [[Ihrhove]] in frachtskip, ''Emsmoon'', de [[Friezebrêge]] oer de Iems, dêr't it spoar fan Lier nei [[Grins (stêd)|Grins]] oerhinne rint. Dy brêge rekke dêrtroch sa swier skansearre dat er fuortendaliks net wer opholpen wurde koe. Koart skoftke letter waarden de skansearre parten fan de brêge út de Iems wei helle, sa't it skipfeartferkear wer trochgean koe. It oerlizzen fan it ferfangen fan de brêge rûn jierrenlang troch. Neffens de lêste planning (septimber 2021) troch de [[Deutsche Bahn]] komt der in kombinearre hef- en draaibrêge. Oer de, fan 2022-2024 fannijs te bouwen, brêge komt in spoarwei mei in inkelde baan, mei dêrnjonken, lykas foar 2015, in fuot- en fytspaad.

=== Foarmjen fan de gemeente ===
Op 1 jannewaris 1973, yn it ramt fan in [[gemeentlike weryndieling]] yn [[Nedersaksen]], waarden de tolve gemeenten, hjoed-de-dei ''[[Ortschaft]]en'', [[Breinermoor]], [[Driever]], [[Esklum]] [[Flachsmeer]], [[Folmhusen]], [[Großwolde]], [[Grotegaste]], [[Ihren]], [[Ihrhove]], [[Mitling-Mark]], [[Steenfelde]] en [[Völlen]] ta de gemeente Westoverledingen fusearre. De nije gemeente waard nei it westlike part fan it âlde Oerledingerlân neamd. Ek yn oare parten fan Eastfryslân waarden nammen fan âlde goaen fannijs brûkt foar nij foarme gemeenten.

Op 1 july 1974 waard in gebiet mei 100 ynwenners oan de stêd Papenburch ôfstien.

== Untwikkeling ynwenners ==
Mei syn 21.423 ynwenners op 111,9&amp;nbsp;km² is Westoverledingen neffens Eastfryske en Nedersaksyske begripen reedlok ticht befolke, mei in befolkingstichtens fan 191&amp;nbsp;/km² foar 147&amp;nbsp;/km² yn Eastfryslân, en 166&amp;nbsp;/km² yn Nedersaksen oer. Lykwols ferlike mei dy fan de Bûnsrepublyk, 229&amp;nbsp;/km², is er reedlik leech. 

[[Ofbyld:Einwohnerentwicklung von Westoverledingen.svg|right|400px|Untjouwing ynwennertal fan Westoverledingen fan 1961 oant 2016]]
{|  class=&quot;toptextcells&quot;
|+ '''Untjouwing ynwenners&lt;br /&gt;tusken 1961 en 2017'''
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier !! Ynwenners
|-
| 1961 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 13.033
|-
| 1970 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 14.911
|-
| 1973 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 15.300
|-
| 1975 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 15.264
|-
| 1980 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 15.443
|-
| 1985 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 15.836
|-
| 1990 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 16.839
|-
| 1995 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 18.139
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier !! Ynwenners
|-
| 2000 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 19.433
|-
| 2005 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 20.091
|-
| 2010 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 19.828
|-
| 2011 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 19.822
|-
| 2015 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 20.482
|-
| 2016 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 20.775
|-
| 2017 ||style=&quot;text-align:right&quot;| 20.912
|}
|}

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:ChurchEsklum.JPG|thumb|Tsjerke fan Esklum]]
[[Ofbyld:ChurchFlachsmeerCathStBernhard.jpg|thumb|Sint-Bernardustsjerke fan Flachsmeer]]
[[Ofbyld:SchulmuseumFolmhusen951.jpg|thumb|Skoalmuseum fan Folmhusen]]
*Yn de gemeente steane, lykas oeral yn [[East-Fryslân]], in tal, meast midsiuwske, lytse doarpstsjerken, dy't fan kultuerhistoarysk belang binne:
** [[Tsjerke fan Esklum]] (mid 13e iuw)
** [[Grifformearde tsjerke (Ihrhove)]] (mid 13e iuw)
** [[Tsjerke fan Mitling-Mark]] (13e iuw, oarspronklik hearrend ta in kleaster)
** [[Tsjerke fan Steenfelde]] (13e of 14e iuw)
** [[Tsjerke fan Großwolde]] (mid 14e iuw)
** [[Petrus en Paulustsjerke (Völlen)]] (begjin 15e iuw)
** [[H.H. Sebastiaan- en Finsensiustsjerke (Breinermoor)]] ( ein 18e iuw)
** [[Jehannes de Dopertsjerke (Grotegaste)]] (begjin 19e iuw)
** [[Kristustsjerke (Völlenerkönigsfehn)]], boujier [[1907]]
** [[Grifformearde tsjerke (Ihrenerfeld)]], bouier 1907/08
** Yn Ihren is de baptistyske kapel út [[1854]] yn [[1977]] ynboud yn in tsjerklik ''gemeentesintrum'', dat ek foar net-tsjerklike feesten en partijen brûkt wurde kin.
** Yn Flachsmeer stiet de iennige histoaryske roomsk-katolike tsjerke fan de gemeente. Dy Sint-Bernardustsjerke waard yn [[1860]] boud.
*Yn de gemeente steane guon âlde wynmûnen. Dy fan ''Mitling-Mark'', de iennige dy't te sjen is, hat in bakkerijmuseum.
*By de Iems del lizze guon lytse natuerreservaten, benammen [[sompelân]] en greidreservaten foar de fûgelstân.
*Foar de deirekreaasje en wettersport binne trije lytse marren ta rekreaasjemarren omfoarme. It grutste dêrfan leit op itt terrein fan it fakânsje- en rekreaasjepark ''Am Emsdeich'', healwei Ihrhove en de Eems by Grotegaste.
*Oar:
** it ''Eastfrysk skoalmuseum'' fan Folmhusen
** it lytse [[iepenloftmuseum]] yn it fakânsjepark ''Am Emsdeich'', dêr't de museumpleats (type: [[Eastfryske pleats]]) fan ''Neemann'' by heart.

== Polityk ==
[[Ofbyld:RathausIhrhove944.jpg|thumb|Gemeentehûs yn Ihrhove]]
De gemeenteried fan Westoverledingen hat 32 sitten. Boargemaster is sûnt 1 novimber 2016 de partijleaze Theodor Douwes. De sit ferdieling is sûnt de ferkiezings fan 12 septimber 2021 sa:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Partij
! Oandiel stimmen
! Tal sitten
! Feroaring stimmen
! Feroaring sitten
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] || 49,0 % || 16 || +1,0 % || 0
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] || 26,0 % || 8 || −4,8 % || −2
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Bündnis 90/Die Grünen|Grüne]] || 10,9 % || 3 || +3,9 % || +1
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| MOIN || 7,3 % || 2 || −2,6 % || −1
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| dieBasis || 2,5 % || 1 ||  + 2,5 % || +1
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| Die Linke || 2,3 % || 1 || + 2,3 % || +1
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| Martin Bron || 2,2 % || 1 || +0,3 % || 0
|}
De opkomst lei mei 50,47&amp;nbsp;% dúdlik leger as de trochsneed opkomst yn Nedersaksen 57,1&amp;nbsp;%.

== Ferfier ==
=== Wegenet ===
De wichtichste trochgeande dyk is de [[Bundesstraße 70]] fan [[Lier (stêd)|Lier]] oer [[Ihrhove]] nei [[Papenburch]]. Justjes noardlik fan Ihrhove spjalt de [[Bundesstraße 438]] nei [[Ostrhauderfehn]] ta fan de B70 ôf 

=== Wetterwegen ===
De rivier de Leda mûnet oan de noardkant fan de gemeente, tusken [[Esklum]] en [[Driever]], en foar de eardere [[Fêsting Leerort]] út yn de [[Iems]]. De Iems foarmet de westrâne fan de gemeente. Yn de gemeente binne der lykwols gjin havens oan de twa rivieren.

=== Spoar ===
Stasjon Ihrhove leit oan de krusing fan twa spoarlinen: de west-east rinnende spoarline Harns-Nijeskâns, de [[Wiederline]], en de noard-súd rinnende line Emden-Múnster.

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Gulfhof930.jpg|thumb|In Eastfryske pleats by Weekeborg]]
[[Ofbyld:ErdgasBreinermoor954.jpg|thumb|Ierdgaswinning by Breinemoor]]
De [[lânbou]] is de wichtichste foarm fan ekonomy yn de gemeente, en fierwei it grutste part fan it gemeenteoerflak wurdt as lânbougrûn brûkt. Dêrnjonken is de enerzjywinning fan belang. In Frânsk bedriuw wint der [[ierdgas]] troch middel fan [[hydraulic fracturing]] . Fierder is der by Steenfelde in wynpark mei 16 lytse wynturbinen, dy't skielk ferfongen wurde sille troch 8 grutte.

It doarp Völlen, yn it uterste suden fan de gemeente, leit tsjin Papenburch oan, en in soad bewenners wurkje yn de [[Meyer Werft]]

== Leauwe ==
De befolking is yn tsjerklik opsicht mearsidich, om't de gemeente op de grins fan de lutherske, kalvinistyske en katolike gebieten leit. De westlike rivierdoarpen en it grutste feandoarp Ihrhove binne foar it grutste part [[Evangelysk-Grifformearde Tsjerke yn Dútslân|evangelysk-grifformeard]] (kalvinistysk), de oare feandoarpen en Völlen binne evangelysk-luthersk, mei dêrtusken benammen yn de feandoarpen in grutte roomsk-katolike minderheid troch migraasje út it [[Iemslân]] wei. Fan de befolking is 47% luthersk, 24% grifformeard en 17% katolyk. Dêrnjonken binne der noch lytsere ''Freikirchen'', wêrûnder baptisten en in evangelysk-âldgrifformearde tsjerke.

== Taal ==
[[Ofbyld:OstfriesischesPlatt.png|thumb|left|Ferspriieding fan it Eastfrysk Plat]]
Yn Westoverledingen wurdt njonken it [[Heechdútsk]] it [[Eastfrysk Plat]] sprutsen. Troch Nederlânske flechtelingen yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] dy't nei de [[Reformaasje]] nei [[Eastfryslân]] flechten, waard it [[Nederlânsk]] de fiertaal yn de grifformearde tsjerken yn it westen fan de gemeente. Dêrtroch krige it Nederlânsk ek in soad ynfloed op it pleatslike dialekt. It tal sprekkers rûn yn de njoggentjinde iuw in ein tebek, doe't Eastfryslân him mear op Dútslân rjochte en de grifformearde dûmnys út Dútsktalige streken kamen. Yn [[1936]] waard it Nederlânsk yn de êldgrifformearde tsjerketsjinsten ferbean. Dêrnei spile it Nedertlânsk amper mear in rol, mei útsûndering syn ynfloed op it pleatslike dialekt, dy't yn Oerledingerlân, en it westen fan Eastfryslân sterker is as yn it easten fan Eastfryslân.

It Eastfrysk plat wurdt noch ornaris sprutsen troch de âldere folwoeksenen yn de gemeente. Der binne sels tsjerketsjinsten en houliken dy't yn it Eastfrysk Plat holden wurde. Ek gemeenteriedsgearkomsten wurde yn it Eastfrysk holden. Yn de mande mei it ''Plattdütskbüro'' fan it [[Ostfriesische Landschaft]] yn [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] besiket de gemeente de jongeren oan te setten it Plat te brûken.

== Ferneamde persoanen ferbûn mei de gemeente ==
* Wilhelm Brechtezende (Großwolde, 1886–1966) of ''Oll Willm'', in kleurryk persoan út Großwolde dy't de kost as ''böskupploper'' = boadskiprinner&quot; - fertsjinne.
* [[Johann Niemann]] (Völlen, 4 augustus 1913 - Sobibor, 14 oktober 1943), berucht nazy, dy't yn de [[Iemslânkampen]] wurke, dêrnei as SS-Untersturmführer op grouwelige wize yn it ferneatigingskamp Sobibor wurke. It [[United States Holocaust Memorial Museum]] hat troch Niemann makke deiboeken en foto's oer de kampen yn besit.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts}}
* [http://westoverledingen.de/ Webstee fan de gemeente]

== Literatuer ==
* {{Aut|Hans Joachim Albers}}, {{Aut|Heinrich Schaa}} en oaren: ''Ihrhove im Mittelalter. Archäologische, historische und naturwissenschaftliche Spurensuche''. earste printinge, Lier 2011, ISBN 978-3-941578-19-7.
* {{Aut|Hans Joachim Albers}}: ''Im Zeitenstrom: Ostfriesische Geschichte; Völlen, Völlenerfehn, Völlenerkönigsfehn, Gemeinde Westoverledingen, Kreis Leer, Ostfriesland''. Artline, Bunde-Wymer 2006, ISBN 3-927920-01-0.
* {{Aut|Theo Douwes}}, {{Aut|Enno Schnuis}}: ''Westoverledingen. Zwischen Moor, Marsch und Geest''. Sutton Verlag, Erfurt 2006, ISBN 978-3-86680-068-7.
* {{Aut|Theo Douwes}}: ''Westoverledingen. Zeitsprünge''. Sutton Verlag, Erfurt 2009, ISBN 978-3-86680-361-9.
* {{Aut|Karl-Heinz Sindowski}} et al.: ''Geologie, Böden und Besiedlung Ostfrieslands'' (= ''Ostfriesland im Schutze des Deiches''. Band 1). Selbstverlag, Pewsum 1969.
* {{Aut|Menno Smid}}: ''Ostfriesische Kirchengeschichte'' (= ''Ostfriesland im Schutze des Deiches''. Band 6). Selbstverlag, Pewsum 1974.
* {{Aut|Heinrich Schmidt}}: ''Politische Geschichte Ostfrieslands'' (= ''Ostfriesland im Schutze des Deiches''. Band 5). Rautenberg, Lier 1975.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
*Foar oare boarnen, sjoch [[:de:Westoverledingen]]
}}

{{Koördinaten|53_9_0_N_07_28_0_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 9' NB, 07° 28' EL}}

{{Westoverledingen}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Westoverledingen| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Lier (distrikt)]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1973]]</text>
      <sha1>8z4xh3z94yyh4qyjxw2b2tebvh03mgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiesmoor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156510</id>
    <revision>
      <id>1223823</id>
      <parentid>1219231</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1223823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9256" sha1="g11j8guchlyeyna95qesfeps30p8i47" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd        
| namme                       = Wiesmoor &lt;br&gt; ''Wiismaur''
| ôfbylding                   = Ortseingang Wiesmoor msu.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Feankanaal yn Wiesmoor
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Wiesmoor_COA.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 82,94 km²             
| befolkingstichtens          = 161 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 11 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|15px]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]
| bestjoerlike ienheid 3      =
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| boargemaster                =
| stêdsyndieling              =
| stifting                    =
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}
| postkoade                   = 26639
| netnûmer                    = 04944
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
| webside                     = [https://www.wiesmoor.de/ www.wiesmoor.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Wiesmoor in AUR.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan 'e gemeente Wiesmoor yn 'e lânkring Auwerk
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Wiesmoor''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Wiismaur''&lt;ref&gt;[https://oostfraeisk.org/main?W=Wiesmoor&amp;df=de%3Efrs&amp;fts=J Oostfräisk Woordenbauk: Wiesmoor ]&lt;/ref&gt;) is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De gemeente leit yn de regio [[East-Fryslân]] en yn it uterste súdeasten fan de [[lânkring]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], dêr 't it bestjoerlik ta heart. Wiesmoor hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} ynwenners (stân: {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}).

== Geografy ==
De gemeente leit yn it Eastfryske [[heechfean]]gebiet. Wiesmoor leit sa’n 30 kilometer fan de [[Waadsee]] ôf. De grutste stêden yn ’e omkriten binne [[Wilhelmshaven]] (op sa’n 30 kilometer ôfstân eastlik fan Wiesmoor), [[Aldenburch]] (45 km. súdeastlik), [[Bremen]] (80 km. súdeastlik) en [[Grins (stêd)|Grins]] (80 km. westlik).

It stedsgebiet leit op in hichte tusken de 10,6 en 14 meter boppe seenivo. 

De buorgemeenten binne ûnder oaren [[Friedeburg]] (lânkring [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]]) yn it easten, [[Uplengen]] (lânkring [[Lier (distrikt)|Lier]]) yn it suden, [[Großefehn]] yn it westen en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (stedsdiel Brockzetel) yn it noarden.

De gemeente hat neist it sintrum de stedsdielen: ''Rammsfehn'', ''Hinrichsfehn'',  ''Marcardsmoor'', ''Mullberg'', ''Voßbarg'', ''Wiesederfehn'', ''Wilhelmsfehn I'', ''Wilhelmsfehn II'' en ''Zwischenbergen''

== Skiednis ==
Wiesmoor leit, sa 't de namme ek oanjout, yn it eardere heechfeangebiet yn it midden fan East-Fryslân. Oan de njoggentjinde iuw ta wennen der suver gjin minsken yn it gebiet. It heechfeangebiet waard út it westen wei ôfgroeven. Yn ’e rin fan de santjinde iuw waard by dy ôfgroevingen it gebiet fan de hjoeddeistige gemeente berikt. Fan 1780 ôf ûntstiene de earste delsettingen oan 'e râne fan 'e hjoeddeistige gemeente. De earste stichting wie Voßbarg. Yn it earstoan fûn de ûntginning op lytse skaal plak, der wie sprake fan ôfbrânen en boekweitkultuer.

Pas oan ’e ein fan de njoggentjinde iuw waard de turfwinning planmittiger oanpakt. Der waarden kanalen oanlein dy’t de ûntginnning fan it gebiet ienfâldiger makken. De delsetting Wiesmoor ûntstie yn 1906 om in nije, mei turf stookte elektrisiteitssintrale hinne. De earste gemeente Wiesmoor ûntstie yn 1923 as gefolch fan in gemeentlike weryndieling yn it gebiet. De bou fan de earste evangelysk-luterske tsjerke begûn yn 1929. De tsjerke foel ûnder de parochy yn Marcardsmoor.

Al foar de [[Twadde Wrâldkriich]] kamen se op it idee, de restwaarmte fan de elektryske sintrale te brûken foar de ferwaarming fan broeikassen. Boppedat die bliken dat de grûn gaadlik wie foar de oanbou fan sierblommen. Om dy reden kaam it toerisme fan 1952 ôf op gong. Om dat te befoarderjen waarden der iepenbiere parken, fivers ensfh. oanlein. Sadwaande krige it plak yn 1977 de titel ''Staatlich anerkannter Luftkurort''. Tusken 1964 en 1993 wie der yn Wiesmoor in loftmachtkazerne fan de [[Bundeswehr]]. Yn 1995 ferdwûn de elektryske sintrale út Wiesmoor. Mei troch de túnbou en it toerisme hie de sluting gjin grutte ynfloed op de ekonomyske sitewaasje. Op it plak fan de sintrale stiet in kantoargebou dat no as gemeentehûs brûkt wurdt.

Yn 1972 waarden de gemeenten Marcardsmoor, Voßbarg, Wiesederfehn en Zwischenbergen ûnderdiel fan it bestjoerlike distrikt (''Stadt'') Wiesmoor. Op 16 maart 2006 krige de gemeente it stedsrjocht.

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn 1906 waard Wiesmoor stifte, yn 1914 wennen der 151 minsken. Pas nei de oarloch kaam de tûzenste ynwenner. De groei komt benammen troch de opname fan Dútsktalige flechtlingen út it easten. It spronkje tusken 1951 en 1972 is te tankjen oan in gemeentelike weryndielingen. De groei nei 1990 komt foaral troch minsken út de eardere DDR. De groei nei 2000 komt foar in grut diel troch pensjonearden út oare dielen fan Dútslân.  

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:750 height:225
PlotArea = width:600 height:200 left:45 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1914 from:start till:100 text:151
 bar:1923 from:start till:600 text:686
 bar:1939 from:start till:900 text:905
 bar:1949 from:start till:1400 text:1.474
 bar:1951 from:start till:4900 text:4.927
 bar:1961 from:start till:5700 text:5.738
 bar:1972 from:start till:9700 text:9.724
 bar:1985 from:start till:10500 text:10.505
 bar:1996 from:start till:11800 text:11.874
 bar:2007 from:start till:13100 text:13.128
 bar:2019 from:start till:13200 text:13.236

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Wiesmoor
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; ferkear ==
De túnbou spilet in in relatyf grutte rol yn Wiesmoor. De kassen fan de túnbouwers beslaan mei-inoar 80.000 m². De firma Bohlen &amp; Doyen GmbH is mei mear as 500 wurknimmers de grutste wurkjouwer fan Wiesmoor. It bedriuw is yn 1950 oprjochte en bout oan it enerzjynet. Yn Wiesmoor spilet de yndustriële turfwinning noch hieltyd in relatyf grutte rol. De turf giet benammen nei túnsintra, dêr’t de turf as dong ferkocht wurdt.
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan East-Fryslân]]
De wichtichste ferbiningswei is de [[Bundesstraße 436]]. Dy provinsjale dyk rint fan de stêd [[Lear]] dwers troch Wiesmoor hinne nei de stêd [[Wilhelmshaven]] yn it easten.  Yn it sintrum fan Wiesmoor krúst de ''Bundesstraße 436'' mei de ''Landesstraße 12'', dy’t [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] (yn it noarden) mei [[Remels]] (yn it suden) ferbynt. Dy 14 kilometer lange dyk is de wichtichste ferkearsferbining mei de sneldyk A28 ([[Lear]]-[[Aldenboarch]]).

It iepenbier ferfier bestiet út busferbiningen mei oare plakken, benammen nei Auwerk en Lear. In spoarferbining hat Wiesmoor nea hân. De treinstasjons om Wiesmoor hinne binne Lear, Wittmund, Augustfehn en Sande. Lykwols stopt de intercity allinnich yn Lear en Augustfehn.

Wiesmoor hat in soad kanalen en oare wetterferbiningen. Lykas wurde dy allinnich foar de wetterhúshâlding en de plesierfeart brûkt.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Wiesmoor}}
* [http://www.wiesmoor.de/ Offisjele webside fan ’e stêd]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Wiesmoor.pdf Beskriuwing fan Wiesmoor] (PDF; 280&amp;nbsp;kB) yn ’e histoaryske databank fan ’e [[Eastfryske Lânskip]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Koördinaten|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>g11j8guchlyeyna95qesfeps30p8i47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Assen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165674</id>
    <revision>
      <id>1223689</id>
      <parentid>1120918</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6499" sha1="hbovdcn6f45whl1o8f9vysss3nqjb5w" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Assen&lt;br&gt;''station Assen''
| ôfbylding                   = 2019-03-31 Station Assen (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Assen yn 2019''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Assen.svg|border|20px]] [[Assen]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Assen]]
| adres                       = Stationsplein 3e
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Asn
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = [[1 maaie]] [[1870]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1870]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1988]] 2e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2018]] 3e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1988]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2016]] 2e stasjonsgebou
| arsjitekt                   = [[1870]]&lt;br&gt;[[Karel Hendrik van Brederode]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou &lt;br&gt;[[1988]]&lt;br&gt;[[Rob Steenhuis|R.M.J.A. Steenhuis]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2018]]&lt;br&gt;Powerhouse Company &amp;&lt;br&gt;De ZwarteHond&lt;br&gt;3e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 2
| perronspoaren               = 3
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline C]]
| metroline                   = 
| busline                     = 16 buslinen
| stedsbus                    = 3 stedsbussen
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 8569 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/asn/assen NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Assen
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 59
| lat_sec                     = 33
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 16
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Assen''' ('''Asn''') is it [[spoarweistasjon]] fan [[Assen]] en waard iepene yn [[1870]] oan de [[Steatsline C]] ([[Stasjon Meppel|Meppel]] - [[Stasjon Grins|Grins]]). Yn de [[Drinte|Drintske]] haadstêd is yn [[2018]] it tredde stasjonsgebou sûnt 1870 iepene. Fan [[1905]] oant 1947 wie der ek persoaneferfier oer de [[Spoar fan Gasselternijveen nei Assen|spoarline nei Stadskanaal]]. Dy line is yn [[1977]] opbrutsen. 

== Gebou ==
[[Ofbyld:HUA-150123-Afbeelding van een taxi voor het N.S.-station te Assen.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Assen yn 1977'']]
[[Ofbyld:Station Assen.jpg|200px|thumb|left|''2e stasjonsgebou stasjon Assen yn 2007'']]
It earste stasjon waard ûntwurpen troch de yngenieurs [[Karel Hendrik van Brederode]] en [[Louis Abraham Reuvens]] en iepene op [[1 maaie]] [[1870]] syn doarren foar treinreizgers. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type Hoogezand.

Tusken stasjon Assen en it eardere [[stasjon Vries-Súdlaren]] stiet in baanwachterswenning bylâns it spoar dy't yn [[1869]] boud waard.

Yn april [[1988]] waard it earste stasjonsgebou sloopt en ferfongen troch nijbou, ûntwurpen troch de arsjitekt [[Rob Steenhuis]]. It stasjon hie in bewekke en ûnbewaakte fytsestalling, in fytsferhier en ferhier fan OV-fytsen, in blommeferkeap, in lytse yt- en drinkgelegenheid en in lytse krûdenierswinkel. Yn [[2009]] waard de fytsestalling fergrutte, dêrtroch waard in probleem fan ferkeard stalde fytsen foar it grutste part oplost. 

It stasjonsgebou út 1989 waard yn febrewaris 2016 sloopt. De bou fan it nije stasjonsgebou begûn yn 2017, in jier letter op 14 maaie 2018 waard it nije stasjonsgebou iepene. Yn novimber fan 2018 waard it hiele projekt klear en fûn de offisjele, grutte iepening fan it stasjonsgebiet yn Assen plak. De fytsestalling fan it stasjon is tenei ûnder de grûn te finen.


== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Station Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In oeretsjinst
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]]
| In oeretsjinst
|-
| 12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Grins|Grins]] – '''Assen''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
| Alinne freedtenachts
|-
| 8100
| [[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – '''Assen''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=assen stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Assen}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Assen]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Drinte|Assen]]
[[Kategory:Bouwurk út 1870]]
[[Kategory:Bouwurk út 1988]]
[[Kategory:Bouwurk út 2018]]</text>
      <sha1>hbovdcn6f45whl1o8f9vysss3nqjb5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223690</id>
      <parentid>1223689</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6501" sha1="hk8iosa7ydt5tzo132c2dx0feb3dv73" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Assen&lt;br&gt;''station Assen''
| ôfbylding                   = 2019-03-31 Station Assen (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Assen yn 2019''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Assen.svg|border|20px]] [[Assen]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Assen]]
| adres                       = Stationsplein 3e
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Asn
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = [[1 maaie]] [[1870]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1870]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1988]] 2e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2018]] 3e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1988]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2016]] 2e stasjonsgebou
| arsjitekt                   = [[1870]]&lt;br&gt;[[Karel Hendrik van Brederode]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou &lt;br&gt;[[1988]]&lt;br&gt;[[Rob Steenhuis|R.M.J.A. Steenhuis]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2018]]&lt;br&gt;Powerhouse Company &amp;&lt;br&gt;De ZwarteHond&lt;br&gt;3e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 2
| perronspoaren               = 3
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline C]]
| metroline                   = 
| busline                     = 16 buslinen
| stedsbus                    = 3 stedsbussen
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 8569 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/asn/assen NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Assen
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 59
| lat_sec                     = 33
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 16
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Assen''' ('''Asn''') is it [[spoarweistasjon]] fan [[Assen]] en waard iepene yn [[1870]] oan de [[Steatsline C]] ([[Stasjon Meppel|Meppel]] - [[Stasjon Grins|Grins]]). Yn de [[Drinte|Drintske]] haadstêd is yn [[2018]] it tredde stasjonsgebou sûnt 1870 iepene. Fan [[1905]] oant 1947 wie der ek persoaneferfier oer de [[Spoar fan Gasselternijveen nei Assen|spoarline nei Stadskanaal]]. Dy line is yn [[1977]] opbrutsen. 

== Gebou ==
[[Ofbyld:HUA-150123-Afbeelding van een taxi voor het N.S.-station te Assen.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Assen yn 1977'']]
[[Ofbyld:Station Assen.jpg|200px|thumb|left|''2e stasjonsgebou stasjon Assen yn 2007'']]
It earste stasjon waard ûntwurpen troch de yngenieurs [[Karel Hendrik van Brederode]] en [[Louis Abraham Reuvens]] en iepene op [[1 maaie]] [[1870]] syn doarren foar treinreizgers. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type Hoogezand.

Tusken stasjon Assen en it eardere [[stasjon Vries-Súdlaren]] stiet in baanwachterswenning bylâns it spoar dy't yn [[1869]] boud waard.

Yn april [[1988]] waard it earste stasjonsgebou sloopt en ferfongen troch nijbou, ûntwurpen troch de arsjitekt [[Rob Steenhuis]]. It stasjon hie in bewekke en ûnbewaakte fytsestalling, in fytsferhier en ferhier fan OV-fytsen, in blommeferkeap, in lytse yt- en drinkgelegenheid en in lytse krûdenierswinkel. Yn [[2009]] waard de fytsestalling fergrutte, dêrtroch waard in probleem fan ferkeard stalde fytsen foar it grutste part oplost. 

It stasjonsgebou út 1989 waard yn febrewaris 2016 sloopt. De bou fan it nije stasjonsgebou begûn yn 2017, in jier letter op 14 maaie 2018 waard it nije stasjonsgebou iepene. Yn novimber fan 2018 waard it hiele projekt klear en fûn de offisjele, grutte iepening fan it stasjonsgebiet yn Assen plak. De fytsestalling fan it stasjon is tenei ûnder de grûn te finen.


== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Station Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In oeretsjinst
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]]
| In oeretsjinst
|-
| 12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Grins|Grins]] – '''Assen''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
| Alinne freedtenachts
|-
| 8100
| [[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Assen''' – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – '''Assen''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=assen stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Assen}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Assen]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Drinte|Assen]]
[[Kategory:Bouwurk út 1870]]
[[Kategory:Bouwurk út 1988]]
[[Kategory:Bouwurk út 2018]]</text>
      <sha1>hk8iosa7ydt5tzo132c2dx0feb3dv73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Swol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166352</id>
    <revision>
      <id>1223683</id>
      <parentid>1178270</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10162" sha1="ry3iva60j9yk7cn0pvwttgxi1f2gjfd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Swol&lt;br&gt;''station Zwolle''
| ôfbylding                   = Station Zwolle 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Swol yn 2024''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Zwolle.svg|border|20px]] [[Swol]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Swol]]
| adres                       = Stationsplein 25b
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Zl
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = NCS stasjon [[6 juny]] [[1864]]&lt;br&gt;SS station [[1 oktober]] [[1866]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1866]]
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[Karel Hendrik van Brederode]]
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = 41814
| perrons                     = 5
| perronspoaren               = 14
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]]&lt;br&gt;[[Sintraalspoarwei]]&lt;br&gt;[[Kamperlyntsje|it Kamperlyntsje]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Almelo|Swol - Almelo]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Stêdkanaal|Swol - Stêdskanaal]]&lt;br&gt;[[Hânzeline]]
| metroline                   = 
| busline                     = 31
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 41.100 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/zl/zwolle NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Swol-Sintrum
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 30 
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 5
| lon_sec                     = 26
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Swol''' ('''Zl''') is it spoarweistasjon fan [[Swol]], de haadstêd fan de Nederlânske provinsje [[Oerisel]]. It is in wichtich spoarpunt mei in soad oerstappers. Spoarlinen út de rjochtingen [[Stasjon Kampen|Kampen]], [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]], [[Stasjon Dimter|Dimter]], [[Stasjon Emmen|Emmen]], [[Stasjon Amersfoart-Sintraal|Amersfoart-Sintraal]], [[Stasjon Meppel|Meppel]], [[Stasjon Grins|Grins]], [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] en [[Stasjon Lelystêd|Lelystêd]] komme allegear yn Swol byinoar. Stasjon Swol is it drokste stasjon fan de provinsje Oerisel. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS earste klasse, en is ien fan de twa stasjons dy't yn dizze klasse boud is, de oar is [[Stasjon Doardt]].

== Gebou ==
It earste stasjon fan Swol waard iepene op 6 juny 1864 mei it yn gebrûk nimmen fan de Spoarline Utert - Kampen, de spoarline fan de [[Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij]] (NCS) dy 't [[Sintraalspoarwei|Utert fia Swol mei Kampen]] ferbûn. Dit wie in tydlik stasjonsgebou omdat de NCS der op rekkene oer net al te lange tiid it meigebrûk te krijen fan it nije stasjon fan de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen|Steatsspoarwegen]], dat doe yn de planning stie boud te wurden. It yn [[1873]] ôfbrutsen gebou lei neist it hjoeddeiske stasjon, sa ûngefear oan de hjoeddeiske krúsing Rieteweg en Willemskade. Op dit plak wie letter, oant 1997, it perron fan de PTT foar it postferfier mei de trein. Yn [[1866]] iepene de Steatsspoarwegen (SS) it nije grutte stasjon fan it type earste klasse oan de spoarline Arnhim - Ljouwert ([[Steatsline A]]). Stasjon Swol is mei Stasjon Doardt de iennige twa 1e klasse SS-stasjons dy 't ea boud binne. De NCS makke lykas hope ek gebrûk fan dit stasjon. It stasjon beskikt oer sân trochgeande perronspoaren wêrfan seis oan wjerskanten fan trije eilanperrons, twa kopspoaren en in bûsspoar oan de westkant en fjouwer kopspoaren oan de eastkant. De perrons waarden yn [[1950]] mei-inoar ferbûn troch in reizgerstunnel. Yn 1992 is it gebou ynwindich ferboud en yn 1995 is de âlde perronkap ferfongen. Yn [[2003]] is op it 1e perron in nij stik perron-oerkaping yn gebrûk naam tusken it stasjonsgebou en de noardlike kopspoaren yn. Ek de stasjonstunnel komt ûnder dizze oerkaping út. Yn [[2004]] is de tunnel ferlinge nei de súdlike kant fan it stasjon. Yn [[2011]] waard dizze tunnel ôfbrutsen om plak te meitsen foar in nije tunnel dy't yn [[2015]] iepene waard. 

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 600 en 700.
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Swol''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800. 
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800.
|-
| 1800
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]
| In healoeretsjinst mei searjes 500 en 700.
|-
|3600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Roosendaal|Roosendaal]] – [[Stasjon Breda|Breda]] – [[Stasjon Tilburch|Tilburch]] – [[Stasjon De Bosk|De Bosk]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – '''Swol'''
|-
|12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
|Alinne freedtenachts 
|-
|4600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|''[[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]]'' – [[Stasjon Leien Sintraal|Leien Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Almere Bûten|Almere Bûten]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol'''
|Ride yn de jûnsoeren en it wykein ek fan / nei Den Haach Sintraal.
|-
|5600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol'''
|-
|8100
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
|9000
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''''Swol'''''
|Riid jûns en yn it wykein allinne tusken Ljouwert en Meppel (1x yn't oere).
|-
|RE 20&lt;br&gt;3800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 23&lt;br&gt;7900
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|-
|RS 20&lt;br&gt;8000
|Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 22&lt;br&gt;8500
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Swol Stadshagen|Swol Stadshagen]] – [[Stasjon Kampen|Kampen]]
|-
|RE 20&lt;br&gt;13800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Coevorden|Coevorden]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|Alline yn de spits.
|-
|IC 23&lt;br&gt;17900
|[[Intercity]] ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|allinne op wurkdagen oerdeis en 1x yn 'e oere.
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=zwolle stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Zwolle}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Swol]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Oerisel|Swol]]
[[Kategory:Bouwurk út 1866]]</text>
      <sha1>ry3iva60j9yk7cn0pvwttgxi1f2gjfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223684</id>
      <parentid>1223683</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10162" sha1="gf5def0vh1gryrtfd01gloseqwqew64" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Swol&lt;br&gt;''station Zwolle''
| ôfbylding                   = Station Zwolle 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Swol yn 2024''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Zwolle.svg|border|20px]] [[Swol]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Swol]]
| adres                       = Stationsplein 25b
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Zl
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = NCS stasjon [[6 juny]] [[1864]]&lt;br&gt;SS station [[1 oktober]] [[1866]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1866]]
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[Karel Hendrik van Brederode]]
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = 41814
| perrons                     = 5
| perronspoaren               = 14
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]]&lt;br&gt;[[Sintraalspoarwei]]&lt;br&gt;[[Kamperlyntsje|it Kamperlyntsje]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Almelo|Swol - Almelo]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Stêdkanaal|Swol - Stêdskanaal]]&lt;br&gt;[[Hânzeline]]
| metroline                   = 
| busline                     = 31
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 41.100 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/zl/zwolle NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Swol-Sintrum
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 30 
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 5
| lon_sec                     = 26
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Swol''' ('''Zl''') is it spoarweistasjon fan [[Swol]], de haadstêd fan de Nederlânske provinsje [[Oerisel]]. It is in wichtich spoarpunt mei in soad oerstappers. Spoarlinen út de rjochtingen [[Stasjon Kampen|Kampen]], [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]], [[Stasjon Dimter|Dimter]], [[Stasjon Emmen|Emmen]], [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]], [[Stasjon Meppel|Meppel]], [[Stasjon Grins|Grins]], [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] en [[Stasjon Lelystêd|Lelystêd]] komme allegear yn Swol byinoar. Stasjon Swol is it drokste stasjon fan de provinsje Oerisel. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS earste klasse, en is ien fan de twa stasjons dy't yn dizze klasse boud is, de oar is [[Stasjon Doardt]].

== Gebou ==
It earste stasjon fan Swol waard iepene op 6 juny 1864 mei it yn gebrûk nimmen fan de Spoarline Utert - Kampen, de spoarline fan de [[Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij]] (NCS) dy 't [[Sintraalspoarwei|Utert fia Swol mei Kampen]] ferbûn. Dit wie in tydlik stasjonsgebou omdat de NCS der op rekkene oer net al te lange tiid it meigebrûk te krijen fan it nije stasjon fan de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen|Steatsspoarwegen]], dat doe yn de planning stie boud te wurden. It yn [[1873]] ôfbrutsen gebou lei neist it hjoeddeiske stasjon, sa ûngefear oan de hjoeddeiske krúsing Rieteweg en Willemskade. Op dit plak wie letter, oant 1997, it perron fan de PTT foar it postferfier mei de trein. Yn [[1866]] iepene de Steatsspoarwegen (SS) it nije grutte stasjon fan it type earste klasse oan de spoarline Arnhim - Ljouwert ([[Steatsline A]]). Stasjon Swol is mei Stasjon Doardt de iennige twa 1e klasse SS-stasjons dy 't ea boud binne. De NCS makke lykas hope ek gebrûk fan dit stasjon. It stasjon beskikt oer sân trochgeande perronspoaren wêrfan seis oan wjerskanten fan trije eilanperrons, twa kopspoaren en in bûsspoar oan de westkant en fjouwer kopspoaren oan de eastkant. De perrons waarden yn [[1950]] mei-inoar ferbûn troch in reizgerstunnel. Yn 1992 is it gebou ynwindich ferboud en yn 1995 is de âlde perronkap ferfongen. Yn [[2003]] is op it 1e perron in nij stik perron-oerkaping yn gebrûk naam tusken it stasjonsgebou en de noardlike kopspoaren yn. Ek de stasjonstunnel komt ûnder dizze oerkaping út. Yn [[2004]] is de tunnel ferlinge nei de súdlike kant fan it stasjon. Yn [[2011]] waard dizze tunnel ôfbrutsen om plak te meitsen foar in nije tunnel dy't yn [[2015]] iepene waard. 

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 600 en 700.
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Swol''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800. 
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800.
|-
| 1800
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]
| In healoeretsjinst mei searjes 500 en 700.
|-
|3600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Roosendaal|Roosendaal]] – [[Stasjon Breda|Breda]] – [[Stasjon Tilburch|Tilburch]] – [[Stasjon De Bosk|De Bosk]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – '''Swol'''
|-
|12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
|Alinne freedtenachts 
|-
|4600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|''[[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]]'' – [[Stasjon Leien Sintraal|Leien Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Almere Bûten|Almere Bûten]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol'''
|Ride yn de jûnsoeren en it wykein ek fan / nei Den Haach Sintraal.
|-
|5600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol'''
|-
|8100
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
|9000
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''''Swol'''''
|Riid jûns en yn it wykein allinne tusken Ljouwert en Meppel (1x yn't oere).
|-
|RE 20&lt;br&gt;3800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 23&lt;br&gt;7900
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|-
|RS 20&lt;br&gt;8000
|Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 22&lt;br&gt;8500
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Swol Stadshagen|Swol Stadshagen]] – [[Stasjon Kampen|Kampen]]
|-
|RE 20&lt;br&gt;13800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Coevorden|Coevorden]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|Alline yn de spits.
|-
|IC 23&lt;br&gt;17900
|[[Intercity]] ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|allinne op wurkdagen oerdeis en 1x yn 'e oere.
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=zwolle stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Zwolle}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Swol]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Oerisel|Swol]]
[[Kategory:Bouwurk út 1866]]</text>
      <sha1>gf5def0vh1gryrtfd01gloseqwqew64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223692</id>
      <parentid>1223684</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10178" sha1="owk6mf3xjqqc6orrlt9mfanxr94md4b" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Swol&lt;br&gt;''station Zwolle''
| ôfbylding                   = Station Zwolle 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Swol yn 2024''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Zwolle.svg|border|20px]] [[Swol]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Swol]]
| adres                       = Stationsplein 25b
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Zl
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = NCS stasjon [[6 juny]] [[1864]]&lt;br&gt;SS station [[1 oktober]] [[1866]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1866]]
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[Karel Hendrik van Brederode]]
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = 41814
| perrons                     = 5
| perronspoaren               = 14
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]]&lt;br&gt;[[Sintraalspoarwei]]&lt;br&gt;[[Kamperlyntsje|it Kamperlyntsje]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Almelo|Swol - Almelo]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Stêdkanaal|Swol - Stêdskanaal]]&lt;br&gt;[[Hânzeline]]
| metroline                   = 
| busline                     = 31
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 41.100 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/zl/zwolle NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Swol-Sintrum
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 30 
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 5
| lon_sec                     = 26
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Swol''' ('''Zl''') is it spoarweistasjon fan [[Swol]], de haadstêd fan de Nederlânske provinsje [[Oerisel]]. It is in wichtich spoarpunt mei in soad oerstappers. Spoarlinen út de rjochtingen [[Stasjon Kampen|Kampen]], [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]], [[Stasjon Dimter|Dimter]], [[Stasjon Emmen|Emmen]], [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]], [[Stasjon Meppel|Meppel]], [[Stasjon Grins|Grins]], [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] en [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] komme allegear yn Swol byinoar. Stasjon Swol is it drokste stasjon fan de provinsje Oerisel. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS earste klasse, en is ien fan de twa stasjons dy't yn dizze klasse boud is, de oar is [[Stasjon Doardt]].

== Gebou ==
It earste stasjon fan Swol waard iepene op 6 juny 1864 mei it yn gebrûk nimmen fan de Spoarline Utert - Kampen, de spoarline fan de [[Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij]] (NCS) dy 't [[Sintraalspoarwei|Utert fia Swol mei Kampen]] ferbûn. Dit wie in tydlik stasjonsgebou omdat de NCS der op rekkene oer net al te lange tiid it meigebrûk te krijen fan it nije stasjon fan de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen|Steatsspoarwegen]], dat doe yn de planning stie boud te wurden. It yn [[1873]] ôfbrutsen gebou lei neist it hjoeddeiske stasjon, sa ûngefear oan de hjoeddeiske krúsing Rieteweg en Willemskade. Op dit plak wie letter, oant 1997, it perron fan de PTT foar it postferfier mei de trein. Yn [[1866]] iepene de Steatsspoarwegen (SS) it nije grutte stasjon fan it type earste klasse oan de spoarline Arnhim - Ljouwert ([[Steatsline A]]). Stasjon Swol is mei Stasjon Doardt de iennige twa 1e klasse SS-stasjons dy 't ea boud binne. De NCS makke lykas hope ek gebrûk fan dit stasjon. It stasjon beskikt oer sân trochgeande perronspoaren wêrfan seis oan wjerskanten fan trije eilanperrons, twa kopspoaren en in bûsspoar oan de westkant en fjouwer kopspoaren oan de eastkant. De perrons waarden yn [[1950]] mei-inoar ferbûn troch in reizgerstunnel. Yn 1992 is it gebou ynwindich ferboud en yn 1995 is de âlde perronkap ferfongen. Yn [[2003]] is op it 1e perron in nij stik perron-oerkaping yn gebrûk naam tusken it stasjonsgebou en de noardlike kopspoaren yn. Ek de stasjonstunnel komt ûnder dizze oerkaping út. Yn [[2004]] is de tunnel ferlinge nei de súdlike kant fan it stasjon. Yn [[2011]] waard dizze tunnel ôfbrutsen om plak te meitsen foar in nije tunnel dy't yn [[2015]] iepene waard. 

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 600 en 700.
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Swol''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800. 
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800.
|-
| 1800
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]
| In healoeretsjinst mei searjes 500 en 700.
|-
|3600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Roosendaal|Roosendaal]] – [[Stasjon Breda|Breda]] – [[Stasjon Tilburch|Tilburch]] – [[Stasjon De Bosk|De Bosk]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – '''Swol'''
|-
|12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
|Alinne freedtenachts 
|-
|4600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|''[[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]]'' – [[Stasjon Leien Sintraal|Leien Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Almere Bûten|Almere Bûten]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol'''
|Ride yn de jûnsoeren en it wykein ek fan / nei Den Haach Sintraal.
|-
|5600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol'''
|-
|8100
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
|9000
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''''Swol'''''
|Riid jûns en yn it wykein allinne tusken Ljouwert en Meppel (1x yn't oere).
|-
|RE 20&lt;br&gt;3800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 23&lt;br&gt;7900
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|-
|RS 20&lt;br&gt;8000
|Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 22&lt;br&gt;8500
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Swol Stadshagen|Swol Stadshagen]] – [[Stasjon Kampen|Kampen]]
|-
|RE 20&lt;br&gt;13800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Coevorden|Coevorden]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|Alline yn de spits.
|-
|IC 23&lt;br&gt;17900
|[[Intercity]] ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|allinne op wurkdagen oerdeis en 1x yn 'e oere.
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=zwolle stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Zwolle}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Swol]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Oerisel|Swol]]
[[Kategory:Bouwurk út 1866]]</text>
      <sha1>owk6mf3xjqqc6orrlt9mfanxr94md4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223693</id>
      <parentid>1223692</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10190" sha1="5frmi9h6zrmp9gnq3e4lrhtjv5fujh5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Swol&lt;br&gt;''station Zwolle''
| ôfbylding                   = Station Zwolle 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Swol yn 2024''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Zwolle.svg|border|20px]] [[Swol]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Swol]]
| adres                       = Stationsplein 25b
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Zl
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = NCS stasjon [[6 juny]] [[1864]]&lt;br&gt;SS station [[1 oktober]] [[1866]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1866]]
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[Karel Hendrik van Brederode]]
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = 41814
| perrons                     = 5
| perronspoaren               = 14
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]]&lt;br&gt;[[Sintraalspoarwei]]&lt;br&gt;[[Kamperlyntsje|it Kamperlyntsje]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Almelo|Swol - Almelo]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Swol nei Stêdkanaal|Swol - Stêdskanaal]]&lt;br&gt;[[Hânzeline]]
| metroline                   = 
| busline                     = 31
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 41.100 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/zl/zwolle NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Swol-Sintrum
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 30 
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 5
| lon_sec                     = 26
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Swol''' ('''Zl''') is it spoarweistasjon fan [[Swol]], de haadstêd fan de Nederlânske provinsje [[Oerisel]]. It is in wichtich spoarpunt mei in soad oerstappers. Spoarlinen út de rjochtingen [[Stasjon Kampen|Kampen]], [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]], [[Stasjon Dimter|Dimter]], [[Stasjon Emmen|Emmen]], [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]], [[Stasjon Meppel|Meppel]], [[Stasjon Grins|Grins]], [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] en [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] komme allegear yn Swol byinoar. Stasjon Swol is it drokste stasjon fan de provinsje Oerisel. It is boud as in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS earste klasse, en is ien fan de twa stasjons dy't yn dizze klasse boud is, de oar is [[Stasjon Doardt]].

== Gebou ==
It earste stasjon fan Swol waard iepene op 6 juny 1864 mei it yn gebrûk nimmen fan de Spoarline Utert - Kampen, de spoarline fan de [[Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij]] (NCS) dy 't [[Sintraalspoarwei|Utert fia Swol mei Kampen]] ferbûn. Dit wie in tydlik stasjonsgebou omdat de NCS der op rekkene oer net al te lange tiid it meigebrûk te krijen fan it nije stasjon fan de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen|Steatsspoarwegen]], dat doe yn de planning stie boud te wurden. It yn [[1873]] ôfbrutsen gebou lei neist it hjoeddeiske stasjon, sa ûngefear oan de hjoeddeiske krúsing Rieteweg en Willemskade. Op dit plak wie letter, oant 1997, it perron fan de PTT foar it postferfier mei de trein. Yn [[1866]] iepene de Steatsspoarwegen (SS) it nije grutte stasjon fan it type earste klasse oan de spoarline Arnhim - Ljouwert ([[Steatsline A]]). Stasjon Swol is mei Stasjon Doardt de iennige twa 1e klasse SS-stasjons dy 't ea boud binne. De NCS makke lykas hope ek gebrûk fan dit stasjon. It stasjon beskikt oer sân trochgeande perronspoaren wêrfan seis oan wjerskanten fan trije eilanperrons, twa kopspoaren en in bûsspoar oan de westkant en fjouwer kopspoaren oan de eastkant. De perrons waarden yn [[1950]] mei-inoar ferbûn troch in reizgerstunnel. Yn 1992 is it gebou ynwindich ferboud en yn 1995 is de âlde perronkap ferfongen. Yn [[2003]] is op it 1e perron in nij stik perron-oerkaping yn gebrûk naam tusken it stasjonsgebou en de noardlike kopspoaren yn. Ek de stasjonstunnel komt ûnder dizze oerkaping út. Yn [[2004]] is de tunnel ferlinge nei de súdlike kant fan it stasjon. Yn [[2011]] waard dizze tunnel ôfbrutsen om plak te meitsen foar in nije tunnel dy't yn [[2015]] iepene waard. 

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 600 en 700.
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''Swol''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800. 
|-
| 700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800.
|-
| 1800
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]
| In healoeretsjinst mei searjes 500 en 700.
|-
|3600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Roosendaal|Roosendaal]] – [[Stasjon Breda|Breda]] – [[Stasjon Tilburch|Tilburch]] – [[Stasjon De Bosk|De Bosk]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – '''Swol'''
|-
|12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
|Alinne freedtenachts 
|-
|4600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|''[[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]]'' – [[Stasjon Leien Sintraal|Leien Sintraal]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Bûten|Almeare Bûten]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – '''Swol'''
|Ride yn de jûnsoeren en it wykein ek fan / nei Den Haach Sintraal.
|-
|5600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Swol'''
|-
|8100
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| '''Swol''' – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
|9000
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – '''''Swol'''''
|Riid jûns en yn it wykein allinne tusken Ljouwert en Meppel (1x yn't oere).
|-
|RE 20&lt;br&gt;3800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 23&lt;br&gt;7900
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|-
|RS 20&lt;br&gt;8000
|Stoptrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Mariënberg|Mariënberg]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|
|-
|RS 22&lt;br&gt;8500
|Sprinter ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Swol Stadshagen|Swol Stadshagen]] – [[Stasjon Kampen|Kampen]]
|-
|RE 20&lt;br&gt;13800
|Sneltrein ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Coevorden|Coevorden]] – [[Stasjon Emmen|Emmen]]
|Alline yn de spits.
|-
|IC 23&lt;br&gt;17900
|[[Intercity]] ([[Keolis Nederlân|Keolis]])
|'''Swol''' – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
|allinne op wurkdagen oerdeis en 1x yn 'e oere.
|-
| 32600
| [[Nachttrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])&lt;ref&gt;[https://www.arriva.nl/a/nachttrein/dienstregeling-nachttrein.htm {{nl}} arriva.nl, Dienstregeling Nachttrein]&lt;/ref&gt;
| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Swol''' – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]]
| Alinne freedtenachts
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=zwolle stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Zwolle}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Swol]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Oerisel|Swol]]
[[Kategory:Bouwurk út 1866]]</text>
      <sha1>5frmi9h6zrmp9gnq3e4lrhtjv5fujh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scheemderzwaag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166580</id>
    <revision>
      <id>1223785</id>
      <parentid>1115723</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Midsiuwen */</comment>
      <origin>1223785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7847" sha1="5inysmok46zljkxals9i92xqv6mo4mt" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 125 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Oldambt vlag.svg|border|20px]] [[Aldamt (gemeente)|Aldamt]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_56_N_6_57_05_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 11' NB, 6° 57' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Grinslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 56
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 57
| lon_sec                     = 5
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map_-_NL_-_Scheemda_-_Wijk_02_Noord_-_Buurt_03_Scheemderzwaag.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje fan Scheemderzwaag yn de eardere gemeente Scheemda
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Scheemderzwaag''', earder ek wol '''Lutke Zwaag''' (Lytse Sweach) neamd, is in [[buorskip]] oan de dyk tusken [[Scheemda]] en [[Noardbroek]] yn de gemeente [[Aldamt (gemeente)|Aldamt]] yn de provinsje [[Grinslân]]. It plak leit ynklamme tusken de [[Rykswei 7|A7]] en it [[Wynskoaterdjip]] en hat likernôch 125 ynwenners. De buorskip falt ûnder it doarp [[Scheemda]] en oant 2010 wie it part fand  egemeente Scheemda.

By Scheemderzwaag komme it ''Meedenerdiep'' en it ''Opdiep'' meiïnoar en geane dan oer yn it [[Termuntersyldjip]].

By [[Woldendorp]] lei ek in doarp [[Sweach (Aldamt)|Zwaag]] dat yn de [[Doalert]] ferdronken is; dêr docht de buorskip Zwaagweg oan weromtinken.

== Skiednis ==
=== Midsiuwen ===
De namme ''Zwaag'' ferwiist nei alle gedachten nei &quot;greide/stikken greide dêr't fee holden wurdt&quot;, [[Aldfrysk]] ''*swãch'', [[Aldsaksysk]]: ''swēga'' &quot;kudde, stik greide&quot;, [[Midheechdútsk]] ''swei(e)'', ''sweig(e)'' &quot;nust fee, feehâlderij, stik greide&quot;, [[Aldheechdútsk]] ''sweiga'', &quot;kostâl, melkerij en it dêrta hearrende stik greide&quot;. Dêroan is mooglik de betsjutting &quot;leech stik greide ûntliend. It wurd heart benammen by de Fryske goaen fan [[Noard-Hollân]] oant [[Aldenburch]] yn [[Nedersaksen]].

Yn twa wetterskipsferdraggen út [[1391]] en [[1420]] wurdt warskôge dat de ''Eedyck'' [...] ''alle um den swage heel dient te houden''. Tichteby Scheemderzwaag lei it midsiuwske doarp [[Scheemda]], dêr't it tsjerkhôf fan yn [[1988]] en [[1989]] opgroeven waard by it oanlizzen fan de A7. Op it plak waarden by opgravings oerbliuwsels fûn fan twa tsjerken en in toer. De earste tsjerke komt nei alle gedachten fan it begjin fan de [[trettjinde iuw]] en wie gied fyftich jier yn gebrûk west. Nei it úttynjen fan de Doalert waard it doarp Scheemda nei de [[Kosmas- en Damianusfloed (1509)|Kosmas- en Damianusfloed]] fan [[1509]] likernôch in oardel kilometer súdliker ferpleatst, op deselde oplûkende ''[[heerd]]''.

=== Nije polder ===
De buorskip Scheemderzwaag ûntstie út it ''Lutke Swaech eylandt'' dat dêr noch yn [[1585]] op de [[kwelder]]s yn de Doalert lei. In part fan it eilân wie eigendom fan de [[tsjerke fan Eexta]]. 

Nei't it omlizzende poldergea yn [[1597]] omdike waard, ûntstie der in langhalige buorskip mei wol sân pleatsen. It lânguod fan ''Scheemder Schwagh'' waard yn [[1613]] neamd. It paad by de pleatsen del folge in midsiuwsk [[lânoanmakkerij]]line. Scheemderzwaag sleat oan by de buorskip eexterzwaag, dy't ek út ien as mear pleatsen bestie. Dêrnjonken stiene guon pleatsen yn de lytse buorskip [[Utbeerte]] oan de ''Oude Dijksterweg''.

By nijbou oan de pleats oan de ''Scheemderzwaag 13'' waarden yn [[1975]] de fûneminten fan in kreaze pleats fûn dy't op de provinsjekaart fan Beckeringh (1781) as bûtenpleats ''De Muinckheerd'' op ôfbylde stiet. De namme fan de ''Oude Zwaagzijl'' by [[Midwolda]] dêr't de ''Oude Geut'' sûnt [[1701]] troch yn de Doalert streamde, is mooglik ûntliend oan in âldere [[syl]] yn Scheemderzwaag.

De measte pleatsen fan Scheemderzwaag waarden om [[1800]] ferpleatst nei de ouwers fan it [[Termuntersyldjip]]. De hjoeddeistige lytse buorskip oan it Syldjip ûntstie om de hearepleats ''De Muinckheerd'' en de [[stienbakkerij]] oan it Syldjip út [[1802]], dêr't ynearsten [[bakstien]]nen en dakpannen makke waarden, en letter benammen drainaazjebuizen. By de stienbakkerij stie in herberch dy't bekend stie as ''Café [[Helsingør|Elzeneur]]''. Dêrnjonken wiene der twa poldermûnen út [[1799]] allyk in lyts pleatske dat by de bûtenpleats ''Vredenhoven'' hearde. Oan it ''Opdiep'' kaam yn [[1803]] in oaljemûne dy't oant [[1895]] tsjinst die. Om [[1840]] hinne waarden de earste lânwurkershûzen by de ''Zwaagsterweg'' del boud.

Parten fan Scheemderzwaag waarden ôfgroeven foar it bakken fan bakstiennen. De steinbakkerij Hamster &amp; Rozeboom waard yn [[1971]] sletten. Op de ôfgroeven grûn waard it nije sikehûs fan de Ommelanner Sikehûs Groep boud dy't yn [[2018]] iepene waard.

Yn [[1878]] waard dêr it wetterskip Scheemderzwaag oprjochte, dat in eigen poldermûne hie. Troch it bûtengebiet rint sûnt 1975 de nij groeven ''Scheemderzwaagsterwatering'', It gebiet wurdt sûnt [[1993]] yn twaen spjalte troch de A7. De NAM-lokaasje Scheemderzwaag is foar it grutste part bûten bedriuw steld.

== Nijsgjirrich ==
De buorskip Scheemderzwaag of Lutke Zwaag moat net betiisd wurde mei ''Scheemder Lange Zwaag'' of ''Grote Zwaag'' (1566: ''op de Zwachen'', 1593: ''Groteswaech'') in leech lizzend stikje lân by [[Wagenborgen]] dy't oant de iere njoggentjinde iuw ûnder it karspel Scheemda, mar tsjerklik ûnder [[Nieuw-Scheemda]] foel. Troch it gebiet hinne rint de ''Zwaagweg'' ([['t Waar]]). It ''Grootmaar'' (hjoed-de-dei ''Ringmaar'') stie dêr bekend as ''Swachmaar''. De brêge oer it ''Grootmaar'' hjit de ''Zwaagtil'', de brêge by de ''Hardeweg'' hjit ''Hornzwaagtil''.

Lykas by it Fryske [[Langsweagen]] ferwiist de namme mooglik nei de langere fier fan it darp ôf lizzende stiiken greide, ta tsjinstelling fan [[Koartsweagen]], dêr't guon stikken lân tichter by de Sweachwei oantsjut wurdt.

== Keppeling om utens ==
* Byldbank Grinslân: [https://hdl.handle.net/21.12105/6c740345-c07a-70f2-5175-3e70d780902b Steenfabriek Hamster &amp; Rozeboom], 1930-1940
* Byldbank Grinslân: [https://hdl.handle.net/21.12105/cda5457b-b655-9eb0-a638-064dcc98e7e3 Zwaagsterweg], 1925-1935

== Literatuer ==
* {{Aut|J. Molema}}, ''Het 'Ol kerkhof in Scheemda'' yn: [[Stichting Alde Grinslânske Tsjerken|Grinslânske Tsjerken]] 6, 1989,siden 130-134.

{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel as foar in part in oersetting fan de Nederlânsktalige wikipedyside; foar boarnen sjoch [[:nl:Scheemderzwaag]]
}}

{{Koördinaten|53_10_56_N_6_57_05_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 11' NB, 6° 57' EL}}

{{GemeenteAldamt}}
[[Kategory:Plak yn it Aldamt (gemeente)]]</text>
      <sha1>5inysmok46zljkxals9i92xqv6mo4mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Dieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166969</id>
    <revision>
      <id>1223686</id>
      <parentid>1116939</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="s92z6qqka3gi0c1ajzs2bo7navpkegr" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Dieren&lt;br&gt;''station Dieren''
| ôfbylding                   = Station Dieren.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Dieren yn 2012''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Rheden.svg|border|20px]] [[Rheden (gemeente)|Rheden]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Dieren (Gelderlân)|Dieren]]
| adres                       = Stationsplein 5
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Dr
| type                        = 
| iepening                    = [[2 febrewaris]] [[1865]]
| sluting                     = 
| boujier                     = [[1862]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1903]] Perrongebou
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = [[1862]]&lt;br&gt;[[Karel Hendrik van Brederode]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1975]]&lt;br&gt;[[Cees Douma|C. Douma]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = [[Gemeentlik monumint]]
| monumintnûmer               = 0275/196
| perrons                     = 2
| perronspoaren               = 3
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline A]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Dieren nei Apeldoarn|Dieren - Apeldoarn]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 3607 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/dr/dieren NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Gelderlân
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 02
| lat_sec                     = 40.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 06 
| lon_sec                     = 10.2
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Dieren''' ('''Dr''')  is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp [[Dieren (Gelderlân)|Dieren]] yn de provinsje [[Gelderlân]]. En waard iepene yn 1865 oan de [[Steatsline A]] ([[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] - [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]). 

== Gebou == 
It oarspronklike spoarweistasjon fan Dieren wie in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type SS fiifde Klasse, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw, en wie ien fan de achtentritich stasjons dy 't ea yn dizze klasse boud wie. It gebou wie ûntwurpen troch de arsjitekt [[Karel Hendrik van Brederode]]. Yn [[1914]]  krige it middenpart der in ferdjipping by. Mar doe wie it gebou eins al net mear yn gebrûk as stasjonsgebou.

Yn [[1887]] it [[Spoar fan Dieren nei Apeldoarn]] iepene en yn [[1902]] wie en de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen|Steatspoarwegen]] by it stasjonsgebou fan de [[Koninglijke Nederlandsche Locaalspoorweg-Maatschappij|KNLS]] ynlútsen wie. Dit gebou boud yn [[1886]] wie in [[Standertype KNLS]] 2e klasse. Stie oan de oare kant fan it spoar as it eardere gebou fan de steatsspoarwegen. 

Yn [[1903]] waard it stasjon útwreide mei in perrongebou en in gruttere oerkapping. Yn septimber [[1944]] binne sawol it eardere stasjonsgebou fan de steatspoarwegen as it stasjonsgebou fan de KNLS ferlern gien by in bombardemint. Sûnt die tiid wurd it perrongebou brûkt as stasjonsgebou. 

Yn [[2017]] krige it stasjon in fuotgongersbrêge dy't in eardere tunnel ferfong en liften sadat it stasjon tagonklik waard foar reizgers mei in rolstoel.

==Spoar nei Apeldoarn==
Yn [[1972]] is it spoar fan Dieren nei Apeldoarn slúten. Fan [[1975]] ôf krige it spoar in nije funkje fan museumspoarline. It trajekt wurdt eksplotearre troch de [[Veluwsche Stoomtrein Maatschappij|VSM]]. Foar dit museumspoar is der oan de noardkant fan it stasjon in ekstra perron. 

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 3600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Roosendaal|Roosendaal]] – [[Stasjon Breda|Breda]] – [[Stasjon Tilburch|Tilburch]] – [[Stasjon De Bosk|De Bosk]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – '''Dieren''' – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Swol|Swol]] 
| In healoeretsjinst
|-
| 7600
| [[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Wijchen|Wijchen]] – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] – [[Stasjon Arnhim Sintraal|Arnhim Sintraal]] – '''Dieren''' – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]]
| In healoeretsjinst ried nei 20:00 en op snein net tusken Wijchen en Nimwegen. 
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=beekelsloo stationsweb.nl]
* {{nl}} [https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/rheden/rijksstraatweg-en-spoorlijnen-in-rheden mijngelderland.nl, Rijksstraatweg en spoorlijnen in Rheden]
{{Commonscat|Station Dieren}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Rheden (gemeente)]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Gelderlân|Dieren]]
[[Kategory:Bouwurk út 1862]]
[[Kategory:Bouwurk út 1886]]
[[Kategory:Bouwurk út 1903]]</text>
      <sha1>s92z6qqka3gi0c1ajzs2bo7navpkegr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Hoogeveen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167036</id>
    <revision>
      <id>1223691</id>
      <parentid>1117303</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4450" sha1="g1r4hejsla3ad2bf0xr73ppohc6kujr" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Hoogeveen&lt;br&gt;''station Hoogeveen''
| ôfbylding                   = Station Hoogeveen.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Hoogeveen yn 2008''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Hoogeveen.svg|border|20px]] [[Hoogeveen (gemeente)|Hoogeveen]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Hoogeveen]]
| adres                       = Stationsplein 1b
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Hgv
| type                        = 
| iepening                    = [[1 maaie]] [[1870]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1868]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1984]] 2e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1984]] 1e stasjonsgebou
| arsjitekt                   = [[1868]]&lt;br&gt;[[Karel Hendrik van Brederode]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1984]]&lt;br&gt;[[Cees Douma|C. Douma]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 2
| perronspoaren               = 3
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Steatsline C]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 4667 ''(2018)''
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/hgv/hoogeveen NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Drinte
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 44
| lat_sec                     = 3
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 24
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Hoogeveen''' ('''Hgv''')  is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp [[Hoogeveen]] yn de provinsje [[Drinte]]. It waard iepene yn [[1870]] oan de [[Steatsline C]] ([[Stasjon Meppel|Meppel]] - [[Stasjon Grins|Grins]]). 

== Gebou ==
[[Ofbyld:HUA-162950-Gezicht op het SS station Hoogeveen te Hoogeveen.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Hoogeveen om en de by 1900'']]  
It oarspronklike spoarweistasjon fan Hoogeveen wie in [[Standertstasjons fan de Steatsspoarwegen|standertstasjon fan de Steatsspoarwegen]], in stasjon fan it type Hoogezand, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw, en wie ien fan de tsien stasjons dy't ea yn dizze klasse boud wie. It gebou wie ûntwurpen troch de arsjitekt [[Karel Hendrik van Brederode]]. 

It stasjon waard yn [[1984]] ferfongen troch in nij gebou fan de hân fan arsjitekt [[Cees Douma]]. Douma hat it sylhûet fan it âlde stasjon probearre te imitearjen yn it nije troch hege oerkaping dominearre stasjonsgebou. Oan 'e efterkant fan dizze oerkaping is de sintrale hal mei twa lege fleugels. Yn [[2014]] krige de stasjonstunnel nei it 2e perron, liften foar reizgers mei in rolstoel.

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
| 12600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – '''Hoogeveen''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Lelystêd Sintrum|Lelystêd Sintrum]] – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]]
| Alinne freedtenachts
|-
| 8100
| [[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]]– '''Hoogeveen''' – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]] 
| In healoeretsjinst
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=hoogeveen stationsweb.nl]
{{Commonscat|Station Hoogeveen}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Hoogeveen‎]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Drinte|Hoogeveen]]
[[Kategory:Bouwurk út 1868]]
[[Kategory:Bouwurk út 1984]]</text>
      <sha1>g1r4hejsla3ad2bf0xr73ppohc6kujr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Amersfoart Sintraal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167179</id>
    <revision>
      <id>1223685</id>
      <parentid>1120910</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12245" sha1="qvs8emk9u9pkebn4zou2vgksxb92sxt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Amersfoart Sintraal&lt;br&gt;''Station Amersfoort Centraal''
| ôfbylding                   = Station Amersfoort (1-2006).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Amersfoart Sintraal yn 2006''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-UTf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Vlag van Amersfoort.svg|border|20px]] [[Amersfoart]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Vlag van Amersfoort.svg|border|20px]] [[Amersfoart]]
| adres                       = Stationsplein 41
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Amf
| type                        = Trochgongsstasjon
| iepening                    = [[1 augustus]] [[1901]]
| sluting                     =
| boujier                     = [[1901]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1997]] 2e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1995]] 1e stasjonsgebou
| arsjitekt                   = [[1902]]&lt;br&gt;[[Dirk Antonie Nicolaas Margadant|D.A.N. Margadant]]&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1879]]&lt;br&gt;[[Jan van Belkum|J.A. van Belkum]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 3
| perronspoaren               = 6
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Sintraalspoarwei]]&lt;br&gt;[[Easterspoarwei]]&lt;br&gt;[[Ponline]]&lt;br&gt;[[Valleiline]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    = 
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/amf/amersfoort-centraal NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Utert
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 14
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 22
| lon_sec                     = 27
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Amersfoart Sintraal''' ('''Amf''') is it [[sintraal stasjon]] fan de [[Nederlân]]ske stêd [[Amersfoart]], en waard iepene yn [[1901]]. Op [[15 desimber]] [[2019]] krige it stasjon Amersfoart offisjeel de tafoeging &quot;Sintraal&quot; yn de namme.

==Skiednis==
It earste stasjon ([[Stasjon Amersfoort NCS|NCS]] waard iepene op [[20 augustus]] [[1863]]. It lei oan de doe iepene [[Sintraalspoarwei]] ([[Stasjon Utert-Sintraal|Utert]] – [[Stasjon Kampen|Kampen]]) fan de [[Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij]] (NCS). It lei eastlik fan it hjoeddeiske stasjon, op [[10 juny]] [[1874]] waard de ferbining nei [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam]] (Goailine) yn gebrûk nommen, op [[15 maaie]] [[1876]] waard dizze line ferlinge nei [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Sutfen|Sutfen]]. Dit waard de [[Easterspoarwei]] fan de [[Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij]] (HSM).

Op [[18 febrewaris]] [[1886]] waard ek de [[Spoar fan Kesteren nei Amersfoart|spoarline Kesteren - Amersfoart]] iepene, wêrtroch't der in nije HSM-ferbining Amsterdam – Amersfoart – [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]] mooglik waard. Om't dizze line kommende fan út Amsterdam al foar de stêd ôftakket, wie it needsaaklik om oan dizze line in twadde stasjon [[Stasjon Amersfoart Steat|Amersfoart Steat]] te iepenjen. Om dochs in oerstap biede te kinnen tusken de beide linen fan de HSM waard yn [[1889]] in ekstra stasjon [[Stasjon Amersfoart Oansluting|Amersfoart Oansluting]] iepene.

Om in ein te meitsjen oan dizze ûnpraktyske situaasje fan trije stasjons op koarte ôfstân, waard yn [[1901]] op de hjoeddeistige lokaasje in nij stasjonsgebou fan de HSM, nei in ûntwerp fan [[Dirk Antonie Nicolaas Margadant|Dirk Margadant]], yn gebrûk naam. Ek de treinen fan de NCS giene hjirfan gebrûk meitsje. Neidiel fan it nije stasjon wie al dat dit fierder fan it sintrum kaam te lizzen. Troch it hichteferskil tusken it stasjonsplein en de spoaren, koe der in brêge oer de perrons boud wurde, dy't lykfloers oansleat op de stasjonshal. It âlde NCS-stasjon bleau behâlden as tsjinstgebou en bestiet no noch hieltyd, it stiet oan de Smallepad yn Amersfoart.

== Gebou ==
[[Ofbyld:Exterieur VOORGEVEL - Amersfoort - 20299868 - RCE.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Amersfoart Sintraal yn 1987'']]
It oarspronklike spoarweistasjon fan Amersfoart Sintraal wie in ûntwerp fan de arsjitekt Dirk Margadant. It wie in asymetrysk gebou mei in opfallende klokketoer. efter yn de entreeshal befriest him in tunnel om op de perrons komme te kinnen.

It âlde stasjon út 1901 waard yn [[1995]] ôfbrutsen om plak te meitsjen foar nijbou, under de bou wurdt gebrûk makke fan in tydlik stasjonsgebou. It nije stasjonsgbou is in ûntwerp fan arsjitekt [[Jan van Belkum]]. It gebou hat in grutte glezen foargevel en oan wjerskanten in fleugel dy't foarút stekke neffens it middenpart. De histoaryske bebouwing op it twadde perron waard hanthavene.

It stasjon hie eartiids bûsspoaren ''(zaksporen)'' op it earste en twadde perron wêrby't it bûsspoar op it twadde perron brûkt waard foar stoptreinen nei Hilfertsom en Amsterdam. Troch de iepening fan it tredde perron en troch de iepening fan de stasjons [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Schothorst]] en [[Stasjon Amersfoart Vathorst|Vathorst]] yn de noardeastlike útwreidingswiken fan Amersfoort binne de bûsspoaren net mear needsaaklik. Want troch it nije tredde perron kaam it twadde perron frij foar kearende treinen en op de neamde stasjons binne kearspoaren boud. De bûsspoaren op stasjon Amersfoart binne dan ek fuorthelle sadat se gjin barriêre mear foarmen foar de oerstappende reizgers op de perrons. Nei it fuortheljen binne dizze eardere spoaren sichtber makke yn de betegeling fan it perron, it perron is ek breder as oare perrons.

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
|-
!colspan=4|&lt;small&gt;Intercity's&lt;/small&gt;
|-
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
|140/240&lt;br&gt;IC 77
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[NS International]]&lt;br&gt;[[DB Fernverkehr]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Bad Bentheim|Bad Bentheim]] – [[Stasjon Rheine|Rheine]] – [[Osnabrück Hauptbahnhof|Osnabrück Hbf]] – [[Hannover Hauptbahnhof|Hannover Hbf]] – [[Wolfsburg Hauptbahnhof|Wolfsburg Hbf]] – [[Stasjon Stendal|Stendal]] – [[Stasjon Berlin-Spandau|Berlin-Spandau]] – [[Berlin Hauptbahnhof|Berlin Hbf]] – [[Stasjon Berlin Ostbahnhof|Berlin Ostbahnhof]]
|Rydt om 'e twa oeren, stoppet om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bünde|Bünde]] en twa oeren letter om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bad Oeynhausen|Bad Oeynhausen]]. Net alle treinen hâlde halt yn [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]].
|-
| 500
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Swol|Swol]] – [[Stasjon Assen|Assen]] – [[Stasjon Grins|Grins]]
|In healoeretsjinst mei searjes 600 en 700.
|-
| 600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] – [[Stasjon Meppel|Meppel]] – [[Stasjon Swol|Swol]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – [[Stasjon Rotterdam Sintraal|Rotterdam Sintraal]]
|In healoeretsjinst mei searjes 500 en 1800. 
|-
|1500
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]]
|Rydt op wurkdagen yn de spits fan en nei [[Stasjon Dimter|Dimter]]. Yn de dal oeren is dat 1x de 2 oeren.
|-
| 1600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
| In healoeretsjinst
|-
| 1700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] – [[Stasjon Gouda|Gouda]] – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert Sintraal]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
| In healoeretsjinst
|-
| 11600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]]
| Foarmet tusken [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] en '''Amersfoart Sintraal''' in healoeretsjinst mei searje 1600. Foarmet tusken '''Amersfoart Sintraal''' en [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]] in healoeretsjinst mei searje 11700.
|-
| 11700
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert Sintraal]] – [[Stasjon Gouda|Gouda]] – [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]]
| Foarmet tusken [[Stasjon De Haach Sintraal|De Haach Sintraal]] en '''Amersfoart Sintraal''' in healoeretsjinst mei searje 1700. Foarmet tusken '''Amersfoart Sintraal''' en [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]] in healoeretsjinst mei searje 11600.
|-
|22400
|[[Nachtnet]] [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert Sintraal]] – '''Amersfoart Sintraal'''
|Alinne freedtenachts 
|-
!colspan=4|&lt;small&gt;Sprinters&lt;/small&gt;
|-
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
|5600
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert Sintraal]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Swol|Swol]]
|
|-
|5800
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Amersfoart Vathorst|Amersfoart Vathorst]] – '''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]]– [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]]
|Ryd allinnich yn 'e betide moarnsoeren, yn 'e spits en yn it wykein troch fan [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] nei [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]].
|-
|RS 34&lt;br&gt;31300
|Stoptrein ([[Connexxion]])
|'''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Barneveld Sintrum|Barneveld Sintrum]] – [[Stasjon Ede-Wageningen|Ede-Wageningen]]
|
|-
|RS 34&lt;br&gt;31400
|Stoptrein ([[Connexxion]])
|'''Amersfoart Sintraal''' – [[Stasjon Barneveld Sintrum|Barneveld Sintrum]] – [[Stasjon Barneveld Súd|Barneveld Súd]]
|
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=amersfoort stationsweb.nl]
{{Commonscat|Amersfoort Central station}}
}}
{{Koördinaten|52_9_14_N_5_22_27_E_type:landmark_scale:2000_region:NL|52° 9' N, 5° 22' E}}

[[Kategory:Bouwurk yn Amersfoart]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Utert (provinsje)|Amersfoart Sintraal]]
[[Kategory:Bouwurk út 1901|Amersfoart Sintraal]]
[[Kategory:Bouwurk út 1997|Amersfoart Sintraal]]</text>
      <sha1>qvs8emk9u9pkebn4zou2vgksxb92sxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Hilfertsom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167869</id>
    <revision>
      <id>1223681</id>
      <parentid>1222197</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10184" sha1="s0aktuyuestiqwus347osxs2h2h140b" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Hilfertsom&lt;br&gt;''station Hilversum''
| ôfbylding                   = NS-station Hilversum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Hilfertsom yn 2003''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-NHf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Hilversum vlag.svg|border|20px]] [[Hilfertsom]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Hilversum vlag.svg|border|20px]] [[Hilfertsom]]
| adres                       = Wilhelminastraat 1
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Hvs
| type                        = 
| iepening                    = [[10 juny]] [[1874]]
| sluting                     = 
| boujier                     = [[1873]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1954]] Eastlike yngonggebou&lt;br&gt;[[1992]] 2e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1990]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2007]] Eastlike yngonggebou
| arsjitekt                   = [[1873]]&lt;br&gt;Arsjitekt ûnbekent&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1954]]&lt;br&gt;[[Koen van der Gaast|K. van der Gaast]]&lt;br&gt;Eastlike yngonggebou&lt;br&gt;[[1992]]&lt;br&gt;[[Jan van Belkum|J.A. van Belkum]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          =
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 3
| perronspoaren               = 5
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Easterspoarwei]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Hilfertsom nei Lunetten|Hilfertsom - Lunetten]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                =
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/hvs/hilversum NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Noard-Hollân
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 37
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 10
| lon_sec                     = 50
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Hilfertsom''' ('''Hvs''')  is in [[spoarstasjon]] yn it [[Nederlân]]ske plak [[Hilfertsom]], yn de provinsje [[Noard-Hollân]]. It waard iepene yn [[1874]] oan de [[Easterspoarwei]] ([[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] - [[Stasjon Sutfen|Sutfen]]). 

== Gebou ==
[[Ofbyld:HUA-150430-Gezicht op het N.S.-station Hilversum te Hilversum.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Hilfertsom om en de by 1980'']]
[[Ofbyld:HUA-150433-Gezicht op de toegang (oostzijde) van het N.S.-station Hilversum te Hilversum.jpg|200px|thumb|left|''Eastlike yngonggebou stasjon Hilfertsom yn 1954'']]
It oarspronklike spoarstasjon fan Hilfertsom wie in rom opset en opfallend heech gebou. It sober útfierde gebou wie symmetrysk en hie in nei foaren steand middenpart dat noch in pear fersieringen hie en twa wat nei foaren steande eingeboukes. Oan de perronkant lâns it hiele gebou wie  in kap. Yn [[1892]] is ek it midden perron fan in oerkaping foarsjoen. Yn [[1910]] is tusken de foar- en efterkant fan it stasjonsgebou in [[fuotgongersbrêge]] yn gebrûk naam. Yn [[1931]] is de oerwei tusken beide perrons ferfongen troch in reizgerstunnel.

Yn [[1954]] krijt it stasjon oan eastkant fan it stasjonsgebiet in folweardich yngonggebou fan de hân fan arsjitekt [[Koen van der Gaast]] mei ûnder oare loketten en in fytsestalling. De stasjonshal is heger as de rest fan it gebou en kriget foar in grut part glêzen wanden. Boppedat rint it dak op 'e hichte fan de stasjonshal skean nei boppen. De hal biedt tagong ta de ferlingde reizgerstunnel dy't tenei beide kanten fan it stasjon ferbynt. De fuotgongersbrêge is dêrnei ofbrútsen. Letter binne ferskate glêzen wanden ticht makke om mear romte foar winkels te kreëarjen.

It earste stasjonsgebou waard ôfbrutsen yn [[1990]] om romte te meitsjen foar de werynrjochting fan it folsleine stasjonsomjouwing. De [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] liet op it plak fan it âlde stasjonsgebou in grut kantoargebou fan fiif ferdjippingen delsette, neffens in ûntwerp fan arsjitekt [[Jan van Belkum]]. Likernôch healwei it gebou kaam in romme stasjonshal mei romte foar de loketten en winkels. It midden fan de hal is sa’n trije ferdjippingen heech. Sawol oan de strjit- as de perronkant kaam in healrûne glêzen wand om de yngong fan it stasjon te aksintuearjen. Boppe de yngong kaam in grut rûn finster mei dêryn de stasjonsklok. It finster is beklaaid mei holografysk glês en dêrtroch ûntstiet troch de stân fan de sinne in wikseljend kleurespektrum op de flier fan de hal. As ferwizing nei de oanwêzigens fan de ferskate omroppen en telefyzjestudio’s yn Hilfertsom hat it gebou oan de rjochter kant in toer yn de foarm fan in stjoermêst. De perronkape út 1892 is behâlden bleaun.

Yn [[2007]] waard it yngonggebou oan de eastkant fan it stasjonsgebiet út 1954 ôfbrutsen, om romte te meitsjen foar de oanlis fan in nije tunnel foar stadich ferkear en in ekstra eilânperron.

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
|140/240&lt;br&gt;IC 77
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[NS International]]&lt;br&gt;[[DB Fernverkehr]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Bad Bentheim|Bad Betnheim]] – [[Stasjon Rheine|Rheine]] – [[Osnabrück Hauptbahnhof|Osnabrück Hbf]] – [[Hannover Hauptbahnhof|Hannover Hbf]] – [[Wolfsburg Hauptbahnhof|Wolfsburg Hbf]] – [[Stasjon Stendal|Stendal]] – [[Stasjon Berlin-Spandau|Berlin-Spandau]] – [[Berlin Hauptbahnhof|Berlin Hbf]] – [[Stasjon Berlin Ostbahnhof|Berlin Ostbahnhof]]
|Rydt om 'e twa oeren, stoppet om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bünde|Bünde]] en twa oeren letter om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bad Oeynhausen|Bad Oeynhausen]]. Net alle treinen hâlde halt yn [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]].
|-
|1500
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]]
|Rydt op wurkdagen yn de spits fan en nei [[Stasjon Dimter|Dimter]]. Yn de dal oeren is dat 1x de 2 oeren.
|-
| 1600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
| In healoeretsjinst
|-
| 11600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]]
| Foarmet tusken [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] en [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] in healoeretsjinst mei searje 1600. Foarmet tusken [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] en [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]] in healoeretsjinst mei searje 11700.
|-
|4900
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Almere Sintrum|Almere Sintrum]]
| Stoppet net op [[Stasjon Hollandsche Rading|Hollandsche Rading]], [[Stasjon Hilfertsom Media Park|Hilfertsom Media Park]] en [[Stasjon Bussum Súd|Bussum Súd]]. Rydt yn 'e betide moarn, jûns nei 20:00 en yn it wykein as 14900.
|-
|14900
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]]
|Rydt allinne jûns en yn it wykein. Stoppet net op [[Stasjon Bussum Súd|Bussum Súd]] en [[Stasjon Hilfertsom Media Park|Hilfertsom Media Park]]. Wurdt troch de wike oerdeis riden troch searje 4900.
|-
|5700
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]]
|
|-
|5800
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Amersfoart Vathorst|Amersfoart Vathorst]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]]
|Ryd allinnich yn 'e betide moarnsoeren, yn 'e spits en yn it wykein troch fan [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] nei [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]].
|-
|}


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=hilversum stationsweb.nl]
* {{nl}} [https://martijnvanvulpen.nl/stations/hilversum/ martijnvanvulpen.nl]
{{Commonscat|Station Hilversum}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Noard-Hollân|Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Bouwurk út 1873|Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Bouwurk út 1992|Hilfertsom‎‎]]</text>
      <sha1>s0aktuyuestiqwus347osxs2h2h140b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223682</id>
      <parentid>1223681</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10186" sha1="ehtucx5nwg2brb75p8f64kqwdbob377" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Hilfertsom&lt;br&gt;''station Hilversum''
| ôfbylding                   = NS-station Hilversum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Hilfertsom yn 2003''
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-NHf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Hilversum vlag.svg|border|20px]] [[Hilfertsom]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Hilversum vlag.svg|border|20px]] [[Hilfertsom]]
| adres                       = Wilhelminastraat 1
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = Hvs
| type                        = 
| iepening                    = [[10 juny]] [[1874]]
| sluting                     = 
| boujier                     = [[1873]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1954]] Eastlike yngonggebou&lt;br&gt;[[1992]] 2e stasjonsgebou
| sloopjier                   = [[1990]] 1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[2007]] Eastlike yngonggebou
| arsjitekt                   = [[1873]]&lt;br&gt;Arsjitekt ûnbekent&lt;br&gt;1e stasjonsgebou&lt;br&gt;[[1954]]&lt;br&gt;[[Koen van der Gaast|K. van der Gaast]]&lt;br&gt;Eastlike yngonggebou&lt;br&gt;[[1992]]&lt;br&gt;[[Jan van Belkum|J.A. van Belkum]]&lt;br&gt;2e stasjonsgebou
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          =
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 3
| perronspoaren               = 5
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = [[Easterspoarwei]]&lt;br&gt;[[Spoar fan Hilfertsom nei Lunetten|Hilfertsom - Lunetten]]
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    =
| tramline                    = 
| tal reizgers                =
| webside                     = [https://www.ns.nl/stationsinformatie/hvs/hilversum NS stasjonsynformaasje]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Noard-Hollân
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 37
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 10
| lon_sec                     = 50
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Stasjon Hilfertsom''' ('''Hvs''')  is in [[spoarstasjon]] yn it [[Nederlân]]ske plak [[Hilfertsom]], yn de provinsje [[Noard-Hollân]]. It waard iepene yn [[1874]] oan de [[Easterspoarwei]] ([[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] - [[Stasjon Sutfen|Sutfen]]). 

== Gebou ==
[[Ofbyld:HUA-150430-Gezicht op het N.S.-station Hilversum te Hilversum.jpg|200px|thumb|left|''1e stasjonsgebou stasjon Hilfertsom om en de by 1980'']]
[[Ofbyld:HUA-150433-Gezicht op de toegang (oostzijde) van het N.S.-station Hilversum te Hilversum.jpg|200px|thumb|left|''Eastlike yngonggebou stasjon Hilfertsom yn 1954'']]
It oarspronklike spoarstasjon fan Hilfertsom wie in rom opset en opfallend heech gebou. It sober útfierde gebou wie symmetrysk en hie in nei foaren steand middenpart dat noch in pear fersieringen hie en twa wat nei foaren steande eingeboukes. Oan de perronkant lâns it hiele gebou wie  in kap. Yn [[1892]] is ek it midden perron fan in oerkaping foarsjoen. Yn [[1910]] is tusken de foar- en efterkant fan it stasjonsgebou in [[fuotgongersbrêge]] yn gebrûk naam. Yn [[1931]] is de oerwei tusken beide perrons ferfongen troch in reizgerstunnel.

Yn [[1954]] krijt it stasjon oan eastkant fan it stasjonsgebiet in folweardich yngonggebou fan de hân fan arsjitekt [[Koen van der Gaast]] mei ûnder oare loketten en in fytsestalling. De stasjonshal is heger as de rest fan it gebou en kriget foar in grut part glêzen wanden. Boppedat rint it dak op 'e hichte fan de stasjonshal skean nei boppen. De hal biedt tagong ta de ferlingde reizgerstunnel dy't tenei beide kanten fan it stasjon ferbynt. De fuotgongersbrêge is dêrnei ofbrútsen. Letter binne ferskate glêzen wanden ticht makke om mear romte foar winkels te kreëarjen.

It earste stasjonsgebou waard ôfbrutsen yn [[1990]] om romte te meitsjen foar de werynrjochting fan it folsleine stasjonsomjouwing. De [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] liet op it plak fan it âlde stasjonsgebou in grut kantoargebou fan fiif ferdjippingen delsette, neffens in ûntwerp fan arsjitekt [[Jan van Belkum]]. Likernôch healwei it gebou kaam in romme stasjonshal mei romte foar de loketten en winkels. It midden fan de hal is sa’n trije ferdjippingen heech. Sawol oan de strjit- as de perronkant kaam in healrûne glêzen wand om de yngong fan it stasjon te aksintuearjen. Boppe de yngong kaam in grut rûn finster mei dêryn de stasjonsklok. It finster is beklaaid mei holografysk glês en dêrtroch ûntstiet troch de stân fan de sinne in wikseljend kleurespektrum op de flier fan de hal. As ferwizing nei de oanwêzigens fan de ferskate omroppen en telefyzjestudio’s yn Hilfertsom hat it gebou oan de rjochter kant in toer yn de foarm fan in stjoermêst. De perronkape út 1892 is behâlden bleaun.

Yn [[2007]] waard it yngonggebou oan de eastkant fan it stasjonsgebiet út 1954 ôfbrutsen, om romte te meitsjen foar de oanlis fan in nije tunnel foar stadich ferkear en in ekstra eilânperron.

== Treinferbinings ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Searje
! Treintype
! Rûte
! Tsjinstroaster
|-
|140/240&lt;br&gt;IC 77
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[NS International]]&lt;br&gt;[[DB Fernverkehr]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – [[Stasjon Hilfertsom|Hilfertsom]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Bad Bentheim|Bad Betnheim]] – [[Stasjon Rheine|Rheine]] – [[Osnabrück Hauptbahnhof|Osnabrück Hbf]] – [[Hannover Hauptbahnhof|Hannover Hbf]] – [[Wolfsburg Hauptbahnhof|Wolfsburg Hbf]] – [[Stasjon Stendal|Stendal]] – [[Stasjon Berlin-Spandau|Berlin-Spandau]] – [[Berlin Hauptbahnhof|Berlin Hbf]] – [[Stasjon Berlin Ostbahnhof|Berlin Ostbahnhof]]
|Rydt om 'e twa oeren, stoppet om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bünde|Bünde]] en twa oeren letter om 'e fjouwer oere te [[Stasjon Bad Oeynhausen|Bad Oeynhausen]]. Net alle treinen hâlde halt yn [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]].
|-
|1500
|[[Intercity]]&lt;br&gt;([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]]
|Rydt op wurkdagen yn de spits fan en nei [[Stasjon Dimter|Dimter]]. Yn de dal oeren is dat 1x de 2 oeren.
|-
| 1600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Apeldoarn|Apeldoarn]] – [[Stasjon Dimter|Dimter]] – [[Stasjon Almelo|Almelo]] – [[Stasjon Hengelo|Hengelo]] – [[Stasjon Ynskedee|Ynskedee]]
| In healoeretsjinst
|-
| 11600
| [[Intercity]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Duivendrecht|Duivendrecht]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]]
| Foarmet tusken [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] en [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] in healoeretsjinst mei searje 1600. Foarmet tusken [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] en [[Stasjon Amersfoart Schothorst|Amersfoart Schothorst]] in healoeretsjinst mei searje 11700.
|-
|4900
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]]
| Stoppet net op [[Stasjon Hollandsche Rading|Hollandsche Rading]], [[Stasjon Hilfertsom Media Park|Hilfertsom Media Park]] en [[Stasjon Bussum Súd|Bussum Súd]]. Rydt yn 'e betide moarn, jûns nei 20:00 en yn it wykein as 14900.
|-
|14900
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Almeare Sintrum|Almeare Sintrum]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]]
|Rydt allinne jûns en yn it wykein. Stoppet net op [[Stasjon Bussum Súd|Bussum Súd]] en [[Stasjon Hilfertsom Media Park|Hilfertsom Media Park]]. Wurdt troch de wike oerdeis riden troch searje 4900.
|-
|5700
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
|[[Stasjon Utert-Sintraal|Utert-Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Stasjon Amsterdam Súd|Amsterdam Súd]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]]
|
|-
|5800
|[[Sprinter (trein)|Sprinter]] ([[Nederlandse Spoorwegen|NS]])
| [[Stasjon Amersfoart Vathorst|Amersfoart Vathorst]] – [[Stasjon Amersfoart Sintraal|Amersfoart Sintraal]] – '''Hilfertsom''' – [[Stasjon Weesp|Weesp]] – [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] – [[Stasjon Amsterdam Sloterdijk|Amsterdam Sloterdijk]] – [[Stasjon Skiphol Airport|Skiphol Airport]] – [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]]
|Ryd allinnich yn 'e betide moarnsoeren, yn 'e spits en yn it wykein troch fan [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam Sintraal]] nei [[Stasjon Hoofddorp|Hoofddorp]].
|-
|}


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* {{nl}} [https://www.stationsweb.nl/station.asp?station=hilversum stationsweb.nl]
* {{nl}} [https://martijnvanvulpen.nl/stations/hilversum/ martijnvanvulpen.nl]
{{Commonscat|Station Hilversum}}
}}

[[Kategory:Bouwurk yn Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn Noard-Hollân|Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Bouwurk út 1873|Hilfertsom‎‎]]
[[Kategory:Bouwurk út 1992|Hilfertsom‎‎]]</text>
      <sha1>ehtucx5nwg2brb75p8f64kqwdbob377</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kim Wilde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171267</id>
    <revision>
      <id>1223731</id>
      <parentid>1137569</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="t2x47s2e3pmvfh0u2nauq01blds8tda" xml:space="preserve">[[File:Kim Wilde au Festival de Trélazé 2022.jpg|thumb|Kim Wilde yn 2022]]
'''Kim Wilde''' (bêrne as ''Kim Smith'', [[18 novimber]] [[1960]]), is in [[Grut-Brittanje|Britske]] [[sjongster]]. Hja is bêrne yn [[Chiswick]], [[Middlesex]], as it âldste bêrn fan rockmusikant [[Marty Wilde]]. Har earste hit wie &quot;Kids in America&quot;, yn [[1981]]. Fan dat jier is ek har earste grammofoanplaat ''Kim Wilde''. Yn [[1983]] wûn hja Bêste Britske Froulike Solo-artyst by de [[BRIT Awards]]. Har resintste wurk, is it ''Wilde Winter Songbook'', fan 11 novimber 2013; in Kryst-album.

{{Stobbe|muzikant}}

== Keppeling om utens ==
*[http://www.kimwilde.com Offisjeel webstee]

{{DEFAULTSORT:Wilde, Kim}}
[[Kategory:Ingelsk sjonger]]
[[Kategory:Ingelsk popartyst]]
[[Kategory:Ingelsk presintator]]
[[Kategory:Ingelsk túnarsjitekt]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1960]]</text>
      <sha1>t2x47s2e3pmvfh0u2nauq01blds8tda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan fan Scorel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171738</id>
    <revision>
      <id>1223679</id>
      <parentid>1171060</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T13:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy */</comment>
      <origin>1223679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7464" sha1="s0ioekri1pqdtug1fahnjfge4szdoua" xml:space="preserve">{{Keunstner
| ôfbylding                    = Jan van Scorel by Anthonis Mor van Dashorst.jpg
| ôfbyldingstekst              = Portret makke troch [[Anthonis Mor fan Dashorst]]
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[1 augustus]] [[1495]]
| berteplak                    = [[Skoarl]]
| stoarn                       = [[6 desimber]] [[1562]]
| stjerplak                    = [[Utert (stêd)|Utert]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = [[keunstskilder|skilder]], [[tekener]]
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = [https://rkd.nl/nl/explore/artists/71591 RKD-profyl]
}}
'''Jan fan Scorel''' ([[Skoarl]], [[1 augustus]] [[1495]] - [[Utert (stêd)|Utert]], [[6 desimber]] [[1562]]) wie in Noard-Nederlânsk [[Keunstskilder|skilder]], [[tekener]] en kanunnik. Hy wurdt beskôge as in wichtich fertsjintwurdiger fan de [[renêssânse]] yn de [[Lege Lannen]].

== Biografy ==
Oer it libben fan Jan van Scorel is in soad bekend, ûnder oare troch biograaf [[Karel van Mander]]. Jan fan Scorel wie de ûnwettige soan fan in doarpspastoar. Hy besocht de [[Latynske skoalle]] yn [[Alkmar]] en krige dêrnei in skildersoplieding fan Cornelis Willems yn [[Haarlim]]. Hy wie dêrnei fan 1512 ôf assistint fan Jacob Cornelis van Oostsanen yn Amsterdam, wêrnei't er nei alle gedachten noch koarte tiid by [[Jan Gossaert]] yn Utert wurke.

Yn 1518 begûn Jan fan Scorel oan in lange reis, dy't him earst troch [[Dútslân]] fierde. Yn [[Neurenberch]] trof er [[Albrecht Dürer]], dy't in grutte ynfloed op him útoefene. Dy ynfloed is te fernimmen yn it earste grutte wurk fan Jan fan Scorel dat bewarre bleaun is, it Obervellach-triptyk út 1519 (Obervellach, Sankt Martin), dat ûntstie op syn reis troch [[Eastenryk]]. Fan Scorel reizge dêrnei fia [[Feneesje (stêd)|Venetië]] oer see nei it [[Hillige Lân]] (Palestina), dêr't er [[Bethlehem]] en [[Jeruzalem]] oandie. Neffens Van Mander hat er syn yndrukken fan dy reis fêstlein yn in sketsboek dat lykwols net bewarre bleaun is. Werom yn Italië hold er wer yn Venetië ta, dêr't er de ynfloed fan [[Giorgione]] ûndergie.

Yn 1522 waard er troch de [[paus Adrianus VI]] beneamd ta opsichter fan de pauslike keunstkolleksjes yn it Belvédère yn [[Rome]], as opfolger fan [[Rafael (keunstner)|Rafael]]. Hy wenne yn de pauslike apparteminten en hie folop gelegenheid de antike byldhouwurken en de Italiaanske renêssânekunst fan Rafaël en [[Michelangelo]] yngeand te bestudearjen. Hy skildere yn dy tiid twa portretten fan de paus.

Nei de dea fan Adrianus VI yn 1523 gie Jan fan Scorel werom nei Utert. Syn Italiaansk ynspirearre keunst foel bot op en hy krige gau opdrachten, ûnder oaren fan Domdeken Herman van Lochorst, dy't ta de freonerûnte fan Adrianus VI heard hie. Foar him skildere Jan fan Scorel yn 1526-1527 it saneamde Lochorst-triptyk, dat oarspronklik yn de [[Dom fan Utert|Domtsjerke]] opsteld stie, en dat no yn de kolleksje fan it Sintraal Museum yn Utert sit.
[[Ofbyld:Scorel.jpg|thumb|300px|left|Tolve leden fan de Jeruzalembruorskip, om 1528 hinne, Frans Halsmuseum, Haarlim. De tredde man fan rjochts is Jan van Scorel sels]]
Yn 1527 wykte er fanwegen politike ûnlusten út nei Haarlim, dêr't er nije begeunstigers fûn en dêr't er Maarten van Heemskerck opliede. Jan fan Scorel kaam by de Haarlimske Jeruzalembruorskip, dêr't er in pear portretsearjes foar makke. It stik jildt as ien fan de earste groepsportretten yn de Nederlânske skilderkeunst.

Werom yn Utert (1530) sette er in grutte wurkpleats op, dêr't [[Anthonie Mor]] ta syn learlingen hearde. Jan van Scorel wie tuskentiids (yn 1528) beneamd ta kanunnik fan de Marijetsjerke yn Utert, in foarnaam geastlik amt. Hy libbe tegearre mei Agatha van Schoonhoven en it pear krige fjouwer soannen en twa dochters. Syn taken as kanunnik rûnen útien fan it behearen fan lângoed oant it oankeapjen fan wyn foar it [[kapittel]]. Foar de Marijetsjerke ûntwurp er ûnder oaren in oksaal en in pear brânskildere ruten.

Troch syn goede kontakten en as gefolch fan syn missys út namme fan it kapittel krige Jan fan Scorel stikmannich opdrachten foar grutte [[alterstik]]ken. Om 1540 hinne skildere er trije foar de abdij yn it Henegouwske Marchiennes. Dêrfan wurdt it Jakobus- en Stefanusalterstik tsjintwurdich yn it museum fan Dowaai bewarre. Om 1542 hinne makke er in bewarre bleaune trijelûk foar de [[Grutte Tsjerke (Breda)|Grutte Tsjerke fan Breda]], yn 1550 folge in opdracht foar de Nije Tsjerke fan Delft.&lt;br&gt;
Earfolle opdrachten wiene de dekoraasje en organisaasje fan de yntochten yn Utrecht fan [[keizer Karel V]] yn 1540 en fan [[Filips II fan Spanje]] yn 1549. Yn 1550 die er mei oan de restauraasje fan it mearlûk mei it Laam Gods fan de bruorren Van Eyck te [[Gint]].

Yn de jierren 1549 oant 1553 wie Jan fan Scorel aktyf as yngenieur. Hy ferbettere de haven fan Hurderwyk, ferdjippe ferskate rivieren en fersoarge it drûchlizzen fan de Zijpe. In soad sukses hie er lykwols net mei dy wurken.

Nei syn dea krige Jan fan Scorel in pronkgrêf yn de Mariatsjerke, mei syn portret, skildere troch Anthonie Mor. Sa'n monumint foar in keunstner wie destiids unyk yn de noardlike Nederlannen en tsjûget fan de wurdearring dy't de skilder al yn syn libben hie.

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Scorel portrait.jpg|Portret fan Agathe van Schoonhoven, 1529
Jan van Scorel - The Baptism of Christ - WGA21079.jpg|De doop fan Kristus
P1010771Drieluik van Jan Scorel.JPG|''De Vinding van het Ware Kruis'' yn [[Breda]]
Jan van Scorel - Maria Magdalena (Rijksmuseum Amsterdam version).jpg|''Maria Magdalena''. [[Ryksmuseum Amsterdam]].
Jan van Scorel - Lamentation of Christ with a Donor - Google Art Project.jpg|thumb|''De bewening van Christus'', om 1535 hinne, [[Sintraal Museum]], Utert
The Resurrection of Lazarus after Jan van Scorel Centraal Museum 7646.jpg|''De opwekking fan Lazarus'', sa'n 1550, Sintraal Museum, Utert
&lt;/gallery&gt;

==Literatuer==
* ''Jan van Scorel in Utrecht'', tentoanstellingskatalogus fan it Centraal Museum te Utert, 1977.
* J.A.L. de Meyere, ''Jan van Scorel. Schilder voor prinsen en prelaten''. Utert, 1981
* Molly Faries e.a., ''De madonna´s van Jan van Scorel 1495-1562. Serieproductie van een geliefd motief'', Utert, 2000.
* F. Baligand e.a., ''La renaissance de Jan van Scorel. Les retables de Marchiennes'', Parys, 2011.
* Gaila Jehoel, ''Het culturele netwerk van Jan van Scorel. Schilder, kanunnik, ondernemer en kosmopoliet'', Hilfertsom, 2020. ISBN 9789087048600

[[Histoaryske roman]] oer Jan fan Scorel:
* [[Hanny Alders]], ''Jan van Scorel. Een leven in schetsen''. Schoorl, 1995.
{{Commonscat|Jan van Scorel}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://rkd.nl/nl/explore/artists/71591 RKD-profyl]
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/scorel_jan_van.html Jan van Scorel op artcyclopedia mei in protte keppelingen]
* [http://www.virtual-history.com/person.php?personid=249 Literatueroersjoch]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Scorel, Jan fan}}
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk tekener]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1495]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1562]]
[[Kategory:Skoarl]]</text>
      <sha1>s0ioekri1pqdtug1fahnjfge4szdoua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stasjon Weener</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172205</id>
    <revision>
      <id>1223829</id>
      <parentid>1142697</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T07:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Treinferbinings */</comment>
      <origin>1223829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="mgewi5du4nmio0abeuxsq1b1tnq0cke" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stasjon
| namme                       = Stasjon Weener&lt;br&gt;''Bahnhof Weener''
| ôfbylding                   = Weener - Am Bahnhof - Bahnhof 07 ies.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Stasjon Weener yn 2017''
| lân                         = {{GERf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|border|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Landkreis
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]] ([[East-Fryslân]])
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Flagge Weener (Ems).png|20px|border]] [[Weener]]
| adres                       = Am Bahnhof 1
| koördinaten                 = 
| stasjonskoade               = HWEE&lt;br&gt;''6576Wr''
| type                        = Bf
| iepening                    = [[26 novimber]] [[1876]]
| sluting                     =
| boujier                     = 
| sloopjier                   = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| perrons                     = 1
| perronspoaren               = 1
| perrontagong                = 
| tagong                      = 
| spoarline                   = Grins - Lier
| metroline                   = 
| busline                     = 
| stedsbus                    = 
| tramline                    = 
| tal reizgers                = 
| webside                     = [https://www.bahnhof.de/weener bahnhof.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Nedersaksen
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 48.6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 20
| lon_sec                     = 34
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = Lokaasje stasjon Weener
}}
'''Stasjon Weener''' is in spoarweistasjon yn de [[East-Fryslân|East-Fryske]] stêd [[Weener]].

== Skiednis ==
It stasjon waard iepene op 26 novimber 1876. Troch ferskate seinsystemen en âlde, allinne yn eigen lân talitten materieel moast der by de grins oerstapt wurde. Troch de lege reizgersoantallen waard it ferfier op it Dútske trajekt yn de jierren 90 staakt.

De spoarline is tusken 2000 en 2002 renovearre. Foar stasjon Weener betsjutte dit dat der tusken âlde gebouwen en ferlitten emplaseminten ien perron en ien spoar renovearre binne. Fan it spoar ôf binne der gjin wiksels mear nei de njonken lizzende spoaren. Ek it noch besteande stasjonsgebou wurdt net mear brûkt. 

== Treinferbinings ==
It stasjon is sûnt 2016 tydlik it einpunt fan de trein nei [[Lier (stêd)|Lier]], trochdat de [[Friezebrêge]] yn de jûn fan 3 desimber 2015 ramd waard troch kustfarder ''Emsmoon'', wêrtroch't de brêge foar ûnbepaalde tiid sletten is foar al it ferkear. Stasjon Weener leit oan de westlike kant fan de brêge, mar it befeiligingssysteem op de spoarline liet earst keare yn Weener net ta. Dêrom rieden de treinen nei Lier net fierder as [[stasjon Bad Nijeskâns]] en wie der in busferbining tusken Bad Nijeskâns en Lier. Sûnt oktober 2016 is de befeiliging oanpast. Der is no in stjitblok en Weener is út Nederlân wei mei de trein wer berikber. Wa't nei Lier trochreizigje wol, kin yn Weener oerstappe op de streekbus 620, as yn [[Grins (stêd)|Grins]] de trein ferfangende bus nimme.

{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
!Searje
!Treintype
!Rûte
!Tsjinstroaster
|-
| RS 6
| [[Stoptrein]] ([[Arriva Persoaneferfier Nederlân|Arriva]])
| 	[[Stasjon Grins|Grins]] – [[Stasjon Súdbroek|Súdbroek]] – [[Stasjon Bad Nijeskâns|Bad Nijeskâns]] – '''Weener''' – [[Stasjon Lier|Lier]]
| Ferbining wurd sûnt 2015 rieden troch in trein ferfangende bus om't de [[Friezebrêge]] stikken is.
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:smaller;&quot; |Tsjinstregeling fan 12 desimber 2021 ôf
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:EN
* Wikipedy:NL
* {{de}} [https://www.bahnhof.de/weener bahnhof.de]
{{Commonscat|Bahnhof Weener}}
}}
[[Kategory:Bouwurk yn East-Fryslân‎]]
[[Kategory:Spoarstasjon yn East-Fryslân‎|Weener]]
[[Kategory:Bouwurk út 1876]]</text>
      <sha1>mgewi5du4nmio0abeuxsq1b1tnq0cke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rhauderfehn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175561</id>
    <revision>
      <id>1223791</id>
      <parentid>1219340</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25253" sha1="9t418smtzex4isa3ozd5bwqvrjvfgxq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Rauderfehn
| ôfbylding                   = 2025_Westrhauderfehn,_feankanaal_(1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Feankanaal yn [[Westrhauderfehn]]
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Rhauderfehn_COA.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Rhauderfehn}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 102,93 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 178 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = -1 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 10 doarpen
| adres                       = 1. Südwieke 2a 26817 Rhauderfehn
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_9_0_N_07_33_0_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 9' NB, 07° 33' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 018
| postkoade                   = 26817
| netnûmer                    = 04952, 04967, 04955
| stifting                    = [[1972]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|438}} 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.rhauderfehn.de/ www.rhauderfehn.de]
| ôfbylding2                  = ChurchRhaude.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Tsjerke fan Rhaude]]
| ôfbylding3                  = Rhauderfehn_-_1._Südwieke_+_Rathaus_01_ies.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Gemeentehûs fan Rhauderfehn
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 33
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Rhauderfehn in LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Rhauderfehn yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Rhauderfehn''' ([[Sealterfrysk]]: ''Rauderfeen'') is in gemeente yn de dielsteat [[Nedersaksen (dielsteat)|Nedersaksen]], yn 'e [[lânkring Lier]] yn 'e histoaryske gemeente [[Oerledingerlân]] yn [[East-Fryslân]]. It haadplak is [[Westrhauderfehn]]. Rhauderfehn is ferneamd om syn ferskaat oan wiken en tradisjonele feankultuer. Mei syn {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Rhauderfehn}} is it de fjirde gemeente yn 'e lânkring Lier. De ynwenenrs binne ferspraaat oer 103 km². [[Ostrhauderfehn]], heart lykwols net ta Rhauderfehn en is in selsstannige gemeente yn 'e lânkring Lier. De gemeente waard yn 1973 oprjochte út 9 oant doe ta selsstannige doarpsgemeenten. 

De namme fan 'e gemeente komt fan de yn [[1769]] stifte [[feankoloanje]] mei deselde namme, dy't op syn bar wer neamd is nei it âlde [[Geast (sân)|geastdoarp]] [[Rhaude]] yn it noardwesten fan 'e gemeente. Njonken Rhaude binne [[Backemoor]] en [[Collinghorst]] de âldste doarpen. Grutte parten fan it grûngebiet waarden yn 'e 18e en 19e iuw troch feanters [[Lânoanmakkerij|oanmakke]]. 

Ekonomysk wurdt Rhauderfehn skaaimerke troch [[lânbou]], toerisme en guon yndustriele bedriuwen, lykas in fabrikant fan ritsen (Opti). De gemeente is benammen in [[Forinsisme|forinzegemeente]]

Rhauderfehn hat trije midsiuwske tsjerken, oare histoaryske bouwurken binne wynmûnen en in grut tal klapbrêgen oer de feankanalen.

== Geografy == 
Rhauderfehn leit yn it uterste suden fan [[Eastfryslân]] en foarmet mei de gemeenten [[Westoverledingen]] en [[Ostrhauderfehn]] de histoaryske gemeente [[Oerledingerlân]], ien fan de [[Fryske Seelannen]] yn 'e snuorje fan 'e [[Fryske Frijheid]]. De súdlike grins fan 'e gemeente foarmet in part fan de súdgrins fan Eastfryslân.

It noarden fan 'e gemeente bestiet in smelle stripe [[rivierklaai]] by de rivier de [[Leda]] del, dy't in part fan 'e noardgrins fan 'e gemeente foarmet. It grutste pat fan 'e gemeente bestiet út, ûnderwilens ôfgroeven, [[heechfean]]. [[Leechfean]] is allinnich te finen súdeastlik fan [[Backemoor]] dat op in [[geastrêch]] leit, mank mei oare doarpen yn it noarden fan 'e gemeente lykas [[Rhaude]], [[Holte]], [[Schatteburg]] en [[Collinghorst]]. Ek it doarp [[Langholt]] leit op in smelle geastrêch, dy't ferbûn is mei de geast fan de neamde doarpen yn it noarden mei de geast yn it suden fan it [[Iemslân]] Dy smelle stripe geast skiedt it heachfean fan 'e omkriten fan [[Westrhauderfehn]] mei dy fan [[Ostrhauderfehn]]. De boaiem fan 'e Eastfryske geast bestiet út [[deksân]] en [[balstienliem]]. Om de neamde geastdoarpen lizze grutte [[kûlisselânskip]]pen.

=== Oangrinzgjende gemeenten ===
* yn it westen: [[Westoverledingen]]
* yn it noardwesten: stêd [[Lier (stêd)|Lier]]
* yn it noarden: [[Detern]]
* yn it easten: [[Ostrhauderfehn]]
* yn it suden: [[Bockhorst]] en [[Surwold]] yn 'e lânkring [[Iemslân]]
* yn it súdwesten: [[Papenburch]] yn Iemslân

== Bestjoerlike yndieling == 
De gemeente Rhauderfehn bestiet út tsien offisjele kearnen (''[[Ortsteil]]e''), dy't foar de weryndieling yn Nedersaksen yn 1973 selsstannige gemeenten wiene. De doetiidske gemeente Langholt waard ferdield tusken de gemeenten Rhauderfehn en Ostrhauderfehn.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kearn !! Ynwenners
|-
| [[Backemoor]] || 480&lt;ref&gt;[https://backemoor.com/ Side Backemoor]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Burlage]] || 1.550&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/burlage Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Burlage]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Collinghorst]] || 2.485&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/collinghorst Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Collinghorst]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Holte]] || 510&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/holte Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Holte]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Klostermoor]] || 1.335&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/klostermoor Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Klostermoor]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Langholt]] &lt;br&gt;(foar in part) || 710&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/langholt Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Langholt]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Rhaude]] || 405&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/rhaude Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Rhaude]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Rhaudermoor]] || 2.940&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/rhaudermoor Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Rhaudermoor]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Schatteburg]] || 90&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/schatteburg Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Schatteburg]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Westrhauderfehn]] || 7.160&lt;ref&gt;[https://www.rhauderfehn.de/wir-ueber-uns/geschichte/westrhauderfehn Gemeente Rhauderfehn: Skiednis Westrhauderfehn]&lt;/ref&gt;
|}

It ekonomyske swiertepunt en it tichtst befolke part fan 'e gemeente is yn it easten mei it haadplak Westrhauderfehn en Rhaudermoor, dy't suver oaninoar fêstwoeksen binne en dy't mei 10.000 ynwenners mear as de helte fan 'e totale ynwennertal fan 'e gemeente befettet.

== Skiednis ==
De stifting fan Rhauderfehn giet werom nei de 18e iuw, doe't it ûntwikkele waard as in feankoloanje. De gemeente waard oanlein mei in kompleks systeem fan wiken foar it ôfwetterjen fan it fean en it transport fan turf. Dy wiken binne noch hieltyd in wichtich ûnderdiel fan it lânskip.

=== Namme === 
It grûnelemint fan de namme Rhauderfehn giet werom op it âlde [[geastdoarp]] [[Rhaude]]. Rhaude waard mooglik foar it earst neamd yn in oarkonde fan it [[kleaster Werden]] as ''Renuuidu''. Yn de dokuminten stean in soad fan de âldste Eastfryske plaknammen neamd. Der is lykwols gjin bewiis dat ''Renuuide'' nei Rhaude ferwiist. De plaknamme is ôflaat fan it [[Aldfrysk]]e ''rathwidu'' of ''rothwidu'', itjinge ferdútst wurde kin as &quot;ûntboske bosk&quot; en ferwiist nei de yn 'e [[midsiuwen]] noch grutte wâld op de geast.

De útgong ''-fehn'' ferwiist dêr eni dat Rhauderfehn in [[fean]]gebiet is. Yn [[Nederdútsk]]e dokuminten út 'e 15e iuw betsjut it wurd ''Fehn'' (fean) ynearsten allinnich &quot;delsetting yn it fean&quot;. Dochs nei it oanlizzen fan [[Großefehn]] yn [[1633]] krige it wurd yn East-Fryslân in bredere, konkretere betsjutting as algemiene term foar in feangebiet dat by in dêr spesjaal foar groeven kanaal, in feankanaal (''Fehnkanal'' yn it Dútsk) oanlein waard. 

De namme Rhauder Wester-Fehn foar it westlik part fan Rhauderfehn en de oerienkomstige nammen Rhauder Oster-Fehn waarden yn [[1824]] troch de Eastfryske histoarikus Fridrich Arends fêstlein yn syn ''Erdbeschreibung des Fürstenthums Ostfriesland und des Harlingerlandes'' (beskriuwing fan it foarstedom Eastfryslân en Harlingerlân). Yn [[1871]] wurdt de hjoeddeistige stavering &quot;[[Westrhauderfehn]]&quot; brûkt. Yn it [[Eastfrysk Plat]] wurdt sprutsen fan ''Westerfeen''.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Kommende Langholt.jpg|thumb|Poartestien fan 'e Kommanderije Langholt, hjoed-de-dei yn it Fean- en Skipfeartmuseum yn Westrhauderfehn]]
It âldste part fan 'e gemeente is nei alle gedachten it doarp [[Backemoor]] yn it noarden. De tsjerke dêre komt fan likernôch 1250. Backemoor wie yn 'e snuorje fan 'e [[Fryske Frijheid]] it gearkomsteplak fan de riedsleden út gâns it [[Oerledingerlân]].

Yn 'e 13e iuw stiften [[Johanniteroarder|Johanniters]] út Burgsteinfurt de [[Kommanderije Langholt]] as [[dûbelkleaster]] yn it doe noch folsleine net [[Lânoanmakkerij|oanmakke]] gebiet. De kommanderije waard boud oan 'e Langholter Tief, dy't allyk yn it westen as yn it easten omjûn waard troch grutte [[heechfean]] gebieten. Op [[8 septimber]] [[1319]] waard de Kommanderije Langholt foar it earst neamd yn in akte tusken it Johanniter sikehûs Burgsteinfurt en de Fryske kommanderijen.

By de kommanderije hearde ek it [[foarwurk]] yn [[Burlage]], dat yn eatsetna s selsstannige [[Kommanderije Burlage]], dy't ek yn 1319 neamd waard, stifte waard, dochs etter oan Langholt tafoege waard. Oar eigendom fan de kommanderije wie likernôch 6000 bunder lân yn it hjoeddeistige doarp [[Klostermoor]].

Holte wie yn 'e midsiuwen troch syn feemerken in ekonomysk sintrum fan it súdlike Oerledingerlân. Op de Bietzebarg yn Holter Hammrich (Holter himrik) wurdt foar it jier [[1409]] de ''Volnesborg'' neamd. Dêr wurdt yn dat ferbân neat oer in [[haadling]] yn dy boarch neamd. Lykas it gânse Oerledingerlân kaam it bewenne noarden fan 'e hjoeddeistige gemeente yn 'e rin fan de Eastfryske haadlingeskelen ûnder ynfloed fan de út [[Neermoor]] en letter út [[Lier (stêd)|Lier]] kommend ehaadling [[Fokko Ukena]], foar't er ûnderwurpen waard oan de [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] ûnder lieding fan 'e haadlingefamylje [[Sirksena]] út [[Greetsiel]]. De Sirksena's krigen yn [[1464]] gâns [[Greefskip Eastfryslân|Eastfryslân]] yn lien.

=== Under de Sirksena's ===
Nei't keaplju út [[Emden]] yn 'e [[Tritichjierrige Kriich]] al de earste feanterijen yn Eastfryslân oanlein hiene, lykas [[Großefehn]] yn 1633 as earste, kaam ek it heechfean yn it suden fan Rhaude yn oanmerking. De boargers fan Emden, Harm van den Berghe en Röttger Franzisci, krigen yn [[1649]] fan 'e lânshear in konsesje foar it oanlizzen fan in feankoloanje yn it gebiet fan 'e Rhauder Skâns. It projekt kaam lykwols faai te stean en waard lang om let troch de keaplju opheft. It tariedend wurk yn 'e foarm fan in ôfwetteringskanaal waard letter ek net brûkt foar it oanlizzen fan 'e feankoloanje.

Nei de [[Reformaasje]] waarden alle kleasters en kommanderijen yn Eastfryslân stadichoan ûntbûn, lykas de kommanderije Langholt dy't troch de greve ûnteigene waard. Yn [[1528]] kaam Langholt yn it besit fan greve [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]]. Soksoarte dingen laten letter ta ferskate prosessen foar it [[Rykskeamergerjocht]]. Op [[3 septimber]] [[1574]] waard for it Gerjocht in skikking troffen tusken de Eastfryske greven en de Johanniten. De doetiidske grevinne fan Eastfryslân, [[Anna fan Aldenburch|Anna]], moast Langholt &quot;mei alle foarwurken, pachtjild, rinten en oar besit&quot; weromjaan. Dy waarden dêrnei ta de oarder, fertsjintwurdige troch de kommanderije yn Burgsteinfurt, oan erfpachters tawiisd.

=== Feanterij ===
[[Ofbyld:Urbarmachungsedikt.png|thumb|200px|Edikt ta de feanoanmakkerij út 1765]]
Nei't de lêste greve fan Eastfryslân, [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] op jonge jierren, sûnder bern, ferstoar, foel Eastfryslân yn [[1744]] oan [[Prusen]]. De bestjoersstruktuer fan 'e Sirksena's waard oernommen. It gebiet fan Rhauderfehn foel ûnder it Amt [[Stickhausen]], dat likernôch it eastlike tredde part fan 'e hjoeddeistige lânkring Lier omfette. Backemoor en Holte wiene nei [[Detern]], dat tichteby it amtssit lei, de twadde en tredde wichtige fêstigingsplakken fan ambachtslju en hannelers yn it hjoeddeistige gemeentegebiet. Dêrfoaroer spilen de geastdoarpen [[Collinghorst]], [[Rhaude]] en [[Schatteburg]] amper in rol.

It haadplak en de nammejouwer fan 'e gemeente, [[Westrhauderfehn]], waard yn [[1769]] troch guon sakelju as [[feanterij]] stifte. Dat wiene de keapman Hinrich Thomas Stuart en boekhâlder Johann Heinrich Heydecke fan [[Lier (stêd)|Lier]], distriktsbestjoerder Rudolph Heinrich Carl fan [[Stickhausen]], belêstingûntfanger Alrich Weyers Ibelings fan [[Breinermoor]] en boer Wille janssen fan [[Holte]]. Sy hiene foar harren Rauder-Fehn-Kompanjy fan de Prusyske steat in oerflak fan 1500 [[deimêd]] as &quot;haadpachter&quot; yn erfpacht nommen en ferpachten dy grûn dêrnei oan &quot;ûnderpachters&quot; fierder oan nije kolonisten. Yn dy snuorje waard it [[Turf (brânstof)|turf]] ôfgroeven, dêr't tagelyk it ûnfruchtbere lân troch kultivearre waard en de turf as brânstof ferkocht waard oan de Eastfryske stêden, mar ek oan [[Hamburch]] en [[Altona]]. It ôfgroeven mêd koe dêrnei brûkt wurde as lânbougrûn.

De troch Prusen stimulearre kolonisaasje fan it feangebiet late ta it waaksen fan it ynwennertal fan it Amt Stickhausen fan likernôch 5.100 oant 9.300 persoanen. Yn [[1806]] wie it Amt neffens ynwennertal it op twa nei grutste, nei de Amten Auwerk en Lier.

=== Lettere ûntjouwings === 
Yn 'e [[Frânske tiid]] rekke de fierdere ûntwikkeling fan it feangebiet ta in stilgean as gefolch fan it [[kontinintaal stelsel]] en it waaksen fan 'e befolking stagnearre. Yn 'e rin fan 'e 19e iuw bloeiden de hannel en skipfeart op en libben hieltyd mear ynwenners fan 'e feankoloanje fan 'e skipfeart, om't bliek dat de kultivearre delsettings te lyts waarden foar in foltiids lânbou. Sa fieren de measte manlju fan 'e koloanje as kapiteins en reders op harren eigen sylskippen de see op.
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 183-R74645, Deutscher Riesenpflug vorgestellt.jpg|thumb|Mammoetploege, brûkt by it Iemslânprojekt]]
Wylst yn East-Fryslân yn 'e 1840-er jierren úteinset waard mei it oanlizzen fan stienwegen tusken de stêden, krige it gebiet yn Rhauderfehn yn 1862/63 in earste fêste dykferbining, tusken de doarpssintrums fan West- en [[Ostrhauderfehn]]. Dat wie lykwols wichtich nei 't der sjoen wurdt dat de kanalen yn it ferline de wichtichste ferkearsferbinings fan it feangebiet wiene. Turf en allegear soarten guod waarden mei mutten en [[tsjalk]] oer it haadkanaal fan en nei Rhauderfehn ferfierd. De frij koarte dykferbining oer de ''Fehntjer Meer'' nei Ostrhauderfehn waard yn 'e jierren dêrnei útwreide ta in mei strjitstiennen befluorre wei.

Yn [[1910]] besleat it distriktsbestjoer fan Lier en lis in [[smelspoar]] oan fan Westrhauderfehn nei [[Ihrhove]], dêr't in oansluting wie op it [[normaalspoar]] nei it [[Iemslân]]. Op [[3 novimber]] [[1912]] waard it smelspoar yn gebrûk nommen, dêr't de Prusyske steat, de provinsje Hannover en 'e lânkring Lier by belutsen wiene.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] fong it gebiet [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út de Dútske eastgebieten]] op en kaam it ynwennertal foar it earst boppe de 10.000 ynwenners.

De skiednis fan 'e feanoanmakkerij yn de gemeente kaam ta in ein mei it opnimmen fan it distrikt Klostermoor yn it [[Iemslânplan]] (1951). Rhauderfehn wie dêrmei de iennige gemeente yn it distrikt Lier dy't part fan dat plan wie. Nei it meganyske oanmeitsjen fan it heechfean mei help fan [[mamoetploege]]n waarden ferskate pleatsen kreëarre. Fan de 1960-er jierren ôf kaam dêr in wenwyk mei in skoalle en in beukerskoalle by. By it tal ynwenners woeks dêr oerienkommend mei. Foar de kriich wennen 520 minsken yn Klostermoor, mar yn [[1970]] wiene dat der 1.162. By it turfwinnen yn Klostermoor waard yn [[1953]] de [[turfhûn fan Burlage]] fûn.

Yn it ramt fan 'e Nedersaksyske weryndieling ûntstie de gemeente Rhauderfehn pas offisjeel nei de fúzje fan 'e gemeenten [[Backemoor]], [[Burlage]], [[Collinghorst]], [[Holte]], [[Klostermoor]], [[Rhaude]], [[Rhaudermoor]], [[Schatteburg]] en [[Westrhauderfehn]]. In part fan de ophefte gemeente [[Langholt]] kaam mei 400 ynwenners by de nije gemeente.

== Untwikkeling ynwenners ==
[[Ofbyld:Rhauderfehn - Rhauder Mühlenweg + Mühle Rhaude-Holte 04 ies.jpg|thumb|Mûne fan Rhaude]]
{| cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1821 || 2918
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1848 || 5507
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1871 || 6751
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1885 || 7077
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1905 || 7491
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1925 || 8867
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1933 || 9756
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1939 || 9789
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1946 || 11.744
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1950 || 12.236
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1956 || 11.433
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1961 || 11.515
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1970 || 13.303
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1975 || 13.169
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1980 || 13.420
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1985 || 14.138
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1990 || 14.366
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 1995 || 15.246
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 2000 || 16.440
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 2005 || 17.281
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Ynwenners
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 2010 || 17.293
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| 2015 || 17.815
|-
|}
|}

== It besjen wurdich == 
[[Ofbyld:ChurchBackemoor.JPG|thumb|Tsjerke fan Backemoor]]
[[Ofbyld:Rhauderfehn - Rajen + 5Museum + Villa Graepel 02 ies.jpg|thumb|It fean- en Skipfeartmuseum]]
* Der binne in stikmannich midsiuwske tsjerken yn 'e gemeente:
** [[Laurintius- en Finsintiustsjerke (Backemoor)]] fan 'e 13e iuw
** [[Trije-ienheidstsjerke (Collinghorst)]], romanogoatyske tsjerke fan om 1250 hinne
** [[Tsjerke fan Rhaude]] fan 'e 14e iuwske [[wartsjerke]]
** De [[neoklassisistyske]] Evangelysk-lutherske Hooptsjerke (Westrhauderfehn) út 1848
** De roomskatolike Bonifasiustsjerke (Westrhauderfehn) út 1852/53 en 1906
* Stikmannich wynmûnen:
** Mûne fan Rhaude, [[achtkante boppekruier]]
** Mûne fan Hahnentange, achtkante boppekruier
** Mûne fan Burlage, achtkante boppekruier
* [https://fehn-schiffahrtsmuseum.de/ Fean- en Skipfeartmuseum] yn Westrhauderfean
* [http://www.befis-naturgarten.de/ Befis NaturGarten], in leartún yn Burlage

== Polityk ==
De gemeenteried bestiet út 32 leden. De gearstalling is sûnt de ferkiezings fan 12 septimber 2021 sa:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Partij 
! Oandiel stimmen
! Sitten
! +/− Sitten
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 34,8 % || 11 || − 3
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 24,0 % || 8 || ± 0
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| MOIN
| 12,4 % || 4 || ± 0
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 8,5 % || 3 || + 1
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| Unser Rhauderfehn
| 7,5 % || 2 || + 2
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 4,7 % || 1 || ± 0
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| wi mitnanners
| 3,4 % || 1 || + 1
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| Bürger für Rhauderfehn (BfR)
| 1,9 % || 1 || + 1
|-
!style=&quot;text-align:left; background:#ECECEC;&quot;| EB Nehuis (ienmansfraksje)
| 1,6 % || 1 || ± 0
|}

=== Wapen en flagge === 
[[Ofbyld:DEU Rhauderfehn COA.svg|50px|left]]
Blazoenearring: &quot;Yn blau in gouden anker, foarsjoen fan in knop oan de boppekant en oan alletwa kanten fleugele; om de stôk hinne krinkelje twa gouden slangen.&quot;

Motivearring fan it wapen: it troch Otto Korn foar de gemeente Westrhauderfehn ûntwurpen wapen waard op 20 juny 1955 troch de minister fan Ynlânske saken fan nedersaksen goedkard. It wapen lit in orizjinele kombinaasje fan it anker- en stêf fan Merkurius sjen, of ek de skipfeart en hannel, dy't alletwa ta ien hiel ferraand binne. It wapen waard yn 1954 ûntwurpen fan it eardere wapen fan de Rhauder-fehn-Kompanjy.

[[Ofbyld:Flagge Rhauderfehn.svg|50px|border|left]]
Flagge: &quot;De flagge is giel-blau dield me it wapen yn 't midden.

== Ferkear ==
De [[Bundesstraße 438|B438]] rint fan west nei east dwers troc de gemeente. Hy begjint yn [[Folmhusen]] yn buorgemeente [[Westoverledingen]] dêr't er mei de [[Bundesstraße 70|B70]] en rint troch Rhauderfehn en buorgemeente [[Ostrhauderfehn]] nei it [[Sealterlân]] dêr't er de [[Bundesstraße 72|B72]] krúst.

Der is in goed ûntwikkele netwurk fan fyts- en kuierpaden. De wiken wurde ek brûkt foar rekreative aktiviteiten lykas fytsen en kanoën.

== Ekonomy en toerisme == 
[[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF6884.jpg|thumb|250px|In melkfeehâlderij by Burlage]]
Ekonomysk is Rhauderfehn, krekt as Ostrhauderfehn, foar in grut part basearre op de lânbou, benammen de [[melkfeehâlderij]], en it toerisme. Rhauderfehn is benammen in forinzegemeente.

Ritsefabrikant Opti hat in bedriuw mei 1000 arbeidsplakken yn 'e gemeente. It is it iennige tekstylbedriuw yn Eastfryslân.

It enerzjybedriuw Gaz de France wint [[ierdgas]] op in djipte fan 4000 meter yn 'e omkriten fan Backemoor. Ek grûnbesitters yn 'e gemeente profitearje fan de winning. By Klostermoor is in [[wynmûnepark]] dat yn 1999 boud waard. Yn Klostermoor leit fierders noch in part fan it testsirkwy Automotive Testing papenburg. Yn Collinghorst is it wetterliedingsbedriuw foar it Oerledingerlân.

== Leauwe ==
[[Ofbyld:Rhauderfehn - Untenende + Westrhauderfehnkanal + Hoffnungskirche 04 ies.jpg|250px|thumb|Evangelysk-lutherske Hooptsjerke yn Westrhauderfehn]]
Lykas de rest fan Eastfryslân is Rhauderfehn tradisjoneel [[protestantsk]]. Wylst it westen fan it Oerledingerlân, benammen de gemeente [[Westoverledingen]], is [[Evangelysk-Grifformearde Tsjerke yn Dútslân|grifformeard]], is Rhauderfehn benammen [[Evangelysk-Lutherske Tsjerke|Evangelysk-luthersk]]. Likernôch 53% heart ta de lutherske tsjerke, wylst 4% grifformeard is. Likernôch 22% is [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] troch fêstiging fan katolike kolonisten út it neie [[Hümmling]] yn it Iemslân en de tastream fan flechtlingen út 'e Dútske eastgebieten nei de Twadde Wrâldkriich]]. Dat is it heechst persintaazje katoliken yn East-Fryslân. De oare 20% fan de ynwenners is net-tsjerklik of heart ta oare leauwensmienskippen.

== Literatuer ==
* Günther Dreyer, Martin Stromann: ''Rhauderfehn zwischen Moor und Meer''. Soltau-Kurier-Norden, Norden 2001, ISBN 3-928327-51-8.
* Bruno Ewen: ''Rhauderfehn in alter Zeit''. Ostendorp, Rhauderfehn 1982, ISBN 3-921516-36-6.
* Thomas Schumacher, Martin Stromann: ''Rhauderfehn: zwischen Moor und Meer; Portrait einer ostfriesischen Gemeinde''. Soltau-Kurier-Norden, Norden 2007, ISBN 978-3-939870-42-5.
* Kuno von Glan: ''Das Rhauderfehn: 1765 bis 1957; Ausschnitte aus seiner Geschichte''. Bad Oeynhausen 1958.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.rhauderfehn.de/ Hiemside fan 'e gemeente Rhauderfehn]
* [http://fehntjer-zeitgeist.de/ ''Fehntjer Zeitgeist – Geschichte &amp; Geschichten'']

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* Foar oare boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Rhauderfehn ''Einzelnachweise'' op dizze side].
}}
{{CommonsBalke}}
{{Koördinaten|53_9_0_N_07_33_0_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 9' NB, 07° 33' EL}}
{{Rhauderfehn}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Lier (distrikt)]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1973]]</text>
      <sha1>9t418smtzex4isa3ozd5bwqvrjvfgxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papenburch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183477</id>
    <revision>
      <id>1223789</id>
      <parentid>1220276</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1223789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6110" sha1="jqjqu518haunku6nvmqr0ehnz1u3w31" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Papenburch &lt;br&gt;''Papenburg''
| ôfbylding                   = Papenburg Rathaus.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Riedshûs fan Papenburch
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Papenburg Flag.svg|border|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU Papenburg COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 38.573 (2023)
| oerflak                     = 118,36 km²
| befolkingstichtens          = 326 / km²
| hichte                      = 5 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_Landkreis_Emsland.svg|20px|border]] [[Iemslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4=
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 7 stedsdielen
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_04_48_N_7_23_36_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 5' N 7° 24' E}}
| Kfz                         = EL
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 54 041
| postkoade                   = 26871
| netnûmer                    = 04961, 04962, 04965, 04968
| stifting                    = 1631 (as delsetting)
| ferkearsieren               =
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| webside                     = [https://www.papenburg.de www.papenburg.de]
| ôfbylding2                  = Papenburg Zugbrücke.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Papenburch is ien fan de âldste feankoloanjes yn Dútslân. Dizze brêge is ikoanysk foar it sintrum fan Papenburch.
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Nedersaksen
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 4
| lat_sec                     = 48
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 23
| lon_sec                     = 36
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Papenburg_in_EL.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan de gemeente Papenburch yn Iemslân
| ôfbyldingsbreedte99         = 250
}}
'''Papenburch''' ([[Dútsk]]: ''Papenburg'') is in stêd en gemeente yn de [[Landkreis Emsland]], krekt súdlik fan [[East-Fryslân]], yn 'e [[dielsteat Nedersaksen]] yn [[Dútslân]]. De stêd leit oan de [[Iems]] en hat in langhalige struktuer fanwegen syn groei by ferskate kanalen lâns. Papenburch is benammen bekend fanwegen de [[Meyer Werft]], ien fan 'e grutste skipwerven fan Europa.

== Skiednis ==
It gebiet fan Papenburch waard oarspronklik bewenne troch feanfakkers en boeren. De namme waard foar it earst neamd yn in dokumint út [[1431]] oer de &quot;Papenborch&quot;, in boarch dy't mooglik bewenne waard troch geastliken of ûnder har beskerming stie.

Yn [[1630]] kocht Dietrich von Velen de saneamde Papenborch en stifte dêr in kolonisaasjeprojekt foar it omlizzende feangrûn. De earste permaninte delsetting ûntstie yn [[1631]], wat as it offisjele stiftingsjier fan it plak beskôge wurdt.

Yn de 18e en 19e iuw ûntwikkele Papenburch him ta in wichtich sintrum foar skipbou en feanterij. De stêd waard lang as de &quot;âldste feankoloanje fan Dútslân&quot; beskôge. De skipfeart oer de Iems en de ûntwikkeling fan kanalen wienen essinsjeel foar de ekonomyske groei.

== Geografy ==
Papenburch leit yn it noarden fan it Iemslân, tichtby de grins mei [[East-Fryslân]] en [[Grinslân]] yn [[Nederlân]]. It stedsgebiet hat in langhalige foarm fanwegen de ûntwikkeling lâns it Haadkanaal, it Suder- en Noarderkanaal, en oare wetterwegen.

De stêd bestiet út ferskate distrikten:
* Obenende (noardlik part)
* Untenende (súdlik part)
* Aschendorf – eardtiids in selsstannich doarp
* Herbrum
* Bokel
* Tunxdorf

== Ekonomy ==
De wichtichste ekonomyske pylder fan Papenburch is sûnder mis de [[Meyer Werft]], dy't grutte cruiseskippen bout foar ynternasjonale rederijen. De werf hat mear as 3.000 meiwurkers en is ien fan 'e modernste skipwerven yn Europa.

Neist skipbou is der ek yndustry yn logistyk, lânbou, toerisme en tsjinsten. De toeristyske sektor profitearret fan it skipboumuseum, it besikerssintrum fan de werf en it histoaryske stedsbyld mei syn kanalen en âlde skippen.

== Ferfier ==
Papenburch is goed oansletten op it ferkearsnet fan Dútslân:
* Diken: De [[Bundesstraße 70]] rint troch de stêd. De [[Bundesautobahn 31|Autobahn A31]] is net fier fuort.
* Spoar: Stasjon [[Bahnhof Papenburg (Ems)]] is in halte op de [[Emslandstrecke]] tusken [[Múnster]] en [[Emden]].
* Binnenfeart: Papenburch hat in oansluting op de Eems en ferskate kanalen, wat wichtich is foar yndustriële transport.

== Kultuer en ûnderwiis ==
De stêd hat ferskate musea:
* It ''Papenburger Zeitspeicher'', in ynformaasjesintrum oer de skiednis fan 'e stêd
* It ''Von-Velen-Anlage'', in iepenloftmuseum oer de feankoloanjes
* It besikerssintrum fan [[Meyer Werft]]

Der binne meardere skoallen yn de stêd, fan basisûnderwiis oant fuortset ûnderwiis. Foar heger ûnderwiis is de regio oars ôfhinklik fan stêden lykas [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenburch]] of [[Grins (stêd)|Grins]].

== Eveneminten ==
* Maritime Wike: Jierlikse festiviteiten rûnom de skiednis fan skipbou en feart
* Merke: In grut folksevenemint yn de simmermoannen
* ''Advent'' yn Papenburg: Krystmerk en wintereveneminten

== Sjoch ek ==
* [[Meyer Werft]]
* [[Iems]]

== Keppelings om utens ==
* [https://www.papenburg.de Offisjele webstee fan Papenburch]
* [https://www.meyerwerft.de Besikerssintrum fan Meyer Werft]

{{Koördinaten|53_04_48_N_7_23_36_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 5' N 7° 24' E}}
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Papenburch| ]]</text>
      <sha1>jqjqu518haunku6nvmqr0ehnz1u3w31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fryske Steateferkiezings 2023</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189671</id>
    <revision>
      <id>1223844</id>
      <parentid>1223472</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T10:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dielnimmende partijen */ partijen sûnder sitten ljochte kleuren</comment>
      <origin>1223844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64116" sha1="6r97kyxn9y5ag13h6kbd64e7ia4abke" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Ferkiezing
| foarige ferkiezings        = [[Fryske Steateferkiezings 2019|2019]]
| folgjende ferkiezings      = [[Fryske Steateferkiezings 2027|2027]]
| lân                        = Frisian_flag.svg
| lânlink                    = Fryslân
| datum                      = 15 maart 2023
| parlemint                  = [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Frysk Parlemint]]
| tal sitten                 = 43
| mearderheid                = 22
| oantsjutting               = Bewâldslju
| oantal                     = 5 deputearren
| opkomst                    = 65,6% {{opgong}} 6,5%
| formaasjewinner            = [[BoerBoargerBeweging|BBB]]
| nij kabinet                = [[Kolleezje-Brok II|Brok II]]
| earder kabinet             = [[Kolleezje-Brok I|Brok I]]
| begjin regearperioade      = 19 july 2023
| kaart-ferkiezingsútslaggen = Statenverkiezingen_Nederland_2023.svg
| tekst by kaart             = Grutste partij de provinsje
}}
{{Balkendiagram
| width    = 275px
| float    = right
| title    = Sitferdieling 2023
| widthl   = 60px
| left     = Partij
| barwidth = 155px
| middle   = Sitten
| widthr   = 60px
| right    = Ferskil
| caption  = Útslaggen fan lofts nei rjochts, ferlike mei [[Fryske Steateferkiezings 2019|2019]]|
| bars     =
{{Balken Sitferdieling|[[PvdD]]|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|1|1|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[SP]]|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|1|2|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[GL]]|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|3|3|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[PvdA]]|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|5|6|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[D66]]|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|1|2|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[CU]]|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|2|3|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[FNP]]|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|4|4|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[50+]]|#{{Sitferdieling/Partij|50PLUS|tsjuster|NL}}|0|1|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[CDA]]|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|4|8|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[PBF]]|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|1|0|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[BBB]]|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|14|0|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[VVD]]|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|3|4|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[JA21]]|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|1|0|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[PVV]]|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|2|3|14}}
{{Balken Sitferdieling|[[FvD]]|#{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}|1|6|14}}
}}
De '''Fryske Steateferkiezings 2023''' binne de [[Ferkiezing|ferkiezings]] foar it [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Frysk Parlemint]] dy't op woansdei [[15 maart]] [[2023]] holden waarden. Mei dizze ferkiezings waarden de leden keazen fan de [[Provinsjale Steaten]], de [[folksfertsjintwurdiging]] fan [[Fryslân]] en it heechste bestjoerlik orgaan binnen de [[provinsje]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[https://www.fryslan.frl/fy/provinsjale-steaten Fryslân.frl - Provinsjale Steaten]&lt;/ref&gt;

==Dielnimmende partijen==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |List
! Partij
! Listlûker
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 1
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:CDA_logo.svg|40px]]
| [[Kristen Demokratysk Appèl]]
| [[Friso Douwstra]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:Forum_voor_Democratie_logo.svg|40px]]
| [[Foarum foar Demokrasy]]
| [[Albert van Dijk]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:PvdA_logo_(2018–present).svg|40px]]
| [[Partij fan de Arbeid]]
| [[Edou Hamstra]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 4
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:VVD_logo_(2009–2020).svg|40px]]
| [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy]]
| [[Avine Fokkens-Kelder]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:FNP_logo.png|40px]]
| [[Fryske Nasjonale Partij]]
| [[Sijbe Knol]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 6
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:GroenLinks_logo_(1994–present).svg|40px]]
| [[GrienLinks]]
| [[Charda Kuipers]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 7
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:ChristenUnie_logo.svg|40px]]
| [[KristenUny]]
| [[Matthijs de Vries]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 8
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:Party_for_Freedom_logo.svg|40px]]
| [[Partij foar de Frijheid]]
| [[Max Aardema]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:Socialistische_Partij_(nl_2006)_Logo.svg|40px]]
| [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]]
| [[Hanneke Goede]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 10
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:D66_logo_(2019–present).svg|40px]]
| [[Demokraten 66]]
| [[Danny van der Weijde-Hoogstad]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 11
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:Party_for_the_Animals_logo.svg|40px]]
| [[Partij foar de Bisten]]
| [[Menno Brouwer]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:JA21_logo.svg|40px]]
| [[JA21|It Júste Antwurd 21]]
| [[Maarten Goudzwaard]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 15
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:Provinciaal_Belang_Fryslân_logo.png|40px]]
| [[Provinsjaal Belang Fryslân]]
| [[Sandra de Jong-Snip]]
|-
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 17
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:BoerBurgerBeweging_logo.svg|40px]]
| [[BoerBoargerBeweging]]
| [[Abel Kooistra]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;span class=&quot;mw-customtoggle-AA mw-customtoggle-BB mw-customtoggle-CC&quot;&gt;Klik hjir om de dielnimmende partijen sûnder fertsjintwurdiging te toanen.&lt;/span&gt;
|- id=&quot;mw-customcollapsible-AA&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;background-color:#eaeaea;&quot;
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|50+|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 12
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:50PLUS_(nl)_Logo.svg|40px]]
| [[50PLUS]]
| [[Herman Nota]]
|- id=&quot;mw-customcollapsible-BB&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;background-color:#eaeaea;&quot;
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|BVNL|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:BVNL_logo_(2023–present).svg|40px]]
| [[Belang fan Nederlân]]
| [[Johan Talsma]]
|- id=&quot;mw-customcollapsible-CC&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;background-color:#eaeaea;&quot;
! style=&quot;background-color:#{{Sitferdieling/Partij|AWP|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;height:40px;&quot; | [[Ofbyld:AWP_logo_2022.png|40px]]
| [[Algemiene Wetterskipspartij]]
| [[Frans de Graaf]]
|}
== Oanrin ==
De oanrin nei dizze ferkiezings waard sterk kleure troch it [[Stikstofkrisis yn Nederlân|stikstofdossier]]. De plannen fan it kabinet om de útstjit drastysk te ferminderjen rekke de agraryske mienskip djip, en yn in provinsje dêr’t boeren in grutte rol spylje, waard dat fuortendaliks field. De [[Boereprotesten yn Nederlân (2019-no)|boereprotesten]] fan de jierren dêrfoar hiene in duorsum spoar lutsen, mei in groeiend gefoel ûnder in part fan de befolking dat de polityk te fier fan it plattelân ôf stie. Dat gefoel waard in wichtige motor yn de politike ferskowingen dy’t yn de oanrin nei de ferkiezings sichtber waarden.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1197285/friezen-yn-mearderheid-tsjin-lanlike-stikstofbelied Friezen yn mearderheid tsjin lanlike stikstofbelied - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;

[[Foarum foar Demokrasy]], dat yn 2019 noch in grutte lanlike oerwinning helle hie, rekke yn en nei de [[Koroanafiruspandemy|koronajierren]] yntern fersnipele. Skandalen, ôfskiedingen en ideologyske ferskowingen soargen foar in delgong yn stipe, ek yn Fryslân. It útienfallen fan de partij makke romte foar nije bewegingen om dy kiezers op te fangen, en in grut part fan dy romte waard ynnommen troch de [[BoerBoargerBeweging]]. De BBB koe him profilearje as de stim fan boeren en plattelânsbewenners dy’t har net heard fielden troch de tradisjonele partijen. De partij groeide yn de peilingen moanne nei moanne, en waard yn Fryslân al gau sjoen as de nije rjochtse belofte dy’t de ûnfrede oer it stikstofbelied en it wantrouwen yn de oerheid in politike foarm joech.

Tagelyk bleaunen oare tema's op de aginda stean, lykas de takomst fan it Fryske [[lânskip]], de fraach hoe't sinne- en wynenerzjy in plak krije moasten, de posysje fan it [[Frysk]] yn [[Underwiis|ûnderwiis]] en oerheid, wentebou, kultuerjilden en de ekonomyske útdagings fan in fergriizgjende provinsje. Mar yn de praktyk waarden dy ûnderwerpen faak oerskaad troch de gruttere lanlike diskusjes dy't de ferkiezings dominearren. De kampanje waard dêrom in mjuks fan regionale belangen en lanlike ûnfrede, mei BBB as opkommende krêft.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Op lofts wie der diskusje oer mooglike gearwurking tusken [[GrienLinks]] en [[Partij fan de Arbeid]]. Lanlik waard praat oer fierdere ôfstimming tusken beide partijen, mei it each op de fersnipeling. Yn Fryslân wie der in soad twifel oer sa’n gearwurking: binnen beide partijen waarden sawol strategyske foardielen as neidielen beneamd. Uteinlik keazen de partijen foar aparte listen, mar de diskusje oer gearwurking gong ek nei de ferkiezings ta troch.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1195026/lutz-jacobi-tsjin-fuzje-pvda-en-grienlinks-it-is-top-down-dat-steurt-my-freeslik Lutz Jacobi tsjin fúzje PvdA en GrienLinks: &quot;It is top-down, dat steurt my freeslik&quot; - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;

==Utslach==
{{Sitferdieling
| byskrift = sitten
| lân = NL
| float = right
| kolommen = ja
|PvdD|SP|GL|PvdA|D66|CU|FNP|CDA|PBF|BBB|VVD|JA21|PVV|FVD
| PvdD = 1
| SP = 1
| GL = 3
| PvdA = 5
| D66 = 1
| CU   = 2
| FNP = 4
| CDA   = 4
| PBF = 1
| BBB = 14
| VVD = 3
| JA21 = 1
| PVV = 2
| FVD = 1
}}
Op 23 maart 2023 waard yn in iepenbiere sitting fan it sintraal stimburo yn Ljouwert de definitive útslach fêststeld.&lt;ref&gt;[https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/adviezen-en-publicaties/proces-verbalen/2023/3/27/proces-verbaal-uitslag-verkiezing-provinciale-staten-fryslan-2023 Proces-verbaal uitslag verkiezing Provinciale Staten Fryslân 2023]&lt;/ref&gt; De [[BoerBoargerBeweging|BBB]] waard mei 94.458 stimmen (goed foar 27,86 prosint fan de jildige stimmen) de grutste partij. Dêrmei kaam de partij út it neat yn de Steaten mei 14 sitten. De [[PvdA]] einige as twadde mei 36.023 stimmen en fiif sitten. It [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]] en de [[Fryske Nasjonale Partij|FNP]] folgen mei respektivelik mei elk fjouwer sitten. De [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]] en [[GL]] behellen elk trije sitten. [[KristenUny|CU]] en [[Partij foar de Frijheid|PVV]] krigen beide twa sitten. [[Foarum foar Demokrasy|FVD]], [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]], [[Partij foar de Dieren|PvdD]], [[D66]], [[JA21]] en [[Provinsjaal Belang Fryslân|PBF]] hellen elk ien sit. [[BVNL]], [[50PLUS|50+]] en [[Algemiene Wetterskipspartij|AWP]] bleaunen ûnder de [[kiesdrompel]] en behellen gjin sit.

Yn ferliking mei de foarige ferkiezings liet benammen BBB in sterke groei sjen, wylst FVD dúdlikerwize fiif sitten ferlear. Ek it CDA helle fjouwer minder sitten as by de foarige ferkiezings.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Ferkiezingsútslach Fryske Steateferkiezings 2023
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Partij
! Stimmen
!  %
!+/-
! style=&quot;color: lightgray&quot; | [[Evenredich oanpart|E.O.]]
! style=&quot;color: lightgray&quot; | [[D'hondt-metoade|D.H.]]
! Sitten
! +/-
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | BBB
| 94.458
| 27,9%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 27,9%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 12,38
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 14,00&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
| 14
| {{opgong}} 14
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |PvdA
| 36.023
| 10,6%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 2,8%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 4,72
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 5,34
| 5
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |CDA
| 29.669
| 8,7% 
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 7,9%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 3,89
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 4,40
| 4
| {{delgong}} 4
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |FNP
| 27.298
| 8,1%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 0,1%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 3,58
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 4,05
| 4
| {{stagnaasje}}
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | VVD
| 22.843
| 6,7%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 2,7%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 2,99
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 3,39
| 3
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |GL
| 22.181
| 6,5%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 1,1%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 2,91
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 3,29
| 3
| {{stagnaasje}}
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |CU
| 17.883 
| 5,3%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 1,3%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 2,34
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 2,65
| 2
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |PVV
| 15.102
| 4,5%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 1,3%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,98
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 2,24
| 2
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | FVD
| 12.366
| 3,6%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 9,8%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,62
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,83
| 1
| {{delgong}} 5
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | SP
| 11.724
| 3,5%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 1,7%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,54
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,74
| 1
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | PvdD
| 11.402
| 3,4%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 0,1%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,49
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,69
| 1
| {{stagnaasje}}
|-
! style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | D66
| 11.237
| 3,3%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 0,8%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,47
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,67
| 1
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | JA21
| 9.096
| 2,7%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 2,7%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,19
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,35
| 1
| {{opgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | PBF
| 6.891
| 2,0%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 0,2%
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 0,90
| style=&quot;color: lightgray&quot; | 1,02
| 1
| {{opgong}} 1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Effektive stimmen
!328.173
!96,8%
!{{opgong}} 0,8%
! style=&quot;color: lightgray&quot; | 43
! style=&quot;color: lightgray&quot; | 48,64
!43
!0
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BVNL|ljocht|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | BVNL
| 6.033
| 1,8%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 1,8%
|
|
|
|
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|50+|ljocht|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | 50+
| 2.903
| 0,9%
| align=&quot;right&quot; |{{delgong}} 1,7%
|
|
|
| {{delgong}} 1
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|AWP|ljocht|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; | AWP 
| 1.971 
| 0,6%
| align=&quot;right&quot; |{{opgong}} 0,6%
|
|
|
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Fergriemde stimmen
!10.907
!3,2%
!
!
!
!
!
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jildige stimmen
!339.080
!100%
!
!
!
!
!
|}

=== Metoade ===
De 43 sitten yn de Provinsjale Steaten fan Fryslân waarden ferdield mei de [[D'Hondt-metoade]]. Dizze metoade hie in fiktive parlemintsgrutte fan 48,64 sitten nedich om de 43 hiele sitten te ferdielen. Troch dizze ferdielmetoade krige de BoerBurgerBeweging 14 sitten tawezen. Dat binne der twa mear as je mei in strikt [[evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan 12,38 sitten ferwachtsje soe. Dit gong ten koste fan Foarum foar Demokrasy (1,62 sitten) en de Sosjalistyske Partij (1,54 sitten) dy't beide ien sit krigen ynstee fan twa.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Oare saken
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesgerjochtigden
!519.118
!100%
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Net-stimmers|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Net opkaam
|178.464
|34,4%
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Opkomst
!340.654
!65,6%
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Oars|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Ûnjildich
|730
|0,14%
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Blanko|tsjuster|NL}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Blanko
|844
|0,16%
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jildige stimmen
!339.080
!65,3%
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Kiesdieler'''
|7.885,58&lt;ref&gt;De kiesdieler wurdt bepaald troch it oantal jildige stimmen te dielen troch it totale oantal fan 43 sitten.&lt;/ref&gt;
|1,5%
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Kiesdrompel'''
|6.747,00&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;De kiesdrompel folget de 43e sit neffens de D'Hondt-metoade dy't útkomt op de 14e sit fan de BBB. De kiesdrompel wurdt dus fêststeld op 94.458 / 14 = 6.747.&lt;/ref&gt;
|1,3%
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''Foarkarsdrompel'''
|1.971,40&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;De foarkarsdrompel wurdt bepaald troch 25% fan de kiesdieler te nimmen.&lt;/ref&gt;
|0,38%
|}

== Utslach de gemeente ==
De útslach lit sjen dat de BBB yn alle gemeenten de grutste partij waard. Benammen yn de Stellingwerven wie de stipe grut, mei sa'n 41% fan de effektive stimmen. Ek yn De Fryske Marren, Noardeast-Fryslân, Opsterlân, Dantumadiel, Achtkarspelen en op de Waadeilannen kaam de partij boppe de 30%. Allinnich yn Ljouwert bleau BBB mei 18% dúdlik ûnder it provinsjaal gemiddelde.

Yn de stêd Ljouwert wie it byld sawisa mear ferspraat. Dêr hellen PvdA en GrienLinks relatyf hege persintaazjes fan respektivelik 16 en 12 persint. Ek SP, D66 en PvdD diene it dêr relatyf goed yn ferliking mei oare gemeenten. Ek op de Waadeilannen helle de PvdA mei 18% in relatyf hege skoare. De FNP liet benammen yn Noardeast-Fryslân, Tytsjerksteradiel en Waadhoeke in sterke posysje sjen, mei oandielen fan boppe de 10%. It CDA behelle benammen yn de [[Fryske Wâlden|Wâlden]] rûn de 11%, ûnder mear yn Achtkarspelen, Dantumadiel en Noardeast-Fryslân.

Opfallend wie fierder it relatyf hege oandiel fan de KristenUny yn Dantumadiel, Achtkarspelen en Smellingerlân, dêr’t de partij minstens 10% fan de stimmen krige. De PVV helle yn guon gemeenten, lykas Achtkarspelen, Dantumadiel en Harns, boppe de 6 persint. Op It Hearrenfean hellen benammen de liberale partijen VVD en D66 in heger oandiel as yn in soad oare gemeenten en de VVD skoarde ek op de Waadeilannen en yn Harns heech.

Oer it generaal is der in ferskil te sjen tusken de mear ferstedske gemeenten en it plattelân. Yn Ljouwert, Smellingerlân ([[Drachten]]), It Hearrenfean en Harns bleau it stimpersintaazje fan BBB efter by dat yn in protte plattelânsgemeenten, wylst oare partijen dêr relatyf sterker foar it ljocht kamen.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+Ferdieling fan effektive stimmen (%) de gemeente (op folchoarder fan lofts nei rjochts)
! colspan=&quot;2&quot; |
{| width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;15&quot; |
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Dieren|PvdD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|[[GrienLinks|GL]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|[[Demokraten 66|D66]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|[[KristenUny|CU]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|[[Fryske Nasjonale Partij|FNP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|[[Provinsjaal Belang Fryslân|PBF]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|[[BoerBoargerBeweging|BBB]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|[[JA21]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Frijheid|PVV]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}|[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]}}
|}
|-
| style=&quot;width:195px; text-align:left;&quot; |[[Ofbyld:Leeuwarden_vlag_2014.svg|border|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:5.42%%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.71%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:12.06%;&quot; |'''12'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:15.91%;&quot; |'''16'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:5.05%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.16%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:6.85%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.27%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.66%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:18.02%;&quot; |'''18'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.68%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.22%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.40%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.61%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|border|20px]] [[Smellingerlân]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.01%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.65%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.70%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:11.07%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.64%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:10.07%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:5.94%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.89%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:3.18%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:22.67%;&quot; |'''23'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.82%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.35%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:5.39%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.62%;&quot; |'''5'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Tytsjerksteradiel_flag.svg|border|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.95%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.33%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.18%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.98%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.89%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:6.52%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:11.81%;&quot; |'''12'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.27%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.44%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:27.72%;&quot; |'''28'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:5.71%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.67%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.36%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.15%;&quot; |'''3'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Heerenveen_flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.66%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.14%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:7.35%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:13.60%;&quot; |'''14'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:4.66%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.05%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:7.45%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.10%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.79%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:25.52%;&quot; |'''26'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:9.24%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.64%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.05%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.74%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Waadhoeke_vlag.svg|border|20px]] [[De Waadhoeke|Waadhoeke]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.02%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.61%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.45%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.03%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.44%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.18%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:11.30%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.87%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.62%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.23%;&quot; |'''31'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.14%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.59%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.04%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.49%;&quot; |'''3'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.15%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.34%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.70%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.61%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.69%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.87%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:9.44%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:10.51%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.98%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:29.84%;&quot; |'''30'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.59%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.81%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.92%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.54%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Harns.png|border|20px]] [[Harns (gemeente)|Harns]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.53%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.18%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.51%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:13.72%;&quot; |'''14'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.26%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.72%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:3.92%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.48%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.76%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:24.61%;&quot; |'''25'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:8.81%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.77%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:6.36%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.38%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.92%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.06%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.36%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.84%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.75%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:7.02%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.41%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.75%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.90%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:32.56%;&quot; |'''33'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.04%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:1.98%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.94%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.45%;&quot; |'''3'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:1.87%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.90%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:3.43%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.86%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.63%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:11.55%;&quot; |'''12'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:9.19%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.46%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.21%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:33.47%;&quot; |'''33'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:3.33%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.51%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:6.33%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.27%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Noardeast-Fryslân.svg|border|20px]] [[Noardeast-Fryslân]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.85%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.55%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:4.13%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.09%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.73%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:7.76%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:12.26%;&quot; |'''12'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.10%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.27%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:34.66%;&quot; |'''35'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:4.52%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.65%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.68%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.76%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Skylge.png|border|20px]][[Ofbyld:Flag_of_Ameland.svg|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Flylân.PNG|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Skiermûntseach.png|border|20px]] [[Waadeilannen]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.04%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.62%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.22%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:17.53%;&quot; |'''18'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.99%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:1.77%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:2.24%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.82%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:4.34%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.65%;&quot; |'''32'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:11.28%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.29%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.09%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:2.14%;&quot; |'''2'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|border|20px]] [[Achtkarspelen]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:1.56%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.16%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:3.29%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.89%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.42%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:10.21%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.13%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.28%;&quot; |'''11'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.42%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.91%;&quot; |'''32'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:3.88%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.03%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:7.70%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:6.12%;&quot; |'''6'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_De_Fryske_Marren.png|border|20px]] [[De Fryske Marren]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.52%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.39%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:4.95%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:8.31%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.92%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.62%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.16%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.57%;&quot; |'''10'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.77%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:35.21%;&quot; |'''35'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.84%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.14%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.14%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.46%;&quot; |'''3'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Ooststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Eaststellingwerf]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.12%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.54%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.33%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.30%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.67%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.58;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:3.44%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.09%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.78%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:40.74%;&quot; |'''41'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.14%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.18%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.55%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.54%;&quot; |'''4'''
|}
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Weststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Weststellingwerf]]
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.67%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.46%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.82%;&quot; |'''6'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:8.77%;&quot; |'''9'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.80%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:2.70%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:2.24%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.11%;&quot; |'''7'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.48%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:40.60%;&quot; |'''41'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.91%;&quot; |'''8'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.41%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:5.37%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.65%;&quot; |'''4'''
|}
|-
! [[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
!
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.47%;&quot; |3
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.57%;&quot; |4
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.76%;&quot; |7
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.98%;&quot; |11
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.42%;&quot; |3
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:5.45%;&quot; |5
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:8.32%;&quot; |8
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.04%;&quot; |9
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.10%;&quot; |2
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:28.78%;&quot; |29
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.96%;&quot; |7
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.77%;&quot; |3
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.60%;&quot; |5
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.77%;&quot; |4
|}
|}

== Formaasje ==
{{Sitferdieling
| byskrift = sitten
| lân = NL
| float = right
| kolommen = ja
|Lofts|CU|FNP|CDA|BBB|Rjochts
| Lofts = 11
| FNP = 4
| CU   = 2
| CDA   = 4
| BBB = 14
| Rjochts = 8
}}
De ferkenner wie [[Chris Stoffer]] fan de SGP dy't op 22 maart begûn.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200320/alle-steatefraksjes-akkoart-mei-foardracht-chris-stoffer-as-ferkenner Omrop Fryslân - Alle Steatefraksjes akkoart mei foardracht Chris Stoffer as ferkenner]&lt;/ref&gt; De partijleaze [[boargemaster]] fan [[Achtkarspelen|Achterkarspelen]] [[Oebele Brouwer]] waard dêrnei op 5 april foardroegen as formateur.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1201145/oebele-brouwer-formateur-foar-nije-provinsjale-koalysje Omrop Fryslân - Oebele Brouwer formateur foar nije provinsjale koälysje]&lt;/ref&gt; De formaasje fan in nij kolleezje fan Deputearre Steaten ferrûn dêrnei net sûnder swierrichheden. Yn earste ynstânsje waard de [[Partij fan de Arbeid]] by de ûnderhannelings behelle, mar dy partij luts har op 20 juni werom út de beëage koälysje.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1211811/formaasje-nije-provinsjebestoer-rint-fest-pvda-stapt-ut-underhannelings Omrop Fryslân - Formaasje nije provinsjebestoer rint fêst; PvdA stapt út ûnderhannelings]&lt;/ref&gt; De reden hjirfoar wiene de soargen oer foarnommen besunigings op natoer en kultuer.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1212079/pvda-gewest-fryslan-stipet-beslut-hamstra-om-ut-koalysje-te-stappen Omrop Fryslân - PvdA-gewest Fryslân stipet beslút Hamstra om út koälysje te stappen]
&lt;/ref&gt; Op 23 juni waard oanjûn dat de PvdA ferfongen waard troch de FNP.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1212033/fnp-ferfangt-pvda-by-koalysje-underhannelingen-vvd-bot-teloarsteld Omrop Fryslân - FNP ferfangt PvdA by koälysje-ûnderhannelingen, VVD bot teloarsteld]&lt;/ref&gt;

Op 13 july wiene de fiif beëage deputearren bekend.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1214199/fryslan-hat-it-jongste-kolleezje-fan-deputearre-steaten-fan-nederlan-dit-binne-se Fryslân hat it jongste kolleezje fan Deputearre Steaten fan Nederlân: dit binne se - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt; Nei in formaasje fan rom fjouwer moannen waard der in nij [[Kolleezje fan Deputearre Steaten]] foarme besteande út de [[BoerBoargerBeweging|BoerBurgerBeweging]], it [[CDA]], de [[Fryske Nasjonale Partij]] en de [[KristenUny]]. Dizze sintrum-rjochtse koälysje hie meïnoar in mearderheid fan 24 fan de 43 sitten yn de Fryske Steaten. It koalysje-akkoart mei de titel 'Oparbeidzje foar Fryslân' waard op 19 july 2023 presintearre.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1214539/romme-mearderheid-foar-de-fiif-deputearren-mar-ek-grutte-soargen-oer-provinsjale-finansjes Omrop Fryslân - Romme mearderheid foar de fiif deputearren, mar ek grutte soargen oer provinsjale finânsjes]
&lt;/ref&gt;

== Keazen leden ==
De kiesdrompel foar kandidaten waard mei 25% fan de kiesdieler fêststeld op 1.972 stimmen.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Hjirtroch waarden 24 kandidaten mei foarkarsstimmen selektearre en 19 fia de listfolchoarder. Femke Wiersma fan de BBB stie as listtriuwer op in 28e plak, maar waard streekrjocht ferkeazen troch stipe fan 8.206 stimmers. Dochs naam se har sit net yn om't se inkeld kandidaat-deputearre wie.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200401/definitive-utslach-steateferkiezingen-bekend-dit-binne-de-43-steateleden Definitive útslach Steateferkiezingen bekend: dit binne de 43 Steateleden - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt; Frederique Kosse behelle 2.426 foarkarsstimmen, mar kaam net yn ’e Steaten om't de [[Partij foar de Bisten]] net genôch stimmen helle hie foar in twadde sit. 

De earste 43 leden fan de Fryske Steaten waarden op [[29 maart]] [[2023]] ynstallearre.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200722/fryske-steateleden-ynstallearre-harkje-nei-inoar-en-meitsje-ferbining Omrop Fryslân - Fryske Steateleden ynstallearre: &quot;Harkje nei-inoar en meitsje ferbining&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Op [[19 july]] [[2023]] waarden de fiif deputearren presintearre.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+Oersjoch fan de keazen leden (oant 27 septimber 2023)
! colspan=&quot;3&quot; |Fraksje (#)
!Namme
!Wenplak
!Gemeente
!Stimmen
!Seleksje
!M/F
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
|CDA
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Friso|Douwstra}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|18.005
|Deputearre
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Sijbe|Knol}}
|Sint Anne
|Waadhoeke
|11.623
|Deputearre
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
|CU
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Matthijs de|Vries}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|10.615
|Deputearre
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |28
|{{SortNamme|Femke|Wiersma}}
|Holwert
|Noardeast-Fryslân
|8.206
|Deputearre
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |N
|{{SortNamme|Eke|Folkerts}}
|Aldebiltsyl
|Waadhoeke
|0
|Deputearre
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Abel|Kooistra}}
|Wergea
|Ljouwert
|54.276
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdA
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Edou|Hamstra}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|21.347
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}&quot; |
|GL
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Charda|Kuipers}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|13.820
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}&quot; |
|PVV
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Max|Aardema}}
|Drachten
|Smellingerlân
|11.960
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}&quot; |
|SP
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Hanneke|Goede}}
|Snits
|Súdwest-Fryslân
|8.081
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}&quot; |
|FVD
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Albert van|Dijk}}
|Stroobos
|Achtkarspelen
|6.980
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |3
|{{SortNamme|Dieuwke|Bakker}}
|Menaam
|Waadhoeke
|6.499
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}&quot; |
|JA21
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Maarten|Goudzwaard}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|6.182
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}&quot; |
|D66
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Danny van der|Weijde-Hoogstad}}
|Lippenhuzen
|Opsterlân
|5.555
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdD
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Menno|Brouwer}}
|Burgum
|Tytsjerksteradiel
|5.147
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Dinie|Visser}}
|Snits
|Súdwest-Fryslân
|4.767
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Auke|Talsma}}
|Dronryp
|Waadhoeke
|4.209
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}&quot; |
|PBF
| align=&quot;right&quot; |1
|{{SortNamme|Sandra de|Jong-Snip}}
|Drachten
|Smellingerlân
|4.123
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdA
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Christa|Oosterbaan}}
|West-Skylge
|Skylge
|3.254
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
|CDA
| align=&quot;right&quot; |3
|{{SortNamme|Karin van der|Velde-Ronda}}
|Nyegea
|Smellingerlân
|2.914
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Harm|Wiegersma}}
|Rinsumageast
|Dantumadiel
|2.577
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |6
|{{SortNamme|Froukje de|Jong-Krap}}
|Sint Anne
|Waadhoeke
|2.132
|Foarkarsstimmen
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |7
|{{SortNamme|Freerk|Abma}}
|De Gordyk
|Opsterlân
|2.067
|Foarkarsstimmen
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}&quot; |
|GL
| align=&quot;right&quot; |3
|{{SortNamme|Elsa van der|Hoek}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|1.726
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}&quot; |
|VVD
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Eric ter|Keurs}}
|Drachten
|Smellingerlân
|1.319
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |14
|{{SortNamme|Oene|Marinus}}
|Bakkefean
|Opsterlân
|1.236
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |12
|{{SortNamme|Cor|Keuning}}
|It Hearrenfean
|It Hearrenfean
|1.132
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Sita|Land-Dotinga}}
|Surhuzum
|Achtkarspelen
|1.050
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |5
|{{SortNamme|Robert|Lenes}}
|Rottum
|De Fryske Marren
|1.041
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |8
|{{SortNamme|Natalie|Nauta}}
|Tersoal
|Súdwest-Fryslân
|1.006
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
|CDA
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Aebe|Aalberts}}
|Damwâld
|Dantumadiel
|894
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}&quot; |
|GL
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Jochem|Knol}}
|Beetstersweach
|Opsterlân
|794
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |9
|{{SortNamme|Ursela|Lolkema}}
|Ousternijegea
|De Fryske Marren
|782
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdA
| align=&quot;right&quot; |3
|{{SortNamme|Klaas|Zwart}}
|Snakkerbuorren
|Ljouwert
|774
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdA
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Jaap|Stalenburg}}
|It Hearrenfean
|It Hearrenfean
|767
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |10
|{{SortNamme|Carin|Stam}}
|Aldehaske
|De Fryske Marren
|749
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}&quot; |
|PVV
| align=&quot;right&quot; |2
|{{SortNamme|Harrie|Graansma}}
|Boelensloane
|Achtkarspelen
|643
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}&quot; |
|VVD
| align=&quot;right&quot; |3
|{{SortNamme|Martijn|Brands}}
|Ljouwert
|Ljouwert
|578
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
|CDA
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Martin|Kruis}}
|Snits
|Súdwest-Fryslân
|546
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}&quot; |
|PvdA
| align=&quot;right&quot; |5
|{{SortNamme|Daan|Olivier}}
|It Hearrenfean
|It Hearrenfean
|420
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |11
|{{SortNamme|Jan|Porsius}}
|Haskerdiken
|It Hearrenfean
|399
|Listfolchoarder
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}&quot; |
|BBB
| align=&quot;right&quot; |13
|{{SortNamme|Debora|Helfferich-Zijlstra}}
|Jelsum
|Ljouwert
|354
|Listfolchoarder
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}&quot; |
|CDA
| align=&quot;right&quot; |5
|{{SortNamme|Attje|Meekma}}
|Sibrandahûs
|Dantumadiel
|1.168
|Ferfanger (D)&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://defryskemarren.nieuws.nl/nieuws/provinciale-staten-in-fryslan-weer-compleet Provinsjale Steaten yn Fryslân wer kompleet - De Fryske Marren Nijs]&lt;/ref&gt;
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}&quot; |
|VVD
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Gerda|Bos-Jonkman}}
|De Falom
|Dantumadiel
|589
|Ferfanger (W)&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://www.jouregio.nl/2023/07/22/gedeputeerden-benoemd-statenleden-beedigd/ Gedeputeerden benoemd, Statenleden beëdigd – Jouregio]&lt;/ref&gt;
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |5
|{{SortNamme|Gerben van der|Mei}}
|Tsjummearum
|Waadhoeke
|260
|Ferfanger (W)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.fnp.frl/blog/nijs/steatelid-fedde-breeuwsma-makket-plak-foar-gerben-van-der-mei/ Steatelid Fedde Breeuwsma makket plak foar Gerben van der Mei - FNP]&lt;/ref&gt;
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
|CU
| align=&quot;right&quot; |4
|{{SortNamme|Petra|Ellens}}
|Aldlemmer
|Weststellingwerf
|235
|Ferfanger (W/D)&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1216109/kommisjelid-ellens-ferfangt-skorste-margreet-jonker-yn-steatefraksje-christenunie Kommisjelid Ellens ferfangt skorste Margreet Jonker yn Steatefraksje ChristenUnie - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;
|♀️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |6
|{{SortNamme|Tjitte|Hemstra}}
|Wytgaard
|Ljouwert
|168
|Ferfanger (D)&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
|CU
| align=&quot;right&quot; |5
|{{SortNamme|Douwe van|Oosten}}
|Bûtenpost
|Achtkarspelen
|156
|Ferfanger (W)&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|♂️
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}&quot; |
|VVD
| align=&quot;right&quot; |1
|&lt;s&gt;{{SortNamme|Avine|Fokkens-Kelder}}&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Ljouwert&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Ljouwert&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;15.882&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Weromlutsen&lt;/s&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1213511/avine-fokkens-foardroegen-as-nije-boargemaster-fan-gemeente-hearrenfean Avine Fokkens foardroegen as nije boargemaster fan gemeente Hearrenfean - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;
|&lt;s&gt;♀️&lt;/s&gt;
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
|CU
| align=&quot;right&quot; |2
|&lt;s&gt;{{SortNamme|Margreet|Jonker}}&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Westergeast&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Noardeast-Fryslân&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;2.024&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Weromlutsen&lt;/s&gt;&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1216008/partijbestjoer-christenunie-skorst-steatelid-margreet-jonker-fanwege-klacht Partijbestjoer ChristenUnie skorst Steatelid Margreet Jonker fanwege klacht - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;
|&lt;s&gt;♀️&lt;/s&gt;
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}&quot; |
|CU
| align=&quot;right&quot; |3
|&lt;s&gt;{{SortNamme|Jantsje van der|Veen-Zeilstra}}&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Eastermar&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Tytsjerksteradiel&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;949&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Weromlutsen&lt;/s&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1225107/folsleine-steatefraksje-christenunie-fryslan-wurdt-tydlik-ferfongen Folsleine steatefraksje ChristenUnie Fryslân wurdt tydlik ferfongen - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;
|&lt;s&gt;♀️&lt;/s&gt;
|-
| style=&quot;background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}&quot; |
|FNP
| align=&quot;right&quot; |3
|&lt;s&gt;{{SortNamme|Fedde|Breeuwsma}}&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Dokkum&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Noardeast-Fryslân&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;649&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;Weromlutsen&lt;/s&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|&lt;s&gt;♂️&lt;/s&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; |[[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
!Man-frouferhâlding
! colspan=&quot;4&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#F765BF; width:{{#expr:100*20/48}}%;&quot; |♀️ 20 (42%)
| style=&quot;background:#56A3F4; width:{{#expr:100*28/48}}%;&quot; |♂️ 28 (58%)
|}
!48
|}

=== Ferfangers ===
FNP'er Fedde Breeuwsma luts him op 17 april werom om plak te meitsjen foar Gerben van der Mei.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Op 29 juny waard [[Avine Fokkens|Avine Fokkens-Kelder]] fan de VVD foardroegen as boargemaster fan It Hearrenfean.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Sy waard op 22 july ferfongen troch Gerda Bos-Jonkman. Jantsje van der Veen-Zeilstra luts har fanwege sûnens werom en waard ferfongen troch Douwe van Oosten.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Deputearre Sijbe Knol waard ferfongen troch Tjitte Hemstra en deputearre Matthijs de Vries troch Jantsje van der Veen-Zeilstra.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Deputearre Friso Douwstra waard ferfongen troch Attje Meekma.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; De lêste ferfangers fan de deputearren binne op [[27 septimber]] [[2023]] beëdige.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; It oantal ferkeazen froulju kaam op dat momint op 20 (42%) en it oantal manlju op 28 (58%).

== Regionale ferdieling ==
Op basis fan komôf fan de steateleden en deputearren binne de gemeenten Dantumadiel, Achtkarspelen, Opsterlân, Waadhoeke (ynklusyf Harns) en Ljouwert relatyf sterk fertsjintwurdige yn de Provinsjale Staten. Ut dizze gebieten komme, yn ferhâlding ta it ynwennertal, mear leden fan it provinsjaal bestjoer as evenredich sjoen ferwachte wurde mei.

De Waadeilannen, It Hearrenfean en Smellingerlân komme sawat oerien mei in evenredige fertsjintwurdiging.

De Fryske Marren, Súdwest-Fryslân, Tytsjerksteradiel, Noardeast-Fryslân, en de Stellingwerven binne relatyf minder fertsjintwurdige. Ut dizze gemeenten komme, yn ferhâlding ta it ynwennertal, minder leden fan it provinsjaal bestjoer as evenredich sjoen ferwachte wurde mei.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Ferdieling fan sitten en deputearren de regio&lt;ref&gt;[https://data.overheid.nl/dataset/be8b7869-4a12-4446-abab-5cd0a436dc4f Overheid.nl - Dataset Verkiezingsuitslagen Provinciale Staten 2023]&lt;/ref&gt;
!Gemeente(n)
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Sitten
!Deputearren
!Totaal
!+/-
!% E.O.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]]
|10.309
|1,46
|4
|
|4
| {{Opgong}} 3
|274%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|border|20px]] [[Achtkarspelen]]
|14.629
|2,07
|4
|
|4
| {{Opgong}} 2
|193%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]]
|16.554
|2,34
|4
|
|4
| {{Opgong}} 2
|171%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Waadhoeke_vlag.svg|border|20px]] [[De Waadhoeke|Waadhoeke]] + [[Ofbyld:Flagge_fan_Harns.png|border|20px]] [[Harns (gemeente)|Harns]]
|32.109
|4,55
|4
|2
|6
| {{Opgong}} 1
|132%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Leeuwarden_vlag_2014.svg|border|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]
|59.326
|8,40
|9
|2
|11
| {{Opgong}} 3
|131%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Skylge.png|border|20px]][[Ofbyld:Flag_of_Ameland.svg|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Flylân.PNG|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Skiermûntseach.png|border|20px]] [[Waadeilannen]]
|6.117
|0,87
|1
|
|1
|{{Stagnaasje}}
|115%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Heerenveen_flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]
|26.210
|3,71
|4
|
|4
|{{Stagnaasje}}
|108%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|border|20px]] [[Smellingerlân]]
|27.625
|3,91
|4
|
|4
|{{Stagnaasje}}
|102%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_De_Fryske_Marren.png|border|20px]] [[De Fryske Marren]]
|28.658
|4,06
|3
|
|3
| {{Delgong}} 1
|74%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]]
|47.241
|6,69
|4
|
|4
| {{Delgong}} 3
|60%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Tytsjerksteradiel_flag.svg|border|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
|17.829
|2,52
|1
|
|1
| {{Delgong}} 2
|40%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Flagge_fan_Noardeast-Fryslân.svg|border|20px]] [[Noardeast-Fryslân]]
|24.259
|3,43
|
|1
|1
| {{Delgong}} 2
|29%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Weststellingwerf_flag.svg|border|20px]][[Ofbyld:Ooststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Stellingwerven]]
|28.214
|3,99
|1
|
|1
| {{Delgong}} 3
|25%
|-
![[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
!339.080
!48
!43
!5
!48
!0
!100%
|}
== Boarnen ==
&lt;references /&gt;

== Navigaasje ==
{{Navigaasje Fryske Ferkiezings}}
[[Kategory:Barren yn 2023]]
[[Kategory:Ferkiezings yn Fryslân]]
[[Kategory:Steaten fan Fryslân]]</text>
      <sha1>6r97kyxn9y5ag13h6kbd64e7ia4abke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Sitferdieling/Partij/NL</title>
    <ns>10</ns>
    <id>189761</id>
    <revision>
      <id>1223783</id>
      <parentid>1222480</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kleurkoade ferbettere</comment>
      <origin>1223783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16852" sha1="dpa27062mjbdqmmzavkv7d6m41iht6v" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{{1|}}}
&lt;!-- tsjintwurdige partijen --&gt;
|50+|50Plus|50P|50plus|50PLUS = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=E8BFE3|tsjuster=92278F|link=[[50PLUS|50+]]}}
|AWP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=B8D3DD|tsjuster=487086|link=[[Algemene Waterschapspartij|AWP]]}}
|BBB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=D9F0B8|tsjuster=93C01F|link=[[BoerBoargerBeweging|BBB]]}}
|BIJ1|Bij1 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=FFF799|tsjuster=FFE400|link=[[BIJ1]]}}
|CU = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=A3E3F7|tsjuster=00A5E8|link=[[ChristenUnie|CU]]}}
|CDA = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=99D4C2|tsjuster=007B5F|link=[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]}}
|D66 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=99E6AC|tsjuster=00AE41|link=[[Democraten 66|D66]]}}
|DENK|Denk = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=9FEFF5|tsjuster=1BC7D9|link=[[DENK]]}}
|FNP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F5A3AF|tsjuster=E51034|link=[[Fryske Nasjonale Partij|FNP]]}}
|FVD|FvD = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=E08C90|tsjuster=A5191C|link=[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]}}
|GL = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=C2EBAB|tsjuster=63CC28|link=[[GrienLinks|GL]]}}
|GL-PvdA|GL-PVDA = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F19AA3|tsjuster=C8102E|link=[[GroenLinks-PvdA|GL-PvdA]]}}
|JA21 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=C2C6D8|tsjuster=5E6280|link=[[JA21]]}}
|BVNL = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=99C9FF|tsjuster=0086FF|link=[[Belang fan Nederlân|BVNL]]}}
|NSC = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=FFEB99|tsjuster=f0c400|link=[[Nieuw Sociaal Contract|NSC]]}}
|OPNL = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=D8A873|tsjuster=964B00|link=[[Onafhankelijke Politiek Nederland|OPNL]]}}
|PBF = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=9BB8E6|tsjuster=1357A4|link=[[Provinciaal Belang Fryslân|PBF]]}}
|PvdA|PVDA = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F19AA3|tsjuster=C8102E|link=[[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]}}
|PvdD|PVDD = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=99C9A8|tsjuster=006B2C|link=[[Partij voor de Dieren|PvdD]]}}
|PVV = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=9FB5CC|tsjuster=234672|link=[[Partij voor de Vrijheid|PVV]]}}
|SGP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F7BD8A|tsjuster=EE7C10|link=[[Staatkundig Gereformeerde Partij|SGP]]}}
|SP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F5A3A8|tsjuster=F03A3F|link=[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]}}
|Volt|VOLT = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=CC99D9|tsjuster=730880|link=[[Volt Nederlân|Volt]]}}
|VVD = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=BFDDF5|tsjuster=0076D6|link=[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]}}

&lt;!-- stipekleuren --&gt;
|Lofts|links = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=F2B3B3|tsjuster=FFDCDC|link=[[Lofts (polityk)|Lofts]]}}
|Midden|Sintrum = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=D5B3F0|tsjuster=EEDCEE|link=[[Sintrum (polityk)|Sintrum]]}}
|Rjochts = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=B3BAF2|tsjuster=DCDCFF|link=[[Rjochts (polityk)|Rjochts]]}}

&lt;!-- eardere partijen --&gt;
|OSF = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=964B00|link=[[Onafhankelijke SenaatsFractie|OSF]]}}
|SDP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=AC2005|link=[[Communistische Partij van Nederland|SDP]]}}
|CPH = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=AC2005|link=[[Communistische Partij van Nederland|CPH]]}}
|CPN = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=AC2005|link=[[Communistische Partij van Nederland|CPN]]}}
|PPR = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=068BD5|link=[[Politieke Partij Radicalen|PPR]]}}
|PSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FF3366|link=[[Pacifistisch Socialistische Partij|PSP]]}}
|EVP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=6E2959|link=[[Evangelische Volkspartij (Nederland)|EVP]]}}
|SDAP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=e12b1a|link=[[Sociaal-Democratische Arbeiderspartij|SDAP]]}}
|VDB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FF4400|link=[[Vrijzinnig-Democratische Bond|VDB]]}}
|CDU = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=6E2959|link=[[Christelijk-Democratische Unie|CDU]]}}
|MP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=FFB380|tsjuster=FF4400|link=[[Middenstandspartij (1918-1921)|MP]]}}
|LN = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=FFB380|tsjuster=FF4400|link=[[Leefbaar Nederland (1999-2007)|LN]]}}
|LPF = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FCE11F|link=[[Lijst Pim Fortuyn|LPF]]}}
|NP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FCE11F|link=[[Neutrale Partij|NP]]}}
|GPV = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=2e2fe9|link=[[Gereformeerd Politiek Verbond|GPV]]}}
|RPF = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=5abf93|link=[[Reformatorische Politieke Federatie|RPF]]}}
|AOV = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=972C95|link=[[Algemeen Ouderen Verbond|AOV]]}}
|U55+|U55|Unie 55+ = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=AC42AA|link=[[Unie 55+]]}}
|BVL|VL = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=3A5FCD|link=[[Bond van Vrije Liberalen|BVL]]}}
|LU = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=262b6a|link=[[Liberale Unie (Nederland)|Liberale Unie]]}}
|VB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=262b6a|link=[[Liberale Staatspartij|Vrijheidsbond]]}}
|LSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=262b6a|link=[[Liberale Staatspartij|LSP]]}}
|PvdV = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=262b6a|link=[[Partij van de Vrijheid|PvdV]]}}
|DS70|DS'70 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=AA00AA|link=[[Democratisch Socialisten '70|DS'70]]}}
|AB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FCE11F|link=[[Algemeene Bond van RK-kiesverenigingen|AB]]}}
|RKSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FCE11F|link=[[Roomsch-Katholieke Staatspartij|RKSP]]}}
|KVP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=F0CB47|link=[[Katholieke Volkspartij (Nederland)|KVP]]}}
|CHU = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=182149|link=[[Christelijk-Historische Unie|CHU]]}}
|ARP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=008F90|link=[[Anti-Revolutionaire Partij|ARP]]}}
|CDP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=008B00|link=[[Christen-Democratische Partij (Nederland)|CDP]]}}
|RKVP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=0033BB|link=[[Rooms-Katholieke Volkspartij|RKVP]]}}
|KDP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=0033BB|link=[[Katholiek Democratische Partij|KDP]]}}
|KNP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=0033BB|link=[[Katholiek Nationale Partij|KNP]]}}
|RKPN = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=0033BB|link=[[Rooms Katholieke Partij Nederland|RKPN]]}}
|NMP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=0033EE|link=[[Nederlandse Middenstands Partij|NMP]]}}
|BP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=964B00|link=[[Boerenpartij (Nederland)|BP]]}}
|PB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=964B00|link=[[Plattelandersbond|PB]]}}
|NBTM = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=964B00|link=[[Nationale Boeren-, Tuinders- en Middenstandspartij|NBTM]]}}
|VNH = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=7F663D|link=[[Verbond voor Nationaal Herstel|VNH]]}}
|NF= {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=3ECB24|link=[[Natuurlijk Fryslân|NF]]}}
|NSB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=7F663D|link=[[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]]}}
|CP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=7F663D|link=[[Centrumpartij (Nederland)|CP]]}}
|CP86|CP'86 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=7F663D|link=[[Centrumpartij '86|CP'86]]}}
|CD = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=7F663D|link=[[Centrumdemocraten|CD]]}}
|HGSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=6CBFD9|link=[[Hervormd-Gereformeerde Staatspartij|HGSP]]}}
|RSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FF0000|link=[[Revolutionair-Socialistische Partij (1929)|RSP]]}}
|RSAP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=FF0000|link=[[Revolutionair-Socialistische Arbeiderspartij|RSAP]]}}
|EB = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=00a7eb|link=[[Economische Bond|EB]]}}
|SP2 = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=8B0000|link=[[Socialistische Partij (1918-1928)|SP]]}}
|BCS = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=ee0000|link=[[Bond van Christen-Socialisten|BCS]]}}
|CSP = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=22EEFF|link=[[Christelijk-Sociale Partij (Nederland)|CSP]]}}
|VDW = {{#switch: {{{2|}}}|ljocht=cccccc|tsjuster=00CD67|link=[[Verbond tot Democratisering der Weermacht|VDW]]}}
|#default={{{1|}}}&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;[[Berjocht:Sitferdieling/Kontrôle /Ofkoarting]]&lt;/span&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Dokumintaasje|1=
== Doel ==
Dit subberjocht heart by de side [[Berjocht:Sitferdieling/Partij]] en brûkt fierders de side [[Berjocht:Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel]] om ekstra koade oan te meitsjen. Fia de side [[Berjocht: Polityk spektrum eftergrûn]] wurdt de eftergrûnkleur fan de tabel oanroppen.
}}
== Foarbyld ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
| width=&quot;15&quot; |
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Dieren|PvdD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|[[GrienLinks|GL]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|[[Demokraten 66|D66]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|[[Fryske Nasjonale Partij|FNP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|[[KristenUny|CU]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|[[Provinsjaal Belang Fryslân|PBF]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|[[BoerBoargerBeweging|BBB]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|[[JA21]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Frijheid|PVV]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}|[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]}}
| width=&quot;15&quot; |
|}
|-
! width=&quot;25&quot; |Tsjuster
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:3/43*100}}%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:5/43*100}}%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:2/43*100}}%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:4/43*100}}%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:4/43*100}}%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:14/43*100}}%;&quot; |'''14'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:3/43*100}}%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:2/43*100}}%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
|}
|-
!Ljocht
| style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}; width:{{#expr:3/43*100}}%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}; width:{{#expr:5/43*100}}%;&quot; |'''5'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}; width:{{#expr:2/43*100}}%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}; width:{{#expr:4/43*100}}%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}; width:{{#expr:4/43*100}}%;&quot; |'''4'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}; width:{{#expr:14/43*100}}%;&quot; |'''14'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}; width:{{#expr:3/43*100}}%;&quot; |'''3'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}; width:{{#expr:2/43*100}}%;&quot; |'''2'''
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}; width:{{#expr:1/43*100}}%;&quot; |'''1'''
|}
|}
{|
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tsjintwurdige partijen
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|50+}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|AWP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BBB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BIJ1}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BVNL}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CDA}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CU}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|D66}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|DENK}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|FNP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|FVD}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|GL}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|GL-PvdA}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|JA21}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NSC}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|OPNL}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PBF}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PvdA}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PvdD}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PVV}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|SGP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|SP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|Volt}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|VVD}}
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Stipekleuren
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|Lofts}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|Sintrum}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|Rjochts}}
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Eardere partijen
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|AB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|AOV}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|ARP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BCS}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|BVL}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CD}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CDP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CDU}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CHU}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CP86}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CPH}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CPN}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|CSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|DS70}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|EB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|EVP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|GPV}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|HGSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|KDP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|KNP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|KVP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|LN}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|LPF}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|LSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|LU}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|MP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NBTM}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NF}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NMP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|NSB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|OSF}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PPR}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|PvdV}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RKPN}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RKSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RKVP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RPF}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RSAP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|RSP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|SDAP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|SDP}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|U55+}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|VB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|VDB}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|VDW}}
{{Sitferdieling/Partij/dok/tabelrigel|NL|VNH}}
|}
|}
[[Categorie:Wikipedia:Berjochten polityk Nederlân|Sitferdieling/Partij/NL]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpa27062mjbdqmmzavkv7d6m41iht6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greefskip West-Frisia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190753</id>
    <revision>
      <id>1223758</id>
      <parentid>1223585</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1223758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9642" sha1="ajacdgsjy6hu1qif618lmanoqzftfa6" xml:space="preserve">{{histoarysk lân
|namme = Greefskip West-Frisia &lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Comitatis Fresiae'' ([[Latyn]])
|bestean = &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;885–1101
|flagge = 
|wapen = 
|biedwurd = 
|lânkaart = [[Ofbyld:Lex_Frisionum_division.png|250px]]
|haadstêd = 
|offisjele taal = [[Aldfrysk]], [[Aldnederfrankysk]]
|steatsfoarm = [[Greefskip]]
|ûntstien út = [[Midden-Frânsje]] 
|opgien yn = [[Ofbyld:Vlag_van_het_Graafschap_Holland.png|20px|border]] [[Greefskip Hollân]]
|no diel fan = {{NEDf}}
|ynwennertal = inkele tsientûzenen
|oerflak =  
|folksliet = 
|muntienheid = 
|tillefoan = 
|ISO 3166-koade = 
|ynternetekstinsje = 
}}
It '''greefskip West-Frisia''' of it '''greefskip West-Fryslân''' wie in net dúdlik ôfbeakene midsiuwsk [[greefskip]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. West-Frisia is de namme dêr't skiedskriuwers it gebiet mei oantsjutte dat nei de [[Frysk-Frankyske Oarloggen|Frankyske oermastering]] yn [[619]] n.Kr. fan it [[Fryske Ryk]] bestjoerd waard troch greven en likernôch út de gebieten [[Teksel]], [[Wieringen]], [[Medemblik (stêd)|Medemblik]], [[Kinmerlân]], [[Rynlân (Hollân)|Rynlân]], [[Masalân|Maaslân]], [[Skouwen-Duvelân|Skouwen]] en [[Walcheren]] bestie en dy't bewenne waard troch (westlike) [[Friezen]].

== West-Frisia == 
West-Frisia ([[Latyn]]: ''Frisia/Fresia occidentalis'') wie it westlik gebiet fan ''[[Frisia]]'', de namme fan it [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[Fryslân (wengebiet)|wengebiet]] fan de [[Friezen]], tusken de [[Fly]] en [[Sinkfal]], sa't yn 'e [[Lex Frisionum]] neamd wurdt: ''Apud occidentales Fresionea inter Flehi et Sincfalam...'' (&quot;By de westlike Friezen tusken Fly en Sinkfal...&quot;).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.keesn.nl/lex/lex_nl_text.htm |titel=''Lex Frisionum – Tekst en vertaling'' |auteur=Kees C. Nieuwenhuijsen |wurk=Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies |datum=jannewaris 2010 |opropdatum=14 jannewaris 2020|argyfurl=https://web.archive.org/web/20201029045209/http://www.keesn.nl/lex/lex_nl_text.htm|argyfdatum=2020-10-29}}&lt;/ref&gt;

De omfieming fan it gebiet is troch de iuwen hinne feroare. Yn 'e snuorje doe't de Lex Frisionum opmakke waard hearde it hiele gebiet fan 'e Sinkfal, de doetiidske rin fan 'e [[Westerskelde]] nei it Fly mei it sintrale rivieregebiet mei [[Utert (stêd)|Utert]], [[Doarestêd]] en de [[Betuwe]] ynbegrepen. It gebiet súdlik fan 'e [[Alde Ryn]] en it sintrale riviergebiet hearde earst ta it [[Romeinske Ryk]]. Fan 'e 3e iuw ôf setten [[Franken]] har nei wenjen yn it Romeinsk gebiet. Letter setten dêr ek Friezen har nei wenjen dêre. Yn 'e 6e iuw wurdt neamd dat it gebiet ûnder Fryske kontrôle is. It gebiet súdlik fan 'e Alde Ryn waard troch de Franken ''[[Frisia Citerior]]'' (&quot;neier Fryslân&quot;), foar ''Frisia Ulterior'' (&quot;fierder Fryslân&quot;) oer, neamd. Yn 'e rin fan 'e iuwen, nei de [[Frysk-Frankyske Oarloggen|Frankyske oermastering fan Fryslân]], is de súdlike grins fan Frisia hieltyd mear nei it noarden ta opskood. Yn [[1289]] waard it lêste part fan West-Frisia, de krite [[West-Fryslân]] troch de [[List fan greven fan Hollân en Seelân|Hollânske greve]] [[Floaris V fan Hollân|Floaris V]] oermastere.&lt;ref&gt;{{aut|Bakker, G.}} (1962): ''De grenzen van Frisia tussen 600 en 1150'', It Beaken 24-2, siden 120-130, dêryn siden 126-127.&lt;/ref&gt;

== It greefskip ==
Nei't de Fryske kening Redbad ferstoar yn [[719]] n.Kr. waard it Fryske gebiet oant de Fly troch de Frankyske lieder [[Karel Martel]] oermastere. Guon skiedkundigen oppenearje lykwols dat de Frankyske oermastering doe net fierder as de Felserstream gie en dat meei de [[Slach oan de Boarn]] yn 734 Fryslân, mei de rest fan West-Frisia, oant de [[De Lauwers|Lauwers]] oarmastere waard.&lt;ref&gt;{{aut|Halbertsma, H.}} ''Frieslands oudheid, het rijk van de Friese koningen'', Utert 2000, side 222, &lt;/ref&gt;. Karel Martel syn pakesizzer, [[Karel de Grutte]] oermastere East-Frisia, mank mei [[Saksen (folk)|Saksen]] (772-775). Under Karel de Grutte en syn neiteam, de [[Karolingen]], waarden de Fryske gebieten, lykas yn 'e rest fan harren ryk, ûnderferparte yn greefskippen (''pagi''), bestjoerd troch greven. Dy [[goagreve]]n  wiene yn dy snuorje amtners fan de kening dy't syn taken regionaal útfierden. De greefskippen yn it Fryske gebiet waarden foarme út 'e Fryske goaen. De greven wiene almeast part fan de Frankyske adel ynstee fan de Fryske elite. Nei't de macht fan de Karolingen yn 'e rin fan de 8e en 9e iuw yn it neigean rekke, waarden de pleatslike bestjoerders hieltyd machtiger. Yn dy snuorje wiene de ynfallen fan de [[Wytsings]] yn folle gong. Om dy ynfallen del te bêdzjen waarden beskate gebieten troch de Karolingyske hearskers oan foaroansteande Wytsings útliend. Grutte dielen fan Frisia, wêrûnder gâns West-Frisia, waarden útliend oan Wytsings lykas bygelyks de bruorren [[Roarik]] en [[Harald]] en letter [[Godfryd de Wytsing|Godfryd]], dy't as [[Frisia (midsiuwen)#hartochdom Frisia|hartoch fan Fryslân]] regearen. Dêr ûntstie noed oer de tanimmende macht fan Godfryd en dy waard yn 885 fermoarde. In Fryske fazal fan Godfryd dy't mooglik in rol by de moard spile wie [[Gerulf]]. Hy stamme mooglik út in aadlik skaai út [[Westergoa]]. Nei de moard op Godfryd krige er yn [[885]] it Rynlân yn lien fan keizer [[Karel de Grouwe]]. Boppedat krige er op [[4 augustus]] [[889]] stikken lân yn [[Kinmerlân]] by [[Noardwyk (Súd-Hollân)|Noardwyk]] en guon pleatsen yn [[Teisterbant]] yn besit fan de [[East-Frânsje|Eastfrankyske]] kening [[Arnulf fan Karintje]]. Neffens histoarikus [[Dick Block|D.P. Block]] krige er it sizzenskip oar gâns West-Frisia, dat doe de kuststripe fan de Fly oant de mûning fan de [[Maas]] wie mei de goaen [[Teksel]], [[Kinmerlân]], [[Rynlân (Hollân)|Rynlân]] en [[Masalân|Maaslân]].&lt;ref&gt;{{Aut|Henstra, D.J.}} (2012), ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Van Gorcum, Assen, siden 66,67&lt;/ref&gt; Hy waard ''comes Fresonum'' (&quot;greve fan de Friezen&quot;) neamd. Hy wurdt as de stamheit fan de [[Gerulfingen]] sjoen.&lt;ref&gt;{{Aut|Jaekel, Hugo}} (1895), ''”Die Grafen von Mittelfriesland aus dem Geschlechte König Ratbods”'', Gotha, siden 34-39&lt;/ref&gt;

Gerulf syn soan [[Durk I]] folge him nei syn dea yn West-Frisia op. De greve syn macht beheinde lykwols oer it gebiet súdlik fan 'e [[IJ (Amsterdam)|IJ]]. Kening [[Karel de Ienfâldige]] joech Durk de tsjerke fan [[Egmond]] en syn besittings as beleaning foar syn help yn de [[Slach by Soissons (923)|Slach by Soissons]] om in opstân fan Westfrankyske fazallen te ûnderdrukken. Hy koe dat dwaan, want Egmond foel krekt noardlik fan it gebiet dy't er urven hie fan syn heit. Hy stifte dêrnei de [[Abdij fan Egmond]].  

It [[feodalisme]] krige yn de Fryske gebieten amper foet oan 'e grûn. Yn [[993]] sneuvele greve [[Arnulf fan Gint|Arnulf]] yn syn besykjen syn ûnderdienen om sizzen jaan te litten. It greefskip koe him al yn eastlike rjochting útwreidzje yn it neidiel fan 'e [[biskop fan Utert]]. Arnulf syn soan [[Durk III]] hie syn machtsbasis yn [[Flaardingen]], dêr't er tol ynfierde oer de [[Merwede]]. Dêr krige er it oan 'e stok mei de biskop fan Utert en de Dútske kening [[Hindrik de Hillige]]. Dy soenen Durk oanpakke, mar waarden yn [[1018]] troch him ferslein yn de [[Slach by Flaardingen]].

Om [[950]] hinne waard úteinset mei de [[Grutte Lânoanmakkerij]] fan it grutte feangebiet, dy't troch de greven fan West-Frisia en de biskoppen fan Utert oanset waarden. Lykwols yn oare parten fan de Fryske lannen, lykas yn [[Westflinge]] en it [[Wetterlân (regio)|Wetterlân]] waard it [[Lânoanmakkerij|oanmeitsjen]] fan it [[fean]] neffens it Fryske [[opstrekrjocht]].

== Nammeferoaring == 
Oan 'e ein fan de 11e iuw feroare de namme fan it greefskip. Yn [[1101]] liet greve [[Floaris II fan Hollân|Floaris II]] him offisjeel ''comes de Hollant'' (&quot;greve fan Hollân&quot;) neame. De namme ''hol(t)lant'' komt fan it [[Aldnederlânsk]] en bestjut &quot;wâld/broek lân&quot;. It gie ynearsten om in feansompegebiet yn it Rynlân, mar waard nei 1101 de namme fan it greefskip. Yn 'e rin fan de 11e iuw binne Hollân en de rest fan West-Fryslân, doetiids oantsjut as &quot;[[Westflinge]]&quot; útinoar groeid. Yn Hollân ûntstie in stribjen nei in eigen identiteit mei in eigen kultuer, taal en rjocht. De Friezen dêrfoaroer woene har net deljaan oan it greeflik gesach. Durk III, lykas syn soannen [[Durk IV]] en [[Floaris I fan Hollân|Floaris I]] holden harren dêrom ta yn it suden.&lt;ref&gt;{{Aut|Blok, D.P.}}, ''Holland und Westfriesland'', side 358&lt;/ref&gt;
Doe't yn [[1064]] it greefskip, mei útsûndering fan it Maaslân, troch keizer [[Hindrik IV fan it Hillige Roomske Ryk|Hindrik IV]] yn lien jûn waard oan de Utertske biskop, hat it fierder yn 'e hân wurke. Yn [[1125]] waard it greefskip troch tadwaan fan kening [[Lotarius fan Supplingenburg]] wer [[Ryksûnmidlikheid|ryksûnmidlik]] wurde. It gebiet boppe de IJ, bleau ynearsten út 'e hannen fan de greven fan Hollân.

== Sjoch ek ==
* [[Greefskip Hollân]]
* [[Greefskip Mid-Fryslân]]
* [[List fan hearskers yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
'''Boarnen'''
* {{aut|Kees Nieuwenhuijsen}} (2016) ''Strijd om West-Frisa, De ontstaansgeschiedenis van het graafschap Holland'', Omniboek.
* {{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, ISBN 9789023249788
'''Noaten'''
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:West-Frisia, Greefskip}}
[[Kategory:Greefskip]]
[[Kategory:Greefskip yn de Midsiuwen]]
[[Kategory:Skiednis fan Hollân]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 885]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1101]]</text>
      <sha1>ajacdgsjy6hu1qif618lmanoqzftfa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polityk yn Fryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190826</id>
    <revision>
      <id>1223781</id>
      <parentid>1223576</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Sjoch haadartikels oeral tafoege</comment>
      <origin>1223781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9805" sha1="s8jhbkadeyieb5424gb5w8va09gs40n" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Statenzaal - Leeuwarden - 20130947 - RCE.jpg|thumb|De Steateseal fan it [[Frysk parlemint|Frysk Parlemint]] yn Ljouwert.]]
De '''polityk yn Fryslân''' omfiemet ferskate bestjoerslagen dy’t tegearre de bestjoerlike en demokratyske struktuer fan de [[provinsje]] [[Fryslân]] foarmje. Fan de gemeentlike polityk oant de Jeropeeske fertsjintwurdiging spylje sawol lokale as nasjonale en ynternasjonale ynfloeden in rol. De polityk yn Fryslân wurdt karakterisearre troch in kombinaasje fan regionale belangen, taalbewustwêzen en dielname oan it bredere Nederlânske en Jeropeeske politike systeem.

== Gemeentlike polityk ==
{{Sjoch haadartikel|Fryske gemeenteriedsferkiezings 2026}}
De gemeentlike polityk foarmet de basis fan it bestjoer yn Fryslân. De provinsje bestiet út 18 [[Gemeenteried|gemeenterieden]], mei-inoar goed foar 410 [[gemeenteriedsleden]]. Dizze rieden wurde keazen troch de ynwenners en hâlde harren dwaande mei lokale saken lykas romtlike oardering, sosjale foarsjennings en pleatslike ynfrastruktuer. It [[Kolleezje fan boargemaster en wethâlders|kolleezje fan boargemaster en wethâlder]]&lt;nowiki/&gt;s is ferantwurdlik foar it deistich bestjoer fan de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]]. De lêste ferkiezings wiene de [[Fryske gemeenteriedsferkiezings 2026|Fryske gemeenteriedsferkiezings fan 2026]].
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+Sitferdieling fan alle gemeenten opteld yn 2026
! colspan=&quot;3&quot; |
{| width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;15&quot; |
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Dieren|PvdD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|[[GrienLinks|GL]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|[[Demokraten 66|D66]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|[[KristenUny|CU]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|SGP|tsjuster|NL}}|[[SGP]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|[[BoerBoargerBeweging|BBB]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|[[JA21]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Frijheid|PVV]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}|[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]}}
| width=&quot;15&quot; |
|}
|-
! width=&quot;180&quot; align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|border|20x20px]] Nederlânske partijen
! style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:1/247*100}}%;&quot; |1
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:5/247*100}}%;&quot; |5
| style=&quot;background-image: linear-gradient(to right, #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}} 50%, #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}} 50%); width:{{#expr:52/247*100}}%;&quot; |52
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:5/247*100}}%;&quot; |5
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:20/247*100}}%;&quot; |20
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:18/247*100}}%;&quot; |18
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:71/247*100}}%;&quot; |71
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|SGP|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:2/247*100}}%;&quot; |2
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:11/247*100}}%;&quot; |11
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:37/247*100}}%;&quot; |37
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:2/247*100}}%;&quot; |2
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:4/247*100}}%;&quot; |4
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:19/247*100}}%;&quot; |19
|}
! width=&quot;20&quot; |247
|-
! align=&quot;left&quot; |[[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20x20px]] Fryske partijen
! style=&quot;{{Polityk spektrum eftergrûn}}&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:white;&quot;
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}; width:{{#expr:25/163*100}}%;&quot; |25
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:41/163*100}}%;&quot; |41
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|Volt|ljocht|NL}}; width:{{#expr:11/163*100}}%;&quot; |11
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}; width:{{#expr:21/163*100}}%;&quot; |21
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:{{#expr:33/163*100}}%;&quot; |33
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}; width:{{#expr:20/163*100}}%;&quot; |20
| style=&quot;background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}; width:{{#expr:12/163*100}}%;&quot; |12
|}
!163
|-
! colspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |
{| width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;15&quot; |
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}|Progressyf}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|[[Fryske Nasjonale Partij]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|Volt|ljocht|NL}}|Midden}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}|Lokaal Belang}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|[[Provinsjaal Belang Fryslân]]}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}|Liberaal}}
|{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}|Rjochts}}
| width=&quot;15&quot; |
|}
|}

== Provinsjale polityk ==
{{Sitferdieling
| koptekst = Sitferdieling Frysk Parlemint 2023
| byskrift = sitten
| lân = NL
| float = right
| kolommen = ja
|PvdD|SP|GL|PvdA|D66|CU|FNP|CDA|PBF|BBB|VVD|JA21|PVV|FVD
| PvdD = 1
| SP = 1
| GL = 3
| PvdA = 5
| D66 = 1
| CU   = 2
| FNP = 4
| CDA   = 4
| PBF = 1
| BBB = 14
| VVD = 3
| JA21 = 1
| PVV = 2
| FVD = 1
}}{{Sjoch haadartikel|Frysk parlemint}}
Op provinsjaal nivo wurdt Fryslân bestjoerd troch de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]], dy’t út 43 sitten bestiet. De leden fan de Steaten wurde alle fjouwer jier keazen. Sy stelle it belied fêst op gebieten lykas romtlike ûntwikkeling, natoerbehear, taalbelied en regionale ekonomy. It deistich bestjoer leit by de [[Deputearre Steaten fan Fryslân]], ûnder lieding fan de [[kommissaris fan de Kening]]. De lêste ferkiezings wiene de [[Fryske Steateferkiezings 2023|Fryske Steateferkiezings fan 2023]]. It bestjoer yn de perioade 2023-2027 bestiet út [[BoerBoargerBeweging|BBB]], [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]], [[Fryske Nasjonale Partij|FNP]] en [[KristenUny|CU]].

=== Wetterskip ===
{{Sjoch haadartikel|Wetterskip Fryslân}}
Njonken de provinsje en gemeenten hat Fryslân ek in eigen [[Wetterskip (Nederlân)|wetterskip]], dat ferantwurdlik is foar wetterbehear, wetterfeiligens en wetterkwaliteit. It wetterskipsbestjoer wurdt foar in part keazen en foar in part beneamd. It spilet in wichtige rol yn in provinsje dêr’t wetter in sintraal elemint is yn it lânskip en it wenjen.

== Lanlike polityk ==
[[Ofbyld:Habtamu de Hoop - TK2021 (51014716023).jpg|thumb|Habtamu de Hoop behelle sawol yn 2023 as yn 2025 fan alle Friezen de measte Fryske stimmen.]]
{{Sjoch haadartikel|Twadde Keamerferkiezings 2025 yn Fryslân}}
Op lanlik nivo nimme ferskate Friezen diel oan de ferkiezings foar de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal|Twadde Keamer]]. Mei in stimoanpart fan likernôch 4% hat [[kieskring]] Fryslân ornaris 'rjocht' op in [[evenredich oanpart]] fan seis fan de 150 mandaten. By de [[Twadde Keamerferkiezings 2025 yn Fryslân|Twadde Keamerferkiezings fan 2025]] binne der tafalligerwize ek seis leden mei in Fryske eftergrûn ferkeazen:

* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}}} [[Habtamu de Hoop]] ([[GL-PvdA]])
* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}}} [[Luciënne Boelsma-Hoekstra]] ([[CDA]])
* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}}} [[Femke Wiersma]] ([[BBB]])
* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}}} [[Marieke Vellinga-Beemsterboer]] ([[D66]])
* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}}} [[Harry Bevers]] ([[VVD]])
* {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}}} [[Maarten Goudzwaard]] ([[JA21]])

Sy fertsjintwurdigje ferskillende politike streamingen en drage by oan de ynbring fan Fryske belangen yn it lanlike debat. Tegearre wurde se troch oare Keamerleden ek wol it '''Friesvak''&lt;nowiki/&gt;' neamd.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/18177152/fryske-keamerleden-wurkje-gear-op-fryske-underwerpen-en-hawwe-yn-den-haag-al-in-bynamme-krigen Fryske Keamerleden wurkje gear op Fryske ûnderwerpen en hawwe yn Den Haag al in bynamme krigen - Omrop Fryslân]&lt;/ref&gt;

== Jeropeeske polityk ==
[[Ofbyld:1719323377964 20240625 GARCIA HERMIDA Raquel NL 008.jpg|thumb|Raquel García Hermida-van der Walle is berne yn Madrid, mar wennet al jierren yn Fryslân.]]{{Sjoch haadartikel|Nederlânske ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint}}
Fryslân is ek fertsjintwurdige yn de polityk fan Jeropa, dêr’t besluten nommen wurde dy’t ynfloed hawwe op regionale ûntwikkeling, lânbousubsydzjes en allerhanne oare rigeljouwing. De hjoeddeiske fertsjintwurdiger út Fryslân yn it Europeesk Parlemint is Raquel García Hermida-van der Walle ([[Demokraten 66|D66]]) út [[De Gordyk]]. Sy spilet in rol yn it ferbinen fan regionale belangen mei Jeropeeske beliedsfoarming en set har yn foar de rjochten fan froulju en striidt se tsjin [[korrupsje]]. Ien fan har assistinten is [[Sjirk Eildert Bruinsma]]; foarsitter fan de [[Fryske Beweging]].

== Referinsjes ==
&lt;references /&gt;

== Navigaasje ==
{{Navigaasje Fryske Ferkiezings}}
[[Kategory:Polityk yn Fryslân| ]]
[[Kategory:Polityk yn Nederlân|Frislan]]</text>
      <sha1>s8jhbkadeyieb5424gb5w8va09gs40n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nij-Ierlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190846</id>
    <revision>
      <id>1223763</id>
      <parentid>1223630</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ ()</comment>
      <origin>1223763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="50dut02gmthjure49czhi6q5h9i5icj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks eilân
| namme             = Nij-Ierlân
| ôfbylding         = New Ireland Topography.png
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst   = Kaart fan it eilân Nij-Ierlân
| Flagge            = [[Ofbyld:Flag of New Ireland.svg|60px]]
| Lokaasje          = [[Grutte Oseaan]]
| Eilannegroep      = [[Bismarckarchipel]]
| Lân               = [[Ofbyld:Flag of Papua New Guinea.svg|border|20px]] [[Papoea Nij-Guineä]]
| Koördinaten       = {{Koördinaten yn tekst|3_20_S_152_00_E_type:isle|3°20'SB, 152°0'EL}}
| Haadstêd          = [[Kavieng]]
| Belangrike plakken = [[Namatanai]], [[Konos]]
| Ynwennertal       = 118.350 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;
| Maks. lingte      = 360 km
| Maks. breedte     = 10-40 km
| Oerflak           = 7.404 km²
| Heechste punt     = 2.340 m ([[Mount Taron]])
| Gebrûk            =
| ôfbylding2        =
| ôfbyldingstekst2  =
| ôfbylding3        =
| ôfbyldingstekst3  =
| webside =
| mapname          = Papoea Nij-Guineä-reliëf
| mapwidth         = 
| lat_deg          = 3
| lat_min          = 19
| lat_sec          = 48
| lat_dir          = S
| lon_deg          = 152
| lon_min          = 0
| lon_sec          = 0
| lon_dir          = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Nij-Ierlân''' ([[Ingelsk]]: ''New Ireland''; [[Tok Pisin]]: ''Niu Ailan'') is in grut eilân yn 'e [[Grutte Oseaan]], dat heart by [[Papoea Nij-Guineä]]. It is it haadeilân fan 'e provinsje [[Nij-Ierlân (provinsje)|Nij-Ierlân]] en heart by de [[Bismarckarsjipel]]. It eilân hat in opfallende lange, smelle foarm en stiet bekend om syn rûge bergen en moaie kustlinen.

== Skiednis ==
De earste minsken kamen likernôch 33.000 jier lyn op it eilân oan. De earste Europeeske ûntdekking wie yn 1616 troch de Nederlânske ûntdekkingsreizgers [[Jacob le Maire]] en [[Willem Schouten]], dy't tochten dat it in part fan [[Nij-Brittanje]] wie. Yn 1767 ûntdekte de Brit [[Philip Carteret]] dat it in apart eilân wie en joech it de namme ''Nova Hibernia'' ([[Latyn]] foar Nij-Ierlân).
[[Ofbyld:Die Sitten der Völker- Liebe, Ehe, Heirat, Geburt, Religion, Aberglaube, Lebensgewohnheiten, Kultureigentümlichkeiten, Tod und Bestattung bei allen Völkern der Erde; (1914) (14778450215).jpg|thumb|left|Ofbyld út 1914.]]  
Yn 1885 waard it eilân ûnder de namme '''Neumecklenburg''' (Nij-Meklenburch) in part fan 'e [[Dútslân|Dútske]] koloanje [[Dútsk Nij-Guineä]]. De Dútsers leine grutte kokosplantaazjes oan en leine de Kaiser-Wilhelm-Chaussee oan, hjoed-de-dei de ''Boluminski Highway'', om it ferfier fan produkten mooglik te meitsjen. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] kaam it eilân ûnder [[Austraalje|Australysk]] bestjoer. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it fan 1942 oant 1945 beset troch [[Japan]]. Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard de haadstêd [[Kavieng]] swier bombardearre.

Sûnt 1975 is it eilân ûnderdiel fan it ûnôfhinklike Papoea Nij-Guineä.

== Geografy ==
Nij-Ierlân leit tusken de [[Bismarcksee]] yn it westen en de [[Grutte Oseaan]] yn it easten. It eilân is mear as 360 kilometer lang, mar op guon plakken mar minder as 10 kilometer breed. It eilân is tige bergeftich en de trije wichtichste berchrigen binne:

* Yn it suden it Hans Meyer-berchtme mei de heechste top [[Mount Taron]] (2.379 m).
* Yn 'e midden it Lelet-plato.
* Yn it noarden de Schleinitz-bergen.

It klimaat is tropysk mei in soad rein, wat soarget foar tichte reinwâlden dy't it grutste part fan it eilân oerdekke.

== Befolking ==
[[Ofbyld:4967 aquaimages.jpg|thumb|left|Dûke nei wrakken. Hjir in [[Aichi E13A]]]]
De ynwenners binne Melaneezjers. Der wurde op it eilân sa'n 20 ferskillende lânseigen talen sprutsen, mar Tok Pisin en Ingelsk binne de talen yn it deistich ferkear. In unyk kultureel skaaimerk fan Nij-Ierlân is de Malagan-kultuer, in tradysje fan komplekse rituëlen en houtsnijwurk om de deaden te earjen.
De measte minsken wenje yn doarpkes oan 'e kust. De grutste stêd en it bestjoerlik sintrum is [[Kavieng]] oan 'e noardpunt fan it eilân.

== Ekonomy ==
De ekonomy fan Nij-Ierlân driuwt op lânbou, fiskerij en boskbou. De wichtichste produkten foar eksport binne kopra (kokos), kakao en oaljepalmprodukten. Der is ek goudwinning op tichteby lizzende eilannen lykas Lihir. It toerisme groeit stadichoan en is fral rjochte op minsken dy't surfe en dûke by de koraalriffen en skipswrakken út de Twadde Wrâldkriich.
{{CommonsBalke|New Ireland}}
[[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Geografy fan Papoea Nij-Guineä]]</text>
      <sha1>50dut02gmthjure49czhi6q5h9i5icj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dirk Philips</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190848</id>
    <revision>
      <id>1223764</id>
      <parentid>1223636</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy */ kt</comment>
      <origin>1223764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="8utouxonq4thaveaefazjh14nx56xwc" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Cornelis Coning - portrait of Dirk Philips of Leeuwarden d1568.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[1504]]
| berteplak                    = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| stoarn                       = [[1568]]
| stjerplak                    = [[Emden]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[Teolooch]]
| aktyf as                     = Anabaptistysk âlderling
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Dirk Philips''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[1504]] - [[Emden]], [[1568]]) wie, tegearre mei syn broer [[Obbe Philips]], ien fan 'e earste lieders fan 'e Nederlânske en Noard-Dútske [[Anabaptisme|Anabaptistyske beweging]]. Tegearre mei syn broer en [[Minne Simens]] waard Dirk Philips ien fan 'e mei-oprjochters fan 'e [[minnisten]]. Hy wie ien fan de wichtichste lieders dy't de doperske beweging yn de [[noardlike Nederlannen]] yn rêstiger farwetter brocht nei it mislearjen fan it Munsterske ryk fan [[Jan Matthijs]] en [[Jan fan Leien]].

== Biografy ==
Dirk Philips wie de soan fan in katolyk preester en kaam fia syn âldere broer Obbe ûnder ynfloed fan de preek fan it [[Tûzenjierrich Ryk|tûzenjierrich ryk]] troch [[Melchior Hoffman]]. Om 1534 hinne waard er doopt en al koart dêrnei, yn 1535, oansteld as âldste. Oars as in soad oare dopersen beskôgen Obbe en Durk de komst fan it tûzenjierrich ryk as in geastlik en net as in wrâldlik barren. Sy wiisden it geweld ôf wêrmei't Jan Matthijs en Jan fan Leien dit ryk konkreet yn [[Munster]] stal jaan woene. Nei de ûndergong fan it Munsterske ryk waarden se twongen om te flechtsjen en laten se in reizgjend bestean. Durk wurke yn dy snuorje in soad op mei de pastoar Menno Simons dy't troch syn broer doopt wie, en dy't doe de wichtichste lieder fan `e dopersken waard. Om 1545 hinne kaam Durk út it skaad fan Menno en waard er ien fan de wichtichste bestriders fan it spiritualisme yn doperske rûnten. Hy polemisearre yn godstsjinstpetearen en boeken ûnder oare tsjin [[Adam Pastor]] en [[Sebastiaan Franck]].

Yn Dirk Philips syn eigen opfettingen binne lykwols ek spiritualistyske trekken te finen, bygelyks yn syn fyzje op de sakraminten [[Doop (sakramint)|doop]] en jûnsmiel dy't er as symboalen beskôge dy't ferwiisden nei in geastlike werklikheid en net as genedemiddels. Hy fette syn ûnderskate teologyske en etyske skriften yn 1564 gear yn ''Enchiridion'', in boek dat lange tiid in soad gesach hie ûnder konservative minnisten, lykas de [[Alde Flamingen]] en ek noch altyd by de [[amish]].

Durk wie stranger as Menno en wie yn 1554 op it konvint fan [[Wismar]] belutsen by it strafber meitsjen mei de ban fan de 'bûtentrou', it boaskjen mei in net-doperske partner, en it mijen fan it houlik, it ferbod op omgong mei in troch de ban troffen man. Syn meiwurking yn 1565 oan it beslút om de âldste [[Leenaert Bouwens]] (1515-1582), dy't noch strikter de tsjerklike tucht tapasse woe as hysels, tydlik út it amt te setten late ta in splitsing fan de menisten yn de [[Lege Lannen]] yn Fryske en Flaamske gemeenten. It gefolch wie dat de ''hardliner'' Dirk Philips dêrtroch yn it kamp fan de mear skaplike Flamingen telâne kaam. Hoewol't er stribbe nei in sa suver mooglike gemeente, wiisde er de gedachte dat de gemeente folmakke wêze moast ôf.

Sûnt 1550 wenne er foaral yn [[Danzig]], dêr't doe al in protte Nederlânske Minnisten wiene.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|A. de Groot}} [http://www.historici.nl/retroboeken/blnp/#page=120&amp;accessor=accessor_index&amp;accessor_href=accessor_index%3FSearchSource%253Autf-8%253Austring%3D%26first_letter%3Dd&amp;view=imagePane&amp;source=4 Dirk Philips], yn: ''Biografisch Lexicon voor de Geschiedenis van het Nederlandse Protestantisme'' 4 (Kampen: Kok, 1998), s. 119-121.
* {{Aut|Nanne van der Zijpp}}, [http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/D57.html Dirk Philips], yn: ''Global Anabaptist Mennonite Encyclopaedia Online'' (1956)
}}

{{DEFAULTSORT:Hoffman, Melchior}}
[[Kategory:Frysk anabaptist]]
[[Kategory:Tsjerkeherfoarmer]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1504]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1568]]</text>
      <sha1>8utouxonq4thaveaefazjh14nx56xwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Immedingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190850</id>
    <revision>
      <id>1223766</id>
      <parentid>1223639</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ kt oars</comment>
      <origin>1223766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1718" sha1="1p2w9vk3yin4vaj8yo0enopc8ty6493" xml:space="preserve">De '''Immedingen''' wiene in aadlik skaai út [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], dat fan de [[Saksen (folk)|Saksyske]] hartoch [[Widukind]] ôfstamme. It meast bekende lid wie [[Matilde fan Ringelheim]], de frou fan de [[Keninkryk Dútslân|Dútske kening]] [[Hindrik de Fûgelder|Hindrik I de Fûgelder]].&lt;ref&gt;D.J. Henstra, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', side 76&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Hja wiene wichtige goeddoggers fan de tsjerke yn Saksen fan de 10e iuw; ta harren leden hearden ûnder oaren de hillige [[Emma fan Lesum]] en har broer, biskop [[Meinwerk]]&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Bl._Meinwerk &quot;Blessed Meinwerk&quot;], lemma yn ''Catholic Encyclopedia'' (1913). [https://web.archive.org/web/20230326154713/https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Bl._Meinwerk Argivearre] op 26 maart 2023.&lt;/ref&gt; fan Paderborn. Matilde har beppe, Matilde I, wie abdis fan de [[abdij fan Herford]]. Om [[940]] hinne stifte in mooglike greve Immad fan de Immedinger dynasty in nonnekleaster yn [[Ringelheim]] yn [[Eastfalen]]. Keninginne Matilde sels skonk nei de dea fan har man yn [[936]] de [[abdij fan Quedlinburg]], dêr't sy ek begroeven waard.

Neffens de ''[[Res gestae saxonicae]]'' fan de kronykskriuwer [[Widukind fan Corvey]], wie de heit fan Matilde fan Ringelheim, de [[Westfalen (streek)|Westfaalske]] greve Diderik fan Ringelheim, in neikommeling fan de hartoch [[Widukind]]. In suster fan Matilde boaske greve [[Wichman I de Aldere|Wichman de Aldere]] út it [[Hûs Billung]]. In stambeam is lykwols noch net definityf fêststeld.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Dútsk aadlik laach]]
[[Kategory:Skiednis fan Saksen]]</text>
      <sha1>1p2w9vk3yin4vaj8yo0enopc8ty6493</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wylde kanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190862</id>
    <revision>
      <id>1223675</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Wylde kanarje |Ofbyld    = [[Ofbyld:Serinus canaria -Parque Rural del Nublo, Gran Canaria, Spain -male-8a.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:European serin (Serinus serinus) female.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;/small&gt; |lûd       = [[Ofbyld:Serinus serinus - European Serin XC483089.mp3|220px]] |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[moskeftigen]] (''Passe...&quot;</comment>
      <origin>1223675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="tuwrn69t9m28lmfep0pse3q1g01slw9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Wylde kanarje
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Serinus canaria -Parque Rural del Nublo, Gran Canaria, Spain -male-8a.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:European serin (Serinus serinus) female.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|lûd       = [[Ofbyld:Serinus serinus - European Serin XC483089.mp3|220px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus serinus
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1766)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = [[Ofbyld:SerinusSerinusIUCN.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt; {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wylde kanarje''' (''Serinus serinus'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e lytste Europeeske finkefûgels en hy is nau besibbe oan 'e [[kanarje]] fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], dêr't ús hûskanarje fan ôfstamt. 

== Ferskining ==
De wylde kanarje is in knobsk fûgeltsje fan likernôch 11 oant 12 sm lang. Hy hat in koarte, tsjokke snavel en in opfallende giele stút. It mantsje hat in heldergiel boarst, kiel en foarholle, mei donkere streekjes op 'e fanken en rêch. De rest fan it fearrekleed is griengiel mei brune streken.

It wyfke en de jonge fûgels binne folle bleker en grizer fan kleur, mei folle minder giel en mear streken oer it hiele lichem. De sang fan it mantsje is in tige flugge, kwetterjende rige fan hege toanen.

== Fersprieding en systematyk ==
Oarspronklik kaam de wylde kanarje allinnich foar yn it gebiet om de [[Middellânske See]], mar yn 'e rin fan 'e 20e iuw hat de soarte him stadichoan nei it noarden ta útwreide. Hjoed-de-dei briedt de fûgel yn it grutste part fan Europa, fan [[Spanje]] oant de [[Baltyske steaten]] en [[Wyt-Ruslân]].
Se oerwinterje meastentiids yn Súd-Europa of Noard-Afrika, al bliuwe yn sêfte winters guon fûgels hingjen. De soarte is [[monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

== Nederlân ==
Nederlân leit oan 'e noardwestlike kant fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte. Yn [[Nederlân]] is de wylde kanarje in seldsume briedfûgel, dy't foaral yn it suden en easten fan it lân fûn wurde kin. Sûnt de jierren 1990 is de soarte nei in skoft fan opgong wer yn oantallen ôfnommen. It oantal briedpearkes wurdt tsjintwurdich op 10 oant 20 briedpearkes rûsd.    

== Hâlden en dragen ==
De wylde kanarje libbet leafst yn iepen lânskippen mei ferspreide beammen, lykas parken, tunen, begraafplakken en wyngerds. It binne tige beweechlike fûgels dy't faak boppe yn 'e beammen of op elektrisiteitstried sitte te sjongen.
[[Ofbyld:Serinus serinus Nest with eggs.jpg|thumb|left|Nêst mei aaikes.]]
It iten bestiet benammen út lytse sied fan krûden en gers, mar yn 'e briedtiid wurde der ek wol ynsekten oan 'e jongen fuorre. It nêst is in tige lyts, kreas bousel fan moas en gers, faak goed ferstoppe oan 'e útein fan in tûke. De fûgel briedt yn Nederlân fan april oant july by ien lechsel en oant augustus by twa lechsels, dat meastentiids út 3 oant 5 aaikes witige aaikes mei brune puntsjes bestiet. De [[ynkubaasjetiid]] duorret 12 oant 13 dagen en nei 15 oant 18 dagen nei it útkommen fan 'e aaikes ferlitte de fûgels it nêst.  

== Status ==
De wylde kanarje stiet as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Hoewol't de oantallen yn guon regio's wat skommelje, is de totale populaasje yn Europa grut en it ferspriedingsgebiet noch altiten grut.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-serin-serinus-serinus, BirdLife oproppen 30 maart 2026.]
*[https://stats.sovon.nl/stats/soort/16400 Sovon, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/europese-kanarie#:~:text=Deze%20Zuid%2DEuropese%20soort%20is,van%20rinkelende%20en%20trillende%20klanken Fûgelbeskerming, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus serinus|Wylde kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:wilde kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Finkfûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]</text>
      <sha1>tuwrn69t9m28lmfep0pse3q1g01slw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223737</id>
      <parentid>1223675</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1223737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6449" sha1="5ufzu0m2s4prv4qqz1t8iuwgyol3w2p" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Wylde kanarje
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Щедрик, Київська обл..jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:European serin (Serinus serinus) female.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|lûd       = [[Ofbyld:Serinus serinus - European Serin XC483089.mp3|220px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus serinus
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1766)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = [[Ofbyld:SerinusSerinusIUCN.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt; {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wylde kanarje''' (''Serinus serinus'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e lytste Europeeske finkefûgels en hy is nau besibbe oan 'e [[kanarje]] fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], dêr't ús hûskanarje fan ôfstamt. 

== Ferskining ==
De wylde kanarje is in knobsk fûgeltsje fan likernôch 11 oant 12 sm lang. Hy hat in koarte, tsjokke snavel en in opfallende giele stút. It mantsje hat in heldergiel boarst, kiel en foarholle, mei donkere streekjes op 'e fanken en rêch. De rest fan it fearrekleed is griengiel mei brune streken.

It wyfke en de jonge fûgels binne folle bleker en grizer fan kleur, mei folle minder giel en mear streken oer it hiele lichem. De sang fan it mantsje is in tige flugge, kwetterjende rige fan hege toanen.

== Fersprieding en systematyk ==
Oarspronklik kaam de wylde kanarje allinnich foar yn it gebiet om de [[Middellânske See]], mar yn 'e rin fan 'e 20e iuw hat de soarte him stadichoan nei it noarden ta útwreide. Hjoed-de-dei briedt de fûgel yn it grutste part fan Europa, fan [[Spanje]] oant de [[Baltyske steaten]] en [[Wyt-Ruslân]].
Se oerwinterje meastentiids yn Súd-Europa of Noard-Afrika, al bliuwe yn sêfte winters guon fûgels hingjen. De soarte is [[monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

== Nederlân ==
Nederlân leit oan 'e noardwestlike kant fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte. Yn [[Nederlân]] is de wylde kanarje in seldsume briedfûgel, dy't foaral yn it suden en easten fan it lân fûn wurde kin. Sûnt de jierren 1990 is de soarte nei in skoft fan opgong wer yn oantallen ôfnommen. It oantal briedpearkes wurdt tsjintwurdich op 10 oant 20 briedpearkes rûsd.    

== Hâlden en dragen ==
De wylde kanarje libbet leafst yn iepen lânskippen mei ferspreide beammen, lykas parken, tunen, begraafplakken en wyngerds. It binne tige beweechlike fûgels dy't faak boppe yn 'e beammen of op elektrisiteitstried sitte te sjongen.
[[Ofbyld:Serinus serinus Nest with eggs.jpg|thumb|left|Nêst mei aaikes.]]
It iten bestiet benammen út lytse sied fan krûden en gers, mar yn 'e briedtiid wurde der ek wol ynsekten oan 'e jongen fuorre. It nêst is in tige lyts, kreas bousel fan moas en gers, faak goed ferstoppe oan 'e útein fan in tûke. De fûgel briedt yn Nederlân fan april oant july by ien lechsel en oant augustus by twa lechsels, dat meastentiids út 3 oant 5 aaikes witige aaikes mei brune puntsjes bestiet. De [[ynkubaasjetiid]] duorret 12 oant 13 dagen en nei 15 oant 18 dagen nei it útkommen fan 'e aaikes ferlitte de fûgels it nêst.  

== Status ==
De wylde kanarje stiet as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Hoewol't de oantallen yn guon regio's wat skommelje, is de totale populaasje yn Europa grut en it ferspriedingsgebiet noch altiten grut.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-serin-serinus-serinus, BirdLife oproppen 30 maart 2026.]
*[https://stats.sovon.nl/stats/soort/16400 Sovon, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/europese-kanarie#:~:text=Deze%20Zuid%2DEuropese%20soort%20is,van%20rinkelende%20en%20trillende%20klanken Fûgelbeskerming, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus serinus|Wylde kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:wilde kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Finkfûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]</text>
      <sha1>5ufzu0m2s4prv4qqz1t8iuwgyol3w2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223769</id>
      <parentid>1223737</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1223769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6446" sha1="pyjh9yfi9iivfi9ynl1tae8oa6f12ey" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Wylde kanarje
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Щедрик, Київська обл..jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:European serin (Serinus serinus) female.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|lûd       = [[Ofbyld:Serinus serinus - European Serin XC483089.mp3|220px]]
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus serinus
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1766)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = [[Ofbyld:SerinusSerinusIUCN.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt; {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''wylde kanarje''' (''Serinus serinus'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e lytste Europeeske finkefûgels en hy is nau besibbe oan 'e [[kanarje]] fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], dêr't ús hûskanarje fan ôfstamt. 

== Ferskining ==
De wylde kanarje is in knobsk fûgeltsje fan likernôch 11 oant 12 sm lang. Hy hat in koarte, tsjokke snavel en in opfallende giele stút. It mantsje hat in heldergiel boarst, kiel en foarholle, mei donkere streekjes op 'e fanken en rêch. De rest fan it fearrekleed is griengiel mei brune streken.

It wyfke en de jonge fûgels binne folle bleker en grizer fan kleur, mei folle minder giel en mear streken oer it hiele lichem. De sang fan it mantsje is in tige flugge, kwetterjende rige fan hege toanen.

== Fersprieding en systematyk ==
Oarspronklik kaam de wylde kanarje allinnich foar yn it gebiet om de [[Middellânske See]], mar yn 'e rin fan 'e 20e iuw hat de soarte him stadichoan nei it noarden ta útwreide. Hjoed-de-dei briedt de fûgel yn it grutste part fan Europa, fan [[Spanje]] oant de [[Baltyske steaten]] en [[Wyt-Ruslân]].
Se oerwinterje meastentiids yn Súd-Europa of Noard-Afrika, al bliuwe yn sêfte winters guon fûgels hingjen. De soarte is [[monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

== Nederlân ==
Nederlân leit oan 'e noardwestlike kant fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte. Yn [[Nederlân]] is de wylde kanarje in seldsume briedfûgel, dy't foaral yn it suden en easten fan it lân fûn wurde kin. Sûnt de jierren 1990 is de soarte nei in skoft fan opgong wer yn oantallen ôfnommen. It oantal briedpearkes wurdt tsjintwurdich op 10 oant 20 briedpearkes rûsd.    

== Hâlden en dragen ==
De wylde kanarje libbet leafst yn iepen lânskippen mei ferspreide beammen, lykas parken, tunen, begraafplakken en wyngerds. It binne tige beweechlike fûgels dy't faak boppe yn 'e beammen of op elektrisiteitstried sitte te sjongen.
[[Ofbyld:Serinus serinus Nest with eggs.jpg|thumb|left|Nêst mei aaikes.]]
It iten bestiet benammen út lytse sied fan krûden en gers, mar yn 'e briedtiid wurde der ek wol ynsekten oan 'e jongen fuorre. It nêst is in tige lyts, kreas bousel fan moas en gers, faak goed ferstoppe oan 'e útein fan in tûke. De fûgel briedt yn Nederlân fan april oant july by ien lechsel en oant augustus by twa lechsels, dat meastentiids út 3 oant 5 aaikes witige aaikes mei brune puntsjes bestiet. De [[ynkubaasjetiid]] duorret 12 oant 13 dagen en nei 15 oant 18 dagen nei it útkommen fan 'e aaikes ferlitte de fûgels it nêst.  

== Status ==
De wylde kanarje stiet as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Hoewol't de oantallen yn guon regio's wat skommelje, is de totale populaasje yn Europa grut en it ferspriedingsgebiet noch altiten grut.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-serin-serinus-serinus, BirdLife oproppen 30 maart 2026.]
*[https://stats.sovon.nl/stats/soort/16400 Sovon, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/europese-kanarie#:~:text=Deze%20Zuid%2DEuropese%20soort%20is,van%20rinkelende%20en%20trillende%20klanken Fûgelbeskerming, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus serinus|Wylde kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:wilde kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]</text>
      <sha1>pyjh9yfi9iivfi9ynl1tae8oa6f12ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serinus serinus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190863</id>
    <redirect title="Wylde kanarje" />
    <revision>
      <id>1223676</id>
      <timestamp>2026-03-30T12:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Wylde kanarje]]</comment>
      <origin>1223676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="55i2o4haw1ylni80cqm395rr7h744n8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wylde kanarje]]</text>
      <sha1>55i2o4haw1ylni80cqm395rr7h744n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan Matthijs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190864</id>
    <revision>
      <id>1223727</id>
      <timestamp>2026-03-30T16:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Ofbyld:Christoffel van Sichem I - Jan Matthys - ca. 1605-1606 - copper engraving - City Museum of Münster inv. no. GR-0259-2.jpg|thumb|right|Kopergravuere fan Jan Matthijs (1605-1606)]] '''Jan Matthijs''' (ek bekend as Jan Matthias, Johan Mathijssoan, Jan fan Haarlim) ([[Haarlim]], om [[1500]] hinne - [[Münster]], [[5 april]] [[1534]]) wie in garismatysk lieder fan de [[Anabaptisten|dopersken]]. Syn folgelingen beskôgen him as in [[profeet]].  == Biografy == Jan Matthi...&quot;</comment>
      <origin>1223727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="buxy3r8v0jygt9a00n180c5v0tj3ev2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Christoffel van Sichem I - Jan Matthys - ca. 1605-1606 - copper engraving - City Museum of Münster inv. no. GR-0259-2.jpg|thumb|right|Kopergravuere fan Jan Matthijs (1605-1606)]]
'''Jan Matthijs''' (ek bekend as Jan Matthias, Johan Mathijssoan, Jan fan Haarlim) ([[Haarlim]], om [[1500]] hinne - [[Münster]], [[5 april]] [[1534]]) wie in garismatysk lieder fan de [[Anabaptisten|dopersken]]. Syn folgelingen beskôgen him as in [[profeet]].

== Biografy ==
Jan Matthijs wie [[bakker]] yn Haarlim en wie om 1520 hinne troch tadwaan fan [[Melchior Hoffman]] anabaptist wurden. Hy fersteurde katolike prosesjes en preken. Yn 1528 waard syn tonge trochboarre fanwegen in sabeare godslastering tsjin de wijde [[hosty]]. Hy doopte tûzenen bekearlingen. Nei't Hoffman finzen set wie, waard Matthijs in foaroansteand lieder by de dopersken. Matthijs fersmiet it [[pasifisme]] en de teology fan de geweldleazens dy't Hoffman útdroegen hie. Matthijs wie fan miening dat by ûnderdrukking wapene ferset tastien wie.

Yn 1534 krigen de Werdopers de macht yn de Dútske stêd [[Munster]] as gefolch fan de [[Anabaptistyske opstân yn Munster|anabaptistyske opstân]]. [[Jan fan Leien]], in folgeling fan Hoffman of Matthijs, en in groep lokale keaplju, rôpen Jan Matthijs op om him by harren oan te sluten. Matthijs wiisde Münster oan as it [[Nije Jeruzalim]]. Op 5 jannewaris 1534 luts in oantal fan syn folgelingen de stêd yn en stelden de [[Doop (sakramint)|grutdoop]] yn. De herfoarmer [[Bernhard Rottmann]] stie dy dei it &quot;werdopen&quot; ta. Yn koarte tiid waarden mear as tûzen folwoeksenen fannijs doopt.

Matthijs en dy ferklearren de oarloch oan de ferdreaune biskop [[Frâns fan Waldeck|Franz von Waldeck]] dy't doe de fersterke stêd belegere. Op syn bar belegere. Op [[peaskesnein]] [[1534]] foarsei Matthijs dat dy dei it oardiel fan [[God (monoteïsme)|God]] syn beslach krije soe oan syn tsjinstanners. Yn de ferûnderstelling dat er in twadde [[Gideön (bibelsk persoan)|Gideon]] wie, die Matthijs in útfal mei 30 folgelingen. Hy waard deadien en syn holle waard op in stôk set, sichtber foar elkenien yn'e stêd.

== Literatuer ==
* {{aut|Claus Bernet}} (2003) - ''Jan Matthijs'', yn: Biographisch-bibliographisches Kirchenlexikon, 21, siden 912-916

{{DEFAULTSORT:Matthijs, Jan}}
[[Kategory:Nederlânsk anabaptist]]
[[Kategory:Nederlânsk predikant]]
[[Kategory:Nederlânsk bakker]]
[[Kategory:Múnster]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1500]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1534]]</text>
      <sha1>buxy3r8v0jygt9a00n180c5v0tj3ev2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sachéus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190865</id>
    <revision>
      <id>1223728</id>
      <timestamp>2026-03-30T17:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks bibelsk persoan | namme      = Sachéus | ôfbylding  = Brooklyn Museum - Zacchaeus in the Sycamore Awaiting the Passage of Jesus (Zachée sur le sycomore attendant le passage de Jésus) - James Tissot.jpg | ôfbyldingstekst = Sachéus yn 'e figebeam&lt;br&gt;([[James Tissot]]) | namme oarsprong = Hebriuwsk: זכאי (Zakkai, &quot;suver&quot; of &quot;rjochtfeardich&quot;) | folk       = [[Joaden]] | heit       = | mem        = | partner    = | bern       = | perioade   = 1e iuw n.Kr. |...&quot;</comment>
      <origin>1223728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2747" sha1="85v74k19q9raw4mcayvewuwsakjy0d6" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme      = Sachéus
| ôfbylding  = Brooklyn Museum - Zacchaeus in the Sycamore Awaiting the Passage of Jesus (Zachée sur le sycomore attendant le passage de Jésus) - James Tissot.jpg
| ôfbyldingstekst = Sachéus yn 'e figebeam&lt;br&gt;([[James Tissot]])
| namme oarsprong = Hebriuwsk: זכאי (Zakkai, &quot;suver&quot; of &quot;rjochtfeardich&quot;)
| folk       = [[Joaden]]
| heit       =
| mem        =
| partner    =
| bern       =
| perioade   = 1e iuw n.Kr.
| bekend fan = de lytse haadtollenaar dy't yn in beam klom om Jezus te sjen
| neamd yn   = [[Lukas (evangeelje)|Lukas]] 19:1-10
| tradysje   = [[kristendom]]
}}
'''Sachéus''' ([[Hebriuwsk]]: זכאי, ''Zakkai'') is in [[bibel]]sk persoan út it [[Nije Testamint]]. Hy wie in haadtolgarder yn 'e stêd [[Jericho]]. Sachéus is foaral bekend om syn lytse postuer en syn radikale bekearing nei in moetings mei [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus]].

== It ferhaal fan Sachéus ==
Sachéus wie in ryk man, mar hy waard troch syn eigen folk ferachte. As tolgarder wurke er foar de [[Romeinen|Romeinske]] besetter en tolgarders stiene derom bekend dat se faak tefolle jild foar eigen gewin easken. Doe't Jezus troch Jericho kaam, woe Sachéus Him ek graach sjen, mar fanwegen de grutte kloft en syn lytse postsuer slagge dat net.

Om Jezus dochs te sjen, rûn hy foar de groep út en klom yn in wylde figebeam dy't oan 'e rûte stie. Doe't Jezus dêr foarby kaam, seach Er omheech en rôp Sachéus út de beam nei ûnder om 't Jezus by him te gast wêze woe. De omstanners hienen dêr in soad krityk op, om't hja fûnen dat Jezus net by in sûnder op besite gean koe.

== De bekearing ==
De moeting mei Jezus feroare it libben fan Sachéus folslein. Under de yndruk fan 'e genede dy't him toand waard, die hy in grutte tasizzing. Hy ûnthiet de helte fan syn besit oan 'e earmen te jaan. Boppedat sei hy ta dat er elkenien dy't er ôfset hie it fjouwerfâldich werombetelje soe. Jezus andere dêrop dat oer it hûs fan Sachéus it heil kommen wie, de Minskesoan wie ommers kommen om te sykjen en te behâlden wat ferlern wie. 

== Betsjutting ==
De namme Sachéus betsjut suver of skjin. Yn 'e kristlike tradysje stiet Sachéus symboal foar it feit dat gjinien te fier ôfdwaald is om troch God fûn te wurden. It ferhaal ûnderstreket ien fan 'e kearntema's fan it Lukas-evangeelje: Jezus kaam om te sykjen en te rêden wat ferlern wie.

{{boarnen|boarnefernijing=
It ferhaal fan Sachéus is te finen yn [[Evangeelje fan Lukas|Lukas]] 19:1-10.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zacchaeus|Sachéus}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sacheus}}
[[Kategory:Persoan yn it Nije Testamint]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 1e iuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 1e iuw]]
[[Kategory:Joadsk persoan]]</text>
      <sha1>85v74k19q9raw4mcayvewuwsakjy0d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223772</id>
      <parentid>1223728</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Betsjutting */ kt</comment>
      <origin>1223772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2768" sha1="kkiq8dlhz9rjdl5mlk16ht465koo6wt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme      = Sachéus
| ôfbylding  = Brooklyn Museum - Zacchaeus in the Sycamore Awaiting the Passage of Jesus (Zachée sur le sycomore attendant le passage de Jésus) - James Tissot.jpg
| ôfbyldingstekst = Sachéus yn 'e figebeam&lt;br&gt;([[James Tissot]])
| namme oarsprong = Hebriuwsk: זכאי (Zakkai, &quot;suver&quot; of &quot;rjochtfeardich&quot;)
| folk       = [[Joaden]]
| heit       =
| mem        =
| partner    =
| bern       =
| perioade   = 1e iuw n.Kr.
| bekend fan = de lytse haadtollenaar dy't yn in beam klom om Jezus te sjen
| neamd yn   = [[Lukas (evangeelje)|Lukas]] 19:1-10
| tradysje   = [[kristendom]]
}}
'''Sachéus''' ([[Hebriuwsk]]: זכאי, ''Zakkai'') is in [[bibel]]sk persoan út it [[Nije Testamint]]. Hy wie in haadtolgarder yn 'e stêd [[Jericho]]. Sachéus is foaral bekend om syn lytse postuer en syn radikale bekearing nei in moetings mei [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus]].

== It ferhaal fan Sachéus ==
Sachéus wie in ryk man, mar hy waard troch syn eigen folk ferachte. As tolgarder wurke er foar de [[Romeinen|Romeinske]] besetter en tolgarders stiene derom bekend dat se faak tefolle jild foar eigen gewin easken. Doe't Jezus troch Jericho kaam, woe Sachéus Him ek graach sjen, mar fanwegen de grutte kloft en syn lytse postsuer slagge dat net.

Om Jezus dochs te sjen, rûn hy foar de groep út en klom yn in wylde figebeam dy't oan 'e rûte stie. Doe't Jezus dêr foarby kaam, seach Er omheech en rôp Sachéus út de beam nei ûnder om 't Jezus by him te gast wêze woe. De omstanners hienen dêr in soad krityk op, om't hja fûnen dat Jezus net by in sûnder op besite gean koe.

== De bekearing ==
De moeting mei Jezus feroare it libben fan Sachéus folslein. Under de yndruk fan 'e genede dy't him toand waard, die hy in grutte tasizzing. Hy ûnthiet de helte fan syn besit oan 'e earmen te jaan. Boppedat sei hy ta dat er elkenien dy't er ôfset hie it fjouwerfâldich werombetelje soe. Jezus andere dêrop dat oer it hûs fan Sachéus it heil kommen wie, de Minskesoan wie ommers kommen om te sykjen en te behâlden wat ferlern wie. 

== Betsjutting ==
De namme Sachéus betsjut suver of skjin. Yn 'e kristlike tradysje stiet Sachéus symboal foar it feit dat gjinien te fier ôfdwaald is om troch God fûn te wurden. It ferhaal ûnderstreket ien fan 'e kearntema's fan it Lukas-evangeelje: Jezus kaam om te sykjen en te rêden wat ferlern wie.

{{boarnen|boarnefernijing=
It ferhaal fan Sachéus is te finen yn [[Evangeelje fan Lukas|Lukas]] 19:1-10.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zacchaeus|Sachéus}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sacheus}}
[[Kategory:Persoan yn it Nije Testamint]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 1e iuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 1e iuw]]
[[Kategory:Joadsk persoan yn de Romeinske Tiid]]</text>
      <sha1>kkiq8dlhz9rjdl5mlk16ht465koo6wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190866</id>
    <revision>
      <id>1223733</id>
      <timestamp>2026-03-30T18:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = Kanarje |Ofbyld   = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt; |lûd      = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|220px]] |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Pa...&quot;</comment>
      <origin>1223733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="pzvfmhjrrdcef4m07gj03vda2l1avua" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Kanarje
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd      = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|220px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus canaria
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = 
}}
De '''kanarje''' (''Serinus canaria'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e [[wylde kanarje]] (''Serinus serinus''), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De ''serinus canaria'' is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Serinus canaria, Ponta de São Lourenço, Madeira, Portugal (53285090228).jpg|thumb|left|Mantsje op Madeira.]]
De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snavel is koart en krêftich, sa't dat by sied heart.

De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard.
== Fersprieding ==
De kanarje komt oarspronklik foar op 'e [[Kanaryske Eilannen]], de [[Azoaren]] en [[Madeira]]. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. 

Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds.

== Hâlden en dragen ==
De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út.

== Status ==
Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre.

== Kweekfoarmen ==
[[Ofbyld:Bloedel Conservatory Bird (35371189065).jpg|thumb|thumb|left|Oranje kweekfoarm.]]
Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sangkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sangkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf).

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/island-canary-serinus-canaria BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/comcan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus canaria|Kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Finkfûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>pzvfmhjrrdcef4m07gj03vda2l1avua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223747</id>
      <parentid>1223733</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T18:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1223747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="o2x2arpxiwhoshxi60cnk4wjpw61meq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Kanarje
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd      = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|220px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus canaria
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = 
}}
De '''kanarje''' (''Serinus canaria'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e [[wylde kanarje]] (''Serinus serinus''), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De ''serinus canaria'' is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Serinus canaria, Ponta de São Lourenço, Madeira, Portugal (53285090228).jpg|thumb|left|Mantsje op Madeira.]]
De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snaffel is koart en krêftich, sa't dat by siediters heart.

De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard.

== Fersprieding ==
De kanarje komt oarspronklik foar op 'e [[Kanaryske Eilannen]], de [[Azoaren]] en [[Madeira]]. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. 

Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds.

== Hâlden en dragen ==
De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út.

== Status ==
Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre.

== Kweekfoarmen ==
[[Ofbyld:Bloedel Conservatory Bird (35371189065).jpg|thumb|thumb|left|Oranje kweekfoarm.]]
Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sjongkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sjongkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf).

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/island-canary-serinus-canaria BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/comcan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus canaria|Kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Finkfûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>o2x2arpxiwhoshxi60cnk4wjpw61meq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223773</id>
      <parentid>1223747</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1223773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="ndhemahv6moycy3i6llagzsv6e1ngn0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Kanarje
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd      = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus canaria
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = 
}}
De '''kanarje''' (''Serinus canaria'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e [[wylde kanarje]] (''Serinus serinus''), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De ''serinus canaria'' is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Serinus canaria, Ponta de São Lourenço, Madeira, Portugal (53285090228).jpg|thumb|left|Mantsje op Madeira.]]
De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snaffel is koart en krêftich, sa't dat by siediters heart.

De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard.

== Fersprieding ==
De kanarje komt oarspronklik foar op 'e [[Kanaryske Eilannen]], de [[Azoaren]] en [[Madeira]]. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. 

Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds.

== Hâlden en dragen ==
De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út.

== Status ==
Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre.

== Kweekfoarmen ==
[[Ofbyld:Bloedel Conservatory Bird (35371189065).jpg|thumb|thumb|left|Oranje kweekfoarm.]]
Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sjongkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sjongkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf).

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/island-canary-serinus-canaria BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/comcan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus canaria|Kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>ndhemahv6moycy3i6llagzsv6e1ngn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223774</id>
      <parentid>1223773</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kweekfoarmen */ kt</comment>
      <origin>1223774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3820" sha1="kpt2mjrd7e5n5xyf6ptbu575zll91df" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Kanarje
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd      = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus canaria
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  = 
}}
De '''kanarje''' (''Serinus canaria'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e [[wylde kanarje]] (''Serinus serinus''), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De ''serinus canaria'' is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Serinus canaria, Ponta de São Lourenço, Madeira, Portugal (53285090228).jpg|thumb|left|Mantsje op Madeira.]]
De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snaffel is koart en krêftich, sa't dat by siediters heart.

De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard.

== Fersprieding ==
De kanarje komt oarspronklik foar op 'e [[Kanaryske Eilannen]], de [[Azoaren]] en [[Madeira]]. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. 

Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds.

== Hâlden en dragen ==
De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út.

== Status ==
Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre.

== Kweekfoarmen ==
[[Ofbyld:Bloedel Conservatory Bird (35371189065).jpg|thumb|thumb|left|Oranje kweekfoarm.]]
Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sjongkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sjongkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf).

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/island-canary-serinus-canaria BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/comcan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus canaria|Kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>kpt2mjrd7e5n5xyf6ptbu575zll91df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Sjoch haadartikel</title>
    <ns>10</ns>
    <id>190867</id>
    <revision>
      <id>1223751</id>
      <timestamp>2026-03-30T19:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Earste ferzje</comment>
      <origin>1223751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="q0mq7jj81gip7zpnruad2mxz4jnxjp2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;hatnote&quot; style=&quot;margin-bottom:0.5em; padding:0.5em 0 0.5em 1.6em; font-size:95%;&quot; role=&quot;note&quot;&gt;{{#if:{{{eigen|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''{{{eigen}}}''|{{#if:{{{1|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''Sjoch {{Multiparameters|1={{{1|}}}|2={{{2|}}}|3={{{3|}}}|4={{{4|}}}|5={{{5|}}}|6={{{6|}}}|7={{{7|}}}|8={{{8|}}}|9={{{9|}}}|10={{{10|}}}}} foar {{#if:{{{2|}}}|de haadartikels|it haadartikel}} oer dit suzjet.''|{{error|
Dizze koade befettet in flater. De earste parameter fan it berjocht &lt;nowiki&gt;{{Sjoch haadartikel}}&lt;/nowiki&gt; is ôfwêzich. Ferbetterje de koade asjebleaft de sintaks op de wize sa't [[Berjocht:Sjoch haadartikel|hjir]] beskreaun is. Tige tank.}}
}}}}&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Dokumintaasje}} 

[[Kategory:Berjochten|Sjoch haadartikel]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q0mq7jj81gip7zpnruad2mxz4jnxjp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Sjoch haadartikel/dok</title>
    <ns>10</ns>
    <id>190868</id>
    <revision>
      <id>1223755</id>
      <timestamp>2026-03-30T20:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Earste ferzje oerset fanút Hollânsk</comment>
      <origin>1223755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="884" sha1="ojdpxdsm548dfsnwuxg8j8bpix9t0lh" xml:space="preserve">Dit berjocht is bedoeld om yn de tekst fan in artikel, by it begjin fan in sjapiter, te ferwizen nei it haadartikel oer it beskreaune suzjet.

Dit berjocht is '''net''' bedoeld om te brûken boppenoan in side, dêrfoar is {{tl|Sjoch artikel}} bedoeld.

== Gebruik ==
De meast simpele tapassing fan dit berjocht stiet hjirûnder útlein:

=== Mei ien parameter ===
{{tlc|Sjoch haadartikel|''It artikel wêrnei't ferwezen wurdt''}}. Foarbyld:&lt;br /&gt;
{{tlc|Sjoch haadartikel|Fryslân|fet=ja}} jout:&lt;br /&gt;
{{Sjoch haadartikel|Fryslân}}

=== Mei twa parameters ===
{{tlc|Sjoch haadartikel|''Earste haadartikel''|''Twadde haadartikel''}}. Foarbyld:&lt;br /&gt;
{{tlc|Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy|fet=ja}} jout:&lt;br /&gt;
{{Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy}}

=== Oant 10 parameters ===
{{tlc|Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10|fet=ja}} jout:&lt;br /&gt;
{{Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10}}</text>
      <sha1>ojdpxdsm548dfsnwuxg8j8bpix9t0lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Karoline-eilannen</title>
    <ns>1</ns>
    <id>190869</id>
    <revision>
      <id>1223761</id>
      <timestamp>2026-03-30T20:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>omneamfersyk</comment>
      <origin>1223761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="631" sha1="ksw39p8bwnzq1mnecjl0i7weuc4hqvr" xml:space="preserve">==(-eilannen)==
{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Hawwe jo der beswier tsjin as ik dizze side omneam nei &quot;Karolinen&quot;? Want &quot;Karoline-eilannen&quot; liket my in letterlike oersetting fan it Ingelske ''Caroline Islands''. Ik haw der ris in pear atlassen op neislein, mar yn it Nederlânsk wurdt konsekwint fan ''Carolinen'' sprutsen, ferlykber mei ''Marianen'' foar wat yn it Ingelsk de ''Mariana Islands'' hjitte. It liket my de baas dat we yn it Frysk, alteast yn dit gefal, it Nederlânsk mar folgje. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 30 mrt 2026, 22.07 (CEST)</text>
      <sha1>ksw39p8bwnzq1mnecjl0i7weuc4hqvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223782</id>
      <parentid>1223761</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T20:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1223782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1025" sha1="00lshp0b0cdn6wjk8b9qofuba3yon09" xml:space="preserve">==(-eilannen)==
{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Hawwe jo der beswier tsjin as ik dizze side omneam nei &quot;Karolinen&quot;? Want &quot;Karoline-eilannen&quot; liket my in letterlike oersetting fan it Ingelske ''Caroline Islands''. Ik haw der ris in pear atlassen op neislein, mar yn it Nederlânsk wurdt konsekwint fan ''Carolinen'' sprutsen, ferlykber mei ''Marianen'' foar wat yn it Ingelsk de ''Mariana Islands'' hjitte. It liket my de baas dat we yn it Frysk, alteast yn dit gefal, it Nederlânsk mar folgje. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 30 mrt 2026, 22.07 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Nee hear, it makket my neat út. Ik seach dat op guon oare siden ek Karoline-eilannen skreaun waard, lykas by de [[Noardlike Marianen]], [[atol]] en [[skiednis fan de Noardlike Marianen]], dat sadwaande. De tekst moat dan wol eefkes oanpast wurde.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 mrt 2026, 22.23 (CEST)</text>
      <sha1>00lshp0b0cdn6wjk8b9qofuba3yon09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Multiparameters</title>
    <ns>10</ns>
    <id>190870</id>
    <revision>
      <id>1223762</id>
      <timestamp>2026-03-30T20:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Earste ferzje oerset</comment>
      <origin>1223762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1668" sha1="iugfati2ith78ld0l7tee6qu0ifa8j3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{fet|}}}|'''[[{{{1}}}]]'''{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{{3|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{2}}}]]'''}}{{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{3}}}]]'''}}{{#if:{{{4|}}}|{{#if:{{{5|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{4}}}]]'''}}{{#if:{{{5|}}}|{{#if:{{{6|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{5}}}]]'''}}{{#if:{{{6|}}}|{{#if:{{{7|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{6}}}]]'''}}{{#if:{{{7|}}}|{{#if:{{{8|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{7}}}]]'''}}{{#if:{{{8|}}}|{{#if:{{{9|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{8}}}]]'''}}{{#if:{{{9|}}}|{{#if:{{{10|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;'''[[{{{9}}}]]'''}}{{#if:{{{10|}}}|&amp;#32;{{{en|en}}}&amp;#32;'''[[{{{10}}}]]'''}}|[[{{{1}}}]]{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{{3|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{2}}}]]}}{{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{3}}}]]}}{{#if:{{{4|}}}|{{#if:{{{5|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{4}}}]]}}{{#if:{{{5|}}}|{{#if:{{{6|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{5}}}]]}}{{#if:{{{6|}}}|{{#if:{{{7|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{6}}}]]}}{{#if:{{{7|}}}|{{#if:{{{8|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{7}}}]]}}{{#if:{{{8|}}}|{{#if:{{{9|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{8}}}]]}}{{#if:{{{9|}}}|{{#if:{{{10|}}}|,|&amp;#32;{{{en|en}}}}}&amp;#32;[[{{{9}}}]]}}{{#if:{{{10|}}}|&amp;#32;{{{en|en}}}&amp;#32;[[{{{10}}}]]}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Dokumintaasje|1=
Dit berjocht soarget foar in opsomming yn rinnende tekst. It wurdt allinnich brûkt troch [[Berjocht:Sjoch haadartikel]]. Dit bart 'efter de skerms'; der is gjin hânmjittige tapassing fan dit berjocht nedich. Brûk dit berjocht nea streekrjocht op in side.
}}
[[Kategory:Berjochten links|{{SIDENAMME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iugfati2ith78ld0l7tee6qu0ifa8j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Persoan berne yn 870</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190871</id>
    <revision>
      <id>1223767</id>
      <timestamp>2026-03-30T20:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1223767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="64dxyini0fa2s7mt9yvd6ubldje9f5t" xml:space="preserve">[[Kategory:870]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 9e iuw|870]]</text>
      <sha1>64dxyini0fa2s7mt9yvd6ubldje9f5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Kanarje</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190872</id>
    <revision>
      <id>1223770</id>
      <timestamp>2026-03-30T20:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1223770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="tvzc6fh5j7v664ibumd13psr4j3vchs" xml:space="preserve">[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Finkfûgel]]</text>
      <sha1>tvzc6fh5j7v664ibumd13psr4j3vchs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint-Dionisiustsjerke (Tilburch)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190873</id>
    <revision>
      <id>1223809</id>
      <timestamp>2026-03-31T06:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks tsjerkegebou | namme                       = Sint-Dionysiustsjerke | ôfbylding                   = 2025 Heikese tsjerke, Tilburch.jpg | ôfbyldingsbreedte           = | ôfbyldingstekst             = De Heikeske tsjerke út it suden wei sjoen. | lân = | bestjoerlike ienheid 1      = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | plak                        = [[Ofbyld:Flag of Tilburg.svg|20px]] Tilbu...&quot;</comment>
      <origin>1223809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4887" sha1="jo0ecsahixqk6kes8vja6f49xwfuyt3" xml:space="preserve">{{Ynfoboks tsjerkegebou
| namme                       = Sint-Dionysiustsjerke
| ôfbylding                   = 2025 Heikese tsjerke, Tilburch.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = De Heikeske tsjerke út it suden wei sjoen.
| lân =
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]]
| plak                        = [[Ofbyld:Flag of Tilburg.svg|20px]] [[Tilburch]]
| adres                       = Stadhuisstraat 6
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_33_14.4_N_5_5_4.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°33'N 5°5'E}}
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| bisdom                      = [[Bisdom De Bosk]]
| patroanhillige              = [[Dionysius fan Parys]]
| status                      =
| arsjitekt                   = H. van Tulder (ommanteling)
| yngenieur                   =
| boujier                     = 15e iuw (toer), 1827 (skip), 1895 (front)
| sloopjier =
| boustyl                     = [[neogotyk]] / [[Wettersteatsstyl]]
| hichte                      =
| monumintale status          = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = [https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/#google_vignette 34389]
| webside                     = [https://parochiedegoedeherder.nl/over-ons/locaties/st-dionysius-heike/ parochiedegoedeherder.nl]
| mapname                     = Tilburch (gemeente)
| mapwidth =
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lat_sec = 14.4
| lat_dir = N
| lon_deg = 5
| lon_min = 5
| lon_sec = 4.2
| lon_dir = E
| tekst by posysjekaart =
}}
De '''Sint-Dionysiustsjerke''' (almeast de '''Heikeske tsjerke''' neamd) is de âldste [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e binnenstêd fan 'e [[Noard-Brabân]]ske stêd [[Tilburch]]. De namme ferwiist nei &quot;it Heike&quot;, de histoaryske parochy dêr't de tsjerke it middelpunt fan foarme. De tsjerke makket hjoed-de-dei diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

== Skiednis ==
Al yn 1232 wurdt der melding makke fan in tsjerke op it plak. De hjoeddeiske toer hat noch dielen dy't werom geane nei de 15e iuw, mar de tsjerke waard yn 1559 troch brân ferneatige. Alhoewol't de [[reformaasje]] yn Tilburch net slagge en it plak katolyk bleau, waard de tsjerke oerdroegen oan 'e [[Protestantisme|protestanten]]. De protestanten ferwideren yn 1648 de katolike ynrjochting. In doopfont út 1590 stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Goirkeske tsjerke]] en twa 15e-iuwske [[Gotyk|goatyske]] kandlers wurde bewarre yn it Museum foar Relieuze Keunst yn [[Uden]]

Yn 1823 krigen de katoliken harren tsjerke werom. Om't de âlde tsjerke te lyts en brekfallich wie, waard der yn 1827 in nije [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] tsjerke boud yn 'e  saneamde [[wettersteatsstyl]]. De tsjerke waard mei twa kapellen oan 'e westlike kant fergrutte. Yn 'e jierren 1894-1895 folge ûnder lieding fan de arsjitekt Cornelis fan Hoof noch in grutte ferbouwing. Doe waard de âlde toer ommantele yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl en krige de tsjerke de hjoeddeiske foargevel.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Interieur - Tilburg - 20209180 - RCE.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
It ynterieur is in mjuks fan stilen. De tsjerke hat in houten [[ferwulft]] fan stúkwurk en ioanyske pylders dy't karakteristyk binne foar de wettersteatsstyl. It [[heechalter]] datearret út likernôch 1700 en is ôfkomstich út de eardere abdij fan Hemiksem. Oan wjerskanten fan it haalalter waarden yn 1840 twa poartsjes tafoege, dêr't 19e-iuwske relykskrinen op steane mei [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Kosmas en Damianus|Damianus]] en [[Laurentius fan Rome|Sint-Laurentius (rjochts). Wichtige keunstwurken binne ek de neobarokke [[preekstoel]] en [[kommunybank]] en de [[krúswei]]staasjes út 1890-1898 . 

== Oargels ==
It hjoeddeiske haadoargel fan 'e tsjerke waard yn 1956 boud troch de bruorren Vermeulen út Weert, wêrby't 17 registers bewarre bleaun binne fan in ynstrumint fan 'e bruorren Franssen út 1918. Yn 1978 waard de disposysje nochris feroare. De oargelkas datearret fan it Van Peteghem-orgel úit 1776. 

== Keppeling om utens ==
* [https://www.brabantorgel.nl/tilburg-heikese-kerk/ Disposysje oargel.]
* [https://www.openmonumentendag.nl/monument/heikese-kerk/ De tsjerke op Iepen Monumintedei.]
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://reliwiki.nl/index.php/Tilburg,_Stadhuisstraat_6_-_Dionysius_(Heikese_Kerk) De Heikeske tsjerke op Reliwiki.]
[cultureelerfgoed.nl Ryksmonuminteregister, oproppen 24 febrewaris 2024.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heikese kerk|Heikeske tsjerke, Tilburch}}
}}
{{DEFAULTSORT:Heikeske tsjerke, Tilburch}}
[[Kategory:Bouwurk yn Tilburch]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]</text>
      <sha1>jo0ecsahixqk6kes8vja6f49xwfuyt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223811</id>
      <parentid>1223809</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1223811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="6euilnnymj0dg0h0z29s09oon7l90nb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks tsjerkegebou
| namme                       = Sint-Dionysiustsjerke
| ôfbylding                   = 2025 Heikese tsjerke, Tilburch.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = De Heikeske tsjerke út it suden wei sjoen.
| lân =
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]]
| plak                        = [[Ofbyld:Flag of Tilburg.svg|20px]] [[Tilburch]]
| adres                       = Stadhuisstraat 6
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_33_14.4_N_5_5_4.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°33'N 5°5'E}}
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| bisdom                      = [[Bisdom De Bosk]]
| patroanhillige              = [[Dionysius fan Parys]]
| status                      =
| arsjitekt                   = H. van Tulder (ommanteling)
| yngenieur                   =
| boujier                     = 15e iuw (toer), 1827 (skip), 1895 (front)
| sloopjier =
| boustyl                     = [[neogotyk]] / [[Wettersteatsstyl]]
| hichte                      =
| monumintale status          = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = [https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/#google_vignette 34389]
| webside                     = [https://parochiedegoedeherder.nl/over-ons/locaties/st-dionysius-heike/ parochiedegoedeherder.nl]
| mapname                     = Tilburch (gemeente)
| mapwidth =
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lat_sec = 14.4
| lat_dir = N
| lon_deg = 5
| lon_min = 5
| lon_sec = 4.2
| lon_dir = E
| tekst by posysjekaart =
}}
De '''Sint-Dionysiustsjerke''' (almeast de '''Heikeske tsjerke''' neamd) is de âldste [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e binnenstêd fan 'e [[Noard-Brabân]]ske stêd [[Tilburch]]. De namme ferwiist nei &quot;it Heike&quot;, de histoaryske parochy dêr't de tsjerke it middelpunt fan foarme. De tsjerke makket hjoed-de-dei diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

== Skiednis ==
Al yn 1232 wurdt der melding makke fan in tsjerke op it plak. De hjoeddeiske toer hat noch dielen dy't werom geane nei de 15e iuw, mar de tsjerke waard yn 1559 troch brân ferneatige. Alhoewol't de [[reformaasje]] yn Tilburch net slagge en it plak katolyk bleau, waard de tsjerke oerdroegen oan 'e [[Protestantisme|protestanten]]. De protestanten ferwideren yn 1648 de katolike ynrjochting. In doopfont út 1590 stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Goirkeske tsjerke]] en twa 15e-iuwske [[Gotyk|goatyske]] kandlers wurde bewarre yn it Museum foar Relieuze Keunst yn [[Uden]]

Yn 1823 krigen de katoliken harren tsjerke werom. Om't de âlde tsjerke te lyts en brekfallich wie, waard der yn 1827 in nije [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] tsjerke boud yn 'e  saneamde [[wettersteatsstyl]]. De tsjerke waard mei twa kapellen oan 'e westlike kant fergrutte. Yn 'e jierren 1894-1895 folge ûnder lieding fan de arsjitekt Cornelis fan Hoof noch in grutte ferbouwing. Doe waard de âlde toer ommantele yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl en krige de tsjerke de hjoeddeiske foargevel.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Interieur - Tilburg - 20209180 - RCE.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
It ynterieur is in mjuks fan stilen. De tsjerke hat in houten [[ferwulft]] fan stúkwurk en ioanyske pylders dy't karakteristyk binne foar de wettersteatsstyl. It [[heechalter]] datearret út likernôch 1700 en is ôfkomstich út de eardere abdij fan Hemiksem. Oan wjerskanten fan it haalalter waarden yn 1840 twa poartsjes tafoege, dêr't 19e-iuwske relykskrinen op steane mei [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Kosmas en Damianus|Damianus]] en [[Laurentius fan Rome|Sint-Laurentius (rjochts). Wichtige keunstwurken binne ek de neobarokke [[preekstoel]] en [[kommunybank]] en de [[krúswei]]staasjes út 1890-1898 . 

== Oargels ==
It hjoeddeiske haadoargel fan 'e tsjerke waard yn 1956 boud troch de bruorren Vermeulen út Weert, wêrby't 17 registers bewarre bleaun binne fan in ynstrumint fan 'e bruorren Franssen út 1918. Yn 1978 waard de disposysje nochris feroare. De oargelkas datearret fan it Van Peteghem-orgel úit 1776. 

== Keppeling om utens ==
* [https://www.brabantorgel.nl/tilburg-heikese-kerk/ Disposysje oargel.]
* [https://www.openmonumentendag.nl/monument/heikese-kerk/ De tsjerke op Iepen Monumintedei.]
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://reliwiki.nl/index.php/Tilburg,_Stadhuisstraat_6_-_Dionysius_(Heikese_Kerk) De Heikeske tsjerke op Reliwiki.]
[cultureelerfgoed.nl Ryksmonuminteregister, oproppen 24 febrewaris 2024.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heikese kerk|Heikeske tsjerke, Tilburch}}
}}
{{DEFAULTSORT:Dionysiustsjerke, Tilburch}}
[[Kategory:Bouwurk yn Tilburch]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]</text>
      <sha1>6euilnnymj0dg0h0z29s09oon7l90nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223812</id>
      <parentid>1223811</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1223812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4977" sha1="ghn2b783sc1u3trjb0zf2nfbv47k2qf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks tsjerkegebou
| namme                       = Sint-Dionysiustsjerke
| ôfbylding                   = 2025 Heikese tsjerke, Tilburch.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = De Heikeske tsjerke út it suden wei sjoen.
| lân =
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]]
| plak                        = [[Ofbyld:Flag of Tilburg.svg|20px]] [[Tilburch]]
| adres                       = Stadhuisstraat 6
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_33_14.4_N_5_5_4.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°33'N 5°5'E}}
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| bisdom                      = [[Bisdom De Bosk]]
| patroanhillige              = [[Dionysius fan Parys]]
| status                      =
| arsjitekt                   = H. van Tulder (ommanteling)
| yngenieur                   =
| boujier                     = 15e iuw (toer), 1827 (skip), 1895 (front)
| sloopjier =
| boustyl                     = [[neogotyk]] / [[Wettersteatsstyl]]
| hichte                      =
| monumintale status          = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = [https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/#google_vignette 34389]
| webside                     = [https://parochiedegoedeherder.nl/over-ons/locaties/st-dionysius-heike/ parochiedegoedeherder.nl]
| mapname                     = Tilburch (gemeente)
| mapwidth =
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lat_sec = 14.4
| lat_dir = N
| lon_deg = 5
| lon_min = 5
| lon_sec = 4.2
| lon_dir = E
| tekst by posysjekaart =
}}
De '''Sint-Dionysiustsjerke''' (almeast de '''Heikeske tsjerke''' neamd) is de âldste [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e binnenstêd fan 'e [[Noard-Brabân]]ske stêd [[Tilburch]]. De namme ferwiist nei &quot;it Heike&quot;, de histoaryske parochy dêr't de tsjerke it middelpunt fan foarme. De tsjerke makket hjoed-de-dei diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

== Skiednis ==
Al yn 1232 wurdt der melding makke fan in tsjerke op it plak. De hjoeddeiske toer hat noch dielen dy't werom geane nei de 15e iuw, mar de tsjerke waard yn 1559 troch brân ferneatige. Alhoewol't de [[reformaasje]] yn Tilburch net slagge en it plak katolyk bleau, waard de tsjerke oerdroegen oan 'e [[Protestantisme|protestanten]]. De protestanten ferwideren yn 1648 de katolike ynrjochting. In doopfont út 1590 stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Goirkeske tsjerke]] en twa 15e-iuwske [[Gotyk|goatyske]] kandlers wurde bewarre yn it Museum foar Relieuze Keunst yn [[Uden]]

Yn 1823 krigen de katoliken harren tsjerke werom. Om't de âlde tsjerke te lyts en brekfallich wie, waard der yn 1827 in nije [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] tsjerke boud yn 'e  saneamde [[Wettersteatstsjerke|wettersteatsstyl]]. De tsjerke waard mei twa kapellen oan 'e westlike kant fergrutte. Yn 'e jierren 1894-1895 folge ûnder lieding fan de arsjitekt Cornelis fan Hoof noch in grutte ferbouwing. Doe waard de âlde toer ommantele yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl en krige de tsjerke de hjoeddeiske foargevel.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Interieur - Tilburg - 20209180 - RCE.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
It ynterieur is in mjuks fan stilen. De tsjerke hat in houten [[ferwulft]] fan stúkwurk en ioanyske pylders dy't karakteristyk binne foar de wettersteatsstyl. It [[heechalter]] datearret út likernôch 1700 en is ôfkomstich út de eardere abdij fan Hemiksem. Oan wjerskanten fan it haalalter waarden yn 1840 twa poartsjes tafoege, dêr't 19e-iuwske relykskrinen op steane mei [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Kosmas en Damianus|Damianus]] en [[Laurentius fan Rome|Sint-Laurentius]] (rjochts). Wichtige keunstwurken binne ek de neobarokke [[preekstoel]] en [[kommunybank]] en de [[krúswei]]staasjes út 1890-1898 . 

== Oargels ==
It hjoeddeiske haadoargel fan 'e tsjerke waard yn 1956 boud troch de bruorren Vermeulen út Weert, wêrby't 17 registers bewarre bleaun binne fan in ynstrumint fan 'e bruorren Franssen út 1918. Yn 1978 waard de disposysje nochris feroare. De oargelkas datearret fan it Van Peteghem-orgel úit 1776. 

== Keppeling om utens ==
* [https://www.brabantorgel.nl/tilburg-heikese-kerk/ Disposysje oargel.]
* [https://www.openmonumentendag.nl/monument/heikese-kerk/ De tsjerke op Iepen Monumintedei.]
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://reliwiki.nl/index.php/Tilburg,_Stadhuisstraat_6_-_Dionysius_(Heikese_Kerk) De Heikeske tsjerke op Reliwiki.]
*[https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/ Ryksmonuminteregister, oproppen 24 febrewaris 2024.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heikese kerk|Heikeske tsjerke, Tilburch}}
}}
{{DEFAULTSORT:Dionysiustsjerke, Tilburch}}
[[Kategory:Bouwurk yn Tilburch]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]</text>
      <sha1>ghn2b783sc1u3trjb0zf2nfbv47k2qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1223813</id>
      <parentid>1223812</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T06:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1223813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5000" sha1="qljnmi8nbvycfth71f47841ndop35gx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks tsjerkegebou
| namme                       = Sint-Dionysiustsjerke
| ôfbylding                   = 2025 Heikese tsjerke, Tilburch.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = De Heikeske tsjerke út it suden wei sjoen.
| lân =
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]]
| plak                        = [[Ofbyld:Flag of Tilburg.svg|20px]] [[Tilburch]]
| adres                       = Stadhuisstraat 6
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_33_14.4_N_5_5_4.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°33'N 5°5'E}}
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| bisdom                      = [[Bisdom De Bosk]]
| patroanhillige              = [[Dionysius fan Parys]]
| status                      =
| arsjitekt                   = Cornelis van Hoof
| yngenieur                   =
| boujier                     = 15e iuw (toer), 1827 (skip), 1895 (front)
| sloopjier =
| boustyl                     = &lt;small&gt;[[neogotyk]]/[[wettersteatstsjerke|wettersteatsstyl]]&lt;/small&gt;
| hichte                      =
| monumintale status          = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]]
| monumintnûmer               = [https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/#google_vignette 34389]
| webside                     = [https://parochiedegoedeherder.nl/over-ons/locaties/st-dionysius-heike/ parochiedegoedeherder.nl]
| mapname                     = Tilburch (gemeente)
| mapwidth =
| lat_deg = 51
| lat_min = 33
| lat_sec = 14.4
| lat_dir = N
| lon_deg = 5
| lon_min = 5
| lon_sec = 4.2
| lon_dir = E
| tekst by posysjekaart =
}}
De '''Sint-Dionysiustsjerke''' (almeast de '''Heikeske tsjerke''' neamd) is de âldste [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e binnenstêd fan 'e [[Noard-Brabân]]ske stêd [[Tilburch]]. De namme ferwiist nei &quot;it Heike&quot;, de histoaryske parochy dêr't de tsjerke it middelpunt fan foarme. De tsjerke makket hjoed-de-dei diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

== Skiednis ==
Al yn 1232 wurdt der melding makke fan in tsjerke op it plak. De hjoeddeiske toer hat noch dielen dy't werom geane nei de 15e iuw, mar de tsjerke waard yn 1559 troch brân ferneatige. Alhoewol't de [[reformaasje]] yn Tilburch net slagge en it plak katolyk bleau, waard de tsjerke oerdroegen oan 'e [[Protestantisme|protestanten]]. De protestanten ferwideren yn 1648 de katolike ynrjochting. In doopfont út 1590 stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Goirkeske tsjerke]] en twa 15e-iuwske [[Gotyk|goatyske]] kandlers wurde bewarre yn it Museum foar Relieuze Keunst yn [[Uden]]

Yn 1823 krigen de katoliken harren tsjerke werom. Om't de âlde tsjerke te lyts en brekfallich wie, waard der yn 1827 in nije [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] tsjerke boud yn 'e  saneamde [[Wettersteatstsjerke|wettersteatsstyl]]. De tsjerke waard mei twa kapellen oan 'e westlike kant fergrutte. Yn 'e jierren 1894-1895 folge ûnder lieding fan de arsjitekt Cornelis fan Hoof noch in grutte ferbouwing. Doe waard de âlde toer ommantele yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl en krige de tsjerke de hjoeddeiske foargevel.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Interieur - Tilburg - 20209180 - RCE.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
It ynterieur is in mjuks fan stilen. De tsjerke hat in houten [[ferwulft]] fan stúkwurk en ioanyske pylders dy't karakteristyk binne foar de wettersteatsstyl. It [[heechalter]] datearret út likernôch 1700 en is ôfkomstich út de eardere abdij fan Hemiksem. Oan wjerskanten fan it haalalter waarden yn 1840 twa poartsjes tafoege, dêr't 19e-iuwske relykskrinen op steane mei [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Kosmas en Damianus|Damianus]] en [[Laurentius fan Rome|Sint-Laurentius]] (rjochts). Wichtige keunstwurken binne ek de neobarokke [[preekstoel]] en [[kommunybank]] en de [[krúswei]]staasjes út 1890-1898 . 

== Oargels ==
It hjoeddeiske haadoargel fan 'e tsjerke waard yn 1956 boud troch de bruorren Vermeulen út Weert, wêrby't 17 registers bewarre bleaun binne fan in ynstrumint fan 'e bruorren Franssen út 1918. Yn 1978 waard de disposysje nochris feroare. De oargelkas datearret fan it Van Peteghem-orgel úit 1776. 

== Keppeling om utens ==
* [https://www.brabantorgel.nl/tilburg-heikese-kerk/ Disposysje oargel.]
* [https://www.openmonumentendag.nl/monument/heikese-kerk/ De tsjerke op Iepen Monumintedei.]
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://reliwiki.nl/index.php/Tilburg,_Stadhuisstraat_6_-_Dionysius_(Heikese_Kerk) De Heikeske tsjerke op Reliwiki.]
*[https://rijksmonumenten.nl/monument/34389/sint-dionysiuskerk-of-heikese-kerk/tilburg/ Ryksmonuminteregister, oproppen 24 febrewaris 2024.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heikese kerk|Heikeske tsjerke, Tilburch}}
}}
{{DEFAULTSORT:Dionysiustsjerke, Tilburch}}
[[Kategory:Bouwurk yn Tilburch]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noard-Brabân]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]</text>
      <sha1>qljnmi8nbvycfth71f47841ndop35gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heikeske tsjerke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190874</id>
    <redirect title="Sint-Dionisiustsjerke (Tilburch)" />
    <revision>
      <id>1223810</id>
      <timestamp>2026-03-31T06:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sint-Dionisiustsjerke (Tilburch)]]</comment>
      <origin>1223810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="onqfsko7u29y6p7x7i554zlpiawrhc8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sint-Dionisiustsjerke (Tilburch)]]</text>
      <sha1>onqfsko7u29y6p7x7i554zlpiawrhc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Readfoarhollekanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190875</id>
    <revision>
      <id>1223814</id>
      <timestamp>2026-03-31T07:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Readfoarhollekanarje |Ofbyld    = [[Ofbyld:Fire-fronted Serin (Serinus pusillus) (51336410302).jpg|250px]] |lûd       = |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus pusillus |Beskriuwer, jier= (Peter...&quot;</comment>
      <origin>1223814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="kn14r6jsfgnxemg94775gveeg97mi69" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Readfoarhollekanarje
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Fire-fronted Serin (Serinus pusillus) (51336410302).jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus pusillus
|Beskriuwer, jier= ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  =
}}
De '''readfoarhollekanarje''' (''Serinus pusillus'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De fûgel is nau besibbe oan 'e bekende [[kanarje]] (''Serinus canaria''), mar ûnderskiedt him troch syn opfallende tekening en syn foarkar foar it heechberchtme.

== Ferskining ==
De readfoarhollekanarje wurdt 11 oant 12 sm en in folwoeksen fûgel hat in swarte kop mei op 'e foarholle in opfallend opljochtsjend readoranje plak. It lichem is fierders donker en swier streke. De snaffel is koart, tsjok en donkergriis. De ferskillen tusken mantsjes en wyfkes binne beheind. It wyfke hat in lytser en bleker plak op 'e foarholle, it swart is minder yntins en de streken binne finer. Dêrnjonken sjongt it wyfke net lykas it mantsje. 

[[Ofbyld:Fire-fronted Serin (Serinus pusillus) (37497257056).jpg|thumb|left|Juvenyl.]]
Jonge fûgels hawwe noch gjin swarte kop en read plak; hja binne earst mear brúnstreke oant se nei de earste ferfearring harren folwoeksen kleed krije.

== Fersprieding en systematyk ==
De soarte komt yn in breed gebiet yn Súdwest- en Sintraal-Aazje foar fan [[Turkije]] en de [[Kaukasus]], [[Iran]], [[Afghanistan]], de [[Himalaya]] oant it meast westlike diel fan [[Sina]]. It binne fûgels fan it heechberchtme en se briede op hichten tusken de 2.000 en 4.000 meter, flakby de beamgrins. Winterdeis lûke se nei legere dielen lykas dellingen op syk nei iten.

Neffens genetyske stúdzjes is de readfoarhollekanarje it meast besibbe oan 'e ''[[Serinus syriacus]]''. De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, wat betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is.

== Hâlden en dragen ==
It binne tige sosjale fûgels dy't bûten de briedtiid faak yn grutte groepen te sjen binne. Harren dieet bestiet foar it grutste part út lyts sied fan krûden en beammen (lykas de bjirk en de els).

It nêst is komfoarmich, makke fan gers en moas, beklaaid mei hier en fearkes, faak goed ferstoppe yn in tichte strûk of tusken rotsen. It wyfke leit meastentiids 3 oant 5 lytse aaikes. In opmerklik skaaimerk is dat it mantsje somtiden al oan in nij nêst begjint wylst it wyfke de earste jongen noch fersoarget, om sa optimaal gebrûk te meitsjen fan it koarte briedseizoen yn 'e bergen.

== Status ==
De readfoarhollekanarje hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en de populaasje is grut. Dêrom wurdt de soarte troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-fronted-serin-serinus-pusillus BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/fifser1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/fifser1 eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus pusillus|Readfoarhollekanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:readfoarhollekanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Aazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]</text>
      <sha1>kn14r6jsfgnxemg94775gveeg97mi69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Levantynske kanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190876</id>
    <revision>
      <id>1223830</id>
      <timestamp>2026-03-31T08:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme      = Levantynske kanarje |Ofbyld     = [[Ofbyld:Syrian Serin (Serinus syriacus) in Israel.jpg|250px]] |lûd        = |Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift      = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje    = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai      = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus syriacus |Beskriuwer, jier= (Charles...&quot;</comment>
      <origin>1223830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="mgmcgu26cxb79ms3eazy17jvafpyt4q" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = Levantynske kanarje
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Syrian Serin (Serinus syriacus) in Israel.jpg|250px]]
|lûd        =
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje    = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai      = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus syriacus
|Beskriuwer, jier= ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)
|IUCN-status= &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;
|lânkaart =
}}
De '''Levantynske kanarje''' (''Serinus syriacus'') is in lytse, seldsume [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e meast bedrige kanarjesoarten fan it fêstelân, dy't allinnich foarkomt yn in lyts gebiet yn it [[Midden-Easten]].

== Ferskining ==
De Levantynske kanarje is likernôch 12 sm lang. De fûgel hat in sêft, griisbrún oant ljochtgiel fearrekleed. Oars as syn neiste sibben hat de Levantynske kanarje in folle minder streke fearrekleed. Allinnich de mantel is streke. De foarholle, de eachring, de gruttere dekveren en de rânen fan 'e binnenste wjukfearren en sturt binne heldergiel. 

It wyfke is wat doffer fan kleur en mear griisbrún streke.

== Fersprieding ==
De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Levant en briedt dêr yn 'e bergen fan [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordaanje]] (foaral yn it [[biosfearreservaat Dana]]) op hichten tusken de 900 en 1.900 meter yn iepen bosken mei beammen lykas de iken, seder en jeneverbeistrûken.

Winterdeis lûke de fûgels nei legere, waarmere dielen, wêrby't guon groepen sa fier súdlik as [[Egypte]] (de [[Sinaï]]) en [[Saûdy-Araabje]] telâne komme.

== Hâlden en dragen ==
De Levantynske kanarje yt benammen it sied fan krûden en gers. De soarte is ôfhinklik fan wetterboarnen, foaral yn 'e drûge simmermoannen. It nêst wurdt boud yn beammen of strûken en it wyfke leit meastentiids 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes.
== Status ==
De Levantynske kanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] klassifisearre as kwetsber (''Vulnerable''). De populaasje is lyts en de oantallen nimme ôf. De wichtichste oarsaken binne de oanhâldende drûchte, it ferlies fan leefgebiet troch oerbeweiding troch fee en it fangen fan 'e fûgels foar de hannel. Politike ynstabiliteit yn it gebiet makket it beskermjen fan 'e soarte dreech.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/syrian-serin-serinus-syriacus BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/syrser1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/syrser1/SA-07 eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus syriacus|Levantynske kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:kanarje, levantynske}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]</text>
      <sha1>mgmcgu26cxb79ms3eazy17jvafpyt4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serinus syriacus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190877</id>
    <redirect title="Levantynske kanarje" />
    <revision>
      <id>1223831</id>
      <timestamp>2026-03-31T08:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Levantynske kanarje]]</comment>
      <origin>1223831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="79ir8c8px2q0uhn41j5kyw75jyfdu56" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Levantynske kanarje]]</text>
      <sha1>79ir8c8px2q0uhn41j5kyw75jyfdu56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Etiopyske kanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190878</id>
    <revision>
      <id>1223832</id>
      <timestamp>2026-03-31T08:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme      = Etiopyske kanarje |Ofbyld     = [[Ofbyld:Abyssinian siskin (Serinus nigriceps) male.jpg|250px]] |lûd        = |Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift      = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje    = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai      = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus nigriceps |Beskriuwer, jier= (Eduard R...&quot;</comment>
      <origin>1223832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="5m78j4f4d90j6vk6962e6dx8dj0ixkv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = Etiopyske kanarje
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Abyssinian siskin (Serinus nigriceps) male.jpg|250px]]
|lûd        =
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje    = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai      = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus nigriceps
|Beskriuwer, jier= ([[Eduard Rüppell|Rüppell]], 1840)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart   =
}}
De '''Etiopyske kanarje''' (''Serinus nigriceps'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is in opfallende ferskining dy't allinnich foarkomt yn 'e [[Etioopje|Etiopyske]] heechlannen.

== Ferskining ==
De Etiopyske kanarje is likernôch 12 oant 13 sm lang. It mantsje is maklik te werkennen oan syn folslein swarte kop, kiel en boarst, wat skerp ôfstekt tsjin de gielgriene rêch en de giele búk. De wjukken en de sturt binne swart mei giele rânen.

It wyfke sjocht der hiel oars út: hja hat gjin swarte kop, mar is oer it algemien griisbrún en swier streke op 'e kop en rêch. Hja hat wol wat giel op 'e wjukken en de stút, mar minder opfallend as it mantsje.

== Fersprieding ==
De Etiopyske kanarje is [[Endemisme|endemysk]] foar it Etiopysk Heechlân. De fûgel libbet dêr op grutte hichten, meastentiids tusken de 1.700 en 4.000 meter boppe de seespegel. Hja komme foar op alpegreiden, heidefjilden en op lânbougrûn yn 'e bergen.

De soarte bliuwt it hiele jier troch yn itselde gebiet, al kinne se winterdeis wol wat nei legere gebieten ôfsakje.
== Hâlden en dragen ==
Dizze fûgels binne tige sosjaal en wurde faak sjoen yn groepen fan tsien oant wol hûndert eksimplaren. Hja sykje harren iten benammen op 'e grûn en ite it sied fan gers en ferskate berchplanten. It nêst is komfoarmich fan gers en woartels, faak boud yn in tichte strûk of in lytse beam. It wyfke leit meastentiids 2 oant 3 bleekblauwe aaikes.

== Status ==
De Etiopyske kanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is ta ien lân, is de fûgel yn syn leefgebiet noch algemien foarkommend. Neffens BirdLife International is de populaasjetrend stabyl.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ethiopian-siskin-serinus-nigriceps BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/abysis1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/abysis1/L8247659 eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus nigriceps|Etiopyske kanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:Etiopiske kanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]</text>
      <sha1>5m78j4f4d90j6vk6962e6dx8dj0ixkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serinus nigriceps</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190879</id>
    <redirect title="Etiopyske kanarje" />
    <revision>
      <id>1223833</id>
      <timestamp>2026-03-31T08:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Etiopyske kanarje]]</comment>
      <origin>1223833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="pwg0hxlir2mjsf40zkshc4g0qnebesp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Etiopyske kanarje]]</text>
      <sha1>pwg0hxlir2mjsf40zkshc4g0qnebesp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielkroankanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190880</id>
    <revision>
      <id>1223842</id>
      <timestamp>2026-03-31T09:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Gielkroankanarje |Ofbyld    = [[Ofbyld:Serinus flavivertex 441688241.jpg|250px]] |lûd       = |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus flavivertex |Beskriuwer, jier= (William Thomas Blanford|Blanf...&quot;</comment>
      <origin>1223842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3530" sha1="bh94jn9ajftcqcd0t9gjk2bnrj780ko" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Gielkroankanarje
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Serinus flavivertex 441688241.jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus flavivertex
|Beskriuwer, jier= ([[William Thomas Blanford|Blanford]], 1869)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart =
}}
De '''gielkroankanarje''' (''Serinus flavivertex'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is in fûgel fan East- en Súdlik Afrika.

== Ferskining  ==
De gielkroankanarje is likernôch 11 oant 13 sm lang. It mantsje is opfallend giel en grien. De namme komt fan 'e felle, giele kroan. De oliifgriene rêch hat donkere streken, en de ûnderkant fan it lichem is helder giel. De wjukken en de sturt binne donker mei giele rânen. De snaffel is donkergriis oant swart en de poaten binne donkergriis. 

It wyfke is doffer fan kleur. Hja hat minder giel op 'e kop en is oer it algemien mear griisgrien en swierder streke op it boarst en op 'e flanken.

== Fersprieding en systematyk ==
De gielkroankanarje komt foar yn 'e bergen fan East-Afrika, fan [[Etioopje]] en [[Kenia]] oant it noarden fan [[Malawy]], en der is in isolearre populaasje yn [[Angoala]]. Se komme meastentiids tusken de 400 en 3.000 meter boppe seenivo foar yn iepen gebieten en op lânbougrûn.

Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden:
*''Serinus flavivertex flavivertex'' - [[Eritreä]] oant noardlik [[Tanzania]].
*''Serinus flavivertex sassii'' – súdwestlik Uganda, súdeastlik [[Kongo-Kinsjasa]] oant súdwestlik Tanzania, noardeastlik [[Sambia]] en noardlik Malawy.
*''Serinus flavivertex huillensis'' - heechlannen fan Sintraal-Angoala.
== Hâlden en dragen ==
It binne sosjale fûgels dy't faak yn lytse groepen te sjen binne, soms tegearre mei oare finkfûgels. Se ite benammen it sied fan krûden en strûken, mar ek wol knoppen fan beammen en lytse ynsekten.

It komfoarmige nêst is fan moas, woartels en fearkes, boud yn 'e foarke fan in tûke. It wyfke leit meastentiids 2 oant 3 ljochtblauwe aaikes.
== Status ==
De gielkroankanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. Neffens [[BirdLife International]] is de populaasje stabyl, mei't de fûgel yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-crowned-canary-serinus-flavivertex BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeccan1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/yeccan1/ER eBird, oproppen 30 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus flavivertex|Gielkroankanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:gielkroankanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>bh94jn9ajftcqcd0t9gjk2bnrj780ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serinus flavivertex</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190881</id>
    <redirect title="Gielkroankanarje" />
    <revision>
      <id>1223843</id>
      <timestamp>2026-03-31T09:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Gielkroankanarje]]</comment>
      <origin>1223843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="5adryp246t2jkovjhu8bmdj0cswoimc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Gielkroankanarje]]</text>
      <sha1>5adryp246t2jkovjhu8bmdj0cswoimc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Meidogger/Ynfo HikkeFryslân</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190882</id>
    <revision>
      <id>1223846</id>
      <timestamp>2026-03-31T10:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Hikke</comment>
      <origin>1223846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="5g2jp6zbm8aq26v5gjj8a9b5ndwgcjv" xml:space="preserve">Meidogger-ynformaasje nei kategory:
[[Kategory:Meidogger/Ynfo]]</text>
      <sha1>5g2jp6zbm8aq26v5gjj8a9b5ndwgcjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Griisnekkekanarje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190883</id>
    <revision>
      <id>1223859</id>
      <timestamp>2026-03-31T11:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = Griisnekkekanarje |Ofbyld   = [[Ofbyld:Serinus canicollis canicollis - bdhimes - 582242429.jpeg|250px]] |lûd      = |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus canicollis |Beskriuwer, jier= (Willem Swainson...&quot;</comment>
      <origin>1223859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="byxtchngx17uuh8042emaf589cl7ady" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Griisnekkekanarje
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Serinus canicollis canicollis - bdhimes - 582242429.jpeg|250px]]
|lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[kanarjes]] (''Serinus'')
|Wittenskiplike namme= Serinus canicollis
|Beskriuwer, jier= ([[Willem Swainson|Swainson]], 1838)
|IUCN-status= net bedrige
|lânkaart  =
}}
De '''griisnekkekanarje''' (''Serinus canicollis'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] stiet bekend om syn opfallend grize nekke en syn lûde, melodieuske sang.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Serinus canicollis canicollis - Shaun Swanepoel - 174266798.jpeg|thumb|left|Fûgeltsjes yn Súd-Afrika.]]
De griisnekkekanarje is likernôch 11,5 oant 13 sm lang. It mantsje hat in giel gesicht en in giele búk, mar de efterkant fan 'e kop en de folsleine nekke binne griis. De rêch is gielgrien mei donkere streken. De wjukken en de sturt binne donker mei giele rânen. De snaffel en de poaten binne donkergriis.

It wyfke sjocht der wakker itselde út mar is wat doffer fan kleur. It giel op 'e kop is minder fel en de grize nekke is minder dúdlik ôftekene.

== Fersprieding en systematyk ==
De griisnekkekanarje komt foar yn it suden en easten fan [[Afrika]]. It ferspriedingsgebiet rint fan it easten fan [[Súd-Afrika]] en [[Lesoto]] oant it easten fan [[Simbabwe]]. De soarte hat in breed hichteberik 2.000 - 3.000 m boppe de seespegel. It habitat bestiet út iepen bosken, gerslân, tunen, wyngerds en lânbougrûn. Yn 'e winter lûke guon populaasjes nei legere dellingen.

De griisnekkekanarje wurdt fûn yn súdlik Afrika. Hy is ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: 

* ''Serinus canicollis griseitergum'' - komt foar yn heechlannen fan eastlik Simbabwe en tichtby [[Mozambyk]].
* ''Serinus canicollis thompsonae'' - komt foar yn noardlik en eastlik [[Súd-Afrika]] (súdlik oant eastlik [[Frijsteat (provinsje)|Frijsteat]] en súdlik [[KwaZulu-Natal]]), [[Lesoto]] en westlik [[Swazylân]].
* ''Serinus canicollis canicollis'' - komt foar yn súdlik [[Súd-Afrika]] (fan 'e [[West-Kaap]] yn it easten oant de westlike provinsje Frijsteat en de noardeastlike provinsje [[East-Kaap]].

== Hâlden en dragen ==
Dizze fûgels binne tige sosjaal en wurde faak sjoen yn grutte groepen fan bytiden wol hûnderten eksimplaren. Se ite benammen sied fan krûden en gers, mar ek knoppen fan beammen en út en troch lytse ynsekten.

It nêst is komfoarmich boud fan gers en moas, beklaaid mei fearkes en sit faak yn in strûk of lytse beam. It wyfke leit 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes mei pearse of brune plakjes.

== Status ==
De griisnekkekanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. Neffens [[BirdLife International]] is it ferspriedingsgebiet hiel grut en wurdt de populaasjetrend as stabyl beskôge. De fûgel hat him goed oanpast oan troch minsken feroare lânskippen, lykas parken en tunen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-canary-serinus-canicollis BirdLife International, oproppen 31 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/capcan1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 31 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/capcan1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 31 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Serinus canicollis|Griisnekkekanarje}}
}}
{{DEFAULTSORT:griisnekkekanarje}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kanarje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>byxtchngx17uuh8042emaf589cl7ady</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serinus canicollis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190884</id>
    <redirect title="Griisnekkekanarje" />
    <revision>
      <id>1223860</id>
      <timestamp>2026-03-31T11:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Griisnekkekanarje]]</comment>
      <origin>1223860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="nt7478xcyijhir2zcbrxrukc0f6arwq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Griisnekkekanarje]]</text>
      <sha1>nt7478xcyijhir2zcbrxrukc0f6arwq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>