24 febrewaris

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>24 febrewaris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548</id>
    <revision>
      <id>1224414</id>
      <parentid>1213177</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1224414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3982" sha1="1q54nf4u1bkxbalysjn5h3rbaqw321i" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1303]] - Yn it ramt fan 'e [[Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch]] ferslane de [[Skotlân|Skotten]] de [[Ingelân|Ingelsen]] yn 'e bloedige [[Slach by Roslin]].
* [[1582]] - De [[Gregoriaanske kalinder]] wurdt ynsteld troch [[paus]] [[Gregoarius XIII]].
* [[1836]] - [[Samuel Colt]] kriget in [[patint]] foar de [[revolver|Colt revolver]].
* [[1917]] - Begjin fan de [[Russyske Revolúsje]].
* [[1974]] - [[Atsje Keulen-Deelstra]] wurdt [[Wrâldkampioenskip Reedriden Oer Alles foar Froulju|wrâldkampioen oer-alles]] op [[It Hearrenfean (plak)|it Hearrenfean]].
* [[1980]] - Sluting fan de [[Olympyske Winterspullen 1980|Olympyske Winterspullen]] yn [[Lake Placid (New York)|Lake Placid]], de [[Feriene Steaten]].
* [[2002]] - Sluting fan de [[Olympyske Winterspullen 2002|Olympyske Winterspullen]] yn [[Salt Lake City]].

== Berne ==
[[Ofbyld:Jakob_Seisenegger_001.jpg|150px|thumb|right|''Karel V'']]
* [[1463]] - [[Giovanni Pico della Mirandola]], Italjaansk filosoof († [[1494]])
* [[1500]] - keizer [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]] (û.m. ek kening fan [[Spanje]] en hear fan 'e [[Nederlannen]]) († [[1558]])
* [[1547]] - [[Jan fan Eastenryk]] (of Don Juan fan Eastenryk), Spaansk prins en landfâd fan 'e [[Nederlannen]] († [[1578]])
* [[1557]] - [[Mattias fan Eastenryk]], lânfâd fan de [[Nederlannen]] († [[1619]])
* [[1640]] - [[Michiel ten Hove]], Nederlânsk politikus († [[1689]])
* [[1709]] - [[Jacques de Vaucanson]], Frânsk útfiner fan de [[robot]] († [[1782]])
* [[1786]] - [[Wilhelm Grimm]], Dútsk taalkundige en mearkeskriuwer († [[1859]])
* [[1791]] - [[Roelof Hessels Hommema]], Frysk boer, winkelman, astronoom, en wis- en natuerkundige († [[1854]])
* [[1889]] - [[Albin Stenroos]], Finsk lange-ôfstânsdraver († [[1971]])
* [[1910]] - [[Carl Knowles]], Amerikaansk basketballer († [[1981]])
* [[1918]] - [[Jan Retèl]], Nederlânsk akteur en regisseur († [[1984]])
* [[1926]] - [[Pier van Gosliga]], Frysk politikus († [[2019]])
* [[1929]] - [[Teije Brattinga]], teolooch en Frysk skriuwer
* [[1933]] - [[Ali Mazrui]], Keniaansk filosoof en skiedkundige († [[2014]])
* [[1950]] - [[Vincent van Rossem]], Nederlânsk arsjitektuerhistoarikus
* [[1953]] - [[Caren Wood]] (Doetie de Vries), Frysk sjongster (bekend fan it duo [[Maywood]])
* [[1954]] - [[Klaske Hiemstra]], Frysk skriuwster
* [[1955]] - [[Steve Jobs]], Amerikaansk softwareûntwikelder († [[2011]])
* [[1959]] - [[Owen Gleiberman]], Amerikaansk filmkritikus
* [[1962]] - [[Teri Weigel]], Amerikaansk neakenmodel en pornoaktrise
* [[1984]] - [[Johan van der Meulen]], Frysk keatser
* 1984 - [[Michelle Lukes]], Ingelsk aktrise
* [[1988]] - [[Brittany Bowe]], Amerikaansk reedrydster

== Ferstoarn ==
* [[1806]] - [[Egbert fan Burmania Rengers]], Frysk politikus en bestjoerder (* [[1745]])
* [[1855]] - [[Tsjalling Minne Watze baron fan Asbeck]], Frysk politikus en militêr (* [[1795]])
* [[1824]] - [[Cornelis Ekama]], Frysk astronoom en wiskundige (* [[1773]])
* [[1843]] - [[Keimpe Heines]], Frysk opstanneling (* [[1764]])
* [[1873]] - [[Elte Beima]], Frysk astronoom, wiskundige en bibliofyl (* [[1801]])
* [[1876]] - [[Jan Pieter Heije]], Nederlânsk dokter, dichter en muzikant (* [[1809]])
* [[1881]] - [[Thomas Romein]], Frysk arsjitekt (* [[1811]])
* [[1914]] - [[Joshua Chamberlain]], Amerikaansk militêr, heechlearaar en politikus (* [[1828]])
* [[1956]] - [[Gerrit Smith Miller jr.]], Amerikaansk biolooch (* [[1869]])
* [[1990]] - [[Sandro Pertini]], Italjaansk politikus en fersetsstrider (* [[1896]])
* [[1995]] - [[Hideko Maehata]], Japansk swimster (* [[1914]])
* [[2006]] - [[Don Knotts]], Amerikaansk akteur en komyk (* [[1924]])
* [[2008]] - [[Anny Bosma-Banning]], Frysk leararesse en taalaktiviste (* [[1913]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Febrewaris|24]]</text>
      <sha1>1q54nf4u1bkxbalysjn5h3rbaqw321i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 desimber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>834</id>
    <revision>
      <id>1224412</id>
      <parentid>1190444</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1224412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4429" sha1="bbmiute7lh4cfj3q31hyabtn1g2wnnu" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
6 desimber is it eins [[Sinteklaas]], de namdei fan 'e [[hillige]] [[Nikolaas fan Myra]] (hoewol't it Sinteklaasfeest, mei [[Sinteklaas|pakjesjûn]], de jûns fan tefoarren fierd wurdt).
== Foarfallen ==
* [[1196]] - [[Hollân]] en [[Fryslân]] wurde teheistere troch de [[Sint Nikolaasfloed]]. It risseltaat fan dizze stoarm wie in ôfslach fan de feangebieten yn [[West Fryslân]] en in fergrutting fan de [[Waadsee]] en de [[Sudersee]].
* [[1877]] - [[Thomas Edison]] makket de earste lûdsopname.
* [[1906]] - De Britske oerheid ferlient selsbestjoer oan de eardere boererepublyk [[Transfaal]].
* [[1917]] - [[Finlân]] ferklearret him ûnôfhinklik fan [[Ruslân]].
* [[1942]] - De RAF bombardearret de [[Keninklike Philips Electronics N.V.|Philipsfabriken]] yn [[Eindhoven]] om de levering fan guod oan de Dútsers stagnearje te litten.
* [[1957]] - De earste poging fan de [[Feriene Steaten]] om in keunstmoanne te lansearjen mislearret, wêrby't it lansearplatfoarm opblaasd wurdt.
* [[1976]] - De [[Nederlân]]ske oarlochsmisdiediger [[Pieter Menten]] wurdt tichtby [[Surich]] arrestearre, tankzij it speurwurk fan sjoernalist [[Hans Knoop]].
* [[1991]] - Under it [[Belis fan Dubrovnik]] berikke de [[artillery]]besjittings fan 'e [[Kroaasje|Kroätyske]] [[haven]]stêd troch it [[Joegoslaavje|Joegoslavyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] in hichtepunt.

== Berne ==
* [[1421]] - kening [[Hindrik VI fan Ingelân]] († [[1471]])
* 1792 - kening [[Willem II fan de Nederlannen]] († [[1849]])
* [[1801]] - [[Hearke Tjerks Witteveen]] (Sterke Jerke), Frysk fjildwachter en sterke man († [[1890]])
* [[1849]] - [[August von Mackensen]], Dútsk militêr († [[1945]])
* [[1869]] - [[Gerrit Smith Miller jr.]], Amerikaansk biolooch († [[1956]])
* [[1879]] - [[Rudolf Gundersen]], Noarsk reedrider († [[1946]])
* [[1888]] - [[Meint Wiegersma]], Frysk ûnderwizer, geakundige en natoerbeskermer († [[1984]])
* [[1896]] - [[Ira Gershwin]], Amerikaansk tekstskriuwer († [[1983]])
* [[1902]] - [[Saverio Ragno]] Italjaansk skermer († [[1969]])
* [[1908]] - [[Petronella Burgerhof]], Nederlânsk turnster († [[1991]])
* [[1912]] - [[Frank Lewis]], Amerikaansk wrakselder († [[1998]])
* [[1913]] - [[Eleanor Holm]], Amerikaansk swimster († [[2004]])
* [[1916]] - [[Hilda Neihardt]], Amerikaansk abbekate en publisiste († [[2004]])
* [[1920]] - [[Dave Brubeck]], Amerikaansk jazzpianist en komponist († [[2012]])
* [[1923]] - [[Giovanni Narcis Hakkenberg]], Nederlânsk marinier en ridder yn de [[Militêre Willems-Oarder]] († [[2013]])
* [[1929]] - [[King Moody]], Amerikaansk akteur († [[2001]])
* [[1933]] - [[Henryk Górecki]], Poalsk komponist († [[2010]])
* [[1947]] - [[Henk van Woerden]], Nederlânsk skilder en skriuwer († [[2005]])
* [[1954]] - [[Tjitse Smeding]], Frysk trainer-pikeur († [[2010]])
* [[1961]] - [[Rieks van der Velde]], Nederlânsk komponist, arranzjeur en dirigint
* [[1969]] - [[Alyssa Alps]], Amerikaansk neakenmodel
* [[1970]] - [[Gina Wild]], Dútsk pornoaktrise en ''mainstream''-aktrise
* [[1972]] - [[Brittany O'Connell]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[1982]] - [[Alberto Contador]], Spaansk hurdfytser

== Ferstoarn ==
* [[345]] of [[352]] - [[Nikolaas fan Myra]] (Sinteklaas), Gryksk biskop (* ±[[270]])
* [[1185]] - [[Alfûns I fan Portegal]] (* [[1109]])
* [[1562]] - [[Jan van Scorel]], Nederlânsk keunstskilder (* [[1495]])
* [[1672]] - [[Joan Leonardsz Blasius]], Nederlânsk skriuwer en dichter (* [[1639]])
* [[1879]] - [[Marten Jans van Houten]], Frysk evangelist en mystikus (* [[1801]])
* [[1881]] - [[Wieger Hendrikus Idzerda]], Frysk politikus (* [[1816]])
* [[1968]] - [[Sybrandus Johannes Fockema Andreae (argivaris)|Sybrandus Johannes Fockema Andreae]], Frysk argivaris en bestjoerder (* [[1904]])
* [[1988]] - [[Roy Orbison]], Amerikaansk muzikant (* [[1936]])
* [[1997]] - [[Willy den Ouden]], Nederlânsk swimster (* [[1918]])
* [[2005]] - [[Charly Gaul]], Lúksemboarchsk hurdfytser (* [[1932]])
* [[2007]] - [[Henri Debehogne]], Belgysk astronoom (* [[1928]])
* [[2017]] - [[Johnny Hallyday]], Frânsk sjonger en akteur (* [[1943]])
* [[2017]] - [[Leonard George (akteur)|Leonard George]], Kanadeesk akteur (* [[1946]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Desimber|06]]
[[Kategory:Sinteklaas]]</text>
      <sha1>bbmiute7lh4cfj3q31hyabtn1g2wnnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1956</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1698</id>
    <revision>
      <id>1224413</id>
      <parentid>1203966</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1224413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10378" sha1="qsrf5mvn2l6yfqqrob170icgvp6vk7g" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1950-er jierren]].
== Foarfallen ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Sûdaan]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]] en [[Egypte]].
* [[5 jannewaris|5]] - Earste [[Nederlandse Televisie Stichting|NTS]]-[[NOS Sjoernaal|sjoernaal]] op 'e [[Nederlân]]ske [[tillefyzje]].
* [[26 jannewaris|26]]-[[5 febrewaris]] - De [[Olympyske Winterspullen 1956|Olympyske Winterspullen]] wurde holden yn [[Cortina d'Ampezzo]], yn [[Itaalje]].
;febrewaris
* [[14 febrewaris|14]] - By de [[Alfde Alvestêdetocht]] komme [[Jan J. van der Hoorn]], [[Aad de Koning]], [[Jeen Nauta]], [[Anton Verhoeven]] en [[Maus Wijnhout]] as earsten oer de einstreek yn in tiid fan 8 [[oere]]n en 46 [[minuten]]. Om't dielde oerwinnings troch de [[Feriening De Fryske Alve Stêden]] nei [[1940]] ferbean wiene, wurde hja lykwols net as winners erkend. Offisjeel is der by dizze [[Alvestêdetocht]] gjin winner.
;maart
* [[10 maart|10]] - [[Aartsbiskop]] [[Makarios&amp;nbsp;III]], de lieder fan it anty-koloniale ferset yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[koloanje]] [[Syprus (koloanje)|Syprus]], wurdt troch de Britten [[ferballe]] nei in oare Britske koloanje, de [[Seysjellen (koloanje)|Seysjellen]].
* [[20 maart|20]] - [[Tuneezje]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
;april
* [[2 april|2]] - Begjin fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soapsearje]] ''[[As the World Turns]]''.
* [[7 april|7]] - [[Marokko]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
* [[14 april|14]] - De earste demonstraasje fan 'e [[fideorecorder]] troch [[Ampex]], in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bedriuw|produsint]].
* [[19 april|19]] - Yn [[Monako]] wurdt it [[houlik]] sletten fan [[prins]] [[Reinier III fan Monako|Reinier&amp;nbsp;III]] en de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aktrise]] [[Grace Kelly]].
;juny
* [[15 juny|15]] - Yn [[Dokkum]] wurdt [[Sikehûs]] [[De Sionsberch]] iepene.
* [[28 juny|28]] - Yn 'e [[Poalen|Poalske]] [[stêd]] [[Poznań]] brekt [[Opstân fan Poznań (1956)|in opstân út ûnder arbeiders]]. Dy wurdt noch deselde jûns delslein troch it Poalske [[leger (lânmacht)|leger]], wêrby't 50 oant 80 arbeiders deade wurde.
* [[30 juny|30]] - By de [[fleanramp boppe de Grand Canyon]] komme in [[Douglas DC-7]] fan [[United Airlines]] en in [[Lockheed L-1049 Super Constellation]] fan [[Trans World Airlines|TWA]] boppe de [[Grand Canyon]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Arizona]], mei-inoar yn botsing. Alle 128 ynsitters fan beide [[fleantugen]] litte dêrby it libben.
;july
* [[26 july|26]] - De [[Egypte|Egyptyske]] [[presidint]] [[Gamal Abdel Nasser]] kundiget de [[nasjonalisearring]] fan it [[Suëzkanaal]] oan. Dit liedt ta de saneamde [[Suëzkrisis]], om't it [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] dizze gong fan saken net akseptearje.
;augustus
* [[1 augustus|1]] - [[Marten van der Leest]], [[Johan Jansen]] en [[Arp Hiemstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1956|103e]] [[PC]]. Arp Hiemstra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
* [[24 augustus|24]] - Yn [[Nederlân]] wurdt de [[Greet Hofmans-affêre]] ôfsletten.
;oktober
*[[23 oktober|23]] - Yn 'e [[Hongarije|Hongaarske]] [[haadstêd]] [[Boedapest]] rint in grutte [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] út op in [[opstân|folksopstân]] tsjin 'e [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-oerhearsking: it begjin fan 'e [[Hongaarske Opstân (1956)|Hongaarske Opstân fan 1956]].
* [[24 oktober|24]] - De earder yn ûngenede fallen [[Imre Nagy]] wurdt troch de [[Hongarije|Hongaarske]] [[opstanneling]]en wer ta [[premier]] makke.
* [[29 oktober|29]] - De [[Suëzkrisis]] liedt ta de [[Suëzoarloch]]: [[Israel]]yske [[troepen]] falle [[Egypte]] binnen.
* [[31 oktober|31]] - Yn it ramt fan 'e [[Suëzoarloch]] falle it [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] [[Egypte]] oan.
;novimber
* [[1 novimber|1]] - It [[Reade Leger]] falt it opstannige [[Hongarije]] binnen.
* [[4 novimber|4]] - [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-[[troepen]] slane nei 13 dagen mei grou [[geweld]] de [[Hongaarske Opstân (1956)|Hongaarske Opstân]] del. Tûzenen Hongaren flechtsje nei it [[Westerske wrâld|Westen]]. [[Premier]] [[Imre Nagy]] moat ôfgean. [[János Kádár]] foarmet in nij [[regear]], dat trou is oan 'e Sovjet-Uny.
* [[6 novimber|6]] - Yn it ramt fan 'e [[Suëzoarloch]] lânje [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] yn [[Egypte]] en feroverje de [[haven]]stêd [[Port Saïd]].
* [[22 novimber|22]]-[[8 desimber]] - De [[Olympyske Simmerspullen 1956|Olympyske Simmerspullen]] wurde holden yn [[Melbourne]], yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]].
* [[23 novimber|23]] - Yn in [[resolúsje]] dêr't sawol de [[Feriene Steaten]] as de [[Sovjet-Uny]] foar stimme, easket de [[Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes]] dat [[Israel]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] fuortendaliks en sûnder betingsten de [[Suëzoarloch]] beëinigje en al harren [[troepen]] út [[Egypte]] weromlûke.
;desimber
* [[2 desimber|2]] - [[Fidel Castro]] keart út [[Meksiko|Meksikaanske]] [[ballingskip]] werom nei [[Kuba]] en begjint dêr in [[guerrilja]]striid tsjin it bewâld fan [[diktator]] [[Fulgencio Batista]].
* [[3 desimber|3]] - It [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] jouwe belies ûnder swiere druk fan û.m. de [[Feriene Steaten]], en beslute ta de weromlûking fan harren [[troepen]] út [[Egypte]].
* [[21 desimber|21]] - Nei 381 [[dagen]] liedt de [[Busboycot fan Montgomery]] einlings ta de [[desegregaasje]] fan it [[iepenbier ferfier]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]] [[Montgomery (Alabama)]].
* [[22 desimber|22]] - De lêste [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] ferlitte Egypte, wêrmei't in ein komt oan 'e belutsenens fan dy beide lannen by de [[Suëzoarloch]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[13 jannewaris|13]] - [[Jan Schulting]], Fryske fuotballer en fuotbaltrener
* [[24 jannewaris|24]] - [[Adri de Boer]], Fryske trûbadoer
* [[28 jannewaris|28]] - [[Cornelis van der Wal]], Fryske skriuwer
;febrewaris
* [[17 febrewaris|17]] - [[Jarich Hoekstra]], Fryske skriuwer en oersetter
* [[29 febrewaris|29]] - [[Geartsje Douma]], Fryske skriuwster
;maart
* [[7 maart|7]] - [[Nico Dros]], Nederlânske skriuwer
* [[12 maart|12]] - [[Steve Harris]], Ingelske bassist
* [[13 maart|13]] - [[Dana Delany]], Amerikaanske aktrise
* [[26 maart|26]] - [[Gene Bervoets]], Flaamske akteur
;april
* [[26 april|26]] - [[Bert Swart]], Nederlânsk politikus († [[2017]])
;maaie
* [[16 maaie|16]] - [[Ernst Langhout]], Fryske muzikant († [[2024]])
* 16 - [[Loretta Schrijver]], Nederlânsk nijslêzer († [[2025]])
* [[17 maaie|17]] - [[Bob Saget]], Amerikaanske komyk, akteur en presintator († [[2022]])
* [[30 maaie|30]] - [[Clairy Polak]] Nederlânsk sjoernaliste en presintatrise († [[2023]])
;juny
* [[14 juny|14]] - [[Popke van der Zee]], Fryske learaar, toanielakteur en oersetter († [[2020]])
* 14 - [[King Diamond]], Deensk sjonger
* [[29 juny|29]] - [[Ale S. van Zandbergen]], Frysk skriuwer
;july
* [[5 july|5]] - [[Beart Oosterhaven]], Frysk dichter, oersetter en publisist
* [[6 july|6]] - [[Joop Atsma]], Frysk politikus en bestjoerder
* [[31 july|31]] - [[Theo Douma]], Frysk hûsdokter, sjonger en lietsjeskriuwer († [[2011]])
;augustus
* [[13 augustus|13]] - [[Atte Jongstra]], Frysk skriuwer, essayist en resinsint
;septimber
* [[6 septimber|6]] - [[Nop de Graaf]], Mei-grûnlizzer Kameleondoarp Terherne († [[2022]])
* [[10 septimber|10]] - [[Debby Petter]], Nederlânsk kabaretiêre, aktrise en nijslêzeresse
* [[30 septimber|30]] - [[Frank Löwik]], Twintsk histoarikus en skriuwer († [[2009]])
;oktober
* [[12 oktober|12]] - [[Trần Đại Quang]] Fjetnameesk presidint († [[2018]])
* [[19 oktober]] - [[Marijke Jongbloed]], Frysk dokumintêremakster († [[2016]])
* [[21 oktober|21]] - [[Carrie Fisher]], Amerikaansk aktrise († [[2016]])
* [[31 oktober|31]] - [[Roberto Malone]], Italjaansk pornoakteur
;novimber
* [[3 novimber|3]] - [[Gijs de Lange]], Nederlansk akteur († [[2022]])
* [[5 novimber|5]] - [[Bert Wagendorp]], Nederlânsk skriuwer en sjoernalist
* [[12 novimber|12]] - [[Jannes van der Wal]], Frysk dammer († [[1996]])
* [[14 novimber|14]] - [[Peter R. de Vries]], Nederlânske misdieferslachjouwer († [[2021]])
* [[20 novimber|20]] - [[Bo Derek]], Amerikaansk aktrise
;desimber
* [[12 desimber|12]] - [[Johan van der Velde]], Nederlânsk hurdfytser
* [[15 desimber|15]] - [[Piet Paulusma]], Frysk waarman († [[2022]])
* [[16 desimber|16]] - [[Auke Herrema]], Frysk yllustrator en cartoonist
* [[23 desimber|23]] - [[Dave Murray]], Ingelsk gitarist
;''datum ûnbekend''
* [[Eerde Schippers]], Frysk arsjitekt
* [[april]] - [[Jack Campbell (skriuwer)|Jack Campbell]], Amerikaansk skriuwer

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[2 jannewaris|2]] - [[Fernand Jourdant]], Frânsk skermer (* [[1903]])
* [[5 jannewaris|5]] - [[Hartman Sannes]], Frysk skiedkundige en publisist (* [[1890]])
;febrewaris
* [[5 febrewaris|5]] - [[Oepke Noordmans]], Frysk predikant en teolooch (* [[1871]])
* [[8 febrewaris|8]] - [[William Thompson (roeier)|William Thompson]], Amerikaansk roeier (* [[1908]])
* [[24 febrewaris|24]] - [[Gerrit Smith Miller jr.]], Amerikaansk biolooch (* [[1869]])
;maart
* [[26 maart|26]] - [[François Jaffrennou]], Bretonsk dichter en aktivist (* [[1879]])
* [[28 maart|28]] - [[Hein van der Vliet]], Frysk amateur-archeolooch (* [[1890]])
;maaie
* [[2 maaie|2]] - [[Thure Sjöstedt]], Sweedsk wrakselder (* [[1903]])
;juny
* [[18 juny|18]] - [[Tjipke Postma]], Frysk skipper en folksdichter (* [[1866]])
* [[20 juny|20]] - [[René Bougnol]], Frânsk skermer (* [[1911]])
;augustus
* [[27 augustus|27]] - [[Roelof Hommema]], Frysk roeier (* [[1904]])
;septimber
* [[22 septimber|22]] - [[Khadr El Touni]], Egyptysk gewichtheffer (* [[1916]])
* [[26 septimber|26]] - [[Jouke Annes Bakker]], Frysk politikus (* [[1873]])
* [[27 septimber|27]] - [[Babe Zaharias]], Amerikaansk atlete (* [[1911]])
;''datum ûnbekend''
* [[Louis Coues Page]], Amerikaansk útjouwer (* [[1869]])

==Films==
* ''[[Around the World in 80 Days (film út 1956)|Around the World in Eighty Days]]''
* ''[[The King and I (film út 1956)|The King and I]]''
* ''[[The Searchers (film)|The Searchers]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1956| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>qsrf5mvn2l6yfqqrob170icgvp6vk7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1869</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1832</id>
    <revision>
      <id>1224411</id>
      <parentid>1211167</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1224411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2705" sha1="bwx0famauyxypbe0lhm8zan3niy1fmy" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;july
* [[11 july|11]] - Yn noardeastlik [[Kolorado]] fynt yn it ramt fan 'e [[Komantsjekampanje]] de [[Slach by Summit Springs]] plak. Dêrby wurde de militante [[Sjajinnen|Sjajinske]] [[Hûnskrigers]] troch it [[Amerikaanske Leger]] útskeakele as militêre macht fan betsjutting.
;augustus
* [[4 augustus|4]] - [[Klaas Folkerts Post]], [[Klaas Willems Boorsma]] en [[Auke Miedema]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1869|18e]] [[PC]].
;septimber
* [[22 septimber|22]] - Earste útfiering fan de opera [[Das Rheingold]], fan [[Richard Wagner]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[5 jannewaris|5]] - jhr. [[T.A.M.A. van Humalda van Eysinga]], Frysk abbekaat en oersetter († [[1946]])
* [[10 jannewaris|10]] - [[Grigori Raspûtin]], Russysk mystikus († [[1916]])
;febrewaris
* [[11 febrewaris|11]] - [[Helene Kröller-Müller]], Nederlânsk keunstsamler († [[1939]])
* [[22 febrewaris|22]] - frelle [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk filantrope († [[1960]])
;maart
* [[15 maart|15]] - [[Jan Reitsma (1869)|Jan Reitsma]], Frysk keatser († [[1959]])
* [[18 maart|18]] - [[Neville Chamberlain]], premier fan it [[Feriene Keninkryk]] († [[1940]])
;juny
* [[8 juny|8]] - [[Emilie Louise Frey]], Switsersk dokter († [[1937]])
* [[19 juny|19]] - [[Samuel Azarja Rudelsheim]], opperrabbyn fan Fryslân († [[1918]])
* [[22 juny|22]] - [[Hendrik Colijn]], premier fan [[Nederlân]] († [[1944]])
;july
* [[2 july|2]] - [[Hjalmar Söderberg]], Sweedsk skriuwer († [[1941]])
;septimber
* [[4 septimber|4]] - [[Geart Aeilco Wumkes]], Frysk predikant en bibeloersetter († [[1954]])
* [[25 septimber|25]] - [[Frank B. Linderman]], Amerikaansk folkekundige en politikus († [[1938]])
;oktober
* [[2 oktober|2]] - [[Mahatma Gandhi]], Yndiaask aktivist en politikus († [[1948]])
;novimber
* [[22 novimber|22]] - [[André Gide]], Frânsk skriuwer († [[1951]])
;desimber
* [[6 desimber|6]] - [[Gerrit Smith Miller jr.]], Amerikaansk biolooch († [[1956]])
* [[31 desimber|31]] - [[Henri Matisse]], Frânsk keunstskilder († [[1954]])
;''datum ûnbekend''
* [[Louis Coues Page]], Amerikaansk útjouwer († [[1956]])

== Ferstoarn ==
* [[27 febrewaris]] - [[Joast Hiddes Halbertsma]], Frysk skriuwer en predikant (* [[1789]])
* [[8 maart]] - [[Hector Berlioz]], Frânsk komponist (* [[1803]])
* [[4 april]] - [[Age Wigers Schoonhoven]], bûterkeapman en foaroanman fan it Frysk Réveil (* [[1813]])
* [[11 july]] - [[Lange Bolle]] (''Tall Bull''), opperhaad fan 'e [[Súdlike Sjajinnen]] (* [[1830]])

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1869| ]]
[[Kategory:19e iuw]]</text>
      <sha1>bwx0famauyxypbe0lhm8zan3niy1fmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeropeeske Uny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2319</id>
    <revision>
      <id>1224415</id>
      <parentid>1144475</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Scip.</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>/* Europeeske Mienskippen */ +</comment>
      <origin>1224415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30821" sha1="htdb0b2de5iqyqls5de1vwkzcwarlrv" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float: right; width: 300px; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Jeropeeske Uny'''&lt;/big&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Ofbyld:Flag of Europe.svg|200px|Europaflagge]] &lt;br /&gt;Flagge fan de Jeropeeske Uny
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot;|[[Ofbyld:European Union.svg|250px]]
|- valign=&quot;top&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;[[Motto]]: ''In varietate concordia''&lt;br /&gt;([[Latynsk]]: ''Ferienige yn Ferskaat'')&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;[[Folksliet]]: ''[[Ode an die Freude]]''
|-
|-
|'''Lidsteaten'''
| 27
|-
|'''Ynwennertal'''
| 447 miljoen (2021) &lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;&gt;[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Population_and_population_change_statistics Eurostat]&lt;/ref&gt;
|-
|'''Oerflak'''
| 4.233.262&amp;nbsp;km² (2021)
|-
|'''Ynstellingsstêden''' 
| [[Brussel]]&lt;br /&gt;[[Frankfurt am Main]]&lt;br /&gt;[[Lúksemboarch (stêd)|Lúksemburch]]&lt;br /&gt;[[Straasburch]]
|-
|'''Grutste stêden''' 
| [[Milan]]&lt;br /&gt;[[Parys]]&lt;br /&gt;[[Madrid (stêd)|Madrid]]
|-
|'''Feestdei'''
| 9 maaie
|-
|'''Muntienheid'''
| [[Euro]]
|-
| '''Tiidsône'''&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- simmertiid
| [[UTC]] 0 o/m +2 &lt;br /&gt;[[UTC]] 1 o/m +3.
|-
|'''[[TLD|Ynternet TLD]]'''
| .eu
|}

De '''Jeropeeske Uny''' (ôfkoarting: JU) of ''Europeeske Uny'' (ôfkoarting: EU) is in steatebûn mei 27 [[Jeropa|Jeropeeske]] lidsteaten. De oarspronklike uny waard yn [[1992]] mei it [[Ferdrach fan Maastricht]] oprjochte. De uny sa't dy no is, is basearre op it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]], dat op [[1 desimber]] [[2009]] fan krêft wurden is. De Jeropeeske Uny hat 447 miljoen ynwenners (2021),&lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;/&gt; en in oerflak fan 4.233.262 km².

== Beskriuwing en status ==
De Europeeske Uny is mear as in steatebûn (konfederaasje) fan soevereine lannen, mar is gjin federale steat. Lykwols hawwe de lidsteaten fan de Jeropeeske Uny yn de rin fan 'e tiid in stik fan harren soevereiniteit ôfdroegen oan de EU. Troch it foech op in heger nivo (fan EU-lidsteat nei EU) del te lizzen, liket de Jeropeeske Uny hieltyd mear op in federaasje, dêr't de klam hieltyd mear op de EU as op de yndividuele lidsteaten komt te lizzen.

De Jeropeeske Uny wurket as in rjochtsteat. Soks betsjut dat alles wat dien wurdt út ferdraggen wei komt dy't frijwillich en demokratysk goedkard binne troch alle lidsteaten. Earder tekene ferdraggen binne feroare en bywurke om maatskiplike ûntjouwings by te hâlden.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/treaties/index_en.htm Europa - Treaties and law] (sjoen op 28 july 2010)&lt;/ref&gt; De uny hat in nij type federale opbou dy't net te omskriuwen is mei de tradisjonele juridyske yndielingen. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:European Coal and Steel Community Map 1952.svg|thumb|De seis lannen dy't yn 1951 de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel|EMKS]] oprjochten.]]
{{Apart|Gronologysk oersjoch fan de skiednis fan de EU}}
Al nei de [[Earste Wrâldkriich]] wienen der inisjativen om ta in uny fan Europeeske steaten te kommen, lykas yn 1922 mei de [[Paneuropeeske Uny]]. Dy insjativen wienen lykwols fergees. Mei de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] begjint it proses fan Europeeske yntegraasje. Troch ekonomyske sektoaren mei militêre relevânsje yntinsyf mei-inoar oparbeidzje te litten soe in nije oarloch tusken eardere fijannen foarkommen wurde kinne of suver ûnmooglik wêze. Sa soe der politike stabiliteit komme en in duorsume yntersteatlike fertrouwensbân ûntstean. Der wienen ek feilichheidsaspekten dy’t meispilen. Yn ’t begjin fan de [[Kâlde Oarloch]] woenen de Westeuropeeske steaten better gearwurkje en de nije Bûnsrepublyk Dútslân polityk ûnderdiel meitsje fan it westlike blok.

=== Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel ===
Op 9 maaie 1950 hold  [[Robert Schuman]] as minister fan Bûtenlânske saken fan [[Frankryk]] in taspraak dy’t letter de Schuman Ferklearring neamd wurde soe. Yn dy taspraak stelde hy foar om in Europeeske Koalen en Stiel Mienskip op te setten.&lt;ref&gt;[https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/europe-day/schuman-declaration_en Europa.eu: The Schuman Declaration - 9 May 1950] (sjoen op 1 augustus 2016)&lt;/ref&gt; Dy dei is letter as &quot;[[jierdei]]&quot; fan de Europeeske Uny keazen. It Schuman Plan late op 18 april 1951 ta de oprjochting fan de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel|Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]]. De oprjochtingslannen fan de mienskip wienen [[Belgje]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], [[Itaalje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] en [[Nederlân]]. Mei it oprjochtsjen fan dizze mienskip waard der in basis lein foar de lettere Europeeske Uny. Bygelyks de ynsituten fan de Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel (EMKS) lykje op dy fan de hjoeddeistige Europeeske Uny: Hege Autoriteit mei supranasjonale kompetinsjes (hjirút ûntstie letter de Europeeske Kommisje), in Ministerried as wetjouwend orgaan (de hjoeddeistige Ried fan de Europeeske Uny) en in Riejouwende Gearkomste (it lettere Europeesk Parlemint). De taken en ferantwurdlikheden fan dy ynstituten binne lykwols bot feroare troch de tiid.

=== Europeeske Mienskippen ===
[[Ofbyld:Museos Capitolinos, Roma, Italia, 2022-09-16, DD 89-91 HDR.jpg|thumb|150px|left|De seal dêr't yn 1957 it [[Ferdrach fan Rome]] ûndertekene waard.]]
It súkses fan de Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel wie sa grut dat yn [[1957]] mei it [[Ferdrach fan Rome]] de [[Euratom|Europeeske Mienskip foar Atoomenerzjy]] (Euratom) en de [[Europeeske Ekonomyske Mienskip]] (EMM) oprjochte waarden. Troch Euratom soe der yn Europeesk ferbân wurke wurde oan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy.  Doel fan de Europeeske Ekonomyske Mienskip wie in mienskiplike merk mei frij ferkear fan guod, tjinsten, kapitaal en arbeidskrêften.

De [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel|EMKS]], [[Europeeske Ekonomyske Mienskip|EMM]] en [[Euratom]] hienen sûnt 1957 elk in eigen kommisje en in eigen ried. Yn [[1965]] waard it [[Fúzjeferdrach]] (fan krêft yn 1967) tekene. Mei it Fúzjeferdrach waarden de trije separate kommisjes en rieden gearfoege foar alle trije [[Jeropeeske Mienskippen|Europeeske Mienskippen]], sadat der tenei noch sprake wie fan ien  [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]] en ien [[Jeropeesk Parlemint|Europeesk Parlemint]].

Yn [[1973]] is de mienskip útwreide mei [[Denemark]], [[Ierlân]] en [[Grut-Brittanje]]. Yn juny 1979 wurde foar it earst direkte ferkiezings foar it Europeesk Parlemint holden. Yn [[1981]] kaam [[Grikelân]] by de mienskip, en yn [[1986]] kamen [[Spanje]] en [[Portegal]] der by. Mei de werieniging fan Dútslân yn [[1990]] groeide it tal ynwenners fan de Europeeske Mienskip mei 16 miljoen minsken dy't ôfkomstich wienen út de eardere [[DDR]].

=== Ferdrach fan Maastricht (1992) ===
Mei it [[Ferdrach fan Maastricht]] (tekene 1992, fan krêft op [[1 jannewaris]] [[1993]]) waard de Europeeske Uny oprjochte. Mei it ferdrach waard de oprjochting fan in ekonomyske en monetêre uny besletten, dat úteinlik ta de ynfiering fan de muntienheid [[Euro]] late. Mei it ûndertekenjen fan it ûndertekenjen fan it ferdrach waard de [[Trije pylders fan de Jeropeeske Uny|pylderstruktuer fan de Europeeske Uny]] ynfierd. De eardere trije Europeeske Mienskippen waarden omfoarme ta de earste pylder fan de Europeeske Uny. De oare twa pylders wienen sûnt 1993 it [[Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied]]  en de [[Polysjele en Justysjele Gearwurking yn Strafsaken]].

Yn [[1995]] waard de uny útwreide mei [[Eastenryk]], [[Finlân]] en [[Sweden]]. Yn [[2004]] folge de grutste útwreiding fan de uny yn de skiednis fan de EU doe't [[Estlân]], [[Hongarije]], [[Letlân]], [[Litouwen]], [[Malta]], [[Poalen]], [[Syprus]], [[Sloveenje]], [[Slowakije]] en [[Tsjechje]] lid waarden fan de uny. Op 1 jannewaris 2007 waarden [[Roemeenje]] en [[Bulgarije]] as 26e en 27e steat lid fan de uny. Op 1 july 2013 waard [[Kroatië]] as 28e steat lid fan de uny.
[[Ofbyld:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08) edited.jpg|thumb|De ûndertekening fan it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]] yn 2007.]]
Mei it [[Ferdrach fan Amsterdam]] (1997) en it [[Ferdrach fan Nice]] (2001) waard it Ferdrach fan Maastricht oanpast om sa de wurkwize fan de ynstituten te optimalisearjen.

=== Ferdrach fan Lissabon (2007) ===
Yn [[2005]] lei der in útstel om ta in Europeeske Grûnwet te kommen dy't lykwols troch in referindum yn [[Frankryk]] en [[Nederlân]] opkeard waard. Dêrfoar yn it plak kaam it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]] (2007). Mei dat ferdrach waard it [[Ferdrach oangeande de Europeeske Uny]] foar de tredde kear (nei Amsterdam yn 1997 en Nice yn 2001) wizige. Mei it fan krêft wurden fan it Fedrach fan Lissabon op 1 desimber 2009 kaam der ek in ein oan de [[Trije pylders fan de Jeropeeske Uny|pylderstruktuer fan de Europeeske Uny]].

Yn 2012 krige de EU de Nobelpriis foar de Frede.&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/ Oersjoch fan de Nobelpriiswinners op nobelprize.org]&lt;/ref&gt;

=== Tiidline ===
&lt;center&gt;''Tiidline mei dêryn de ûntjouwing fan de struktuer fan de Europeeske Uny''&lt;/center&gt;
{{JU-tiidline}}

== Polityk systeem ==
=== Ynstellings ===
{{Apart|Ynstellings fan de Jeropeeske Uny}}
De EU-ynstellingen wurkje mei ferskillende ferdraggen as grûnslach. Under titel III (''Bepalingen oangeande de ynstellingen'') fan it [[Ferdrach oangeande de Europeeske Uny]] en ûnder it sechsde diel (''Ynstitusjonele en finansjele bepalingen'') fan it [[Ferdrach oangeande de wurking fan de Europeeske Uny]] is de rjochtlike grûnslach, foech en wurkwize fan de EU-ynstellingen beskreaun. De opbou fan de EU-ynstellingen is sûnt de oprjochting yn 1952 aardich lyk bleaun. 
{{EU-ynstellingen}}&lt;br /&gt;

De EU hat sân offisjele ynstellings.&lt;ref&gt;Ferdrach oangeande de Europeeske Uny, Kêst 13.&lt;/ref&gt; Dy kinne kategorisearre wurde yn fjouwer politike en trije net-politike ynstellingen:

==== Politike ynstellings ====
It [[Europeesk Parlemint]] is mei [[Rie fan de Jeropeeske Uny|Rie fan de Europeeske Uny]] de wetjouwende macht fan de EU. It Europeesk Parlemint wurdt as iennige Europeeske ynstelling direkt troch it folk keazen. Yn de Rie fan de Europeeske Uny komme de ministers (útfierende macht) fan de lidsteaten gear. De gearstalling fan de Rie is ôfhinklik fan it tema dat op it aljemint komt. De [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]] is it útfierende orgaan fan de Jeropeeske Uny en kin as 'it regear' sjoen wurde. Yn de [[Jeropeeske Rie|Europeeske Rie]] sitte de politike lieders fan de lidsteaten. De Europeeske Rie is gjin wetjouwende macht, mar jout jout de Uny ympulsen dy't nedich binne foar syn ûntjouwing en leit dêrfoar algemiene politike doelstellingen en prioriteiten fêst. De Europeeske Rie is it fjirde politike orgaan fan de EU.

It meitsjen fan wetjouwing en it generale belied fan de Europeeske Uny wurdt dien troch de trije belangrykste politike ynstellingen: de Rie fan de Europeeske Uny (fertsjintwurdiging lidsteaten), it Europeesk Parlemint (folksfertsjintwurdiging, direkt keazen troch de ynwenners fan de EU) en de Europeeske Kommisje (polityk ûnôfhinklik fan lidsteaten en tsjinnet it kollektyf belang fan de Uny). By de EU-wetjouwing kin in skieding makke wurde tusken wetjouwing wêrfoar ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is en wetjouwing dêr't gjin ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is. De wichtichste typen wetjouwing binne feroardeningen en rjochtlinen.&lt;ref&gt;[http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/eu-wetgeving agentschap.nl] oer EU-wetjouwing&lt;/ref&gt;

==== Net-politike ynstellings ====
Net-politike mar wol offisjele ynstellings binne it [[Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny]], de [[Europeeske Rekkenkeamer]] en de [[Europeeske Sintrale Bank]]. It [[Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny]] hâldt tafersjoch op it neilibjen fan de EU-wetjouwing. It is de rjochterlike macht en draacht by oan de goede ynterpretaasje en tapassing fan wetten yn alle lidsteaten. De [[Europeeske Rekkenkeamer]] hâldt tafersjoch op de finansiën fan de EU. De [[Europeeske Sintrale Bank]] yn Frankfurt is de sintrale bank fan de eurosône.

=== Budzjet ===
De Europeeske Uny hat in begrutting fan sa'n EUR 130 miljard per jier, finansiere troch bydragen fan de lidsteaten. De EU-útjeften fine foar it grutste part plak yn de lidsteaten en ûnder de ferantwurdlikheid fan de lidsteaten. De Europeeske Rekkenkeamer beoardielet alle jierren oft dy útjeften rjochtmittich binne.

De Europeeske Uny joech yn 2011 sa’n 130 miljard euro út. Dat is sa likernôch 1% fan it [[bruto ynlânsk product]] fan de (op dat stuit 27) lidsteaten by elkoare. Ta ferliking, it nasjonale budzjet fan [[Frankryk]] leit om de 800 miljard euro. De Europeeske Uny mei gjin begruttingstekoart hawwe yn tsjinstelling ta de nasjonale begruttingen. Alle útjeften moatte dutsen wurde troch ynkomsten.

==== Ynkomsten ====
Sa likernôch trijekwart fan de EU syn ynkomsten bestiet út bydragen fan de lidsteaten. De rest binne eigen middelen. De eigen ynkomsten binne:
* Ynfierrjochten dy’t troch de EU-lannen heft wurde op produkten út lannen fan de bûten de EU.
* Lânbouheffingen op goedkeapere lânbouprodukten dy’t ôfkomstich binne fan bûten de EU.
*In fêst persintazje fan de btw-ynkomsten fan de lidsteaten.

De bydragen fan de lidsteaten binne bûn oan de grutte fan de nasjonale ekonomy, it bruto nasjonaal ynkommen (bni). De BNI-ôfdracht fan elke lidsteat is fan twa faktoaren ôfhinklik. De begrutting fan de EU mei gjin tekoart hawwe. De BNI-ôfdracht is dêrom fariabel en beslacht it ferskil tusken totale útjeften en de eigen middelen fan de EU. It oandiel fan it BNI fan de lidsteaten yn it EU-totaal wurdt brûkt as ferdielkaai.

==== Utjeften ====
Mear as 40% fan de totale EU-budzjet giet nei lânbou en plattelânsûntwikkeling. Dat is dêrmei de grutste útjeftepost yn de begrutting.

In oare grutte útjeftepost fan de EU wurdt foarme troch de saneamde struktuer- en koheezjefûnsen. Dy fûnsen foar duorsume groei hawwe ta doel it ferminderjen de ûnderlinge ekonomyske ferskillen tusken regio’s en it ferbetterjen fan de ekonomyske struktuer yn de EU. By ’t lêste spylje ynfrastruktuer, plattelânsûntwikkeling en befoardering fan de wurkgelegenheid in wichtige rol. It jild giet benammen nei earme regio’s yn de EU, mar ek nei rikere lannen, bygelyks foar de werstrukturearring fan âlde bedriuweterreinen en opliedingen.

De ferdieling yn 2011 wie as folget:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right&quot;
! Omskriuwing || Bedrach yn euro || % fan totale útjeften
|-
|align=&quot;left&quot;| Mienskiplik lânboubelied || 57.374.500.000 || 44,3%
|-
|align=&quot;left&quot;| Duorsume groei || 54.731.600.000 || 42,3%
|-
|align=&quot;left&quot;| Administraasje || 8.359.300.000 || 6,5%
|-
|align=&quot;left&quot;| De Europeeske Uny as mondiale partner || 7.102.200.000 || 5,5%
|-
|align=&quot;left&quot;| Boargerskip, frijheid, feiligens en rjocht || 1.827.300.000 || 1,4%
|-
|align=&quot;left&quot;| Mei-inoar: || '''129.394.900.000''' || '''100,0%'''
|}

Hjirboppe stiet te lêzen dat de kosten fan de EU-administraasje sa'n 7% fan de begrutting útmeitsje. Dat giet om de salarissen fan de Europeeske amtners, oersetkosten en wenlêsten. It totale personielsbestân fan de EU is 40.000, fergelykber mei dat fan in ministearje yn in soad lidsteaten.

== Lidsteaten ==
De Jeropeeske Uny beslacht Jeropa fan de [[Atlantyske Oseaan]] yn it westen en [[Ruslân]], [[Wyt-Ruslân]], [[Oekraïne]], [[Turkije]] en de [[Swarte See]] yn it easten. Yn it suden grinzet de Jeropeeske Uny oan de [[Middellânske See]] mei oarekant it wetter [[Afrika]]. Binnen dit gebiet binne de neikommende lannen gjin lidsteat, mar dogge allegear wol mei yn gearwurkingsprojekten: [[Yslân]], [[Noarwegen]], [[Switserlân]] en it eardere [[Joegoslaavje]] (útsein [[Kroaasje]] en [[Sloveenje]]). 
De Jeropeeske Uny grinzet oan 22 oare lannen.

De Jeropeeske Uny hat 27 lidsteaten:
[[Ofbyld:EU Member states and Candidate countries map.svg|right|500px]]
* {{Flagge BE}} [[Belgje]]
* {{Flagge BG}} [[Bulgarije]]
* {{Flagge DK}} [[Denemark]]
* {{Flagge DE}} [[Dútslân]] 
* {{Flagge AT}} [[Eastenryk]]
* {{Flagge EE}} [[Estlân]]
* {{Flagge FI}} [[Finlân]]
* {{Flagge FR}} [[Frankryk]]
* {{Flagge GR}} [[Grikelân]]
* {{Flagge HU}} [[Hongarije]]
* {{Flagge IE}} [[Ierlân]] 
* {{Flagge IT}} [[Itaalje]]
* {{Flagge HR}} [[Kroaasje]]
* {{Flagge LV}} [[Letlân]]
* {{Flagge LT}} [[Litouwen]]
* {{Flagge LU}} [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]
* {{Flagge MT}} [[Malta]]
* {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
* {{Flagge PL}} [[Poalen]]
* {{Flagge PT}} [[Portegal]]
* {{Flagge RO}} [[Roemeenje]]
* {{Flagge SI}} [[Sloveenje]]
* {{Flagge SK}} [[Slowakije]]
* {{Flagge ES}} [[Spanje]]
* {{Flagge SE}} [[Sweden]]
* {{Flagge CY}} [[Syprus]]
* {{Flagge CZ}} [[Tsjechje]]

=== Bysûndere gebieten ===
{{Apart|Ultraperifeare regio}}
De [[ultraperifeare regio]]’s hawwe troch harren sosjale en ekonomyske omstannichheden spesifike ôfspraken mei de EU. Se binne wol folweardich ûnderdiel fan it EU-gebiet.
{{Apart|Lannen en gebieten oersee}}
De [[lannen en gebieten oersee]] (LGO) binne lannen of gebietsdielen dy’t in spesjale relaasje mei ien fan de EU-lidsteaten ûnderhâlde. Foarbylden binne de [[Curaçao]], de [[Falklâneilannen]] en [[Grienlân]]. Lykwols binne der ek ôfhinklike gebieten lykas it eilân [[Man (eilân)|Man]] en de [[Faeröer]] dy’t gjin LGO binne en dêrtroch (sa goed as) hielendal bûten de ynfloedsfear fan de EU-ferdraggen falle. 

=== Kandidaat lidsteaten ===
{{Apart|Utwreiding fan de Jeropeeske Uny}}
Lannen dy't jerne lid wurde fan de EU wurde kandidaat lidsteaten neamd. Dêrby wurdt it ferskil makke tusken kandidaten en mooglike kandidaten.
* Kandidaten binne [[Yslân]], [[Noard-Masedoanje]], [[Montenegro]], [[Servje]] en [[Turkije]].
* Mooglike kandidaten binne [[Albaanje]]&lt;ref&gt;DiePresse.com: [http://diepresse.com/home/politik/eu/1509233/EUErweiterung_EUTur-fur-Albanien-bleibt-zu EU-Erweiterung: EU-Tür für Albanien bleibt zu (publisearre; 18 desimber 2013)] (sjoen op 14 juny 2014)&lt;/ref&gt; en [[Bosnje]].

[[Kosovo]] is net fan alle EU-lidsteaten erkend en hat dêrtroch in aparte posysje.

=== Utstapte lannen en gebietsdielen ===
Grienlân wie as ûnderdiel fan [[Denemarken]] earst ek ûnderdiel fan de [[Europeeske Mienskip]]. Sa koenen Europeeske seefiskers yn de wetters om Grienlân hinne fisken en Europeeske bedriuwen sykje nei boaiemskatten. In protte Grienlanners wienen it dêr net mei iens en woenen in referindum ha. Dat krigen se op 23 febrewaris 1982 en stapten nei ûnderhannelingen út de EU. Grienlân hold lykwols de status fan LGO ([[lannen en gebieten oersee]]).

Op 23 juny 2016 waard yn it [[Feriene Keninkryk]] in referindum oer it lidmaatskip fan de Europeeske Uny holden ([[Ingelsk]]: ''United Kingdom European Union membership referendum'', ek ''EU referendum''). De kiezers stimden mei in mearderheid fan 51,9% fan de stimmen foar de ''Brexit'', dus foar opsizzing fan it EU-lidmaatskip. De opkomst by dat referindum wie 72,2%%.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/politics/eu_referendum/results EU referendum results], BBC News, 24. Juni 2016 (englisch)&lt;/ref&gt; It referindum wie lykwols fan riejouwende aard en dus gjin binende útslach. It Britske parlemint moast dus foar de útstap stimme. It wie net dúdlik of de parleminten fan Noard-Ierlân, Skotlân en Wales in feto-rjocht hienen. De ûnderhannelingen oer de útstap duorren mear as twa jier. Per 1 febrewaris 2020 hat it Feriene Keninkryk de Jeropeeske Uny ferlitten.

== Demografy ==
De Jeropeeske Uny hat sa likernôch 447 miljoen ynwenners (jannewaris 2021).&lt;ref name=&quot;Eurostat&quot;/&gt;

=== Talen ===
{{Apart|Talen fan de Jeropeeske Uny}}
De offisjele talen fan de ynstituten fan de Jeropeeske Uny binne:
{| colspan=7
|
* [[Deensk]]
* [[Dútsk]]
* [[Ingelsk]]
|
* [[Estlânsk]]
* [[Finsk]]
* [[Frânsk]]
|
* [[Gryksk]]
* [[Hongaarsk]]
* [[Italjaansk]]
|
* [[Kroatysk]]
* [[Letsk]]
* [[Litousk]]
|
* [[Malteesk]]
* [[Nederlânsk]]
* [[Poalsk]]
|
* [[Portegeesk]]
* [[Sloveensk]]
* [[Slowaaksk]]
|
* [[Spaansk]]
* [[Tsjechysk]]
* [[Sweedsk]]
|
* [[Iersk-Gealik]] 
* [[Bulgaarsk]] 
* [[Roemeensk]] 
|}

=== Religy ===
De EU hat gjin formele bining mei hokfoar leauwen dan ek. Kêst 17 fan it &quot;Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny&quot; ferwiist nei nasjonale wetjouwing.&lt;ref&gt;[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:115:0001:01:EN:HTML ''Consolidated versions of the Treaty on European Union and the Treaty on the Functioning of the European Union''] (sjoen op 28 july 2010)&lt;/ref&gt; 

De dominante religy yn de Jeropeeske Uny is it [[Kristendom]]. It Kristendom lit him yn trije haadstreamingen yndiele: It [[Protestantisme]], de [[Roomsk-katolike tsjerke]] en de [[Eastersk-Ortodokse Tsjerke]]. Neist it Kristendom leaut in minderheid fan de ynwenners oan it [[Joadendom]] en de [[Islam]], respektivelik 1 miljoen [[Joaden]] &lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=x8WvjETCxXIC&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2&amp;dq=%22there+are+over+a+million+jews+in+the+european+union%22+-wikipedia&amp;source=web&amp;ots=GIfwrS5xRz&amp;sig=nJ9zKwE-N4mqsV-FEeJEcp3y5lA ''Terms of Survival: The Jewish World Since 1945'' (side 2)] skreaun troch Robert S. Wistrich (sjoen op 28 july 2010)&lt;/ref&gt; en 13 miljoen [[moslim]]s.&lt;ref&gt;[http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf ''Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population''] fan it Pew Research Center (sjoen op 28 july 2010)&lt;/ref&gt;

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Nokia HQ.jpg|thumb|''Haadkertier fan Nokia yn [[Finlân]]'']]
As men de Europeeske Uny as ienheid sjocht, dan hat de EU mei in [[Bruto Ynlânsk Produkt|BYP]] fan 18.394 miljard [[Amerikaanske Dollar|USD]] yn [[2008]] de grutste binnenmerk fan de wrâld.&lt;ref&gt;[[The World Factbook CIA]]: [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html oer de Europeeske Uny]&lt;/ref&gt; It persoanlik ynkommen leit yn de súdlike en eastlike lidsteaten leger as yn it westen en noarden. It heechste gemiddelde hat Lúksemboarch mei 113.044 miljard dollar per jier, yn Bulgarije wurdt mei 6.857 dollar per jier it minst fertsjinne. De ferwachting is dat troch de komst fan nije lidsteaten en harren ekonomyske groei de EU syn titel as grutste ekonomy op de wrâld hâlde kin. 

=== Monetêre uny ===
Yn 1969 en 1970 wienen der al plannen foar in monetêre uny. Lykwols krigen dy plannen mei it Ferdrach fan Maastricht yn 1993 in earste grûnslach. De mienskiplik munt waard yn 1999 foar de sintrale banken ynfierd en yn 2002 as wettich betelmiddel. Op dat stuit hienen tolve lannen de euro as betelmiddel ynfierd. Hjoed-de-dei meitsje 18 lannen diel út fan de [[eurosône]], it lêste lân dat lid waard wie Litouwen op 1 jannewaris 2015.

De [[Jeropeeske Sintrale Bank]] is ferantwurdlik foar it monetêr belied yn de eurosône.

=== Binnenmerk ===
In binnenmerk is in gebiet dêr't gjin grinzen binne as it om guod, (wurksykjende) minsken, tsjinsten of kapitaal giet. De Jeropeeske Uny foarmet, mei [[Yslân]], [[Lychtenstein]] en [[Noarwegen]] (ferienige yn de [[Jeropeeske Frijhannelassosjaasje]]) de [[Jeropeeske Ekonomyske Romte]]. De EU hat yn 1999 mei [[Switserlân]] sân bilaterale ferdraggen tekene. De EU hat ek in eigen dûane-uny. Yn dat gebiet wurdt gjin tol frege. De Jeropeeske Dûane-uny hat in mienskiplike toltaryf mei lannen bûten de EU. Neist de Jeropeeske Dûane-uny is der ek noch in aparte dûane-uny fan de EU mei [[Andorra]], [[San Marino]] en [[Turkije]].

== Beliedsmêden ==
=== Kultuer ===
In inisjatyf dat mei in protte omtinken rekkenje kin is de titel [[Kulturele Haadstêd fan Europa]]. Sûnt 1985 wurdt de titel ferliend oan ien as mear Europeesk stêden. Sa'n Europeeske Haadstêd organisearret yn it oanbelangjende jier in grut ferskaat oan kulturele eveneminten. De Europeeske haadstêden kinne yn sa'n jier rekkenje mei mear publisiteit en mear toeristen dy't nei de stêd komme.

Dêrneist hat de EU ferskillende programma's foar minderheden en taalferskaat. It [[Europeesk Buro foar Lytse Talen]] (EBLUL) waard yn 1982 oprjochte, yn 1987 waard it [[Mercator]] netwurk opset.

=== Underwiis en wittenskip ===
[[Ofbyld:Erasmus students at a party in Groningen, Netherlands (2007).jpg|thumb|''Stundinten fan it Erasmus program yn [[Grins (stêd)|Grins]].'']]
It foech foar ûnderwiis leit by de lidsteaten. De rol fan de EU beheind him inkeld ta stipe oan de nasjonale oerheden. De klam leit yn it ûnderwiis op útwiksels.

It ''Lifelong Learning Programme'' 2007-2013 (LLP) is de opfolger fan it Sokrates program. It LLP hat ferskillende ûnderdielen, dêr’t it Erasmus program faaks noch de bekendste fan is. Yn 1987 begûn it Erasmus program foar ynternasjonale útwiksels tusken studinten en dosinten. Sûnt it begjin hawwe sa likernôch 2 miljoen studinten gebrûk makke fan it program. In oar ûnderdiel fan it LLP is it Comenius program dat partnerskippen tusken skoallen, basisskoallen en fuortset ûnderwiis, befoarderet. Lingua is in program foar it learen fan frjemde talen. It Leonardo da Vinci program ûndernimt aktiviteiten foar studinten dy’t in beropsoplieding dogge.

It Bolognaproses is in inisjatyf fan de Ried fan Jeropa en net fan de EU. Troch syn stipe oan it Bolognaproses draacht de EU by oan in Jeropeeske standardisaasje yn it heger ûnderwiis. It ''European Credit Transfer System'' (ECTS) wurdt sûnt de ynfiering fan de Bachelor-masterstruktuer yn it heger ûnderwiis brûkt om de swierte fan (dielen fan) opliedingen fan hegeskoallen en universiteiten mei oan te jaan.

De Jeropeeske Rie foar Undersyk (''European Research Council'' - ERC) is in organisaasje dy’t jildstipe jout foar wittenskiplike ûndersyk. De ERC begûn yn 2007 en wie in inisjatyf fan de Jeropeeske Kommisje. De Jeropeeske Kommisje hat fierders in waarnimmersstatus yn de CERN. De Jeropeeske Uny is ien fan de partners binnen it ITER-projekt, in ynternasjonaal gearwurkingsprojekt dat wittenskiplik ûndersyk docht nei kearnfúzje.

=== Lânbou ===
Nettsjinsteande it lytse persintaazje fan it [[BYP]] hat it Europeeske lânboubelied in bysûndere rol spile yn de Europeeske ienwurding. Yn 1960 die de [[Europeeske Kommisje]] it inisjatyf en kom mei in mienskiplik belied op dat mêd. It Europeeske Lânboubelied waard troch de Rie fan Ministers yn 1962 goedkard en kaam alsa yn wurking. Doel wie in ferheging yn produktiviteit en it foarkommen fan priisskommelingen, sadat de itensproduksje feilich steld wie en de konsumint wis wêze koe fan in passende priis.

It systeem mei priisgarânsjes hie in njonkeneffekt dat net winsklik wie. Produsinten krigen in minimumpriis foar harren produkten. Oerproduksje waard opkocht. Yn it begjin like it belied noch in súkses, mar de oerproduksje boaze hieltyd fierder oan. De gefolgen wienen saneamde de 'bûterberch'. 'molkesee' en 'wynsee'. Omdat de Europeeske Ekonomyske Mienskip de garânsje joech en keapje de oerskotten op, moasten de Europeeske húshâldingen dêr desennialang oan meibetelje. It lânboubelied besloech jierrenlang mear as de helte fan útjeften fan de Europeeske Ekonomyske Mienskip. Dêrneist kaam der troch it priisgarânsjesysteem in rem op ymport út ûntwikkelingslannen. De oerskotten waarden mei Europeeske subsydzjes dumpt yn de ûntwikkelingslannen en de boeren yn dy lannen moasten it belije.

Troch Mc Sharry-herfoarming fan 1992 waard it systeem stadichwei ôfboud. Lykwols kamen der oare subsydzjes foar yn 't plak dy't los steane fan produksjehoemannichten. De grûnslach fan it hjoeddeistige lânboubelied hat twa pylders: it merk- en ynkomstebelied (Pylder I) en it plattelânsûntwikkelingsbelied (Pylder II). Yn it tiidrek 2014-2020 sil it lânboubudzjet, foar beide pylders, jierliks 38,9 persint fan it totale EU budzjet beslaan.&lt;ref&gt;Europa.eu: [http://europa.eu/pol/financ/index_en.htm Budget] (sjoen op 16 juny 2014)&lt;/ref&gt;

=== Ynfrastruktuer ===
[[Ofbyld:Brückeöresund.jpg|thumb|De [[Sontbrêge]] tusken [[Denemark]] en [[Sweden]] is ûnderdiel fan it trans-Europeeske netwurk.]]
It ynfrastrukturele belied fan de EU rjochtet him benammen op it ferbetterjen fan it grinzeleaze ferfier fan minsken en guod yn de Europeeske binnenmerk. It projekt trans-Europeeske Netwurken (TEN)  is ornearre om dat belied om te setten. By it TEN-projekt sil wurke wurde oan de op- en útbou fan sneldiken, treinspoaren, farrûtes, havens, fleanfjilden, mar ek it ferbetterjen navigaasje- en ferkearsmanagementsystemen en it harmonisearjen fan bygelyks ynformaasjesystemen.

In oar Europeesk netwurk is it satellytnavigaasjesysteem Galileo. It wurdt boud troch de Europeeske Uny yn gearwurking mei de Europeeske Romtefeartorganisaasje (ESA). It hiele systeem soe yn 2019 operasjoneel wurde moatte. Dêr binne meiïnoar 30  satteliten foar nedich. Galileo wurdt foaral boud om de Europeeske ôfhinklikens fan de Feriene Steaten lytser te meitsjen, om dat de Feriene Steaten de hiele kontrôle oer it ''global positioning system'' (gps) hat.&lt;ref&gt;Europa Nu: [http://www.europa-nu.nl/id/vh7dot9xhuz9/galileo Galileo] (sjoen op 22 maaie 2014)&lt;/ref&gt;

In oar projekt is ''Single European Sky''. It Europeeske loftferkear wurdt op dit stuit noch kontrolearre troch de lidsteaten dy't elk in eigen loftferkearslieding hawwe.

=== Ynlânske feiligens ===
Mei it tekenjen fan it Ferdrach fan Maastricht yn 1992 krige de Europeeske Uny nije taken op it mêd fan justysje en ynlânske polityk. Foar it útfieren fan de ôfspraken neffens de ferdraggen fan de Europeeske Uny binne ferskate agintskippen oprjochte. [[Europol]] foar gearwurking tusken plysjes, [[Eurojust]] foar gearwurking tusken rjochterlike autoriteiten, en [[Frontex]] foar gearwurking tusken grinswachten. Troch it [[Ferdrach fan Schengen]] waarden de binnengrinzen tusken de Schengen-lannen iepen steld. De EU brûkt it [[Schengen Ynformaasje Systeem]] as mienskiplike databank foar plysjes en grinswachtautoriteiten. 

== Sjoch ek ==
[[Ofbyld:Portal.svg|20 px]] '''[[Tema:Europeeske Uny]]''' – Wikipedy hat ek in temaside oer de Europeeske Uny
* [[Eurodicautom]]

== Keppelings om utens ==
{{CommonsLyts|European Union|Jeropeeske Uny}}
{{WikiatlasLyts|European Union|Jeropeeske Uny}}
* [http://europa.eu Offisjele hiemside fan de Jeropeeske Uny]
* [http://www.europa-nu.nl/ europa-nu.nl]
* [http://publications.europa.eu/code/en/en-000100.htm EU-skriuwwizer]
* [http://www.eu-info.de/ eu-info.de]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{EU}}
{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Jeropeeske Uny| ]]
[[Kategory:Jeropa]]
[[Kategory:Polityk yn Jeropa]]
[[Kategory:Winner fan de Nobelpriis foar de Frede]]
[[Kategory:Ynternasjonale organisaasje]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1992]]

[[tt:Awrupa Berlege]]</text>
      <sha1>htdb0b2de5iqyqls5de1vwkzcwarlrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Titus Brandsma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3201</id>
    <revision>
      <id>1224388</id>
      <parentid>1202988</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13812" sha1="54nbmawva3e3y6ontcvnembf54uhost" xml:space="preserve">{{Ynfoboks hillige
| ôfbylding                   = TitusBrandsma1932.jpg
| ôfbyldingstekst             = Titus Brandsma as rektor fan de KU Nymwegen (1932)
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = Titus Brandsma
| bertenamme                  = Anno Sjoerd Brandsma
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| bertedatum                  = [[23 febrewaris]] [[1881]]
| berteplak                   = [[Oegekleaster]]
| stjerdatum                  = [[26 july]] [[1942]]
| stjerplak                   = [[Dachau (konsintraasjekamp)|Dachau]]
| etnisiteit                  = {{FRLetn}}
| regionale identiteit        = 
| berop                       = 
| kleasteroarder              = [[karmeliten|karmelyt]]
| funksjes                    = 
| titels                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = 
| amtsperioade1               = 
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = 
| amtsperioade2               = 
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| sillich ferklearre          = [[3 novimber]] [[1985]]
| hillich ferklearre          = [[15 maaie]] [[2022]]
| fereare troch               = 
| hjeldei                     = [[27 july]]
| hillichdom                  = 
| attributen                  = 
| patroan fan                 = [[Fryslân]],&lt;br&gt;[[Sjoernalist|Sjoernalisten]],&lt;br&gt;[[Sigarewinkel]]s
| tradysje                    = 
| wichtichste wurken          = 
| webside                     = 
}}
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|Brandsma]]
[[Ofbyld:Nimègue, statue Titus Brandsma.JPG|thumb|Stânbyld fan Titus Brandsma yn Nymwegen.]]
[[Ofbyld:Nimègue, Souvenir de Titus Brandsma, un texte en frison.JPG|thumb|Kado fan Titus Brandsma: in tekst yn it Frysk.]]
[[Ofbyld:Titus Brandsma, Manuscrit de sa biographie sur Thérèse d'Avila, écrit en prison..JPG|thumb|Titus Brandsma, manuskript fan syn biografy fan Theresia van Avila, skreaun yn de finzenis.]] 
[[Ofbyld:Oss, statue Titus Brandsma.JPG|thumb|Stânbyld fan Titus Brandsma yn Oss.]]

'''Titus Brandsma''' ([[Oegekleaster]], [[23 febrewaris]] [[1881]] – [[Dachau (konsintraasjekamp)|Dachau]], [[26 july]] [[1942]]) wie de kleasternamme fan de [[Fryslân|Fries]] '''Anno Sjoerd Brandsma''', heechlearaar yn de [[filosofy]], [[Roomsk-katolike tsjerke|roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmeliten|karmelyt]]. Hy wie yn de [[Twadde Wrâldkriich]] aktyf as fersetsman. Op [[3 novimber]] [[1985]] waard hy troch [[Paus Jehannes Paulus II]] sillich ferklearre. Op 25 novimber 2021 waard bekend dat [[paus Fransiskus]] de pater karmelyt [[hillichferklearring|hillich ferklearje]] soe, eat wat op 15 maaie 2022 syn beslach krige.

== Libbensrin ==
=== Iere libben ===
Titus Brandsma waard yn [[Wûnseradiel]] berne as soan fan feehâlder [[Titus Brandsma sr|Titus Brandsma]] en Tjitje Postma. Brandsma gie nei skoalle yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] en dêrnei, yn [[1892]], nei it [[gymnasium]] by it Minderbruorrenkleaster St. Antonius fan Padura yn [[Megen]], [[Noard-Brabân]]. Hjir, by de karmeliten, krige hy de kleasternamme ''Titus''. Yn [[1905]] waard hy ta preester weide. Fan [[1906]] oant [[1909]] studearre hy oan de [[Pontificia Università Gregoriana]] yn [[Rome]], dêr’t hy nei in skritflik en mûnling eksamen promovearre ta doktor yn de wiisbegearte.

=== Dosint en sjoernalistyk ===
Werom yn [[Nederlân]] joech Brandsma les yn de [[filosofy]], [[sosjology]] en tsjerkeskiednis oan it filosofysk kolleezje fan de karmeliten yn [[Oss]]. Mei trije oare bruorren begûn hy oan in [[Nederlânsk]]e oersetting fan it wurk fan [[Teresa fan Ávila]]. It earste part waard folslein troch Brandsma oersetten. Fan it tredde part, dat yn [[1926]] útkaam, soarge hy foar it meastepart fan it mystike wurk fan de hillige, ''Het kasteel der Ziel''.

Hy waard ek haadredakteur fan in nijsblêd en stifte in katolyk [[HBS]] en lêsseal, alle trije yn deselde stêd. As lid fan it haadbestjoer fan de oarde spile Titus in wichtige rol by de fernijingsbeweging ûnder de karmeliten yn Nederlân. As geastlik adviseur fan de Nederlânske Roomsk-Katolike Sjoernalistenferiening hie hy in grut oandiel yn de modernisearring fan de katolike deiblêdparse yn Nederlân en yn bettere arbeidsfoarsjennings foar katolike sjoernalisten. Syn foarstellen ta it stiftsjen fan in sjoernalistenoplieding waard pas nei syn dea realisearre.

=== Karmelitaanske mistyk ===
Brandsma ûntwikkele him ta in grut kenner fan de karmelitaanske en midsiuwske-Nederlânske mystyk. Hy wie de meistifter fan it wichtichste spirituele tiidskrift “Ons Geestelijke Erf”. Syn bysûndere samling kopyen fan midsiuwske mystike hânskriften hat oan de basis stien fan it hjoeddeiske [[Titus Brandsma Ynstitút]] yn [[Nymwegen]]. Kearn fan syn opfetting oer mistyk wie: ''Alles is yn God en God is yn alles''. Dêrom stiet de mystikus net los fan it deistige libben, mar hy of sy stiet der júst folslein yn.

Brandsma wie sels mystikus, al huld hy syn spirituele libben strang ferstoppe foar de bûtewacht. De minsken by wa’t hy yn de kunde wie kinden him as in from, behelpsum, opwekt en ynteger persoan.

=== Heachlearaar wêzen ===
Yn [[1923]] waard Brandsma heachlearaar oan de yn dat jier stifte [[Katolike Universiteit Nimwegen]], de hjoeddeiske [[Radboud Universiteit]]. Hy wie spesjalisearre yn de skiednis fan de mystyk, hy joech les yn de wiisbegearte en de ‘skiednis fan it fromwêzen’, of wol, de mistyk. Brandsma hie tal fan akademyske funksjes en wie yn de tiid fan it kolleezjejier 1932/1933 [[rektor magnifikus]]. Yn dizze funksje huld hy in taspraak oer it godsbegryp yn de nijmoadrige tiid dy’t in soad omtinken krige. It skaaimerke de mandéligens fan syn leauwe-oertsjûging wêryn sawol progressive tinkbylden as ‘rike roomske’ ortodoksy in plak hawwe.

=== Njonkenfunksjes ===
Njonken syn universitêre warberens wie Brandsma belutsen by tal fan roomsk-katolike organisaasje, ûnder oar as foarsitter fan it Bûn fan Bestjoeren foar it Roomsk-katolike Tariedend Heger en Middelber Underwiis, en as bestjoerslid fan it R.K. Fredesbûn en fan it Apostolaat der Weriening. Ek wie hy lid fan de katolike feriening fan [[Esperanto|esperantisten]] yn Nederlân.

Brandsma spile in wichtige rol by de emansipaasje fan de katoliken yn Fryslân en by de yntroduksje fan it [[Frysk]] yn it lesprogram fan it leger ûnderwiis yn de provinsje. Hy joech stipe oan it meitsjen fan Frysktalige ferhalen, lieten, devoasjeprintsjes en gebedeboeken. Ut en troch skreaun hy sels ek yn it Frysk, ek huld hei Frysktalige missen. As bestjoerslid fan de Feriening foar Heger Underwiis yn it Frysk (de lettere Provinsjale Underwiisrie fan Fryslân) ivere hy foar in learstoel Frysk. Hy wie lid fan it [[Fryske Gea]] en meistifter en earste sekretaris fan it [[Roomsk Frysk Boun]] en fan de [[Fryske Akademy]] (1938).

=== Ferset ===
Al betiid warskôge Brandsma yn wurd en skrift foar de gefaren fan it [[nasjonaal-sosjalisme]], [[antysemitisme]], [[Rasisme|rassehaat]] en opstokelderij. Hy feroardielde de anty-Joadske maatregels fan it Hitlerregear sawol foar as yn de tiid fan de besetting. Sa wie er om [[1936]] hinne in skoftke lid fan it troch Nederlânske gelearden en keunstners stifte ''Comité van Waakzaamheid tegen het nationaal-socialisme''. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] fersette hy him tsjin it fuortheljen fan Joadske learlingen en bekearlingen fan katolike middelbere skoallen en wie hy de arsjitekt fan it ferbod dat de Utertske ierdsbiskop [[Jan de Jong]] útfeardige tsjin it opnimmen fan [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]]-advertinsjes yn de Roomsk-Katolike deiblêden. As lanlik adviseur fan de katolike deiblêdskriuwers kaam Brandsma yn de pine te sitten.

=== Arrestaasje en ferstjerren ===
As gefolch fan syn ferset waard Brandsma op [[19 jannewaris]] [[1942]] troch de [[Gestapo]] arrestearre. Mei in tocht lâns de ‘Oranje’-finzenis yn [[Skeveningen]], [[Kamp Amersfoart]] en de straffinzenis fan Klees bedarre hy úteinlik yn it beruchte konsintraasjekamp [[Dachau (konsintraasjekamp)|Dachau]]. Ek dêr wie, sa sizze de eardere kampgenoaten fan him, dizze ‘gewoane’ mystikus in grutte morele, spirituele en wiere steun foar de oare finzenen. Under minne omstannichheden moast hy twangarbeid ferrjochtsje en waard hy foltere en mishannele. Hy waard útputte en deasiik yn it kamphospitaal opnommen. Mei in deadlike spuit makke in kampdokter op [[26 july]] [[1942]], om 13:50 oere in ein oan syn libben. Neffens syn dea-oarkonde fan in dokter út it kamp stoarn Brandsma oan de gefolgen fan in búkgryp. 

== Neitins en ferearing ==
Nei dat bekend waard dat Brandsma dea wie ûntstie der al gau in devoasje om syn neitins dy’t uteinlik laad yn syn [[sillichferklearring]] troch [[Paus Johannes Paulus II]] yn 1985. Syn oantinsdei falt op [[27 july]]. Der rint op it stuit in proses om him ek [[Hillichferklearring|hillich]] ferklearre te krijen. 

Yn de rin fan de tiid waard Brandsma as fersetsstrider, kristen, katolyk en Fries op ferskate plakken betocht. Sa binne der ferskate skoalgebouwen nei him neamd. Skoallen yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Brunssum]], [[Doardt]], [[Delft]], [[Hengelo (Oerisel)|Hengelo]], [[Hoogeveen]], [[Fenlo]] en [[Oss]] binne der skoalgebouwen nei him neamd. Yn [[Amstelfean]] is in Titus Brandsmatsjerke. Der is yn [[Breukelen]], provinsje Utert in Titus Brandsmastrjitte. Yn [[De Haach]] bestiet sûnt [[1 july]] [[2007]] de Titus Brandsma Parochy. Oan de ein fan [[2005]] waard Titus Brandsma troch de ynwenners útrôpen ta de ''Grutste Nymweger aller tiden''. Yn Nymwegen stiet ek de Titus Brandsma Oantinstsjerke, wêryn troch de keuntsners Arie Trum en Coen Tuerlings ûntwurpen muorrepanelen oer it libben en de geastlike wei fan Titus Brandsma te sjen binne, lykas dêrmei gearhingjende útstalkasten mei foarwerpen en dokuminten út syn libben.

Syn neitins beheind him net allinnich ta Nederlân. Sa hinget yn in tsjerke fan de Karmeliten yn [[Gdansk]], [[Poalen]] it portret fan Titus Brandsma oan de muorre. Yn [[Frankryk]] is in strjitte yn [[Nantes]] dy’t syn namme hat, de Allée Titus Brandsma, en yn [[Lyon]] is der in centre catholique Titus Brandsma. Ek is dêr in ''Prix Titus Brandsma'' ynstelt, dy’t iens yn de trije jier tasein wurdt oan 'in sjoernalist, in publikaasje of in ynstelling, dy’t te leien hân hat fan bedrigings of ferfolgings fanwegen syn/har belutsenheid yn de media foar de geunst fan in wichtich minsklik of kristlik ûnderwerp'.&lt;ref&gt;{{fr}}: [http://www.ucip.ch/fre/aw Prix internationaux de journalisme]&lt;/ref&gt; De Ynternasjonale Feriening fan katolike esperantisen, IKUE hat fan Titus Brandsma ien fan syn patroanen makke. &lt;ref&gt;{{fr}}: [http://nominis.cef.fr/contenus/saint/10123/Bienheureux-Titus-Brandsma.html  Frânske hiemside IKUE]&lt;/ref&gt;.

Iepenbier ferfierders [[Veolia]] en [[Arriva]] hawwe treinen nei Brandsma neamd. &lt;ref&gt;''Veolia heeft nog wel dertig namen voorradig.'' De Gelderlander, 21 novimber 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.arriva.nl/met-de-trein/onze-treinen/bijzondere-namen/groningen-friesland/ Bijzondere namen], Arriva.nl (sjoen op 18 desimber 2009)&lt;/ref&gt;

== Underskiedings ==
Begjin [[1939]] waard hy troch keninginne Wilhelmina ta [[Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]] beneamd. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] krige hy fan Prins Bernhard, postúm, it [[Fersetskrús]].

== Literatuer ==
* ''Titus Brandsma'', Meijer, Brocardus o.carm., Bussum 1951
* ''Het leven van Titus Brandsma'', [[Henk Aukes|Aukes, HWF]], Boalsert 2003 {{ISBN|9789027471598}}
* ''Titus Brandsma, De man achter de mythe - de nieuwe biografie'', Crijnen, T, Valkhof Pers, Nymwegen, 2008 {{ISBN|978 90 5625 278}}

== Keppelings om utens ==
* {{fy}} [http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/57/ Titus Brandsma yn de kanon fan de Fryske skiednis]
* {{nl}} [http://www.titusbrandsmamuseum.nl Titus Brandsma Museum, Boalsert]
* {{nl}} [http://www.titusbrandsmamemorial.nl Titus Brandsma Memorial Nymwegen]
* {{nl}} [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn1/brandsma BRANDSMA, Anno Sjoerd (1881-1942)], Instituut voor Nederlandse Geschiedenis
* {{de}} [https://portal.d-nb.de/opac.htm?query=atr%3D11867322X+OR+nid%3D11867322X&amp;method=simpleSearch Literatuer fan en oer Brandsma], yn de Katalog der Deutschen Nationalbibliothek

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.11en30.nu/global/fri/home Kanon fan de Fryske skiednis]
&lt;references/&gt;
----
{{commonscat|Titus Brandsma}}
}}

{{DEFAULTSORT:Brandsma, Titus}}
[[Kategory:Frysk mûnts]]
[[Kategory:Frysk kristlik preester]]
[[Kategory:Frysk teolooch]]
[[Kategory:Frysk heechlearaar]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Frysk hillige]]
[[Kategory:Frysk taalaktivist]]
[[Kategory:Nederlânsk mûnts]]
[[Kategory:Nederlânsk kristlik preester]]
[[Kategory:Nederlânsk teolooch]]
[[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]]
[[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk hillige]]
[[Kategory:Nederlânsk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk preester]]
[[Kategory:Karmelyt]]
[[Kategory:Esperantist]]
[[Kategory:Moardslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan omkommen yn Dachau]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Boalsert]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1881]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>54nbmawva3e3y6ontcvnembf54uhost</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yndia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3841</id>
    <revision>
      <id>1224404</id>
      <parentid>1204730</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T20:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ynfoboks ferfongen, steaten yn tabel.</comment>
      <origin>1224404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10230" sha1="hdq5xfvjjrlklreg8a2joqpyc5dd9gw" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks lân
| namme1 = &lt;small&gt;Republyk Yndia
| namme2 = भारत गणराज्य&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Bhārat Gaṇarājya&lt;br /&gt;Republic of India&lt;/small&gt;
| namme3 =
| namme_Frysk_koart = Yndia
| flagge = Flag of India.svg
| wapen = Emblem of India.svg
| motto = Satyameva Jayate
| motto_oersetting = (''Allinne de wierheid oerwint'')
| folksliet = [[Jana Gana Mana]]
| folksliet_muzyk = Jana Gana Mana instrumental.ogg
| folksliet_keninklik =
| folksliet_keninklik_muzyk =
| lizzing = India (orthographic projection).svg
| haadstêd = [[New Delhi]]
| offisjele_taal1 = [[Hindy]]
| offisjele_taal2 = [[Ingelsk]]
| steatsfoarm = [[Federale republyk]]
| presidint = [[Droupadi Murmu]]
| steatshaad =
| regearlieder = [[Narendra Modi]]
| ûnôfhinklikheid = [[15 augustus]] [[1947]] &lt;small&gt;(fan it [[Feriene Keninkryk]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[26 jannewaris]] [[1950]] &lt;small&gt;(republyk wurden)&lt;/small&gt;
| oerflak = 3.287.263 km²
| dêrfan lân = 2.973.193 km²
| dêrfan wetter = 314.070 km²
| ynwennertal = 1.210.193.422 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1.470.000.000 &lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldometers.info/world-population/india-population/#google_vignette WorldoMeter, oproppen 5 april 2026; sûnt 2011 is der gjin offisjele folkstelling publisearre. De folkstelling fan 2021 is fanwegen de COVID-epidemy útsteld. It neamde sifer is in rûzing foar healwei 2026 fan 'e WordoMeter, dy't basearre is op algoritmes fan 'e Feriene Naasjes, mar dan trochrekkenre nei de dei fan hjoed.]&lt;/ref&gt;
| ynwennertal_datum =
| befolkingstichtens = 481 ynw./km²
| munt = [[Yndiaaske rûpy]] (INR)
| tiidsône = [[UTC]] +5:30
| ferskil_UTC = +5:30
| simmertiid = gjin
| simmertiid_ferskil_UTC =
| nasjonale_feestdei1 = [[26 jannewaris]] &lt;small&gt;(Dei fan de Republyk)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei2 = [[15 augustus]] &lt;small&gt;(Unôfhinklikheidsdei)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei3 = [[2 oktober]] &lt;small&gt;(Gandhi Jayanti)&lt;/small&gt;
| ynternet = .in
| telefoan = +91
| ISO_3166 = IN, IND, 356
| noat1 = Njonken Hindy en Ingelsk erkent de grûnwet noch 22 oare regionale talen.
| noat2 = Yndia hat sûnt 2023 Sina ynhelle as it lân mei de measte ynwenners op 'e wrâld.
| noat3 =
| noat4 =
| noat5 =
| noat6 =
| noat7 =
| noat8 =
}}
'''Yndia''' is in lân yn [[Aazje|Súd-Aazje]], oan de [[Yndyske Oseaan]]. De haadstêd is [[New Delhi]] en de [[presidint]] fan de republyk is sûnt [[2022]] Droupadi Murmu.

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Yndia wurdt begrinzge troch:
* [[Sina]], [[Nepal]] en [[Bûtan]] yn it noarden;
* [[Birma]], [[Banglades]] en de [[Baai fan Bengalen]] yn it easten;
* [[Sry Lanka]] yn it súdeasten;
* de [[Yndyske Oseaan]] en de [[Maldiven]] yn it súdwesten;
* de [[Arabyske See]] yn it westen;
* [[Pakistan]] yn it noardwesten.

=== Lânskippen ===
[[Ofbyld:Kangchenjunga.JPG|left|thumb|De berch Kanchenjunga.]]
Yndia is in grut [[skiereilân]]. Lânskiplik kin it yn trije parten opdield wurde:

It noarden fan it lân leit yn de [[Himalaya]]berchrige en syn útrinners [[Pamir]] en [[Karakoram]] en is dêrtroch tige bercheftich. De [[Kanchenjunga]] mei 8.598 meter is it heechste punt.

Fierder nei it suden lizze de grutte flakten. Hjir rinne ek de grutte rivieren, de [[Ganges]] en de [[Brahmaputra]], dy't útkomme yn de noardein fan de Baai fan Bengalen. Troch dizze rivieren is it gebiet tige fruchtber.

Yn it westen leit de [[Thar]]woastyn en yn it suden leit in grut plato, it ''[[Dekan]]''. Dat plato leit tusken de [[Baai fan Bingalen]] en de [[Arabyske See]]. Oan beide kanten wurdt it plato begrinzge troch berchrigen, de westlike en eastlike Ghats.

It klimaat is subtropysk oant tropysk.

== Bestjoer ==
Yndia is in federale republyk, ferdield yn 28 dielsteaten en 8 uny-territoaria. Dit systeem is fêstlein yn 'e grûnwet fan 1950. De ferdieling is troch de jierren hinne faak feroare, foaral yn 1956, doe't de steaten op basis fan taalgrinzen op 'e nij yndield waarden.

=== Dielsteaten ===
In dielsteat yn Yndia hat in grutte mjitte fan selsbestjoer. Eltse dielsteat hat in eigen keazen parlemint en in eigen regear, laat troch in ''Chief Minister'' (haadminister). De presidint fan Yndia stelt foar eltse steat in gûverneur oan as formeel haad, al is dy rol benammen seremonieel. De steaten binne sels ferantwurdlik foar saken lykas plysje, ûnderwiis, lânbou en folkssûnens. De grutte fan 'e steaten ferskilt: de steat [[Uttar Pradesh]] hat mear as 200 miljoen ynwenners, wylst [[Goa]] lytser is as de provinsje Fryslân.

&lt;div style=&quot;display: block; overflow: hidden; margin-top: 1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;float: left; margin-right: 20px; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;
[[Ofbyld:India-map-en.svg|thumb|left|300px|Kaart fan de dielsteaten]]
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0; min-width: 300px;&quot;
|+ '''Dielsteaten fan Yndia'''
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: left;&quot;
! Noard &amp; Noardeast !! West &amp; Sintraal !! East &amp; Súd
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Arunachal Pradesh]]
* [[Assam]]
* [[Haryana]]
* [[Himachal Pradesh]]
* [[Manipur]]
* [[Meghalaya]]
* [[Mizoram]]
* [[Nagaland]]
* [[Punjab (Yndia)|Punjab]]
* [[Sikkim]]
* [[Tripura]]
* [[Uttarakhand]]
|
* [[Goa]]
* [[Gujarat]]
* [[Maharashtra]]
* [[Madhya Pradesh]]
* [[Chhattisgarh]]
* [[Rajasthan]]
|
* [[Andhra Pradesh]]
* [[Bihar]]
* [[Jharkhand]]
* [[Karnataka]]
* [[Kerala]]
* [[Odisha]]
* [[Tamil Nadu]]
* [[Telangana]]
* [[Uttar Pradesh]]
* [[West-Bengalen]]
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
== Skiednis ==
Yndia is it mearpart fan in natuerlike ienheid, omsletten troch de Yndyske Oseaan en de Himalaja. Dêrtroch is it mûchlik te stribjen nei in ryk dat gâns it gebiet omfiemet. It is lykwols in enoarm gebiet, en troch de ôfstannen wie it hast net te dwaan sa'n ryk yn stân te hâlden. Yn de histoarje fan Yndia binne dan ek ferskate riken opkaam dy't in grut part fan it gebiet yn hannen hienen, mar dan wer útelkoar foelen.

It earste ryk dat al slagge gâns it gebiet tusken it berchtme en de see yn te nimmen, kaam fan bûten: [[Grut-Brittanje]] wie mei de foarútgong fan de tegnyk as earste by steat de grutte ôfstannen baas te wurden en naam yn de rin fan de 19e iuw gâns it gebiet yn dêr't no Yndia yn leit.

Mei it ûntstien fan dizze steatkundige ienheid kaam ek al gau in beweging op dy't stribbe nei in ûnôfhinklike steat. It hjoeddeiske Yndia waard op [[15 augustus]] [[1947]] ûnôfhinklik fan [[Grut-Brittanje]]. 

== Demografy ==
[[Ofbyld:India population density map en.svg|thumb|left|Befolkingstichtens]]
=== Algemien ===
Yndia is it lân fan de wrâld mei de grutste befolking. Yn dit lân foarmje taal, religy en it [[kastensysteem]] in tige wichtige grûn foar it bepale fan ien syn posysje yn de maatskippij. Yn it suden ([[Súd-Yndia]]) wenje fral donkerkleurige [[Dravidjers]] en yn it noarden stamme de minsken ôf fan de ljochter kleurde [[Yndo-Aarjers]] dy't letter, om-ende-by 3500 jier lyn yn Yndia arrivearren. &lt;br /&gt;

Oan it begjin fan de 20e iuw telde Yndia 250 miljoen ynwenners, dat oantal is yn distiid mear as ferfjouwerfâldige. Yn april 2023 hie it lân 142,86 miljoen minsken; dêrmie hie it mear ynwenners as it eardere grutste lân, [[Sina]].


&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Religy ===
[[Ofbyld:GaneshinAurangabad.JPG|thumb|230px|Ganesj yn Aurangabad]]
[[Ofbyld:Straatbewoners Bombay.jpg|thumb|230px|Strjitbewenners fan Bombay]]

Yndia stie oan de widze fan ferskate [[religy]]s, wêrûnder it [[Hindoeïsme]], [[Boedisme]] en it [[Sikhisme]]. Ek de [[Islam]] hat in wichtige ynfloed hân op de Yndiaaske kultuer en Yndia heart, mei [[Yndoneezje]] en Pakistan ta de top trije fan lannen mei it grutste oantal moslims. Offisjeel hat Yndia gjin [[steatsgodstsjinst]] en is dêrtroch in [[sekularisme|sekulier lân]].

Oantal oanhingers fan religys neffens de lêste telling fan 2001&lt;ref name=religiestats&gt;[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Census 1 maart 2001: Religious Composition]/[http://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ Census 1 maart 2001: Data on Religion (fia archive.org)]&lt;/ref&gt;:

{| {{wikitable}}
! Religy !! Oantal  !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Persintaazje&quot;&gt;%&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Top-3 fan de steaten en territoria mei it heechste persintaazje&quot;&gt;Top 3 steaten e.s. (%)&lt;/span&gt;
|- 
| [[Hindoeïsme]] ||align=right| 827.578.868 ||align=right| 80,5% || [[Himachal Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Orissa]]
|-
| [[Islam]] ||align=right| 138.188.240 ||align=right| 13,4% || [[Laccadiven]], [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Assam]]
|-
| [[Kristendom]] ||align=right| 24.080.016 ||align=right| 2,3% || [[Nagaland]], [[Mizoram]], [[Meghalaya]]
|-
| [[Sikhisme]] ||align=right| 19.215.730 ||align=right| 1,9% || [[Pûnjab (Yndia)|Punjab]], [[Chandigarh (unyterritoarium)|Chandigarh]], [[Haryana]]
|-
| [[Boedisme]] ||align=right| 7.955.207 ||align=right| 0,8% || [[Sikkim]], [[Arunachal Pradesh]], [[Mizoram]]
|-
| [[Jaïnisme]] ||align=right| 4.225.053 ||align=right| 0,4% || [[Maharashtra]], [[Delhi (territoarium)|Delhi]], [[Rajasthan]]
|-
| Oare religys ||align=right| 6.639.626 ||align=right| 0,6% || [[Arunachal Pradesh]], [[Jharkhand]], [[Meghalaya]]
|}

Under de oare religys wurde rekkene de oanhingers fan it [[Zoroastrisme]], it [[Bahá'í|Bahá'í-leauwen]] en it [[Joadendom]]. Nei skatting wenje der om-ende-by 5.000 joaden yn Yndia, de measten yn en om [[Bombay (stêd)|Bombay]].

=== Taal ===
Yn Yndia wurde lokaal in protte ferskate talen sprutsen. De wichtichste taal is it [[Hindy]] dat krektas it âlde [[Sanskryt]] skreaun wurdt yn it [[Devanagary]]-skrift. It Hindy is de earste offisjele taal, dy't troch de federale oerheid brûkt wurdt. It [[Ingelsk]] wurdt troch de federale oerheid brûkt om mei steaten dêr't it Hindy net de offisjele taal is te kommunisearjen en is populêr yn it sakelibben, yn regearingssaken en yn net-Hindy sprekkende steaten. Utsein Hindy, hat Yndia noch 21 oare offisjele talen. Lang om let hat Yndia noch 392 oare libjende talen. 

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:India}}
[[Kategory:Yndia| ]]
[[Kategory:Lân yn Aazje]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1947]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>hdq5xfvjjrlklreg8a2joqpyc5dd9gw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224416</id>
      <parentid>1224404</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Skiednis útwreide mei in stik fan ' Ingelsktalige  (eins ferfongen, mar de ynhâld is wol yn</comment>
      <origin>1224416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12273" sha1="og7k07yz1xefj5o1z4ih4t0kco4hqo1" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks lân
| namme1 = &lt;small&gt;Republyk Yndia
| namme2 = भारत गणराज्य&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Bhārat Gaṇarājya&lt;br /&gt;Republic of India&lt;/small&gt;
| namme3 =
| namme_Frysk_koart = Yndia
| flagge = Flag of India.svg
| wapen = Emblem of India.svg
| motto = Satyameva Jayate
| motto_oersetting = (''Allinne de wierheid oerwint'')
| folksliet = [[Jana Gana Mana]]
| folksliet_muzyk = Jana Gana Mana instrumental.ogg
| folksliet_keninklik =
| folksliet_keninklik_muzyk =
| lizzing = India (orthographic projection).svg
| haadstêd = [[New Delhi]]
| offisjele_taal1 = [[Hindy]]
| offisjele_taal2 = [[Ingelsk]]
| steatsfoarm = [[Federale republyk]]
| presidint = [[Droupadi Murmu]]
| steatshaad =
| regearlieder = [[Narendra Modi]]
| ûnôfhinklikheid = [[15 augustus]] [[1947]] &lt;small&gt;(fan it [[Feriene Keninkryk]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[26 jannewaris]] [[1950]] &lt;small&gt;(republyk wurden)&lt;/small&gt;
| oerflak = 3.287.263 km²
| dêrfan lân = 2.973.193 km²
| dêrfan wetter = 314.070 km²
| ynwennertal = 1.210.193.422 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1.470.000.000 &lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldometers.info/world-population/india-population/#google_vignette WorldoMeter, oproppen 5 april 2026; sûnt 2011 is der gjin offisjele folkstelling publisearre. De folkstelling fan 2021 is fanwegen de COVID-epidemy útsteld. It neamde sifer is in rûzing foar healwei 2026 fan 'e WordoMeter, dy't basearre is op algoritmes fan 'e Feriene Naasjes, mar dan trochrekkenre nei de dei fan hjoed.]&lt;/ref&gt;
| ynwennertal_datum =
| befolkingstichtens = 481 ynw./km²
| munt = [[Yndiaaske rûpy]] (INR)
| tiidsône = [[UTC]] +5:30
| ferskil_UTC = +5:30
| simmertiid = gjin
| simmertiid_ferskil_UTC =
| nasjonale_feestdei1 = [[26 jannewaris]] &lt;small&gt;(Dei fan de Republyk)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei2 = [[15 augustus]] &lt;small&gt;(Unôfhinklikheidsdei)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei3 = [[2 oktober]] &lt;small&gt;(Gandhi Jayanti)&lt;/small&gt;
| ynternet = .in
| telefoan = +91
| ISO_3166 = IN, IND, 356
| noat1 = Njonken Hindy en Ingelsk erkent de grûnwet noch 22 oare regionale talen.
| noat2 = Yndia hat sûnt 2023 Sina ynhelle as it lân mei de measte ynwenners op 'e wrâld.
| noat3 =
| noat4 =
| noat5 =
| noat6 =
| noat7 =
| noat8 =
}}
'''Yndia''' is in lân yn [[Aazje|Súd-Aazje]], oan de [[Yndyske Oseaan]]. De haadstêd is [[New Delhi]] en de [[presidint]] fan de republyk is sûnt [[2022]] Droupadi Murmu.

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Yndia wurdt begrinzge troch:
* [[Sina]], [[Nepal]] en [[Bûtan]] yn it noarden;
* [[Birma]], [[Banglades]] en de [[Baai fan Bengalen]] yn it easten;
* [[Sry Lanka]] yn it súdeasten;
* de [[Yndyske Oseaan]] en de [[Maldiven]] yn it súdwesten;
* de [[Arabyske See]] yn it westen;
* [[Pakistan]] yn it noardwesten.

=== Lânskippen ===
[[Ofbyld:Kangchenjunga.JPG|left|thumb|De berch Kanchenjunga.]]
Yndia is in grut [[skiereilân]]. Lânskiplik kin it yn trije parten opdield wurde:

It noarden fan it lân leit yn de [[Himalaya]]berchrige en syn útrinners [[Pamir]] en [[Karakoram]] en is dêrtroch tige bercheftich. De [[Kanchenjunga]] mei 8.598 meter is it heechste punt.

Fierder nei it suden lizze de grutte flakten. Hjir rinne ek de grutte rivieren, de [[Ganges]] en de [[Brahmaputra]], dy't útkomme yn de noardein fan de Baai fan Bengalen. Troch dizze rivieren is it gebiet tige fruchtber.

Yn it westen leit de [[Thar]]woastyn en yn it suden leit in grut plato, it ''[[Dekan]]''. Dat plato leit tusken de [[Baai fan Bingalen]] en de [[Arabyske See]]. Oan beide kanten wurdt it plato begrinzge troch berchrigen, de westlike en eastlike Ghats.

It klimaat is subtropysk oant tropysk.

== Bestjoer ==
Yndia is in federale republyk, ferdield yn 28 dielsteaten en 8 uny-territoaria. Dit systeem is fêstlein yn 'e grûnwet fan 1950. De ferdieling is troch de jierren hinne faak feroare, foaral yn 1956, doe't de steaten op basis fan taalgrinzen op 'e nij yndield waarden.

=== Dielsteaten ===
In dielsteat yn Yndia hat in grutte mjitte fan selsbestjoer. Eltse dielsteat hat in eigen keazen parlemint en in eigen regear, laat troch in ''Chief Minister'' (haadminister). De presidint fan Yndia stelt foar eltse steat in gûverneur oan as formeel haad, al is dy rol benammen seremonieel. De steaten binne sels ferantwurdlik foar saken lykas plysje, ûnderwiis, lânbou en folkssûnens. De grutte fan 'e steaten ferskilt: de steat [[Uttar Pradesh]] hat mear as 200 miljoen ynwenners, wylst [[Goa]] lytser is as de provinsje Fryslân.

&lt;div style=&quot;display: block; overflow: hidden; margin-top: 1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;float: left; margin-right: 20px; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;
[[Ofbyld:India-map-en.svg|thumb|left|300px|Kaart fan de dielsteaten]]
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0; min-width: 300px;&quot;
|+ '''Dielsteaten fan Yndia'''
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: left;&quot;
! Noard &amp; Noardeast !! West &amp; Sintraal !! East &amp; Súd
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Arunachal Pradesh]]
* [[Assam]]
* [[Haryana]]
* [[Himachal Pradesh]]
* [[Manipur]]
* [[Meghalaya]]
* [[Mizoram]]
* [[Nagaland]]
* [[Punjab (Yndia)|Punjab]]
* [[Sikkim]]
* [[Tripura]]
* [[Uttarakhand]]
|
* [[Goa]]
* [[Gujarat]]
* [[Maharashtra]]
* [[Madhya Pradesh]]
* [[Chhattisgarh]]
* [[Rajasthan]]
|
* [[Andhra Pradesh]]
* [[Bihar]]
* [[Jharkhand]]
* [[Karnataka]]
* [[Kerala]]
* [[Odisha]]
* [[Tamil Nadu]]
* [[Telangana]]
* [[Uttar Pradesh]]
* [[West-Bengalen]]
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
== Skiednis ==
De moderne minske kaam net letter as 55.000 jier lyn fanút Afrika op it Yndiaaske subkontinent oan. Harren lange oanwêzigens, foaral yn isolemint as jagers-samlers, hat de regio tige ferskaat makke. Likernôch 9000 jier lyn ûntstie der op it subkontinent oan e westlike rânen fan it streamgebiet fan 'e Indus fêste bewenning. Stadichoan ûntwikkele dy bewenning ta de Yndusbesaving fan it tredde milennium f.Kr. Tsjin 1200 f.Kr. wie in argayske foarm fan it [[Sanskryt]], in Yndo-Europeeske taal, út it noardwesten wei Yndia ynstrûpt. De hymnen dêrfan leine de earste foarmen fan it [[hindoeïsme]] yn Yndia fêst. De al besteande [[Dravidyske talen]] fan Yndia waarden út de noardlike regio's ferkrongen. Tsjin 400 f.Kr. wie it [[kastesysteem]] yn it hindoeïsme ûntstien en kamen it [[boedisme]] en [[jaïnisme]] op, dy't sosjale klassen los fan erflikheid beskôgen. Iere politike konsolidaasjes lieden ta de opgong fan los organisearre riken fan 'e Maurya en de Gupta. Yn dy tiid bloeide de kreativiteit yn keunst, arsjitektuer en literatuer, mar de status fan de frou naam ôf en it [[paria]]konsept waard in ûnderdiel fan it leauwen. Yn Súd-Yndia eksportearre de Middelkeninkriken Dravidyske skriften en religieuze kultueren nei de keninkriken fan Súdeast-Aazje.

Yn it earste milennium fêstigen de [[islam]], it [[kristendom]], it [[joadedom]] en it [[soroästrisme]] har oan 'e súdlike en westlike kusten fan Yndia. Yn 'e iere ieuwen fan it twadde milennium oerrompelen islamityske legers út Sintraal-Aazje de noardlike flakten fan Yndia. It Sultanaat fan Delhi, dat dêrút ûntstie, luts Noard-Yndia yn 'e kosmopolityske netwurken fan 'e midsiuwske islam. Yn Súd-Yndia soarge it Vijayanagara-ryk foar in langduorjende, gearstalde hindoekultuer. Yn 'e [[Punjab]] ûntstie it [[sikhisme]], dat it ynstitúsjonalisearre leauwe ôfwiisde. It Mogolryk liede twa ieuwen fan ekonomyske groei en relative frede yn en liet in ryk arsjitektoanysk erfgoed nei. 

De stadichoan útwreidzjende macht fan 'e [[Britske Eastyndyske Kompanjy]] feroare Yndia yn in koloniale ekonomy, mar konsolidearre ek de soevereiniteit fan it gebiet. It direkte bestjoer fan 'e Britske kroan begûn yn 1858. De rjochten dy't de Yndiaaske befolking tasein wiene, waarden mar stadichoan jûn, mar technologyske feroarings waarden trochfierd en moderne ideeën oer ûnderwiis en it publike libben krigen foet oan 'e grûn. Der ûntstie in nasjonalistyske beweging yn Yndia, de earste yn it net-Europeeske part fan it Britske Ryk, dy't fan grutte ynfloed wie op oare nasjonalistyske bewegingen. De beweging, dy't nei 1920 ferneamd waard om it geweldleas ferset, waard de wichtichste faktor by it beëinigjen fan it Britske bestjoer. 

Yn 1947 waard it Britsk-Yndyske Ryk ferdield yn twa ûnôfhinklike lannen: Yndia mei in hindoemearderheid en Pakistan mei in moslimmearderheid. In grutskalich ferlies fan libbens en in net earder foarkommende migraasjestream beselskippen dyopdieling.

== Demografy ==
[[Ofbyld:India population density map en.svg|thumb|left|Befolkingstichtens]]
=== Algemien ===
Yndia is it lân fan de wrâld mei de grutste befolking. Yn dit lân foarmje taal, religy en it [[kastensysteem]] in tige wichtige grûn foar it bepale fan ien syn posysje yn de maatskippij. Yn it suden ([[Súd-Yndia]]) wenje fral donkerkleurige [[Dravidjers]] en yn it noarden stamme de minsken ôf fan de ljochter kleurde [[Yndo-Aarjers]] dy't letter, om-ende-by 3500 jier lyn yn Yndia arrivearren. &lt;br /&gt;

Oan it begjin fan de 20e iuw telde Yndia 250 miljoen ynwenners, dat oantal is yn distiid mear as ferfjouwerfâldige. Yn april 2023 hie it lân 142,86 miljoen minsken; dêrmie hie it mear ynwenners as it eardere grutste lân, [[Sina]].


&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Religy ===
[[Ofbyld:GaneshinAurangabad.JPG|thumb|230px|Ganesj yn Aurangabad]]
[[Ofbyld:Straatbewoners Bombay.jpg|thumb|230px|Strjitbewenners fan Bombay]]

Yndia stie oan de widze fan ferskate [[religy]]s, wêrûnder it [[Hindoeïsme]], [[Boedisme]] en it [[Sikhisme]]. Ek de [[Islam]] hat in wichtige ynfloed hân op de Yndiaaske kultuer en Yndia heart, mei [[Yndoneezje]] en Pakistan ta de top trije fan lannen mei it grutste oantal moslims. Offisjeel hat Yndia gjin [[steatsgodstsjinst]] en is dêrtroch in [[sekularisme|sekulier lân]].

Oantal oanhingers fan religys neffens de lêste telling fan 2001&lt;ref name=religiestats&gt;[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Census 1 maart 2001: Religious Composition]/[http://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ Census 1 maart 2001: Data on Religion (fia archive.org)]&lt;/ref&gt;:

{| {{wikitable}}
! Religy !! Oantal  !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Persintaazje&quot;&gt;%&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Top-3 fan de steaten en territoria mei it heechste persintaazje&quot;&gt;Top 3 steaten e.s. (%)&lt;/span&gt;
|- 
| [[Hindoeïsme]] ||align=right| 827.578.868 ||align=right| 80,5% || [[Himachal Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Orissa]]
|-
| [[Islam]] ||align=right| 138.188.240 ||align=right| 13,4% || [[Laccadiven]], [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Assam]]
|-
| [[Kristendom]] ||align=right| 24.080.016 ||align=right| 2,3% || [[Nagaland]], [[Mizoram]], [[Meghalaya]]
|-
| [[Sikhisme]] ||align=right| 19.215.730 ||align=right| 1,9% || [[Pûnjab (Yndia)|Punjab]], [[Chandigarh (unyterritoarium)|Chandigarh]], [[Haryana]]
|-
| [[Boedisme]] ||align=right| 7.955.207 ||align=right| 0,8% || [[Sikkim]], [[Arunachal Pradesh]], [[Mizoram]]
|-
| [[Jaïnisme]] ||align=right| 4.225.053 ||align=right| 0,4% || [[Maharashtra]], [[Delhi (territoarium)|Delhi]], [[Rajasthan]]
|-
| Oare religys ||align=right| 6.639.626 ||align=right| 0,6% || [[Arunachal Pradesh]], [[Jharkhand]], [[Meghalaya]]
|}

Under de oare religys wurde rekkene de oanhingers fan it [[Zoroastrisme]], it [[Bahá'í|Bahá'í-leauwen]] en it [[Joadendom]]. Nei skatting wenje der om-ende-by 5.000 joaden yn Yndia, de measten yn en om [[Bombay (stêd)|Bombay]].

=== Taal ===
Yn Yndia wurde lokaal in protte ferskate talen sprutsen. De wichtichste taal is it [[Hindy]] dat krektas it âlde [[Sanskryt]] skreaun wurdt yn it [[Devanagary]]-skrift. It Hindy is de earste offisjele taal, dy't troch de federale oerheid brûkt wurdt. It [[Ingelsk]] wurdt troch de federale oerheid brûkt om mei steaten dêr't it Hindy net de offisjele taal is te kommunisearjen en is populêr yn it sakelibben, yn regearingssaken en yn net-Hindy sprekkende steaten. Utsein Hindy, hat Yndia noch 21 oare offisjele talen. Lang om let hat Yndia noch 392 oare libjende talen. 

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:India}}
[[Kategory:Yndia| ]]
[[Kategory:Lân yn Aazje]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1947]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>og7k07yz1xefj5o1z4ih4t0kco4hqo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224417</id>
      <parentid>1224416</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1224417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12332" sha1="hc05jlntj76klvzkmc7sx0vjolly4a6" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks lân
| namme1 = &lt;small&gt;Republyk Yndia
| namme2 = भारत गणराज्य&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Bhārat Gaṇarājya&lt;br /&gt;Republic of India&lt;/small&gt;
| namme3 =
| namme_Frysk_koart = Yndia
| flagge = Flag of India.svg
| wapen = Emblem of India.svg
| motto = Satyameva Jayate
| motto_oersetting = (''Allinne de wierheid oerwint'')
| folksliet = [[Jana Gana Mana]]
| folksliet_muzyk = Jana Gana Mana instrumental.ogg
| folksliet_keninklik =
| folksliet_keninklik_muzyk =
| lizzing = India (orthographic projection).svg
| haadstêd = [[New Delhi]]
| offisjele_taal1 = [[Hindy]]
| offisjele_taal2 = [[Ingelsk]]
| steatsfoarm = [[Federale republyk]]
| presidint = [[Droupadi Murmu]]
| steatshaad =
| regearlieder = [[Narendra Modi]]
| ûnôfhinklikheid = [[15 augustus]] [[1947]] &lt;small&gt;(fan it [[Feriene Keninkryk]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[26 jannewaris]] [[1950]] &lt;small&gt;(republyk wurden)&lt;/small&gt;
| oerflak = 3.287.263 km²
| dêrfan lân = 2.973.193 km²
| dêrfan wetter = 314.070 km²
| ynwennertal = 1.210.193.422 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;1.470.000.000 &lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldometers.info/world-population/india-population/#google_vignette WorldoMeter, oproppen 5 april 2026; sûnt 2011 is der gjin offisjele folkstelling publisearre. De folkstelling fan 2021 is fanwegen de COVID-epidemy útsteld. It neamde sifer is in rûzing foar healwei 2026 fan 'e WordoMeter, dy't basearre is op algoritmes fan 'e Feriene Naasjes, mar dan trochrekkenre nei de dei fan hjoed.]&lt;/ref&gt;
| ynwennertal_datum =
| befolkingstichtens = 481 ynw./km²
| munt = [[Yndiaaske rûpy]] (INR)
| tiidsône = [[UTC]] +5:30
| ferskil_UTC = +5:30
| simmertiid = gjin
| simmertiid_ferskil_UTC =
| nasjonale_feestdei1 = [[26 jannewaris]] &lt;small&gt;(Dei fan de Republyk)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei2 = [[15 augustus]] &lt;small&gt;(Unôfhinklikheidsdei)&lt;/small&gt;
| nasjonale_feestdei3 = [[2 oktober]] &lt;small&gt;(Gandhi Jayanti)&lt;/small&gt;
| ynternet = .in
| telefoan = +91
| ISO_3166 = IN, IND, 356
| noat1 = Njonken Hindy en Ingelsk erkent de grûnwet noch 22 oare regionale talen.
| noat2 = Yndia hat sûnt 2023 Sina ynhelle as it lân mei de measte ynwenners op 'e wrâld.
| noat3 =
| noat4 =
| noat5 =
| noat6 =
| noat7 =
| noat8 =
}}
'''Yndia''' is in lân yn [[Aazje|Súd-Aazje]], oan de [[Yndyske Oseaan]]. De haadstêd is [[New Delhi]] en de [[presidint]] fan de republyk is sûnt [[2022]] Droupadi Murmu.

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Yndia wurdt begrinzge troch:
* [[Sina]], [[Nepal]] en [[Bûtan]] yn it noarden;
* [[Birma]], [[Banglades]] en de [[Baai fan Bengalen]] yn it easten;
* [[Sry Lanka]] yn it súdeasten;
* de [[Yndyske Oseaan]] en de [[Maldiven]] yn it súdwesten;
* de [[Arabyske See]] yn it westen;
* [[Pakistan]] yn it noardwesten.

=== Lânskippen ===
[[Ofbyld:Kangchenjunga.JPG|left|thumb|De berch Kanchenjunga.]]
Yndia is in grut [[skiereilân]]. Lânskiplik kin it yn trije parten opdield wurde:

It noarden fan it lân leit yn de [[Himalaya]]berchrige en syn útrinners [[Pamir]] en [[Karakoram]] en is dêrtroch tige bercheftich. De [[Kanchenjunga]] mei 8.598 meter is it heechste punt.

Fierder nei it suden lizze de grutte flakten. Hjir rinne ek de grutte rivieren, de [[Ganges]] en de [[Brahmaputra]], dy't útkomme yn de noardein fan de Baai fan Bengalen. Troch dizze rivieren is it gebiet tige fruchtber.

Yn it westen leit de [[Thar]]woastyn en yn it suden leit in grut plato, it ''[[Dekan]]''. Dat plato leit tusken de [[Baai fan Bingalen]] en de [[Arabyske See]]. Oan beide kanten wurdt it plato begrinzge troch berchrigen, de westlike en eastlike Ghats.

It klimaat is subtropysk oant tropysk.

== Bestjoer ==
Yndia is in federale republyk, ferdield yn 28 dielsteaten en 8 uny-territoaria. Dit systeem is fêstlein yn 'e grûnwet fan 1950. De ferdieling is troch de jierren hinne faak feroare, foaral yn 1956, doe't de steaten op basis fan taalgrinzen op 'e nij yndield waarden.

=== Dielsteaten ===
In dielsteat yn Yndia hat in grutte mjitte fan selsbestjoer. Eltse dielsteat hat in eigen keazen parlemint en in eigen regear, laat troch in ''Chief Minister'' (haadminister). De presidint fan Yndia stelt foar eltse steat in gûverneur oan as formeel haad, al is dy rol benammen seremonieel. De steaten binne sels ferantwurdlik foar saken lykas plysje, ûnderwiis, lânbou en folkssûnens. De grutte fan 'e steaten ferskilt: de steat [[Uttar Pradesh]] hat mear as 200 miljoen ynwenners, wylst [[Goa]] lytser is as de provinsje Fryslân.

&lt;div style=&quot;display: block; overflow: hidden; margin-top: 1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;float: left; margin-right: 20px; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;
[[Ofbyld:India-map-en.svg|thumb|left|300px|Kaart fan de dielsteaten]]
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0; min-width: 300px;&quot;
|+ '''Dielsteaten fan Yndia'''
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: left;&quot;
! Noard &amp; Noardeast !! West &amp; Sintraal !! East &amp; Súd
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Arunachal Pradesh]]
* [[Assam]]
* [[Haryana]]
* [[Himachal Pradesh]]
* [[Manipur]]
* [[Meghalaya]]
* [[Mizoram]]
* [[Nagaland]]
* [[Punjab (Yndia)|Punjab]]
* [[Sikkim]]
* [[Tripura]]
* [[Uttarakhand]]
|
* [[Goa]]
* [[Gujarat]]
* [[Maharashtra]]
* [[Madhya Pradesh]]
* [[Chhattisgarh]]
* [[Rajasthan]]
|
* [[Andhra Pradesh]]
* [[Bihar]]
* [[Jharkhand]]
* [[Karnataka]]
* [[Kerala]]
* [[Odisha]]
* [[Tamil Nadu]]
* [[Telangana]]
* [[Uttar Pradesh]]
* [[West-Bengalen]]
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
== Skiednis ==
De moderne minske kaam net letter as 55.000 jier lyn fanút Afrika op it Yndiaaske subkontinent oan. Harren lange oanwêzigens, foaral yn isolemint as jagers-samlers, hat de regio tige ferskaat makke. Likernôch 9000 jier lyn ûntstie der op it subkontinent oan 'e westlike rânen fan it streamgebiet fan 'e Indus fêste bewenning. Stadichoan ûntwikkele dy bewenning ta de Yndusbesaving fan it tredde milennium f.Kr. Tsjin 1200 f.Kr. wie in [[Argaïsme|argayske]] foarm fan it [[Sanskryt]], in [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Europeeske taal]], út it noardwesten wei Yndia ynstrûpt. De hymnen dêrfan leine de earste foarmen fan it [[hindoeïsme]] yn Yndia fêst. De al besteande [[Dravidyske talen]] fan Yndia waarden út de noardlike regio's ferkrongen. Tsjin 400 f.Kr. wie it [[kastesysteem]] yn it [[hindoeïsme]] ûntstien en kamen it [[boedisme]] en [[jaïnisme]] op, dy't sosjale klassen los fan erflikheid beskôgen. Iere politike konsolidaasjes lieden ta de opgong fan los organisearre riken fan 'e Maurya en de Gupta. Yn dy tiid bloeide de kreativiteit yn keunst, arsjitektuer en literatuer, mar de status fan 'e frou naam ôf en it [[paria]]konsept waard in ûnderdiel fan it leauwen. Yn Súd-Yndia eksportearre de Middelkeninkriken Dravidyske skriften en religieuze kultueren nei de keninkriken fan [[Súdeast-Aazje]].

Yn it earste milennium fêstigen it [[joadedom]],  it [[kristendom]], de [[islam]] en it [[soroästrisme]] har oan 'e súdlike en westlike kusten fan Yndia. Yn 'e iere iuwen fan it twadde milennium oerrompelen islamityske legers út Sintraal-Aazje de noardlike flakten fan Yndia. It [[Sultanaat fan Delhi]] dat dêrút ûntstie, luts Noard-Yndia yn 'e kosmopolityske netwurken fan 'e midsiuwske islam. Yn Súd-Yndia soarge it [[Vijayanagara-ryk]] foar in langduorjende, gearstalde hindoekultuer. Yn 'e [[Punjab]] ûntstie it [[sikhisme]], dat it ynstitúsjonalisearre leauwe ôfwiisde. It [[Mogolryk]] liede twa iuwen fan ekonomyske groei en relative frede yn en liet in ryk arsjitektoanysk erfgoed nei. 

De stadichoan útwreidzjende macht fan 'e [[Britske Eastyndyske Kompanjy]] feroare Yndia yn in koloniale ekonomy, mar konsolidearre ek de soevereiniteit fan it gebiet. It direkte bestjoer fan 'e Britske kroan begûn yn 1858. De rjochten dy't de Yndiaaske befolking tasein wiene, waarden mar stadichoan jûn, mar technologyske feroarings waarden trochfierd en moderne ideeën oer ûnderwiis en it publike libben krigen foet oan 'e grûn. 

Der ûntstie in nasjonalistyske beweging yn Yndia, de earste yn it net-Europeeske part fan it Britske Ryk, dy't fan grutte ynfloed wie op oare nasjonalistyske bewegingen. De beweging, dy't nei 1920 ferneamd waard om it geweldleas ferset, waard de wichtichste faktor by it beëinigjen fan it Britske bestjoer. Yn 1947 waard it Britsk-Yndyske Ryk ferdield yn twa ûnôfhinklike lannen: Yndia mei in hindoemearderheid en Pakistan mei in moslimmearderheid. In grutskalich ferlies fan libbens en in net earder foarkommende migraasjestream beselskippen dy opdieling.

== Demografy ==
[[Ofbyld:India population density map en.svg|thumb|left|Befolkingstichtens]]
=== Algemien ===
Yndia is it lân fan de wrâld mei de grutste befolking. Yn dit lân foarmje taal, religy en it [[kastensysteem]] in tige wichtige grûn foar it bepale fan ien syn posysje yn de maatskippij. Yn it suden ([[Súd-Yndia]]) wenje fral donkerkleurige [[Dravidjers]] en yn it noarden stamme de minsken ôf fan de ljochter kleurde [[Yndo-Aarjers]] dy't letter, om-ende-by 3500 jier lyn yn Yndia arrivearren. &lt;br /&gt;

Oan it begjin fan de 20e iuw telde Yndia 250 miljoen ynwenners, dat oantal is yn distiid mear as ferfjouwerfâldige. Yn april 2023 hie it lân 142,86 miljoen minsken; dêrmie hie it mear ynwenners as it eardere grutste lân, [[Sina]].

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Religy ===
[[Ofbyld:GaneshinAurangabad.JPG|thumb|230px|Ganesj yn Aurangabad]]
[[Ofbyld:Straatbewoners Bombay.jpg|thumb|230px|Strjitbewenners fan Bombay]]

Yndia stie oan de widze fan ferskate [[religy]]s, wêrûnder it [[Hindoeïsme]], [[Boedisme]] en it [[Sikhisme]]. Ek de [[Islam]] hat in wichtige ynfloed hân op de Yndiaaske kultuer en Yndia heart, mei [[Yndoneezje]] en Pakistan ta de top trije fan lannen mei it grutste oantal moslims. Offisjeel hat Yndia gjin [[steatsgodstsjinst]] en is dêrtroch in [[sekularisme|sekulier lân]].

Oantal oanhingers fan religys neffens de lêste telling fan 2001&lt;ref name=religiestats&gt;[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Census 1 maart 2001: Religious Composition]/[http://web.archive.org/web/20051201025837/http://www.censusindia.net/religiondata/ Census 1 maart 2001: Data on Religion (fia archive.org)]&lt;/ref&gt;:

{| {{wikitable}}
! Religy !! Oantal  !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Persintaazje&quot;&gt;%&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;Top-3 fan de steaten en territoria mei it heechste persintaazje&quot;&gt;Top 3 steaten e.s. (%)&lt;/span&gt;
|- 
| [[Hindoeïsme]] ||align=right| 827.578.868 ||align=right| 80,5% || [[Himachal Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Orissa]]
|-
| [[Islam]] ||align=right| 138.188.240 ||align=right| 13,4% || [[Laccadiven]], [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Assam]]
|-
| [[Kristendom]] ||align=right| 24.080.016 ||align=right| 2,3% || [[Nagaland]], [[Mizoram]], [[Meghalaya]]
|-
| [[Sikhisme]] ||align=right| 19.215.730 ||align=right| 1,9% || [[Pûnjab (Yndia)|Punjab]], [[Chandigarh (unyterritoarium)|Chandigarh]], [[Haryana]]
|-
| [[Boedisme]] ||align=right| 7.955.207 ||align=right| 0,8% || [[Sikkim]], [[Arunachal Pradesh]], [[Mizoram]]
|-
| [[Jaïnisme]] ||align=right| 4.225.053 ||align=right| 0,4% || [[Maharashtra]], [[Delhi (territoarium)|Delhi]], [[Rajasthan]]
|-
| Oare religys ||align=right| 6.639.626 ||align=right| 0,6% || [[Arunachal Pradesh]], [[Jharkhand]], [[Meghalaya]]
|}

Under de oare religys wurde rekkene de oanhingers fan it [[Zoroastrisme]], it [[Bahá'í|Bahá'í-leauwen]] en it [[Joadendom]]. Nei skatting wenje der om-ende-by 5.000 joaden yn Yndia, de measten yn en om [[Bombay (stêd)|Bombay]].

=== Taal ===
Yn Yndia wurde lokaal in protte ferskate talen sprutsen. De wichtichste taal is it [[Hindy]] dat krektas it âlde [[Sanskryt]] skreaun wurdt yn it [[Devanagary]]-skrift. It Hindy is de earste offisjele taal, dy't troch de federale oerheid brûkt wurdt. It [[Ingelsk]] wurdt troch de federale oerheid brûkt om mei steaten dêr't it Hindy net de offisjele taal is te kommunisearjen en is populêr yn it sakelibben, yn regearingssaken en yn net-Hindy sprekkende steaten. Utsein Hindy, hat Yndia noch 21 oare offisjele talen. Lang om let hat Yndia noch 392 oare libjende talen. 

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:India}}
[[Kategory:Yndia| ]]
[[Kategory:Lân yn Aazje]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1947]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>hc05jlntj76klvzkmc7sx0vjolly4a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grins (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4307</id>
    <revision>
      <id>1224349</id>
      <parentid>1218998</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Partnerstêden */</comment>
      <origin>1224349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34836" sha1="1xr3bpmy0zr518k8zrc4btji6h5h7t7" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Grins
| ôfbylding                   = GroningenCity Montage.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag_Groningen_city.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Groningen_stad_wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = 202.900 &lt;small&gt;(01-01-2021)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 83.69 km²
| befolkingstichtens          = 2.324 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 6,5 m boppe seenivo &lt;ref&gt;[http://www.allesopeenrij.nl/index.html?page=http://www.allesopeenrij.nl/lijsten/verkeer_en_ruimte/nap_gemeenten.html Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten] fan allesopeenrij.nl&lt;/ref&gt;
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag_Groningen_city.svg|20px|border]] [[Grins (gemeente)|Grins]]
| boargemaster                = [[Roelien Kamminga]] ([[VVD]])
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = Aldste oerlevering namme út 1040: ''villa Cruoninga''
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|46}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|355}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|360}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|361}} {{Piktogram dyk Nederlân Ringwei|Grins}}&lt;br&gt;[[Steatsline B]],&lt;br&gt;[[Steatsline C]],&lt;br&gt;[[Spoar fan Grins nei Delfsyl]]
| postkoade                   = 9700-9749
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_0_N_6_34_0_E_type:city(746000)_region:AU-VIC|&lt;small&gt;53° 13′ NB, 6° 34′ EL&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://portal.groningen.nl/ portal.groningen.nl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Grinslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Groningen-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan d estêd Grins (2014)
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
{{Oar|de haadstêd fan Grinslân|Grins}}
'''Grins''' ([[Grinzersk]]: ''Grunnen'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Groningen'') is de [[haadstêd]] fan de provinsje [[Grinslân]] en ek it haadplak fan de gemeente [[Grins (gemeente)|Grins]]. De stêd is fierwei de grutste stêd fan it noarden fan [[Nederlân]] mei sa'n 202.810 ynwenners (2018). Grins is mei de [[Ryksuniversiteit Grins]] (''RUG'') en de [[Hânzehegeskoalle Grins]] foaral ek in studintestêd. Mei alle oare hbû ynstellings derby rekkene hat Grins sa'n 50.000 studinten. Sa likernôch 35.000 dêrfan wenje ek yn de gemeente Grins.&lt;ref&gt;[http://www.os-groningen.nl/images/stories/rapport/Statistisch_Jaarboek_2010.pdf Statistysk Jierboek gemeente Grins 2010], tabel 8.7.1 (sûnt skoaljier 2009-10) en tabel 8.7.2 (sûnt 2008)&lt;/ref&gt; De stêd stiet bekend om syn 97 m hege [[Martinitoer]], troch de Grinzers ek wol ''d'Olle grieze'' (âlde grize) neamd.

== Geografy ==
De stêd leit op de noardein fan de [[Hûnsrich]]. Westlik en eastlik dêrfan leinen eartiids [[fean]]gebieten dy't in stik leger yn it gea leinen. Noardlik fan de stêd leit it [[klaai]]gebiet fan de [[Ommelannen]]. De Hûnsrich wie fanâlds de lânrûte nei it suden ta. Troch de Hunze en de Drintske Aa hie de stêd in wetterferbining mei de [[Lauwerssee]]. Dielen fan de Hunze en de Drintske Aa binne kanalisearre, de kanalisearre wetterferbining krige de namme Reiddjip. Troch de sintrumfunksje dêr't de stêd yn de rin fan iuwen oan wurke hat binne ferskate nije wetterferbinings oanlein troch de Ommelannen hinne.

=== Stedsyndieling ===
Foar de stêd en de gemeente Grins binne ferskate stedsyndieling.
*De gemeente Grins is yndield yn fiif stedsdielen: ''Binnenstad'', ''Oude wijken'','' Noordwest/Hoogkerk'', ''Noorddijk'' en ''Zuid''.
*De yndieling fan it CBS hat 10 wiken: ''Binnenstad, Schilders- en Zeeheldenwijk, Oranjewijk, Korrewegwijk, Oosterparkwijk, Oosterpoortwijk, Herewegwijk en Helpman, Stadsparkwijk, Hoogkerk, Noorddijk''.

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Stadsdelen groningen.jpg|Fiif stedsdielen fan Grins
Ofbyld:Map NL Groningen 10Wijken.png|Tsien stedsdielen fan Grins (CBS-yndieling)
&lt;/gallery&gt;

De wenwiken kinne ferdield wurde yn ferskate buerten. It CBS en de stêd Grins brûke dêrfoar yndielingen dy't foar in lyts part oerienkomme.

=== Klimaat ===
Grins hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in midsmjittige seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren ornaris heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Grins yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 9 septimber 2012.&lt;/ref&gt;

De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 21&amp;nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 4&amp;nbsp;°C. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 812 mm yn 't jier. De measte rein falt yn 'e hjerst, yn de iere maitiid falt it minste reinwetter. Der binne dagen mei in soad reinwetter, mar it measte falt del as storein of lichte rein. It tal sinne-oeren yn Grins is 1.415 yn 't jier. &lt;ref&gt;[http://www.ekelectronics.nl/index.php?msgid=11 Sinnekaart Nederlân]&lt;/ref&gt;

De klimaatgegevens hjirûnder binne fan it automatyske KNMI-waarstasjon yn Eelde. Oare automatyske waarstasjons fan de KNMI yn de provinsje Grinslân stean by [[Lauwerseach]] en [[Nieuw-Beerta]].&lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/actueel/ Aktueel oersjoch fan automatyske waarstasjons Nederlân]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Yn 't jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Heechste temp. ea metten °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 15,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 22,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 27,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 31,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 33,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 33,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 34,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 30,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 24,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 15,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''34,7'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. trochsneed temp. °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 13,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 19,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 22,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 22,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 13,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''13,4'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Min. trochsneed temp. °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | -0,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | -0,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 1,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 3,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 6,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 9,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 11,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 11,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 9,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 6,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 2,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 0,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''5,2'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Leechste temp. ea metten °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -22
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -16,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -13,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -6,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -6,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -13,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -15,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''-22'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Reinfal yn mm
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 74,2
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 64,3
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 42,1
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 58,0
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 71,2
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 79,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 70,9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 78,3
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 74,0
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 75,0
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 73,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''812,1'''&lt;/center&gt;
|-
|}
&lt;center&gt;&lt;small&gt;Boarne: Waarstasjon Eelde 1981 - 2000&lt;ref&gt;[http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_280.pdf Sifers fan it waarstasjon Eelde 1981 - 2000]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Groeninga - Groningen (Atlas van Loon).jpg|thumb|left|Histoaryske stedskaart fan Grins (1649).]]
Grins is ûntstien op de noardlikste útrinner fan de [[Hûnsrich]]. It doarp waard in belangryk hannelsplak en yn de 13e iuw waard der in wâl om it plak lein en waard it lid fan de [[Hânze]]. Yn [[1361]] wurdt yn de stêd in gearkomste fan de [[Upstalbeam]] holden. It is de iennichste gearkomste fan de Upstalbeam dy't yn de stêd holden waard. Neffens alle wierskyn wie de gearkomste fan 1361 ek de lêste gearkomste fan it bûn.

Yn de Fryske gebieten tusken Fly en Wezer waard yn de fjirtjinde iuw de partijstriid tusken de [[Skieringers en Fetkeapers]] fochten. Yn East-Fryslân spile tagelyk noch in oare striid tusken ferskillende Fryske haadlingen dy't fochten om de macht op it East-Fryske skiereilân. De striid yn East-Fryslân waard wûn troch de [[Cirksena]]'s. De stêd Grins hie in eigen stedsleger dat yn de Ommelannen ynset wurde koe, en hie dêrtroch aardich wat ynfloed by lokale konflikten. Ien fan dy konflikten, de [[Grutte Fryske Oarloch]], einige mei de [[Frede fan Grins]] yn 1422. De stêd Grins spile in sintrale rol by it ferdrach dat troch fjouwerennjoggentich [[haadling]]en ûndertekene waard. Ien fan de wichtichste punten fan it ferdrach wie de Fryske frijheid dy't jilde bliuwe moatte soe yn alle Fryske lannen, sadat se frij bliuwe soenen fan bûtenlânske machten.
[[Ofbyld:De stedenmaagd van Groningen.jpg|thumb|De Stêdefaam fan Grins (om 1800 hinne).]]
Yn de hjoeddeistige provinsje waard it [[Oldambt (gemeente)|Oldambt]] yn dy tiid ôfhinklik makke fan de stêd. Mei it [[Westerkertier]], [[Hunzegoa]] en [[Fivelingoa]] waarden ferdraggen opsteld sadat de ynfloed fan de stêd fernijd of fersterke wurde koe. Oer de [[Lauwers]] hinne makke de stêd ek ferdraggen. Yn it [[Eastergoa]] waard de stêd Grins sjoen as in stabilisator. Ljouwert koe it lykfine mei in Grinzer garnizoen. De stêd komt op syn hichtepunt yn 1492 en hat ynfloed yn suver alle Fryske lannen tusken Fly en Iems, allinnich yn [[Westergoa]] wegeret [[Frjentsjer]] him ûnder de macht fan Grins del te jaan. Yn dizze tiid waarden de bouplannen foar in twadde [[Martinytoer]] reemakke en útfierd. Yn it [[Hillige Roomske Ryk]] krige de stêd net de juridyske status fan ''frije stêd'', mar brûkte wol de symbolyk dy't oare frije stêden wol hienen lykas de dûbelkoppige aadler.

Oan 'e ein fan de 15e iuw waard de macht fan Grins yn de Fryske lannen minder. De keizer fan it Hillige Roomske Ryk hie Grins it potestaatskip oer Fryslân oanbean, mar Grins wegere it oanbod omdat de jierlikse fergoeding dy't de keizer frege te djoer wie. [[Albrecht fan Saksen]] akseptearre it oanbod fan de keizer. It potestaatskip omfieme rûchwei alle Fryske lannen tusken Fly en de [[Iems]]. De stêd moast him úteinlik deljaan ûnder de macht [[George fan Saksen]], de soan fan Albrecht fan Saksen. Grins keas doe de kant fan [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân en makke him ta beskermhear fan de stêd. Nei it [[Saksyske Skeel]] krige [[Karel fan Gelre]] de sizzenskip oer de Fryske lannen mei de stêd Grins. Mei de hearskappij fan Karel V waarden de stêd en de Ommelannen opnommen yn de Bourgondyske Kreits.

De stêd mei it útbrekken fan de [[Tachtichjierrige oarloch]] foar de Spanjerts, mar slute him yn [[1594]] mei de [[reduksje fan Grins]] oan by de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]]. As ûnderdiel fan de Republyk koe de stêd de dominante faktor bliuwe yn it gewest ''Stad en Lande'', dat oan de [[Frânske tiid]] ta winliken in selsstannige bestjoerlike ienheid bliuwe soe.

Yn [[1614]] krige Grins syn [[Universiteit Grins|universiteit]]. Letter yn de [[17e iuw]] waard in nije omwâling oanlein, ûntwurpen troch festingbouwer [[Menno van Coehoorn]]. Yn it rampjier [[1672]] waard Grins in skoft belegere troch de biskop fan [[Münster]], [[Bernard von Galen]]. Alle jierren op [[28 augustus]] fiert de stêd de oerwinning op ''Bommen Bearend''. Yn [[1772]] waard der in frijmitselderslôzje yn Grins stifte, [[L' Union Provinciale]] neamd. By syn stifting hat de Lôzje as stribjen om de dan hearskjende sosjale en ekonomyske omstannichheden yn it positive te beynfloedzjen. Yn de tiid fan oprjochting wie der ommers frijwat skeel tusken Stêd en Ommelân. Dêrom ek de betsjutting fan de namme fan de Lôzje: &quot;Provinciale Eenheid&quot;. Tsjintwurdich hat Grins 5 Frijmitselderslôzjes.
[[Ofbyld:Dans om de Vrijheidsboom (in Groningen), Johann Ludwig Hauck 1795.jpg|thumb|left|Dûns om de Frijheidsbeam, Grins 1795.]]
De bysûnder posysje fan de stêd yn de Ommelannen einige yn de Frânske tiid. De Frânsen sluten suver alle [[universiteit]]en yn [[Nederlân]], allinnich de universiteit fan Grins en [[Leiden]] mochten iepen bliuwe. Nei de Frânske tiid moast de stêd syn plak wer fine yn in nije machtskonstellaasje. Formeel hie de stêd syn besittingen ferlern yn de Ommelannen, mar benammen de Feankoloanjes soenen noch aardich wat opsmite foar de stedsfinansiën. It Stedskanaal waard útwreide nei [[Ter Apel]] ta. Nei [[Delfsyl]] ta waard de ferbining ferbettere troch de oanlis fan de it [[Iemskanaal]], wylst it Hoornsediep útboud waard ta it Noard-Willemskanaal.

De útlis fan de 17e iuw hie twa iuwen lang fertuten dien foar de befolkingsgroei fan de stêd, mar yn de 19e iuw kaam de stêd dêrmei yn 'e knipe. Utwreiding bûten de omwâlingen wie net mooglik om it militêre belang dat de stêd as fêsting hie. Nei de Frânsk-Dútske Kriich fan 1870-1871 waard dúdlik dat fêstingen as Grins út militêr eachpunt wei gjin betsjutting mear hawwe koenen. De fêstingswet yn 1874 makke dêrom in ein oan de Fêsting Grins, op de âlde wâlen ûntstie it Noarderplantsoen en it [[Akademysk Sikehûs fan Grins|Akademysk Sikehûs]] waard dêrop boud. Bûten de omwâlingen ûntstienen nije stedsdielen, earst by de ''Hereweg'' del, letter ek by de ''Oosterpoort'' en oan de noardkant.

Yn de tweintichste iuw wreidet de stêd him hieltyd fierder út. Yn jannewaris 1915 wurdt it doarp Helpman fan de gemeente Haren anneksearre troch de stêd Grins.&lt;ref&gt;[http://www.groningerarchiefnet.nl/index.php?view=article&amp;id=128&amp;option=com_content groningerarchiefnet.nl] skiednis Haren&lt;/ref&gt; Yn 1969 wurde de gemeenten Heechtsjerk (Hoogkerk) en Noarddyk (Noorddijk) by Grins foege.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] rekken sa'n 3300 ynwenners dea, wêrfan't 2800 Joaden wiene.&lt;ref&gt;http://www.grunn.nl/historie/uitgebreid/?action=view&amp;pid=9&lt;/ref&gt; Foar de kriich hie de stêd in Joadske mienskip fan sa likernôch 3000 minsken.&lt;ref&gt;http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/groningen/groningen&lt;/ref&gt; Op de Grutte Merk siet yn it [[Scholtenhûs]] in ôfdieling fan de [[Sicherheitsdienst|SD]], dy't syn fûle terreur oer de stêd jilde liet. De [[Slach om Grins]] waard fochten fan 13 oant en mei 16 april 1945. De Dútsers sa'n 7000-7500 soldaten fan de Wehrmacht en de [[SS]] ynset. Oan de alliearde kant waard de 2e Kanadeeske ynfanterydifyzje ynset.
[[File:Groningen Grote Markt 1945.jpg|thumb|De Grutte Merk nei de fjochterij yn 1945]]
Yn de jierren nei 1950 waard de stêd flink útwreide. Nei it sljochtsjen fan de omwâlingen wie de stêd hast likegrut as yn de 17e iuw. De stedsútwreidingen om it jier 1900 hinne, lykas de anneksaasje fan Helpman yn 1915, wienen frij beskieden en makken de stêd noch net folle grutter. Yn de fyftiger en sechtiger jierren fan de tweintichste iuw waard foaral oan de súdkant fan de stêd boud. Yn dy tiid ferrize stedsdielen lykas ''Corpus den Hoorn'' en ''De Wijert''. Yn de jierren santich en tachtich waard de stêd fierder útboud oan de noard- en eastside, mei sawol yndustry as wenningbou.

== Befolking ==
Grins heart mei sa likernôch 203.000 ynwenners by de tsien grutste gemeenten fan Nederlân. De gearstalling fan de befolking ferskilt wat de leeftyd oanbelanget fan oare gemeenten yn Nederlân omdat de leeftydskategory 20-25 yn Grins folle grutter is. Yn de stêd Grins falt 15,9 persint fan de folsleine befolking yn dy kategory. Allinnich  [[Delft]], [[Nijmegen]], [[Utert (stêd)|Utert]] en [[Wageningen]] hawwe mear as 10 persint fan de ynwenners yn dy kategory, mar alle fjouwer komme net boppe de 11,5 persint út.&lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=70072NED&amp;D1=0,16,109-110&amp;D2=0,101-104,107-108,110-111,113-116,118,121,123,125-127,130-133,135-137,140-141,143-144,146-147,149-150,153,156-160,166,168-176,178,180-185,188,190-194,196,198-199,201,204-205,207-212,214,216-219,221,223-225,227-228,230,235,238,240-241,243-244,246-247,249-250,252,254,260-262,264-266,269-271,273-277,279,281,283-284,286-287,289,292,296-297,299-302,304,306-308,310,313,317-319,322-327,329,332-337,340,344-347,349,351,354-355,357-361,363,365-366,368-369,371-373,376,382-384,386-387,390-391,396,398-402,404,407-414,416-419,421,423-426,428-432,439,441-448,450-452,456,459-462,464-465,468,471-472,474-484,488-490,493-497,499-500,502-503,505-506,508,510-512,514,516-519,521-523,526-528,531-535,537-540,544-547,549-551,553-554,557-561,563,565,567,569-570,573-577,579-582,585-586,589-590,592-593,596-597,601-604,610-617,620,622-627,629-630,632-634,636,638-642,646,648-650,653-654,656,661-662,664-666,668-675,677-682,685,687-693,695-696,698,700-701,704,706-708,711-712,716-720,724,726,728-729,731-733,738-739,741-748,751,753-755,758-759,761-764,766-774,776,778,780-783,786-788,791-792&amp;D3=l&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2&amp;VW=T CBS,2009]&lt;/ref&gt;

Dêrneist is it tal minsken dat de stêd alle jierren ferlit of ynkomt folle grutter as yn oare stêden fan likense grutte. Yn 2008 fêstigen goed 15.000 har yn de gemeente, wylst goed 14.000 fuortgongen. [[Tilburch]] hie yn dat jier krapoan 10.000 minsken dy't har yn 'e stêd fêstigen, wylst der goed 9.000 fuortgongen. It tal minsken dat him yn de stêd fêstiget hat yn pyk yn de moannen augustus en septimber.&lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/default.aspx?DM=SLNL&amp;PA=37230NED&amp;D1=3%2c6&amp;D2=262%2c525&amp;D3=78-89%2c91-103&amp;HDR=G2&amp;STB=G1%2cT&amp;VW=T CBS]&lt;/ref&gt; Op 21 oktober 2010 koe Grins de 190.000e ynwenner wolkom hite, op 28 oktober 2014 de 200.000e.

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn it neikommende oersjoch stean de histoaryske ynwennertallen fan Grins:&lt;ref&gt;[http://os-groningen.nl/images/stories/rapport/sjb/thema02_bevolking.pdf Webside ''Onderzoek en Statistiek Groningen'']&lt;/ref&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1795 from:start till:24 text:23.770
 bar:1830 from:start till:30 text:30.260
 bar:1860 from:start till:34 text:33.857
 bar:1890 from:start till:56 text:56.413
 bar:1910 from:start till:75 text:75.341
 bar:1930 from:start till:105 text:105.147
 bar:1945 from:start till:129 text:128.828
 bar:1960 from:start till:146 text:146.301
 bar:1970 from:start till:169 text:168.843
 bar:1980 from:start till:161 text:161.322
 bar:1990 from:start till:168 text:167.872
 bar:2000 from:start till:173 text:173.139
 bar:2010 from:start till:187 text:187.197

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Grins
&lt;/timeline&gt;

=== Religy ===
[[Ofbyld:Nieuwe Kerk.JPG|thumb|Nieuwe Kerk (Nije Tsjerke)]]
Grins is mei Amsterdam, de Zaanstreek en it easten fan de provinsje Grinslân ien de minst tsjerklike gebieten fan Nederlân. Foar safier’t de Grinzers wol tsjerklik binne, is der dochs in dúdlik ferskil mei de direkte omjouwing. 

It is net bekend wa’t it [[kristendom]] as earste yn de stêd predikt hat. Yn de [[Ommelannen]] wie dat [[Liudger]], yn Drinte wie it wierskynlik [[Willehad]]. Of ien fan beide dêrby ek yn de stêd, doe noch in Drintsk doarp, west hat is net bekend. De earste tsjerke, in foarrinner fan de Martinytsjerke, is wol út dy tiid.

Foar de [[reduksje fan Grins]] yn 1594 wie Grins in katolike stêd. Yn 1559 waard de stêd sit fan in biskop en de Martinitsjerke ferheven nei katedraal. Nei de reduksje waard de Nederlânsk Herfoarme tsjerke ek yn Grins de offisjele tsjerke, mar seker net de algemiene tsjerke. In ridlik grut part fan de Stadjers bleau katolyk, wylst ek de mennisten har eigen plak yn de stêd hienen. 

Yn de santjinde iuw keas de tsjerkerie fan de stêd de kant fan de [[kontraremonstranten]] en waard [[Franciscus Gomarus]] beneamd ta heechlearaar oan 'e hegeskoalle. Yn de njoggentjinde iuw wie de universiteit in broedplak foar in beweging dy't de oare kant út gong as de beweging fan de [[Grinzer Godgelearden]] mei mannen as [[Petrus Hofstede de Groot]] en [[Willem Muurling]]. De fûlste reaksje tsjin de Grinzer Godgelearden wie fan [[Hendrik de Cock]] dy't predikant yn [[Ulrum]] wie. Syn krityk wurke as in katalysator foar de ''[[Ofskieding fan 1834]]'', dêr't de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|Grifformearde Tsjerke]] út ûntstean koe. Healwei de tweintichste iuw wie der wer in ôfskieding doe't in keppel Grinzer grifformearden Klaas Schilder folge en har frijmakken fan de Grifformearde Tsjerke. Dêrút ûntstie de [[Grifformearde Tsjerken frijmakke]].

Foar de Twadde Wrâldkriich hie de stêd in brûzjende Joadske mienskip dy’t benammen yn en om de Folkingestraat wenne. De synagoge waard nei de oarloch net mear ûnderholden en drige alhiel ûnder te gean. Nei de keap troch de gemeente waard it gebou restaurearre en wer as synagoge brûkt.

Yn 1956 krigen de Grinzer katoliken wer in eigen biskop mei de oprjochting fan it bisdom Grins. Yn 2006 waard dat bisdom ûnderdiel fan it bisdom Grins-Ljouwert.

Yn [[1772]] waard der in frijmitselderslôzje mei de namme [[L' Union Provinciale]] oprjochte.  It is de op ien nei âldste feriening fan de stêd. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] wienen de lôzjes ferbean. Nei de oarloch ûntstienen neist ''L' Union Provinciale'' ek de lôzjes ''De Drieslag'', ''In Tenebrix Lux'', ''De Bouwketen'' en de ûnderwylst opheven lôzje ''Libra''.&lt;ref&gt;[http://www.vrijmetselarij-groningen.nl/ Webside oer frijmitselders yn Grins]&lt;/ref&gt;

== Ekonomy &amp; fasiliteiten ==
Yn april 2009 hie de stêd 134.207 wurkplakken.&lt;ref&gt;[http://www.os-groningen.nl/images/stories/rapport/Statistisch_Jaarboek_2010.pdf Statistysk Jierboek gemeente Grins 2010], haadstik 5 side 56&lt;/ref&gt; De stêd is in belangryk hannelsplak bleaun en hat dêrneist ek in grutte fiedingsmiddelsyndustry ([[sûker]], [[tabak]], [[kofje]]). Mei twa sûkerfabriken wie Grins de grutste sûkerstêd fan [[Jeropa]]. Yn 2008/09 waard it fabryk fan de ''Suiker Unie'' sletten, it fabryk fan CMS is noch yn bedriuw. Oare ferneamde bedriuwen út Grins binne Hooghoudt (alkoholyske dranken lykas de jenever), útjouwerij Noordhoff en Theodorus Niemeyer (tabakprodukten lykas de Samson-shag). Grutte ynstellingen, troch de steat betelle, binne de ''Gasunie'' en it ''Universitair Medisch Centrum Groningen'' ([[UMCG]]). By it sikehûs UMCG binne sa likernôch 11.000 minsken oan it wurk.&lt;ref&gt;[http://www.umcg.nl/NL/UMCG/overhetumcg/organisatie/feiten_en_cijfers/Pages/feitenCijfers.aspx Feiten en sifers UMCG]&lt;/ref&gt;

=== Ferkear ===
[[Ofbyld:Ring Groningen 2010.png|thumb|Ringwei]]
De grutste sneldiken binne de A7 en de A28. De A7 is in east-west ferbining (Drachten, Ljouwert, Amsterdam), de A28 is in noard-súd ferbining (Zwol, Amersfoart, Utert). De A28 slút yn East-Fryslân oan op de Dútske A31. Op it knooppunt Julianaplein komme de A28 en de A7 byinoar. It Julianaplein is in ûnderdiel fan de ringwei om de stêd hinne. Gruttere plattelânsdiken binne de N46 nei [[Iemshaven]], de N361 nei [[Winsum (Grinslân)|Winsum]], de N360 nei [[Delfsyl]] en de N355 nei [[Súdhoarn]]. Dy N-diken binne allegear mei de fjouwerbaanske ringwei ferbûn. Nei it sintrum ta binne de gebieten om de Grutte Merk en de Fiskmerk hinne autofrij. 

Grins leit oan it spoar fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Lier (stêd)|Lear]],East-Fryslân (east-west ferbining). Nei it suden is Grins oer it spoar ferbûn mei Assen, Meppel en Swol. Nei it noarden ta lizze twa net elektrifisearre spoaren; ien nei Delfsyl en ien nei Roodeschool. Der binne trije treinstasjons; Grins (sintraal stasjon), Grins Europapark en Grins Noard.

Yn Grins komme ferskate grutte wettterwegen byinoar. Ut it westen wei is dat it [[Van Starkenborghkanaal]], fan Delfsyl ôf it [[Iemskanaal]], út it súdwesten it Winschoterdiep, en it Noard-Willemskanal út it suden.

Tsien kilometer súdlik fan de stêd leit 'Groningen Airport Eelde', in fleanfjild mei ferskate Europeeske reisdoelen.

=== Media ===
Grins hat tsjintwurdich noch mar ien regionale krante, it [[Dagblad van het Noorden]]. It ''Dagblad van het Noorden'' is in fuortsetting fan it ''Nieuwsblad van het Noorden'', dat as iennichste oerein bliuwe koe fan de fiif provinsjale kranten dy’t der oait wienen. It deiblêd hat tsjintwurdich syn kantoaren oan de Lübeckweg, it âlde haadkantoar fan it Niuwwsblad oan it Gedempte Zuiderdiep is ferlitten.

De regionale tillefyzje en radio is yn hannen fan de provinsjale stjoerder [[RTV Noord]]. De skiednis fan dy regionale omrop begjint fuort nei de Twadde Wrâldkriich mei de fêstiging fan de [[RON]] yn Grins. Nei de [[RONO]] ûntstiet Radio Noord mei as stjoergebiet Grinslân en Drinte. Nei de stifting fan RTV Drinte stjoert 'Noord' inkeld noch yn Grinslân út. Dêrneist hat de gemeente Grins noch in eigen omrop mei de namme ''Stichting Omroep Organisatie Groningen'' (ôfkoarte ''OOG'').

=== Universiteit ===
De [[Ryksuniversiteit Grins]] hat in ryk akademysk ferline dy't weromgiet nei it stiftingsjier [[1614]]. Nei de [[Universiteit fan Leie]] hat Grins de twadâldste noch besteande universiteit fan Nederlân. De universiteit hie ferskate primeuren: De earste froulike studint ([[Aletta Jacobs]]), de earste Nederlânske astronaut ([[Wubbo Ockels]]), de earste presidint fan de [[Jeropeeske Sintrale Bank|Europeeske Sintrale Bank]] ([[Wim Duisenberg]]), en in [[Nobelpriis foar de Natuerkunde|nobelpriiswinner]] ([[Frits Zernike]]). Op 1 oktober 2011 hie de universiteit 28.200 studinten.

== Ferdivedaasje ==
Grins is de grutste stêd fan de trije noardlike provinsjes (Drinte, Fryslân, Grinslân) fan Nederlân. De stêd hat dêrtroch in sintrumfunksje. Mei in relatyf jonge stedsbefolking is der in ryk ferskaat oan kulturele foarsjennings en eveneminten.

=== Musea ===
[[Ofbyld:Groningen Groninger Museum 04.jpg|thumb|180x180px|It Grinzer museum]]
It [[Grinzer Museum]] kin sjoen wurde as it belangrykste museum fan de stêd. Fanâlds wie it in frij tradisjoneel regionaal museum mar hat him wilens ûntjûn as ien fan de meast fernijende musea yn Nederlân, benammen sûnt de nijbou op in keunstmjittich eilân yn it Ferbiningskanaal foar it sintraal stasjon oer.

De stêd hat noch ferskate oare musea lykas it Universiteitsmuseum mei útstallings oer de sawol de skiednis fan de universiteit as ek de nijste ûntjouwings dy't yn it ûndersyk te sjen binne. It [[Noardlik Skipfeartmuseum]] hat útstallings op it mêd fan histoaryske seefeart yn Grinslân. It [[Grafysk Museum (Grins)|Grafysk Museum]] hat as tema's grafyske keunsten en printtechniken.

Oan de Westerhaven is it [[Nederlânsk Stripmuseum]] fêstige.

=== Teater en muzyk ===
De [[Stedsskouburch (Grins)|Stedsskouburch]] is it belangrykste tonielpoadium yn de stêd. It monumintale gebou út 1883 leit oan ''Turfsingel''. De Oosterpoort is in kultureel sintrum mei twa konsertsealen. It Grand Theatre is in kultuergebou oan de Grutte Merk yn it sintrum. Fanâlds wie it gebou in bioskoop mar waard yn 1980 ynrjochte as alternatyf kultuerpaleis. Vera is in poppoadium oan de ''Oosterstraat'', Simplon is kultureel sintrum foar de jongerein mei alle wiken popkonserten en dance-jûnen. It ''Prinsentheater'' is in belangryk amateurpoadium oan de ''Noorderbuitensingel''.

Foar gruttere konserten en eveneminten is Martiniplaza yn it súdwesten fan de stêd ornearre. Yn augustus wurdt alle jierren yn it ''Noorderplantsoen'' it teater-festival ''Noorderzon'' holden.

=== Parken en bouwurken ===
[[Ofbyld:Martini Toren.JPG|thumb|334x334px|Martinitoer]]
It [[Gasunygebou]] yn it súdwesten fan de stêd hat 18 ferdjippings en is in foarbyld fan organyske arsjitektuer. It gebou waard oplevere en iepene yn [[1994]]. Nei de [[Martinitoer]] is it Gasunygebou mei 89 meter it twadheechste fan de stêd. De Martinitoer oan de Grutte Merk hat in hichte fan 96,8 meter.

It [[Grinzer Museum]] waard iepene yn 1994. It gebou is delsetten yn de postmoderne boustyl. De [[Stedsskouburch (Grins)|Stedsskouburch]] is in teatergebou yn neorenêssânsestyl en waard yn 1883 oplevere.

It âlde gebouwekompleks fan it [[Provinsjehûs (Grinslân)|Provinsjehûs]] stiet oan de eastside fan it Martintsjerkhôf. It frontgebou oan it Martinytsjerkhôf datearret út it begjin fan de 20e iuw, de efterside, mei dêryn de steateseal, is de eardere Latynske skoalle (''Sint Maartensskoalle'') fan Grins en komt út de lette midsiuwen.

It fuotbalstadion fan [[FC Groningen]] hat de namme [[Euroborg]]. It stadion waard yn jannewaris 2006 iepene en hat in kapasiteit fan 22.600 sitplakken. 

It Noarderplantsoen leit op it plak dêr't yn de 17e iuw de ferdigeningswâlen fan de stêd boud waarden. De grêften binne ferfongen troch fivers en op it plak dêr't de wâlen stienen, leit no in park yn Ingelske styl mei hichteferskillen.

=== Sport ===
Yn de Nederlânske Earedifyzje wurdt de stêd fertsjintwurdige troch FC Groningen. De fuotbalklup FC Groningen spilet syn thúswedstriden yn it stadion [[Euroborg]].

Yn it noarden fan de stêd leit oan de eastlike ringwei de oerdekte iisbaan Kardinge. Kardinge hat in 400 meter-iisbaan en iishockeyflier, tennisfjilden en fitnessromten. By it kompleks hearre noch 10 sportfjilden.

=== Nachtlibben ===
Troch in grut tal studinten hat Grins in brûzjend nachtlibben. Yn ferliking mei oare stêden fan likense grutte hat Grins in ryk oanbod. In protte gelegenheden oan de ''Grote Markt'', de ''Vismarkt'', de ''Poelestraat'' en ''Peperstraat'' binne alle dagen fan 'e wike iepen en in hiel soad slute net foar 7 oere moarns. 

== Partnerstêden ==
* [[Graz]] ([[Eastenryk]])
* [[Katowice]] ([[Poalen]])
* [[Murmansk]] ([[Ruslân]])
* [[Newcastle upon Tyne]] ([[Feriene Keninkryk]])
* [[Odense]] ([[Denemark]])
* [[Revel]] ([[Estlân]])
* [[Aldenburch]] ([[Dútslân]])
* [[San Carlos]] ([[Nikaragûa]])
* [[Tianjin]] ([[Sina]])
* [[Zlín]] ([[Tsjechje]])

== Ferneamde Grinzers ==
;Berne yn Grins
* [[Jacques d'Ancona]], sjoernalist
* [[Klaas van Dijk]], byldbouwer
* [[Sharon Dijksma]], politika
* [[Jan Ernst van Panhuys]], politikus
* [[Alet van der Woude]], byldzjend keunstner
* [[Diederik Samsom]], politikus

;Ynwenner fan Grins
* [[Aletta Jacobs]], wie de earste Nederlânske froulike dokter en feministe.
* [[Jacob Botke]], biolooch en learaar yn Grins, oprjochter fan it ''Natuerhistoarysk Museum'' yn Grins ([[1929]]).
* [[Ubbo Emmius]], histoarikus, teolooch, pedagooch en stifter fan de Grinzer Universiteit

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Groningen (city)}}
* [http://gemeente.groningen.nl Offisjele webside fan de gemeente Grins]
* [http://www.groningeninbeeld.nl/ Histoaryske foto's fan Grins]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
}}

[[Kategory:Grins (stêd)| ]]
[[Kategory:Plak yn Grins (gemeente)]]
[[Kategory:Nederlânske provinsjehaadstêd]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>1xr3bpmy0zr518k8zrc4btji6h5h7t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hânze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5391</id>
    <revision>
      <id>1224393</id>
      <parentid>1117585</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Organisaasje */</comment>
      <origin>1224393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2705" sha1="056b6u0s8qupdidce5jjydl3x52nnrd" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Kaart Hanzesteden en handelsroutes.jpg|350px|thumb|Hanzestêden en hannelsrûtes]]

De '''Hânze''' wie in fan oarsprong Dútsk bûn fan hannelsstêden, letter útwreide mei stêden yn de omlizzende lannen, mei as doel ûnderlinge beskerming te bieden by de hannel yn bûtenlânske gebieten. De Hânze wie aktyf fan de [[12e iuw]] oant de [[17e iuw]]; op it hichtepunt wie it in bûn fan likernôch 200 stêden.

== Untstean ==
Oarspronklik wie ''hansa'' it rjocht dat frjemde keaplju betelje moasten om te hanneljen yn in stêd, hearlikheid of lân. Fakentiden joegen keaplju fan ferskillende stêden elkoar &quot;frijheid fan de hânze&quot;. De ynternasjonale ferienigen dy't sa ûntstienen krige ek de namme hânzen. Yn de 12e en 13e iuw kamen de belangen fan Dútske stêden mei hannel en bysûndere rjochten yn it bûtenlân gear yn in bûn fan hannelsstêden. Earst yn [[1357]] waard lykwols formeel de Hânze stifte. 

== Organisaasje ==
Yn de bloeitiid (14e-15e iuw) omfieme de Hânze mear as 150 stêden, dêr't [[Lübeck]] de wichtichste fan wie yn it gebiet dat har útstrekke tusken de [[Sudersee]], de [[Finske Golf]], de [[Baltyske See]] en [[Turingen]]. 
 
It bûn wie net ticht assosjearre; it wie fral in groep stêden dy't mienskiplike belangen op [[Noardsee]] en [[Eastsee]] ferdigene, ek mei oarlochsskippen at dat nedich wie. Beslissings wienen naam op de Hânzedei, ien kear yn it jier yn Lubeck. Fierders wie Lubeck ek de arbitraasje at de stêden ûnderinoar konflikten hienen. Der wienen sa'n santich wichtige hannelsstêden yn it bûn, en nochris hast dûbeld sa folle hannelsposten en oare hannelsrelaasjes dy't ek lid wienen.

== Delgong ==
De wurde trije faktoaren oanwiisd foar de delgong fan de Hânze:
* Trochdat it bûn him yn de twadde helte fan de [[14e iuw]] yn syn kearngebiet in rige monopoaljeposysjes bemachtige, waard net genôch dien oan oanpassings oan nije situaasjes en nije ûntwikkelings.
* It bûn wie net strikt oan in nasjonaliteit keppele, en koe him yn de 15e iuw net goed ferdigenje tsjin it sterker wurden fan de naasjes.
* Mei it ferkennen fan hieltyd gruttere parten fan de wrâld ferskode it aksint fan de hannel wei fan de Eastsee en Noardsee, dêr't de Hânze grutte ynfloed op hie, en kaam mear op de oseaanhannel te lizzen, dêr't de Hânze gjin part yn hie.

Nei 1600 wie it bûn net mear as organisaasje aktyf. De lêste Hânzedei waard lykwols oan de ein fan de iuw holden, yn [[1699]]. Formeel wie de Hânze doe lykwols net ôfsletten, en Lubeck, [[Hamburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] bleaunen as de lêste trije leden oer, en neame harsels hieltyd noch ''Frije en Hânzestêd''.

== Sjoch ek ==
* [[Hânzestêd]]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>056b6u0s8qupdidce5jjydl3x52nnrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224394</id>
      <parentid>1224393</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Organisaasje */</comment>
      <origin>1224394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="gx9vgfoor3sl44fk078pjyez2mrcoo6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Kaart Hanzesteden en handelsroutes.jpg|350px|thumb|Hanzestêden en hannelsrûtes]]

De '''Hânze''' wie in fan oarsprong Dútsk bûn fan hannelsstêden, letter útwreide mei stêden yn de omlizzende lannen, mei as doel ûnderlinge beskerming te bieden by de hannel yn bûtenlânske gebieten. De Hânze wie aktyf fan de [[12e iuw]] oant de [[17e iuw]]; op it hichtepunt wie it in bûn fan likernôch 200 stêden.

== Untstean ==
Oarspronklik wie ''hansa'' it rjocht dat frjemde keaplju betelje moasten om te hanneljen yn in stêd, hearlikheid of lân. Fakentiden joegen keaplju fan ferskillende stêden elkoar &quot;frijheid fan de hânze&quot;. De ynternasjonale ferienigen dy't sa ûntstienen krige ek de namme hânzen. Yn de 12e en 13e iuw kamen de belangen fan Dútske stêden mei hannel en bysûndere rjochten yn it bûtenlân gear yn in bûn fan hannelsstêden. Earst yn [[1357]] waard lykwols formeel de Hânze stifte. 

== Organisaasje ==
Yn de bloeitiid (14e-15e iuw) omfieme de Hânze mear as 150 stêden, dêr't [[Lübeck]] de wichtichste fan wie yn it gebiet dat har útstrekke tusken de [[Sudersee]], de [[Finske Golf]], de [[Baltyske See]] en [[Tueringen]]. 
 
It bûn wie net ticht assosjearre; it wie fral in groep stêden dy't mienskiplike belangen op [[Noardsee]] en [[Eastsee]] ferdigene, ek mei oarlochsskippen at dat nedich wie. Beslissings wienen naam op de Hânzedei, ien kear yn it jier yn Lubeck. Fierders wie Lubeck ek de arbitraasje at de stêden ûnderinoar konflikten hienen. Der wienen sa'n santich wichtige hannelsstêden yn it bûn, en nochris hast dûbeld sa folle hannelsposten en oare hannelsrelaasjes dy't ek lid wienen.

== Delgong ==
De wurde trije faktoaren oanwiisd foar de delgong fan de Hânze:
* Trochdat it bûn him yn de twadde helte fan de [[14e iuw]] yn syn kearngebiet in rige monopoaljeposysjes bemachtige, waard net genôch dien oan oanpassings oan nije situaasjes en nije ûntwikkelings.
* It bûn wie net strikt oan in nasjonaliteit keppele, en koe him yn de 15e iuw net goed ferdigenje tsjin it sterker wurden fan de naasjes.
* Mei it ferkennen fan hieltyd gruttere parten fan de wrâld ferskode it aksint fan de hannel wei fan de Eastsee en Noardsee, dêr't de Hânze grutte ynfloed op hie, en kaam mear op de oseaanhannel te lizzen, dêr't de Hânze gjin part yn hie.

Nei 1600 wie it bûn net mear as organisaasje aktyf. De lêste Hânzedei waard lykwols oan de ein fan de iuw holden, yn [[1699]]. Formeel wie de Hânze doe lykwols net ôfsletten, en Lubeck, [[Hamburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] bleaunen as de lêste trije leden oer, en neame harsels hieltyd noch ''Frije en Hânzestêd''.

== Sjoch ek ==
* [[Hânzestêd]]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>gx9vgfoor3sl44fk078pjyez2mrcoo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224395</id>
      <parentid>1224394</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Organisaasje */</comment>
      <origin>1224395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="2242urjx7hdmodtgtesprlq23l3tyiq" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Kaart Hanzesteden en handelsroutes.jpg|350px|thumb|Hanzestêden en hannelsrûtes]]

De '''Hânze''' wie in fan oarsprong Dútsk bûn fan hannelsstêden, letter útwreide mei stêden yn de omlizzende lannen, mei as doel ûnderlinge beskerming te bieden by de hannel yn bûtenlânske gebieten. De Hânze wie aktyf fan de [[12e iuw]] oant de [[17e iuw]]; op it hichtepunt wie it in bûn fan likernôch 200 stêden.

== Untstean ==
Oarspronklik wie ''hansa'' it rjocht dat frjemde keaplju betelje moasten om te hanneljen yn in stêd, hearlikheid of lân. Fakentiden joegen keaplju fan ferskillende stêden elkoar &quot;frijheid fan de hânze&quot;. De ynternasjonale ferienigen dy't sa ûntstienen krige ek de namme hânzen. Yn de 12e en 13e iuw kamen de belangen fan Dútske stêden mei hannel en bysûndere rjochten yn it bûtenlân gear yn in bûn fan hannelsstêden. Earst yn [[1357]] waard lykwols formeel de Hânze stifte. 

== Organisaasje ==
Yn de bloeitiid (14e-15e iuw) omfieme de Hânze mear as 150 stêden, dêr't [[Lübeck]] de wichtichste fan wie yn it gebiet dat har útstrekke tusken de [[Sudersee]], de [[Finske Golf]], de [[Eastsee]] en [[Tueringen]]. 
 
It bûn wie net ticht assosjearre; it wie fral in groep stêden dy't mienskiplike belangen op [[Noardsee]] en [[Eastsee]] ferdigene, ek mei oarlochsskippen at dat nedich wie. Beslissings wienen naam op de Hânzedei, ien kear yn it jier yn Lubeck. Fierders wie Lubeck ek de arbitraasje at de stêden ûnderinoar konflikten hienen. Der wienen sa'n santich wichtige hannelsstêden yn it bûn, en nochris hast dûbeld sa folle hannelsposten en oare hannelsrelaasjes dy't ek lid wienen.

== Delgong ==
De wurde trije faktoaren oanwiisd foar de delgong fan de Hânze:
* Trochdat it bûn him yn de twadde helte fan de [[14e iuw]] yn syn kearngebiet in rige monopoaljeposysjes bemachtige, waard net genôch dien oan oanpassings oan nije situaasjes en nije ûntwikkelings.
* It bûn wie net strikt oan in nasjonaliteit keppele, en koe him yn de 15e iuw net goed ferdigenje tsjin it sterker wurden fan de naasjes.
* Mei it ferkennen fan hieltyd gruttere parten fan de wrâld ferskode it aksint fan de hannel wei fan de Eastsee en Noardsee, dêr't de Hânze grutte ynfloed op hie, en kaam mear op de oseaanhannel te lizzen, dêr't de Hânze gjin part yn hie.

Nei 1600 wie it bûn net mear as organisaasje aktyf. De lêste Hânzedei waard lykwols oan de ein fan de iuw holden, yn [[1699]]. Formeel wie de Hânze doe lykwols net ôfsletten, en Lubeck, [[Hamburch]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]] bleaunen as de lêste trije leden oer, en neame harsels hieltyd noch ''Frije en Hânzestêd''.

== Sjoch ek ==
* [[Hânzestêd]]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>2242urjx7hdmodtgtesprlq23l3tyiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wezerfrysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9060</id>
    <revision>
      <id>1224337</id>
      <parentid>824471</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2534" sha1="adefkvv6l031sdcqfsk2fzq4zibq43e" xml:space="preserve">[[Ofbyld:OosterlauwersFries in hedendaagse gebieden.PNG|thumb|right|250px|''It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk, it Wezerfryske taalgebiet hat lein yn it griene gebiet, rjochts fan de reade line. Lofts it gebiet fan it [[Iemsfrysk]]'']]

It '''Wezerfrysk''' wie in [[Eastfrysk]] [[dialekt]] dat earder yn in part fan it [[Fryslân (wengebiet)|Fryske gebiet]] yn it hjoeddeiske [[Dútslân]] sprutsen waard. Wêr't it [[Iemsfrysk]] al yn de midden fan de 17e iuw hast folslien útstoarn wie yn East-Fryslân slagge it Wezerfrysk deryn langer yn it gebiet te oerlibjen. Dochs ferdwûn ek it Wezerfrysk tsjin 1700. Yn [[Jeverlân]] wie oant 1568 dûmny Meinard Focken yn it doarp Heppens, dat letter folslein opslokt waard troch [[Wilhelmshaven]], noch de lêste dy't yn it Frysk preke.

Yn Imsum, yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn 1723 Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om 1750 hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it Woerstfryske dialekt sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om 1800 hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it Wezerfrysk it lykwols út op it Waadeilân Wangereage, dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn 1954 kaam te ferstjerren.

'''Wezerfrysk'''
Yn july 1935 is der in &quot;Opa Christians&quot; op [[Wangereage|Wangereage]] ferstoarn yn 'e âldens fan 92 jier. K. Fissen (1951, s.138) fan [[Aldenburch]] praatte mei him yn it [[Jeverlân|Jeverlanner]] [[Platdútsk]], mar mei syn wiif, ek fan Wangereage, praatte de âldman yn 'e Wangereage tongslach mei wurden en in sinbou dy't tichteby it [[Aldfrysk]] stiene. It praten yn 'e Wangereachske tongslach neamden de ynwenners  &quot;quiddern&quot;, en yn it hjoeddeiske [[Sealterlân]] hawwe hja it noch oer &quot;kweede&quot;. De lêste Wangereagers brûkten har Fryske tongslach efter sletten doarren as skammen se har dêrfoar. De lêste Fryskprater fan Wangerooge wie [[Hayo Hayen]], ferstoarn yn Varel op [[22 novimber]] [[1950]] (Siebs 1928, s.104). 

==Literatuer==
* {{Aut|N.M. Postema}}, ''Om 'e wivedei hinne, kreambrûkmen yn 'e trije Fryslannen'', (Koperative Utjowerij, Boalsert), 1984, side 169.

[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>adefkvv6l031sdcqfsk2fzq4zibq43e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224338</id>
      <parentid>1224337</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="kqrh7l2tm38f3ebm1i3v66ntq2r48pq" xml:space="preserve">[[Ofbyld:OosterlauwersFries in hedendaagse gebieden.PNG|thumb|right|250px|''It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk, it Wezerfryske taalgebiet hat lein yn it griene gebiet, rjochts fan de reade line. Lofts it gebiet fan it [[Iemsfrysk]]'']]

It '''Wezerfrysk''' wie in [[Eastfrysk]] [[dialekt]] dat earder yn in part fan it [[Fryslân (wengebiet)|Fryske gebiet]] yn it hjoeddeiske [[Dútslân]] sprutsen waard. Wêr't it [[Iemsfrysk]] al yn de midden fan de 17e iuw hast folslien útstoarn wie yn East-Fryslân slagge it Wezerfrysk deryn langer yn it gebiet te oerlibjen. Dochs ferdwûn ek it Wezerfrysk tsjin 1700. Yn [[Jeverlân]] wie oant 1568 dûmny Meinard Focken yn it doarp Heppens, dat letter folslein opslokt waard troch [[Wilhelmshaven]], noch de lêste dy't yn it Frysk preke.

Yn Imsum, yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn 1723 Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om 1750 hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it Woerstfryske dialekt sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om 1800 hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it Wezerfrysk it lykwols út op it Waadeilân Wangereach, dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn 1954 kaam te ferstjerren.

'''Wezerfrysk'''
Yn july 1935 is der in &quot;Opa Christians&quot; op [[Wangereach|Wangereach] ferstoarn yn 'e âldens fan 92 jier. K. Fissen (1951, s.138) fan [[Aldenburch]] praatte mei him yn it [[Jeverlân|Jeverlanner]] [[Platdútsk]], mar mei syn wiif, ek fan Wangereage, praatte de âldman yn 'e Wangereage tongslach mei wurden en in sinbou dy't tichteby it [[Aldfrysk]] stiene. It praten yn 'e Wangereachske tongslach neamden de ynwenners  &quot;quiddern&quot;, en yn it hjoeddeiske [[Sealterlân]] hawwe hja it noch oer &quot;kweede&quot;. De lêste Wangereagers brûkten har Fryske tongslach efter sletten doarren as skammen se har dêrfoar. De lêste Fryskprater fan Wangerooge wie [[Hayo Hayen]], ferstoarn yn Varel op [[22 novimber]] [[1950]] (Siebs 1928, s.104). 

==Literatuer==
* {{Aut|N.M. Postema}}, ''Om 'e wivedei hinne, kreambrûkmen yn 'e trije Fryslannen'', (Koperative Utjowerij, Boalsert), 1984, side 169.

[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>kqrh7l2tm38f3ebm1i3v66ntq2r48pq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224339</id>
      <parentid>1224338</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2534" sha1="omhnn8mx57lyffy4d1wnw1v6wqqsy4w" xml:space="preserve">[[Ofbyld:OosterlauwersFries in hedendaagse gebieden.PNG|thumb|right|250px|''It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk, it Wezerfryske taalgebiet hat lein yn it griene gebiet, rjochts fan de reade line. Lofts it gebiet fan it [[Iemsfrysk]]'']]

It '''Wezerfrysk''' wie in [[Eastfrysk]] [[dialekt]] dat earder yn in part fan it [[Fryslân (wengebiet)|Fryske gebiet]] yn it hjoeddeiske [[Dútslân]] sprutsen waard. Wêr't it [[Iemsfrysk]] al yn de midden fan de 17e iuw hast folslien útstoarn wie yn East-Fryslân slagge it Wezerfrysk deryn langer yn it gebiet te oerlibjen. Dochs ferdwûn ek it Wezerfrysk tsjin 1700. Yn [[Jeverlân]] wie oant 1568 dûmny Meinard Focken yn it doarp Heppens, dat letter folslein opslokt waard troch [[Wilhelmshaven]], noch de lêste dy't yn it Frysk preke.

Yn Imsum, yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn 1723 Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om 1750 hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it Woerstfryske dialekt sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om 1800 hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it Wezerfrysk it lykwols út op it Waadeilân Wangereach, dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn 1954 kaam te ferstjerren.

'''Wezerfrysk'''
Yn july 1935 is der in &quot;Opa Christians&quot; op [[Wangereach|Wangereach]] ferstoarn yn 'e âldens fan 92 jier. K. Fissen (1951, s.138) fan [[Aldenburch]] praatte mei him yn it [[Jeverlân|Jeverlanner]] [[Platdútsk]], mar mei syn wiif, ek fan Wangereage, praatte de âldman yn 'e Wangereage tongslach mei wurden en in sinbou dy't tichteby it [[Aldfrysk]] stiene. It praten yn 'e Wangereachske tongslach neamden de ynwenners  &quot;quiddern&quot;, en yn it hjoeddeiske [[Sealterlân]] hawwe hja it noch oer &quot;kweede&quot;. De lêste Wangereagers brûkten har Fryske tongslach efter sletten doarren as skammen se har dêrfoar. De lêste Fryskprater fan Wangerooge wie [[Hayo Hayen]], ferstoarn yn Varel op [[22 novimber]] [[1950]] (Siebs 1928, s.104). 

==Literatuer==
* {{Aut|N.M. Postema}}, ''Om 'e wivedei hinne, kreambrûkmen yn 'e trije Fryslannen'', (Koperative Utjowerij, Boalsert), 1984, side 169.

[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>omhnn8mx57lyffy4d1wnw1v6wqqsy4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224340</id>
      <parentid>1224339</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2534" sha1="8n3svhaoerd9iq7vg7eq7nv34a95kau" xml:space="preserve">[[Ofbyld:OosterlauwersFries in hedendaagse gebieden.PNG|thumb|right|250px|''It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk, it Wezerfryske taalgebiet hat lein yn it griene gebiet, rjochts fan de reade line. Lofts it gebiet fan it [[Iemsfrysk]]'']]

It '''Wezerfrysk''' wie in [[Eastfrysk]] [[dialekt]] dat earder yn in part fan it [[Fryslân (wengebiet)|Fryske gebiet]] yn it hjoeddeiske [[Dútslân]] sprutsen waard. Wêr't it [[Iemsfrysk]] al yn de midden fan de 17e iuw hast folslien útstoarn wie yn East-Fryslân slagge it Wezerfrysk deryn langer yn it gebiet te oerlibjen. Dochs ferdwûn ek it Wezerfrysk tsjin 1700. Yn [[Jeverlân]] wie oant 1568 dûmny Meinard Focken yn it doarp Heppens, dat letter folslein opslokt waard troch [[Wilhelmshaven]], noch de lêste dy't yn it Frysk preke.

Yn Imsum, yn it [[lân Woersten]], waard yn alle gefallen noch yn 1723 Frysk sprutsen. Boppedat bestiet der ûnomstjitlik bewiis dat om 1750 hinne by in begraffenis yn it lân Woersten de famylje-âldste by in lykrede it neiwurd yn it Frysk hold. Mooglik wienen dat de lêste wurden dy't ea yn it Woerstfryske dialekt sprutsen waarden, want as omgongstaal waard dat doe al tsientallen jierren net mear brûkt.

Yn [[Harlingerlân]], yn it noardeasten fan [[East-Fryslân]], skynt yn 'e omkriten fan 'e doarpen [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] en [[Esens]] noch om 1800 hinne in âlde frou west te hawwen dy't it Frysk machtich wie. It langst hold it Wezerfrysk it lykwols út op it Waadeilân Wangereach, dêr't de lêste sprekker, in âld-seeman, pas yn 1954 kaam te ferstjerren.

'''Wezerfrysk'''
Yn july 1935 is der in &quot;Opa Christians&quot; op [[Wangereach|Wangereach]] ferstoarn yn 'e âldens fan 92 jier. K. Fissen (1951, s.138) fan [[Aldenburch]] praatte mei him yn it [[Jeverlân|Jeverlanner]] [[Platdútsk]], mar mei syn wiif, ek fan Wangereach, praatte de âldman yn 'e Wangereage tongslach mei wurden en in sinbou dy't tichteby it [[Aldfrysk]] stiene. It praten yn 'e Wangereachske tongslach neamden de ynwenners  &quot;quiddern&quot;, en yn it hjoeddeiske [[Sealterlân]] hawwe hja it noch oer &quot;kweede&quot;. De lêste Wangereagers brûkten har Fryske tongslach efter sletten doarren as skammen se har dêrfoar. De lêste Fryskprater fan Wangereach wie [[Hayo Hayen]], ferstoarn yn Varel op [[22 novimber]] [[1950]] (Siebs 1928, s.104). 

==Literatuer==
* {{Aut|N.M. Postema}}, ''Om 'e wivedei hinne, kreambrûkmen yn 'e trije Fryslannen'', (Koperative Utjowerij, Boalsert), 1984, side 169.

[[Kategory:Eastfrysk dialekt]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>8n3svhaoerd9iq7vg7eq7nv34a95kau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lier (distrikt)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9493</id>
    <revision>
      <id>1224361</id>
      <parentid>1223746</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomy en ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1224361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9987" sha1="p88nt0d1cte2mmcex0bfmzpjm4um32q" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Lear
| ôfbylding                   = Lage_des_Landkreises_Leer_in_Deutschland.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Landkreis Leer COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (distrikt)}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1.085,71 km²
| befolkingstichtens          = 161 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              = Bergmannstraße 37&lt;br&gt;26789 Leer&lt;br&gt;(Eastfryslân)
| koördinaten                 = 
| oprjochting                 = 
| opheffing                   =
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = LER
| NUTS-koade                  = 
| kreiskaai                   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-leer.de/ landkreis-leer.de] 
}}
'''Lier''' is in distrikt (''[[Landkreis]]'') yn [[East-Fryslân]], yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], dat opjrochte is yn [[1932]]. It distrikt hat in oerflak fan 1085,77 km² en in tal ynwenners fan {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (distrikt)}} &lt;small&gt;''({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})''&lt;/small&gt;.

== Geografy ==
It distrikt Lierhat in oerflak fan sa likernôch 1.086 km² en wurdt begrinzge troch de ''[[Kreisfreie Stadt]]'' [[Emden]], de [[Waadsee]] en [[Noardsee]] yn it noarden, de [[Nederlân]]ske grins yn it westen en it [[distrikt Auwerk]], [[distrikt Wittmund]] yn it noarden, [[distrikt Kloppenburch]] yn it easten en it distrikt [[Iemslân]] yn it suden. It lânskip wurdt karakterisearre troch grutte feangebieten, wetterwegen, polderlânskippen en de rivier de [[Iems]], dy't in wichtige rol spilet yn de regio.

It distrikt omfettet de stêd [[Lier (stêd)|Lier]] en fjouwer histoaryske lânskippen deromhinne: [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] yn it westen, [[Moormerlân]] yn it noarden, [[Oerledingerlân]] yn it súdeasten en [[Lengenerlân]] yn it noardeasten. Ek de [[Waadeilannen]] [[Boarkum]] en [[Lütje Hörn]] binne part fan it distrikt.

== Skiednis ==
De skiednis fan it gebiet fan it hjoeddeistige distrikt Lier giet werom nei de midsiuwen. It gebiet wie oarspronklik bewenne troch de Friezen en hat in rike skiednis fan hannel en seefeart. It haadplak Lier wie it sintrum foar de hannel yn turf en agraryske produkten. 

Nei de [[Prusen|Prusyske]] anneksaasje fan it [[Keninkryk Hannover]], wwarden op [[1 april]] [[1885]] de doetiidske amten Lier en Strickhausen, allyk de stêd Lier gearfoege ta de krite Lier (''Kreis Leer''), mei de stêd Lier as haadplak. Nei de Prusyske kriteherfoarming op [[1 oktober]] [[1932]] waarden de kriten [[Krite Weener|Weener]] en Lier en de gemeente [[Boarkum]] gearfoege ta de hjoeddeistige distrikt Lier.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] hat de regio net in soad te lijen hân. De grutste skea kaam fan weromlûkende Dútske militêren dy't de brêge oer de [[Iems]] opbliezen tsjin de oplûkende [[Alliearden]]. 

De algemiene weryndieling yn Nedersaksen sette yn it distrikt Lier útein op 1 july 1968 mei it gearfoegjen fan 'e gemeenten [[Heisfelde]] en [[Loga (Lier)|Loga]] mei de stêd Lier. Op 1 july 1972 skaten de gemeenten [[Petkum]] en [[Widdelswehr]] har fan it distrikt Lier ôf en waarden se by de stêd Emden yndield.

Op 1 jannewaris 1973 wie der in grutte weryndieling fan it distrikt doe't ferskate gemeenten fusearren, dêr't ûnder oaren de nije gemeenten [[Dollart]], [[Moormerland]], [[Rhauderfehn]], [[Uplengen]] en [[Westoverledingen]] by foarme waarden. De gemeenten [[Hatshausen]], [[Jheringsfehn]] en [[Boekzetelerfehn]] fan it distrikt Auwerk waarden oan 'e gemeente Moormerland tafoege. De gemeente [[Stiekelkamperfehn]] waard mei de gemeente [[Neuefehn]] út it distrikt Auwerk gearfoege ta de nije gemeente [[Neukamperfehn]].

Op 1 maart 1974 waard [[Idafeen]], dat oant doe part fan 'e gemeente [[Strukelje]] yn it [[distrikt Kloppenburch]] wie, lang om let part fan 'e gemeente [[Ostrhauderfehn]] en dêr waard it in part fan it distrikt Lier troch. Idafeen hearde dust oant 1974 offisjeel ta it [[Sealterlân]] en dus ek ta it [[Aldenburger Múnsterlân]]. It waard lykwols út Ostrhauderfehn wei kolonialsiearre, de omgongstaal wie it [[Eastfrysk Plat]] en de oerhearskjende leauensrjochting wie it evangelysk-luthersk.

Op 1 novimber 2001 fusearren de fiif gemeenten fan 'e gearwurkingsgemeente (''[[Samtgemeinde]]'') [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] ([[Boen]], Bunde, [[Bunderhee]], [[Dollart]] en [[Wymeer]]) ta de ienheidsgemeente (''[[Einheitsgemeinde]]'') Bunde.

== Stêden en gemeenten ==
De neikommende stêden en gemeenten lizze yn it distrikt:
{|
!align=left width=33%|Stêden
!align=left width=33%|Frije gemeenten
!align=right width=33%|Gearwurkingsgemeenten
|- valign=top
||
# [[Boarkum]]
# [[Lier (stêd)|Lier]]
# [[Weener]]
||
# [[Bunde (Dútslân)|Bunde]]
# [[Jemmingen]]
# [[Moormerland]]
# [[Ostrhauderfehn]]
# [[Rhauderfehn]]
# [[Uplengen]]
# [[Westoverledingen]]
||
* [[Samtgemeinde Hesel]]
# [[Brinkum]]
# [[Firrel]]
# [[Hesel]]
# [[Holtland]]
# [[Neukamperfehn]]
# [[Schwerinsdorf]]
* [[Samtgemeinde Jümme]]
# [[Detern]]
# [[Filsum]]
# [[Nortmoor]]
|}

== Untjouwing ynwenners ==
[[Ofbyld:Bevölkerungspyramide Kreis Leer 2011.png|400px|right|Befolkingingspyramide foar de lânkring Lier (boarne: Sensus 2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ergebnisse2011.zensus2022.de/datenbank/online/ |titel=''Datenbank Zensus 2011, Kreis Leer, Alter + Geschlecht'' }}&lt;/ref&gt;.)]]

De lânkring Lier waard yn 1932 troch de fúzje mei de krite Weener fergrutte.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarne
|-
| 1890 || align=&quot;right&quot; | 48.955 || &lt;ref name=&quot;demand&quot;&gt;https://eirenicon.com/rademacher/www.verwaltungsgeschichte.de/leer.html&lt;/ref&gt;
|-
| 1900 || align=&quot;right&quot; | 52.871 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1910 || align=&quot;right&quot; | 56.645 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1925 || align=&quot;right&quot; | 61.266 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
|
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 99.258 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1950 || align=&quot;right&quot; | 132.303 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 121.200 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 135.800 || &lt;ref&gt;{{Cite book |titel=''Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland'' |útjouwer=''Statistisches Bundesamt'' |plak=Wiesbaden |haadstik=21 |datum=1972 |taal=de |ISSN=00815357 |url=https://digi.bib.uni-mannheim.de/urn/urn:nbn:de:bsz:180-digsj-830 |opropdatum=2025-11-22 |formaat=PPN/OAI: 514402342}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 141.600 || &lt;ref&gt;{{Cite book |titel=''Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland'' |útjouwer=''Statistisches Bundesamt'' |plak=Wiesbaden |haadstik=30 |datum=1981 |taal=de |ISSN=00815357 |url=https://digi.bib.uni-mannheim.de/urn/urn:nbn:de:bsz:180-digsj-924 |opropdatum=2025-11-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990 ||align=&quot;right&quot; | 145.344 || &lt;ref name=&quot;regi&quot;&gt;Landkreis Leer Demografie&lt;/ref&gt;
|-
| 2000 ||align=&quot;right&quot; | 161.425 || &lt;ref name=&quot;regi&quot; /&gt;
|-
| 2010 ||align=&quot;right&quot; | 164.705 || &lt;ref name=&quot;regi&quot; /&gt;
|-
| 2015 ||align=&quot;right&quot; | 167.548 ||
|-
| 2020 ||align=&quot;right&quot; | 171.483 || 
|}

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn Eastfryslân]]
De ekonomy fan Landkreis Lier wurdt foar in grut part droegen troch de lânbou, yndustry, skipfeart en toerisme. De regio is bekend om syn agraryske produkten, lykas molke, tsiis en griente. De haven fan Lier is in wichtich ekonomysk sintrum, mei skipfeart en logistyk as wichtige sektoaren. De grutste bedriuwen binne it teebedriuw Bünting (12.300 meiwurkers), rederij Hartmann AG (5000 meiwurkers), boustoffen Egbert Wilts GmbH (300 meiwurkers) en Logaer Maschinenbau GmbH (300 meiwurkers).

Toerisme spilet in belangrike rol, benammen op [[Boarkum]] en yn de histoaryske binnenstêd fan Lier. De regio is goed ferbûn troch in netwurk fan sneldiken ([[Bundesautobahn 31|A31]] en [[Bundesautobahn 28|A28]]) en wetterwegen ([[Iems]] en [[Leda]]). Oare gearwurkjende havens yn de regio binne [[Emden]], [[Delfsyl]] en [[Iemshaven]]. Der binne spoarlinen yn alle fjouwer wynrjochtingen, dus nei [[Emden]], [[Aldenburch]], [[Múnster]] en [[Grins (stêd)|Grins]]. Noardlik fan de stêd Lear leit in lyts fleanfjild dat benammen troch hobbyfleanders brûkt wurdt.

== Polityk ==
It distrikt wurdt bestjoerd troch de ''Kreisrat''. Dy bestiet yn Lier út 54 leden én de streekrjocht keazen foarsitter fan de Kreisrat: de [[Lânried (Dútslân)|Lânried]]. De gearstalling fan de Kreisrat:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Partij
!2006
!2011
!2016
!2021
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] || 24 || 21 || 21 || 20
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] || 19 || 18 || 18 || 16
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]] || 4 || 7 || 5 || 7
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Alternative für Deutschland]] || - || - || 4 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|AWG || 3 || 3 || 2 || -
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Freie Demokratische Partei|FDP]] || 2 || 1 || 1 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Moin || - || - || 1 || 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Die Linke || - || 2 || 1 || 1
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Die Friesen]] || - || 1 || 1 || -
|-
|align=&quot;left&quot;|Moormerländer Löwen || - || - || - || 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Bürger für Rhauderfehn || 1 || 1 || - || -
|}


== Keppeling om utens ==
* [http://www.landkreis-leer.de/ Hiemside fan it ''Landkreis'' Lier]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1932]]</text>
      <sha1>p88nt0d1cte2mmcex0bfmzpjm4um32q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1401</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12315</id>
    <revision>
      <id>1224332</id>
      <parentid>835480</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Foarfallen */</comment>
      <origin>1224332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="row7eykh4f3rnatdddt1eghuw6l42rv" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
* [[30 septimber]] - Yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] wurdt de [[Frede fan Boalsert]] sletten dy't in ein makket oan de oarloch fan [[Albrecht fan Beieren]] yn Westerlauwersk Fryslân.
* [[20 oktober]] - De seerôver en oanfierder fan de [[Fiktaaljebruorren]], [[Klaus Störtebeker]], wurdt yn [[Hamburch]] ûnthalzge.

== Berne ==
* [[Jacoba fan Beieren]], greve fan [[Greefskip Hollân|Hollân, Seelân]] en [[Greefskip Henegouwen|Henegouwen]].
* [[21 desimber]] - [[Tommaso Masaccio]], Italiaansk skilder

== Ferstoarn ==
* Oktober [[Anabella Drummond]], keninginne fan Skotlân

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1401| ]]
[[Kategory:15e iuw]]</text>
      <sha1>row7eykh4f3rnatdddt1eghuw6l42rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biskoppen fan Utert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12416</id>
    <revision>
      <id>1224373</id>
      <parentid>1197104</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Machthawwers */</comment>
      <origin>1224373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13390" sha1="h07dq4axbfr4rpi2iyyvok7hrl9f1wx" xml:space="preserve">Oer de earste '''[[Biskop|biskoppen]] fan it [[Prinsbisdom Utert]]''' bestiet net folle wissichheid. [[Willibrord]] hie syn sit yn Utert as [[aartsbiskop]] fan de [[Friezen]], mar in organisearre bisdom Utert skynt pas sûnt [[Alfrik I]] (±&amp;nbsp;776) bestien te hawwen. Yn [[795]] waard it bisdom Utert [[suffragaanbisdom]] fan it [[aartsbisdom Keulen]], en dêrmei wie de tsjerklike yndieling fan de Noardlike Nederlannen foar iuwen fêstlein. 

== It bisdom Utert ==
=== De Stift ===
Sûnt de [[8e iuw]] krigen de biskoppen fan Utert hieltyd mear wrâldske macht trochdat hja gebieten yn lien krigen fan de Dútske keizer. Yn [[1024]] krige [[Adelbold II]] de greeflike rjochten oer [[Drinte]], wêrtroch't de biskoppen [[foarst]]en waarden binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. Harren wrâldske gebiet, de [[Stift Utert]], foel úteinlik rûchwei gear mei de hjoeddeiske provinsjes [[Utert (provinsje)|Utert]], [[Oerstift]] ([[Oerisel]]) en Drinte.

Fan [[1423]] oant [[1448]] die him it [[Utertske Skisma]] foar, wêrtroch't der feitlik twa biskoppen tagelyk wienen. Yn [[1528]] waard it bisdom sekularisearre, doe't biskop [[Hindrik II fan Beieren]] de wrâldske macht ôfstean moast oan [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel V]]. Dit betsjutte de ein fan de Stift.

=== Herfoarmings ===
By de tsjerklike herfoarming fan [[1559]] waard Utert ta [[aartsbisdom]] ferheft. Dit [[Aartsbisdom Utert]] hie doe as suffragaanbisdommen de bisdommen [[Dimter]], [[Haarlim]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Grins (stêd)|Grins]] en [[Middelburch (stêd)|Middelburch]]. Nei de dea fan aartsbiskop [[Frederik Schenck van Toutenburch]] yn [[1580]] en it ferbod op útoefening fan it [[Roomsk-Katholike Tsjerke|katolike leauwen]], stelden de Spanjerts al noch twa kear in nije aartsbiskop oan, mar dy libben yn ballingskip. Nei [[1602]] waard it gebiet fan it aartsbisdom Utert bestjoerd troch in [[apostolysk fikaris]] as haad fan de [[Hollânske Sinding]]; dizze waard meastal ek ta aartbiskop ''[[in partibus infidelium]]'' beneamd.

=== Twa aartbiskoppen ===
Sûnt it [[Ald-katolike Tsjerke|Ald-katolike]] skisma fan [[1723]] hat Utert in Ald-katolike aartsbiskop. Der waard sûnt dat jier gjin apostolysk fikaris mear beneamd; as ''ficesuperior fan de Hollânske sinding'' waard de [[nuntius]] yn [[Brussel]] oansteld, sûnt [[1829]] de internuntius yn [[De Haach]]. Yn [[1853]] kaam it werstel fan de biskoplike hiërargy yn Nederlân. Sûnt dy tiid is Utert sit fan de roomsk-katolike aartsbiskop ([[metropolyt]]) fan de Nederlânske tsjerkeprovinsje. Utert is dêrmei it sit fan twa aartsbiskoppen, fan twa katolike tsjerken.

=== Katedraal ===
Oer de earste Utertske tsjerkjes dy't as katedraal tsjinst dienen bestiet net folle wissichheid. Fan de [[10e iuw]] oant de [[Herfoarming]] hienen de Utertske biskoppen sit yn de [[Dom fan Utert|Dom]], dy't wijd wie oan [[Martinus fan Tours|Sint-Maarten]]. De hjoeddeiske roomsk-katolike aartsbiskop hat syn sit yn de [[Sint-Katarinakatedraal]], de Ald-katolike aartsbiskop yn de [[Sint-Gertrudiskatedraal]].

== Machthawwers ==
===Biskoppen===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Willibrord]]
|[[695]] - [[739]]
|Hillige. Aartsbiskop fan de Friezen mei in sit yn Utert.
|-
|[[Bonifatius]]
|739 - [[754]]
|Heilige. Aartsbisschop fan de East-[[Franken]]. Lieder fan de Utertske tsjerke. Dea dien.
|-
|[[Wera]]
|739? - [[752]]
|Unwis. Nei alle gedachten naam er as wijbiskop de lieding fan de Utertske tsjerke waar
|-
|[[Eoban]]
|[[753]] - 754
|Unwis. Nei alle gedachten naam er as wijbiskop de lieding fan de Utertske tsjerke waar.
|-
|[[Gregoarius fan Utert|Gregoarius]]
|754 - [[776]]
|Hillige. Lieder fan de Utertske tsjerke, mar gjin biskop.
|-
|[[Alfrik I]]
|sa. 776 - [[784]]
|Hillige. Ek wol Alberik neamd.
|-
|[[Diederd]]
|± 784 - ±790
|
|-
|[[Hamakar]]
|± 790 - [[806]]
|
|-
|[[Rikfried]]
|806 - [[815]]/[[816]]
|
|-
|[[Freark I]]
|815/816 - [[835]]/[[837]]
|Hillige. Fermoarde.
|-
|[[Alfrik II]]
|[[838]] - [[844]]
|Ek wol Alberik neamd.
|-
|[[Einhard fan Utert|Einhard]]
|± 845
|
|-
|[[Liudger fan Utert|Liudger]]
|sa. 848 - ± 854
|
|-
|[[Hunger]]
|± 854 - [[866]]
|Hillige. Untflechte Utert
|-
|[[Alfried]]
|± 866 - [[867]]/[[879]]
|Regearre yn ballingskip.
|-
|[[Adelbold I]]
|867/879 - [[898]]
|Ek wol Odilbald neamd. Regearre yn ballingskip.
|-
|[[Egilbert]]
|899
|Ek wol neamd Engelbert of Egibold. Regearre yn ballingskip.
|-
|[[Redbad (biskop)|Redbad]]
|899 - [[917]]
|Hillige. Regearre yn ballingskip.
|-
|[[Balderik]]
|[[918]] - [[975]]
|Kaam werom nei Utert.
|-
|[[Folkmar]]
|[[976]] - [[990]]
|Ek neamd Poppo.
|-
|[[Boudewyn I]]
|990 - [[995]]
|
|-
|[[Ansfried]]
|995 - [[1010]]
|Hillige.
|-
|[[Adelbold II]]
|1010 - [[1026]]
|Krige as earste biskop greeflike rjochten.
|-
|[[Bernold]]
|1027 - [[1054]]
|Hillige.
|-
|[[Willem I fan Utert|Willem I]]
|1054 - [[1076]]
|
|-
|[[Koenraad fan Swaben|Koenraad]]
|1076 - [[1099]]
|Fermoarde.
|-
|[[Burchard]]
|[[1100]] - [[1112]]
|
|-
|[[Godebald]]
|[[1114]] - [[1127]]
|
|-
|[[Andries fan Kuik]]
|[[1128]] - [[1139]]
|
|-
|[[Hartbert fan Bierum]]
|1139 - [[1150]]
|
|-
|[[Herman fan Horne]]
|1150 - [[1156]]
|
|-
|[[Godfried fan Renen]]
|1156 - [[1178]]
|
|-
|[[Boudewijn II fan Hollân]]
|1178 - [[1196]]
|
|-
|[[Arnold I]]
|1196 - [[1197]]
|
|-
|[[Durk I fan Hollân (biskop)]]
|1196 - 1197
|Oant 1197 tsjinbiskop.
|-
|[[Dirk II fan Are]]
|1197 - [[1212]]
|
|-
|[[Otto I fan Gelre]]
|1212 - [[1215]]
|
|-
|[[Otto II fan Lippe]]
|[[1216]] - [[1227]]
|
|-
|[[Wilbrand fan Aldenburch]]
|1227 - [[1233]]
|Oerpleatst fanút [[Paderborn]].
|-
|[[Otto III fan Hollân]]
|1233 - [[1249]]
|
|-
|[[Gozewyn fan Randeraad]]
|1249 - [[1250]]
|Kandidaat-biskop
|-
|[[Hindrik I fan Fianden]]
|1249 - [[1267]]
|
|-
|[[Jan van Nassau (biskop)|Jan I fan Nassau]] 
|[[1268]] - [[1290]]
|[[Elekt]]. Ofsetten troch [[Nikolaas IV]].
|-
|[[Jan II fan Sierk]]
|[[1291]] - [[1296]]
|Oerpleatst nei [[Toul]].
|-
|[[Willem Berthout]]
|1296 - [[1301]]
|
|-
|[[Adolf fan Waldek]]
|1301
|Kandidaat-biskop. Waard biskop fan [[Luik (stêd)|Luik]].
|-
|[[Guy fan Avesnes]]
|1301 - [[1317]]
|
|-
|[[Freark II fan Sierk]]
|1317 - [[1322]]
|
|-
|[[Jakob fan Oudshoorn]]
|1322
|
|-
|[[Jan fan Bronkhorst]]
|1322
|Kandidaat-biskop.
|-
|[[Jan III fan Diest]]
|1322 - [[1340]]
|
|-
|Jan fan Bronkhorst
|1341
|Kandidaat-biskop.
|-
|[[Nicolaas Capoccy]]
|[[1341]]
|Luts him werom. Waard biskop fan [[Urgel]] en fan [[Frascaty]].
|-
|[[Jan IV fan Arkel]]
|1342 - [[1364]]
|Oerpleatst nei Luik.
|-
|[[Jan V fan Virneburg]]
|1364 - [[1371]]
|Oerpleatst fan [[Münster]] wei.
|-
|[[Sweder fan Uterlo]]
|1371
|Kandidaat-biskop.
|-
|[[Arnold II fan Horne]]
|1371 - [[1378]]
|Oerpleatst nei Luik.
|-
|[[Reinoud fan Vianen]]
|1378 - [[1380]]
|Tsjinbiskop.
|-
|[[Floris fan Wevelinkhoven]]
|1378 - [[1393]]
|Oerpleatst fan Münster wei.
|-
|[[Freark III fan Blankenheim]]
|1393 - [[1423]]
|Oerpleatst fan Straatsburch wei.
|-
|[[Rabanus fan Helmstatt]]
|[[1424]] - [[1425]]
|Luts him werom. Biskop fan [[Spiers]] en letter aartsbiskop fan [[Trier]].
|-
|[[Sweder fan Kulemboarch]]
|1423 - [[1432]]
|Oant [[1425]] tsjinbiskop
|-
|[[Rudolf fan Diepholt]]
|1423 - [[1455]]
|Oant 1432 tsjinbiskop
|-
|[[Walraven fan Meurs]]
|[[1434]] - [[1448]]
|Tsjinbiskop. Waard biskop fan Münster.
|-
|[[Gijsbrecht fan Brederode]]
|1455 - [[1456]]
|Elekt. Ofset.
|-
|[[David fan Boergonje]]
|1456 - [[1496]]
|Oerpleatst fan [[Terwaan]] wei.
|-
|[[Engelbert fan Kleef]]
|[[1482]] - [[1483]]
|[[Ruwaard]].
|-
|[[Frederik IV fan Baden]]
|1496 - [[1517]]
|Ofset.
|-
|[[Filips fvan Boergonje]]
|1517 - [[1524]]
|
|-
|[[Hindrik II fan Beieren]]
|1524 - [[1529]]
|Elekt. Droech de wrâldske macht yn de Stift oer oan Karel V en joech syn sit op. Ek biskop fan [[Worms]] en [[Freising]].
|-
|[[Willem III fan Enckenvoirt]]
|[[1529]] - [[1534]]
|[[Kardinaal (geastlike)|Kardinaal]] sûnt [[1523]]. Ek biskop fan [[Tortosa]].
|-
|[[George fan Egmond]]
|1534 - [[1559]]
|
|}

===Aartsbiskoppen===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Freark V Schenck fan Toutenburch]]
|1559 - [[1580]]
|
|-
|[[Herman fan Rennenberg]]
|1580 - [[1585]]
|Beneamd, mar net yn funksje komd.
|-
|[[Jan fan Bruhesen]]
|[[1592]] - [[1600]].
|Beneamd, mar net yn funksje komd.
|}

===Apostolysk fikarissen===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Sasbout Vosmeer]]
|[[1602]] - [[1614]]
|Titulêr aartsbiskop fan [[Filippi]].
|-
|[[Philippus Rovenius]]
|[[1614]] - [[1651]]
|Titulêr aartsbiskop fan Filippy.
|-
|[[Jacobus de la Torre]]
|1651 - [[1661]]
|Titulêr aartsbiskop fan [[Efese]].
|-
|[[Boudewijn Catz]]
|[[1662]] - [[1663]]
|Titulair aartsbiskop fan Filippy.
|-
|[[Johannes fan Neercassel]]
|1663 - [[1686]]
|Titulêr biskop fan [[Kastoarje]].
|-
|[[Petrus Codde]]
|[[1688]] - [[1702]]
|Titulêr aartsbiskop fan [[Sebaste]]. Skorst troch paus [[Clemens XI]].
|-
|[[Theodorus de Kock]]
|1702 - [[1704]]
|Gie ôf op fersyk fan Rome.
|-
|[[Gerhard Potcamp]]
|[[1705]]
|
|-
|[[Adam Daemen]]
|[[1707]] - [[1717]]
|Titulêr aartsbiskop fan [[Adrianopel]]. Gie ôf.
|-
|[[Johannes fan Bijlevelt]]
|1717 - [[1727]]
|
|}

===Ald-katolike aartsbiskoppen===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Cornelius Steenoven]]
|[[1723]] - 1725
|
|-
|[[Cornelius Johannes Barchman Wuytiers]]
|1725 - [[1733]]
|
|-
|[[Theodorus fan der Croon]]
|1733 - [[1739]]
|
|-
|[[Petrus Johannes Meindaerts]]
|1739 - [[1767]]
|
|-
|[[Walter fan Nieuwenhuisen]]
|[[1768]] - [[1797]]
|
|-
|[[Johannes Jacobus fan Rhijn]]
|1797 - [[1808]]
|
|-
|[[Willibrord fan Os]]
|[[1814]] - [[1825]]
|
|-
|[[Johannes fan Santen]]
|1825 - [[1858]]
|
|-
|[[Henricus Loos]]
|1858 - [[1873]]
|
|-
|[[Johannes Heykamp]]
|[[1874]] - [[1892]]
|
|-
|[[Gerardus Gul]]
|1892 - [[1920]]
|
|-
|[[Franciscus Kenninck]]
|1920 - [[1937]]
|
|-
|[[Andreas Rinkel]]
|1937 - [[1970]]
|
|-
|[[Marinus Kok]]
|1970 - [[1981]]
|
|-
|[[Antonius Jan Glazemaker]]
|[[1982]] - [[1999]]
|
|-
|[[Joris Vercammen]]
|Sûnt [[2000]]
|
|}

===Ficesuperiores fan de Hollânske Sinding yn Brussel===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Joseph Spinelly]]
|1727 - [[1731]]
|
|-
|[[Vincentius Montalto]]
|1731 - [[1732]]
|
|-
|[[Silvester Valenty Gonzaga]]
|1732 - [[1736]]
|
|-
|[[Fransiskus Goddard]]
|1736 - [[1737]]
|
|-
|[[Lucas Melchior Tempy]]
|1737 - [[1743]]
|
|-
|[[Petrus Paulus Testa]]
|[[1744]]
|
|-
|[[Ignatius Crivelly]]
|1744 - [[1755]]
|
|-
|[[Carolus Molinari]]
|1755 - [[1763]]
|
|-
|[[Bartholomeus Soffredmi]]
|1763
|
|-
|[[Thomas Maria Ghilini]]
|1763 - [[1775]]
|
|-
|[[Joannes Antonius Maggiora]]
|1775 - [[1776]]
|
|-
|[[Ignatius Busca]]
|1776 - [[1785]]
|
|-
|[[Michael Causati]]
|1785 - [[1786]]
|
|-
|[[Antonius Felix Zondadari]]
|1786 - [[1790]]
|
|-
|[[Caesar di Brancadoro]]
|[[1792]] - [[1794]]
|
|-
|[[Ludovicus Ciamberlani]]
|1794 - [[1828]]
|Bestjoerde fan Münster en Amsterdam út.
|}

===Ficesuperiores fan de Hollânske Sinding yn De Haach===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Nammem'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Franciscus Capacciny]] 
|[[1829]] - [[1831]]
|
|-
|[[Antonius Antonuccy]]
|1831 - [[1841]]
|
|-
|[[Innocentius Ferriery]]
|1841 - [[1847]]
|
|-
|[[Joannes Zwijsen]]
|1847 - [[1848]]
|
|-
|[[Carolus Belgrado]]
|1848 - [[1853]]
|
|}

===Roomsk-katolike aartsbiskoppen===
{| width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;35%&quot; |'''Namme'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;20%&quot; |'''Perioade'''
|bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; width=&quot;45%&quot; |'''Opmerkings'''
|-
|[[Joannes Zwijsen]]
|[[1853]] - [[1868]]
|Teffens biskop fan [[De Bosk]].
|-
|[[Andreas Ignatius Schaepman]]
|1868 - [[1882]]
|
|-
|[[Petrus Matthias Snickers]]
|[[1883]] - [[1895]]
|Foarhinne biskop fan [[Haarlim]].
|-
|[[Henricus fan de Wetering]]
|1895 - [[1929]]
|
|-
|[[Joannes Henricus Gerardus Jansen]]
|[[1930]] - [[1936]]
|
|-
|[[Johannes de Jong]]
|1936 - [[1955]]
|Kardinaal sûnt [[1946]].
|-
|[[Bernardus Johannes Alfrink]]
|1955 - [[1975]]
|Kardinaal sûnt [[1960]].
|-
|[[Johannes Willebrands]]
|1975 - [[1983]]
|Kardinaal sûnt [[1969]].
|-
|[[Adrianus Johannes Simonis]]
|1983 - [[2007]]
|Foarhinne biskop fan [[Rotterdam]]. Kardinaal sûnt [[1985]].
|-
|[[Willem Jacobus Eijk]]
|Sûnt 2008
|Foarhinne biskop fan [[Grins (stêd)|Grins]]-[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Kardinaal sûnt [[2012]].
|}

== Boarnen ==
*''De Katholieke Encyclopaedie'' (Amsterdam, 1938)
*{{Aut|J.E.A.L. Struick}} ''Utrecht door de eeuwen heen'' (Utert / Antwerpen, 1971)
*{{Aut|M.Chr.M. Molenaar / G.A.M. Abbink}} ''Dertienhonderd jaar bisdom Utrecht'' (Baarn, 1995) 
*{{Aut|C. Dekker (red.)}} ''Geschiedenis van de provincie Utrecht'' (Utert, 1997)
*{{Aut|R.E. de Bruin e.a. (red.)}} ''Een paradijs vol weelde. Geschiedenis van de stad Utrecht'' (Utert, 2000)


[[Kategory:Biskop fan Utert| ]]
[[Kategory:Prinsbisdom Utert]]
[[Kategory:List fan hearskers]]</text>
      <sha1>h07dq4axbfr4rpi2iyyvok7hrl9f1wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastfryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17833</id>
    <revision>
      <id>1224342</id>
      <parentid>1223403</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoerlike yndieling */</comment>
      <origin>1224342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28078" sha1="3ir74fdmuypfd71u9awx5tcjuy63nxy" xml:space="preserve">{{Ynfoboks lân
| namme1 =  Eastfryslân                   
| namme2 =  Oostfräisland                   
| namme3 =  Aastfräislound                   
| namme_Frysk_koart =          
| flagge = Flag_of_East_Frisia.svg                    
| wapen =  Ostfriesland_CoA.svg                    
| motto =  ''[[Eala Frya Fresena|Eala frya Fresena]]''                    
| motto_oersetting =  Stean op, frije Friezen         
| folksliet =                  
| folksliet_oersetting =       
| folksliet_muzyk =            
| folksliet_keninklik =        
| folksliet_keninklik_muzyk =  
| lizzing =  Ostfriesland_hervorgehoben.svg                 
| haadstêd =  [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]                 
| offisjele_taal1 =  [[Dútsk]]          
| offisjele_taal2 =            
| offisjele_taal3 =            
| offisjele_taal4 =            
| offisjele_taal5 =            
| offisjele_taal6 =            
| offisjele_minderheidstaal1 = 
| offisjele_minderheidstaal2 = 
| offisjele_minderheidstaal3 = 
| offisjele_minderheidstaal4 = 
| offisjele_minderheidstaal5 = 
| offisjele_minderheidstaal6 = 
| erkende_streektaal1 =  [[Eastfrysk Plat]]      
| erkende_streektaal2 =        
| erkende_streektaal3 =        
| erkende_streektaal4 =        
| erkende_streektaal5 =        
| erkende_streektaal6 =        
| steatsfoarm =                
| presidint =                  
| fise-presidint =             
| steatshaad =                 
| regearlieder =  
| ûnôfhinklikheid =  1464-1744            
| oerflak = 3144 km²                  
| dêrfan lân =            
| dêrfan wetter =              
| ynwennertal = 475.314            
| ynwennertal_datum = 31 desimber 2022        
| befolkingstichtens = 150 /km       
| munt =                       
| tiidsône =                   
| ferskil_UTC = +01:00                
| simmertiid =                 
| simmertiid_ferskil_UTC = +02:00   
| nasjonale_feestdei1 =        
| nasjonale_feestdei2 =        
| nasjonale_feestdei3 =        
| ynternet =                   
| telefoan =                   
| ISO_3166 =                   
| noat1 =                      
| noat2 =                      
| noat3 =                      
| noat4 =                      
| noat5 =                      
| noat6 =                      
| noat7 =                      
| noat8 =                      
}}
'''Eastfryslân''' is in regio yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]] en is in ûnderdiel fan de kulturele regio [[East-Fryslân]].

== Grinzen ==
{{apart|East-Fryslân}}
Eastfryslân komt rûchwei oerien mei it eardere [[Greefskip Eastfryslân]]. Eastfryslân omfiemet de bestjoerlike distrikten (''Landkreise'') [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], [[Lier (distrikt)|Lier]] en [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it stedsdistrikt (''Kreisfreie Stadt'') [[Emden]]. De [[Eastfryske Eilannen|Eastfryske eilannen]] binne [[Boarkum]], [[Júst]], [[Norderney]], [[Baltrum]], [[Langereach]] en [[Spikereach]].

== Geografy ==
Eastfryslân hie op 31 desimber 2022 475.314 ynwenners op in oerflak fan 3144 km². Mei in befolkingstichtens fan 150 /km² is er neffens Leechsaksyske begripen (168 /km²) reedlik ticht befolke, mar neffens Dútske begripen (233 /km²) is er reedlik tin befolke.
Tekenjend foar Eastfryslân is dat it net troch in grutte stêd dominearre wurdt. Yn Eastfryslân binne de midgrutte stêden [[Emden]], [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Norden]], en [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] fan belang. Lytsere stêden binne [[Wiesmoor]], [[Weener]] en [[Esens]]. Ek de eilângemeenten fan [[Boarkum]] en [[Norderney]] hawwe de status fan stêd. Fierder bestiet it goa út in soad lytse doarpen.

=== Lânskip ===
[[Ofbyld:Rheiderland.jpg|thumb|Polderlân yn it Reiderlân]]
Lykas yn de rest fan East-Fryslân is Eastfryslân in flak gea mei in soad [[greidlân]] te ferlykjen mei dy yn Westerlauwersk Fryslân. De folgjende lânskipstypen wurde ûnderskaat:

* Kustgebiet:
**It [[Dún|dunelânskip]] en sânstrannen op 'e [[Waadeilannen|Eastfryske eilannen]]. Troch de getiden bliuwt it sân yn beweging en komme der nije sânbanken by. It eilân [[Memmert]] is winliken ien grutte sânbank.
**Oan de súdkant fan de Eastfryske eilannen geane kwelders mei slinken yn de [[Waadsee]] oer. Oan de súdrâne fan de Waadsee ûntstiet nei bûtendyks lân en de kust fan de fêstewâl wurdt oer de hiele lingte beskerme troch de seedyk. 
**Op 'e fêstewâl by de kust lâns hat Eastfryslân in [[polder]]lânskip (de saneamde [[Mersk|mersken]]). De klaaigrûn of merskgrûn is tige fruchtber. Op dy klaaigrûn lizze ek de [[terp]]en.
*Binnenlân:
**Nei it binnenlân ta leit de [[Geast (sân)|geastgrûn]], in heger leechlân (tusken de 5 en 15 meter boppe seenivo) besteande út sânige grûn. Dat gebiet ûntstie troch ekologyske prosessen, wêrby't de wyn it sân ferpleatste. De geastgrûn wurdt skaaimerke troch in [[kûlisselânskip]] mei [[houtwâl]]en. 
**It binnenlân fan Eastfryslân hie eartiids grutte feangebieten. Dy feangebieten ûntstienen yn it holosene tiidrek troch de opbou fan plantaardich materiaal yn wetterige omjouwings. Fean wie eartiids in wichtige brânstofboarne en yn Eastfryslân binne de grutste feangebieten ôfgroeven. De feangebieten hawwe in [[Feankoloanje|Feankolonjaal]] lânskip mei [[lintbebouwing]] by de feankanalen (''Wieken'' - [[Wyk (sydkanaal)|wiken]]) del. Hjir en dêr binne noch lytse feangebieten oer.
*Rivierdelling: De iggen fan de [[Iems]] en it dêroan swettende lân is tige fruchtber en geskikt foar lânbou. De ôfwettering fan dy gebieten is krúsjaal foar it behâld fan de lânbougrûn.

Nei it binnenlân ta hat Eastfryslân in ferskaat oan boskgebieten. It [[Heseler Wald]] en [[Holle Sand]] binne oanlein om de sândunen net mear rûnwaaie te litten. Yn it Holle Sand leit ek it heechste punt fan 'e fêstewâl, de saneamde ''Kugelberg'' mei 18,6 meter hichte. Op [[Noardereach]] leit de heechste dún mei 24,4 boppe seenivo. It djipste punt leit yn de gemeente [[Krummhörn]], dêr't it poldergebiet ''Freepsumer Meer'' op 2,5 meter ûnder seenivo leit.

=== Grûnstoffen en miljeu ===
[[Ofbyld:BerumerfehnerMoor.jpg|thumb|Berumerfehner Moor]]
[[Ierdgas]], [[ierdoalje]] en [[Sân (grûnsoarte)|sân]] binne de wichtichste grûnstoffen. De oalje- en ierdgasfoarrieden fan Eastfryslân lizze foaral yn de djippe sedimintbasins dy't ûntstienen yn it mesozoïkum. Hoewol't de oalje- en ierdgasfoarrieden lang net sa grut binne as yn it oanbuorjende Grinslân, binne se likegoed fan ekonomysk belang. Sân is in wichtige grûnstof foar de bou- en yndustrysektor en komt benammen yn de binnenlânske gebieten fan Eastfryslân foar. Dêr binne relatyf in protte sânwinputten, guon binne al frijjûn as rekreaasje- of natuergebiet.

Eastfryslân wurdt konfrontearre mei ferskate miljeuproblemen lykas ferdrûging fan de feangebieten, kusteroazje en de ympakt fan de ierdgaswinning. Boppedat wurdt út de lêste feangebieten noch hieltyd [[turf]] wûn foar de túnbou, hoewol't it protest út de polityk wei tanimt. Yn [[Etzel]] ([[Landkreis Wittmund]]) binne 75 ûnderierdske opslachlokaasjes foar ierdgas en oalje. Yn totaal hawwe sy in opslachkapasiteit fan 40 miljoen kubike meter. Tsjin de ûnderierdske opslachlokaasjes is in protte wjerstân, om't sy in bedriging foarmje soenen foar it grûnwetter.

=== Histoaryske lânskippen ===
Eastfryslân bestie oarspronklik út de folgjende lânskippen ([[Goa (krite)|goa]]en):

* [[Auwerkerlân]]
* [[Brokmerlân]]
* [[Emsigerlân]]
* [[Federgoa]]
* [[Harlingerlân]]
* [[Lengenerlân]]
* [[Moarmerlân]]
* [[Norderlân]]
* [[Oerledingerlân]]
* [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]

=== Bestjoerlike yndieling ===
[[Ofbyld:Municipalities in East-Frisia.svg|300px|thumb|Gemeenten yn Eastfryslân]]
[[Ofbyld:Nebelostfriesland.jpg|thumb|Dize oan de grûn yn Eastfryslân]]
[[Ofbyld:WrisseWallhecken.jpg|thumb|Hokkelingen yn de greidlân by [[Wrisse]]]]
Eastfryslân bestiet út 4 [[Landkreis|lânkringen]] en 31 [[Gemeente (Dútslân)|gemeenten]]:

* [[Lânkring Lier]]:
** [[Bunde (Dútslân)|Bunde]]
** [[Jemgum]]
** [[Weener]]
** [[Lier (stêd)|Lier]]
** [[Westoverledingen]]
** [[Rhauderfehn]]
** [[Ostrhauderfehn]]
** [[Samtgemeinde Jümme]]
** [[Uplengen]]
** [[Samtgemeinde Hesel]]
** [[Moormerland]]
** [[Boarkum]]

* [[Lânkring Auwerk]]:
** [[Wiesmoor]]
** [[Großefehn]]
** [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]
** [[Ihlow]]
** [[Südbrookmerlân]]
** [[Hinte]]
** [[Krummhörn]]
** [[Samtgemeinde Brookmerland]]
** [[Norden]]
** [[Samtgemeinde Hage]]
** [[Großheide]]
** [[Dornum]]
** [[Júst]]
** [[Norderney]]

* [[Kreisfreie Stadt|Kringfrije stêd]] [[Emden]] (is tagelyk ek in gemeente)

* [[Lânkring Wittmund]]
** [[Samtgemeinde Holtriem]]
** [[Samtgemeinde Esens]]
** [[Wittmund (stêd)|Wittmund]]
** [[Friedeburg]]
** [[Langereach]]
** [[Spikereach]]

=== Grutste plakken ===
De grutste plakken fan Eastfryslân binne:
{| class=&quot;wikitable sortable;width:100%;&quot;
! Nr.
! Namme
! Lânkring&lt;br /&gt;
! Ynwennertal&lt;br&gt;(teldatum&lt;br&gt;31-12-2022) &lt;br /&gt;
! Ynwennertal&lt;br&gt;(teldatum&lt;br&gt;31-12-2024) &lt;br /&gt;
|-
| 1 || [[Emden]] || Emden || 50.535 || 49.202
|-
| 2 || [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 42.970 || 42.612
|-
| 3 || [[Lier (stêd)|Lier]] || [[Lier (distrikt)|Lânkring Lier]] || 35.663 || 34.025
|-
| 4 || [[Norden]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 25.179 || 25.178
|-
| 5 || [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] || [[Wittmund (distrikt)|Lânkring Wittmund]] || 20.773 || 20.037
|-
| 6 || [[Weener]] || [[Lier (distrikt)|Lânkring Lier]] || 15.997 || 15.215
|-
| 7 || [[Wiesmoor]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 13.502 || 13.875
|-
| 8 || [[Esens]] || [[Wittmund (distrikt)|Lânkring Wittmund]] || 7.427 || 6.998
|}

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Frisiae, about 1600, by Ubbo Emmius.jpg|thumb|Eastfryslân om 1600 hinne troch [[Ubbo Emmius]]]]
=== Fryske Frijheid en de Opstalbeam ===
Om 700 hinne wie Eastfryslân ûnderdiel fan it Frysk stamgebiet dat yn it Latynsk ''Frisia'' of ''tota Frisia'' neamd waard. Mei de feroveringen troch de Frankyske keningen [[Karel Martel]] en letter [[Karel de Grutte]] waard Fryslân ûnderdiel fan it [[Frankyske Ryk]]. 

De [[kerstening]], dy't troch de Franken oanjage waard, stûke mei de komst fan de [[Wytsingen]].&lt;ref&gt;J. Hines, N. IJssennagger, ''Frisians and Their North Sea Neighbours''&lt;/ref&gt; It heidenske leauwen bleau dêrtroch it folksleauwen, pas yn 'e lette 11e iuw gongen de Friezen yn mearheid op it kristendom oer.&lt;ref&gt;H. Schmidt, Kirchenbau und „zweite Christianisierung&quot; im friesisch-sächsischen Küstengebiet während des hohen Mittelalters, yn 'Niedersächsisches Jahrbuch für landesgeschichte' (1987), nû 59, siden 63-93.&lt;/ref&gt; It kleaster fan Reepsholt, dat yn 'e 10e iuw stifte waard, soe in pear iuwen lang it iennichste kleaster fan Eastfryslân bliuwe. Pas nei 1200 sette de kleasterbou yn Eastfryslân troch.
[[Ofbyld:Upstallsbohm2008msu.jpg|left|thumb|De Opstalbeam is fanâlds in grêfheuvel. It monumint is fan 1833.]]
It Frankyske Ryk foel mei it [[Ferdrach fan Prüm]] (855) út elkoar yn ferskillende gebietsdielen mei elk in eigen hearsker. Nei in ûnderlinge striid tusken dy gebietsdielen folgen yn 870 it [[Ferdrach fan Meerssen]] en yn 880 it [[Ferdrach fan Ribemont]]. De Fryske lannen soenen dêrtroch ûnderdiel wurde fan it Eastfryske Ryk, dat yn de 9e iuw ta it [[Hillige Roomske Ryk]] omfoarme waard. Binnen it Hillige Roomske Ryk berôpen de Friezen har op it [[Karelsprivileezje]]. Oer de echtheid en oarsprong fan it Karelsprivileezje is net mear bekend as in 13e iuwske falsifikaasje. Lykwols waard de [[Fryske Frijheid]] yn 1248 troch de Roomsk-kening [[Willem II fan Hollân|Willem II]] befêstige. Eastfryslân wie dêrmei ûnderdiel fan de [[Sân Seelannen]] en hie mei de oare Fryske lannen tusken [[Fly]]/[[Sudersee]] en [[Wezer]] in eigen bestjoer en rjochtssysteem. De eigen net-feodale bestjoersfoarm fan de Fryske lannen wie útsûnderlik yn Europa. 

Om mear ienheid tusken de Fryske lannen te krijen kaam it [[Opstalbeam]]-bûn yn 'e lette midsiuwen by elkoar. It Opstalbeam-bûn lei rjochten fêst en makke mienskiplike besluten, bygelyks it oan Appingedaam ferliende stedsrjocht en in rige ferdraggen mei de kening fan Frankryk. Yn 1361 fûn de lêste gearkomste fan it bûn yn 'e stêd Grins plak.&lt;ref&gt;H. van Lengen, ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende'', Eastfryske Lânskip (2003), ISBN 3-932206-30-4, side 425&lt;/ref&gt; 
[[Ofbyld:Focko Ukena.png|thumb|Nei de [[Slach op de Wylde Ikkers]] (1427) wurdt [[Okko II tom Brok]] troch [[Fokko Ukena]] finzen nommen.]]
=== Partijstriid en de ein fan de Fryske Frijheid (1413-1464) ===
Yn 'e rin fan 'e 14e iuw wurde in oantal haadlingen hieltyd machtiger lykas de famylje [[Tom Brok]]. Yn 'e [[Grutte Fryske Oarloch]] (1413-1422) wurdt dúdlik hoe fier oft de ferskillende haadlingen gean wolle dy't troch de partijstriid tusken [[Skieringers en Fetkeapers]] tsjinoer elkoar komme te stean. De famylje Tom Brok kriget mei de [[Frede fan Grins]] yn 1422 in wichtige posysje yn Eastfryslân. Yn it suden fan Eastfryslân ûntstiet der al gau ferset tsjin it bewâld fan de machtige famylje Tom Brok. Under lieding fan haadling [[Fokko Ukena]] wurde yn 1426 en 1427 twa fjildslaggen fochten dy't letter as de [[Eastfryske Befrijingsoarloggen]] bekend wurde soenen. 

Nei de oerwinning op [[Okko II tom Brok]] besocht Fokko Ukena syn macht te konsolidearjen. Hy makke lykwols gjin freonen en lei hieltyd hegere belestingen op en ûnderdrukte alle foarmen fan tsjinspraak. De Eastfriezen hienen ûnder Okko II tom Brok al in minne tiid meimakke en belibben ûnder Fokke Ukena winliken itselde bewâld. Fokko Ukena presintearre himsels as de ferdigener fan de Fryske Frijheid, mar nei syn machtsoername waard hy troch it folk júst as in ferrieder fan de Fryske Frijheid beskôge. 

De famylje [[Sirksena]] organisearre it ferset tsjin it bewâld fan Fokko Ukena. Op 14 novimber 1430 waard it [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] oprjochte. It Frijheidsbûn belage de Fokkenboarch yn [[Lier (stêd)|Lear]] in healjier lang. yn 1433 waard Ukena syn lêste ferset yn 'e [[Slach by Bargebur|Slach by Bargeboer]] brutsen. Tenei soe de famylje Sirksena de wichtichste haadlingefamylje fan Eastfryslân wurde.

De famylje [[Sirksena]] hie ûnder oaren boargen yn Greetsiel, Emden, Auwerk en Berum. De famylje makke net deselde flaters as de famylje Tom Brok en Fokko Ukena en koe harren macht konsolidearje. Yn 1464 makke de famylje formeel in ein oan 'e Fryske Frijheid. Mei de beneaming fan [[Ulrik Sirksena]] ta [[ryksgreve]] krige Eastfryslân in eigen greve en Eastfryslân waard sa noch fêster ûnderdiel fan it [[Hillige Roomske Ryk]]

=== It hûs Sirksena (1464-1744)===
Yn de oarkonde fan de keizer fan 1464 waard fêstlein dat it hûs Sirksena tenei troch erfopfolging de greve fan Eastfryslân leverje mocht, mar tagelyk waard ek regele dat de Friezen harren frijheden en rjochten gruttendiels hâlde mochten.&lt;ref&gt;[[Eastfryske Lânskip]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/beitraege/geschichte-der-ostfriesischen-landschaft/ Geschichte der Ostfriesischen Landschaft]&lt;/ref&gt; Sa kaam der romte foar de [[steaten|Gearkomste fan Stannen]]. Sa'n Gearkomste fan Stannen waard yn oare gebieten ek wol de ''lândei'' of ''steaten'' neamd, mar yn Eastfryslân waard de namme ''lânskip'' keazen. Sa ûntstie binnen inkelde generaasjes de [[Eastfryske Lânskip]]. De Eastfryske Lânskip ûnderskiede him bot fan oare 'steaten', 'stannen' of 'lândagen', dêr´t de trije stannen ornaris fertsjintwurdige wienen troch de adel, geastlikheid en boargerij (fan 'e stêden). Yn Eastfryslân waard de geastlikheid ferfongen troch de boerestân én dy hie ek noch likefolle sizzenskip as de oare twa stannen. Dêrneist lei it grutste diel fan it foech net by de greve, mar by de Eastfryske Lânskip. 

De meast ferneamde greve út it hûs Sirksena wie [[Edzard de Grutte]] (1462-1528). Under syn bewâld koe Eastfryslân grutte dielen fan de Grinzer Ommelannen en besette it eastlike diel fan it Eastfryske skiereilân. Yn it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517) hie de befolking fan Eastfryslân slim te lijen fan de totale oarloch tsjin it [[Hillige Roomske Ryk]]. Edzard syn ambysje om te ekspandearjen, hy woe ek [[Westerlauwersk Fryslân]] ûnder syn macht bringe, liet er nei trije jier oarloch gewurde. It eastlike diel fan Eastfryslân mocht er nei ûnderhannelingen hâlde. 
[[Ofbyld:Emden by Braun Hogenberg (middle size) (110200963).jpg|thumb|Emden yn 1575.]]
Om [[1520]] hinne begûn de [[Reformaasje]] yn Eastfryslân. Oars as yn de rest fan Europa wie it net de hearsker dy't de nije lear oplei. Edzard de Grutte wie yn syn posysje te swak om ien bepaalde religy troch te drukken. Sa ûntstie der in sitewaasje wêryn't it katolisisme en it protestantisme earst noch neist elkoar bestean koenen. Bepalend foar it religieuze libben yn de dêropfolgjende iuwen wie de protestânske skieding tusken de kalvinisten yn it westen en de lutersken yn it easten fan Eastfryslân. Foaral de stêd Emden profitearre fan de religieuze flechtlingen út de Nederlannen. Under de religieuze flechtlingen wienen ûnder oaren folgelingen fan [[Menno Simons]], mar ek guon út Frankryk en Ingelân. Emden waard neist [[Genève]] en [[Wittenberg (stêd)|Wittenberch]] as it tredde sintrum fan de Reformaasje bestimpele. Lykwols kaam mei de groei fan Emden ek de machtstriid mei it hûs Sirksena. It hichtepunt fan dy machtstriid wie de Emder Revolúsje yn 1595. Greve Edzard II waard dêrby twongen om syn residinsje nei Auwerk te ferlizzen en in grut diel fan syn rjochten yn [[Emden]] op te jaan.

Emden hie om 1600 sa'n 15.000 ynwenners. Foar de ferhâldingen fan dy tiid in grutte stêd, oerienkomstich mei Ljouwert en Grins. Yn 1604 waard [[Johannes Althusius]] stedssyndikus fan Emden en ferstevige de posysje fan de stêd tsjinoer de greve en oare konkurearjende stêden. Mei help fan de Nederlannen en in Nederlânske legerke binnen de stedsmuorren wie Emden tagelyk ''de facto'' in [[frije ryksstêd]]. Wylst Eastfryslân yn de [[Tritichjierrige Kriich]] gjin lêst hie fan grutte militêre konflikten op syn grûngebiet, wie it wol it rêstplak fan inkelde troepen dy't fan it lân en de befolking libben. Allinnich Emden mei syn bolwurken koe de ferskillende troepenmachten bûten de doar hâlde. It wienen ek Emder keaplju dy't yn 1633 de earste feankolony fan Eastfryslân, [[Westgroßefehn]], finansierden. 
[[Ofbyld:Wasser-Flutt_in_Nieder-Teutschland_(1717).jpg|thumb|left|It oerstreamde gebiet op in kaart út 1717 fan Johann Baptist Homann (1663-1724)]]
Yn 1717 hie de [[Krystfloed (1717)|krystfloed]] ferneatigjende gefolgen foar Eastfryslân. Yn desimber fan dat jier stie der deimannich in stoarmige wyn út it súdwesten. Op de sneon foar Kryst feroare dat yn in noardwestlike stoarm, dy't wetter út de [[Atlantyske Oseaan]] troch [[it Kanaal]] yn de [[Noardsee]] treau. De diken koenen de wettermassa's net oan en brutsen úteinlik op 24 desimber om middernacht hinne, wat betsjutte dat it lân oerstreamde. Neitiid stie de helte fan Eastfryslân ûnder wetter. De orkaaneftige stoarm boldere trije dagen lang en yn dy tiid bleau it wetter troch de stikkene diken streamen. Dêrtroch koe it wetter dat al op it lân stie net wer fuort. De stoarmfloed soarge sels foar grutte skea op plakken fier fan de kust ôf lykas Riepe, Simonswolde en Ayenwolde. Neffens in ferslach fan de Emder predikant Gerhardus Outhof yn 1718 (''Verhaal van alle de hooge waterfloeden'') kamen der yn Eastfryslân 2.787 minsken om it libben. It fee hie ek slim te lijen. Yn totaal ferdronken der 2.259 hynders, 9.514 kij, 2.589 skiep en 1.048 bargen (15.410 bisten). Troch de ramp 1.030 huzen kompleet ferneatige en 1.833 rekken (swier) skansearre.

Yn 1726-1727 wie der de saneamde Appél-Oarloch tusken foarst [[Joaris Albrecht fan Eastfryslân|Joaris Albrecht]] en de stannen ([[Eastfryske Lânskip]]), dy't Joaris Albrecht yn &quot;hearrigen&quot; of &quot;rekalsitranten&quot; opdield hie. De foarst koe mei help fan de Denen en it Hillige Roomske Ryk de rekalsitranten, wêrûnder de stêd Emden, betwinte. Troch ûnderhannelingsflaters fan kânselier Enno Rudolph Brenneysen kamen de belutsen partijen lykwols net ta in duorsume freedsume oerienkomst. Hoewol't de kânselier en de foarst swiere straffen oplein hienen, krigen de rekalsitranten yn 1732 amnesty fan de keizer. Doe't foarst Georg Albrecht op 11 juny 1734 ferstoar, naam [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] op 18-jierrige leeftyd de offisjele taken oer as de lêste libbene neiteam fan Joaris Albrecht. Ek hy koe de konflikten mei de stannen net oplosse.

Nei de Appél-Oarloch [[Appél-Oarloch]] riede Prusen de oername fan Eastfryslân ta. Dêrby spile de stêd Emden in wichtige rol. It Emder stedsbestjoer hie de ambysje om fan Emden wer in brûzjend hannelsplak te meitsjen. Fan 1740 ôf krigen hieltyd mear minsken it gefoel dat soks mei help fan Prusen mooglik wie. Foar dat doel moast der in ferdrach opsteld wurde om de Prusyske oanspraken jildich te ferklearjen. Omdat foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] gjin bern presintearre Prusen op 8 novimber 1740 in plan fan oanpak om de erfenis oan Prusen takomme te litten. Op 14 maart 1744 waarden twa ferdraggen sletten, dy't mei-inoar bekend steane as de Emden Konvinsje. Mei dy ferdraggen wie de oerdracht oan Prusen feilich steld en ek de rjochten fan de stêd Emden en dy fan de stannen waarden garandearre. Op 25 maaie 1744 kaam Karel Edzard as lêste lid fan it hûs [[Sirksena]] sûnder bern te ferstjerren.

=== Prusen en de Frânske tiid (1744-1815) ===
Nei it ferstjerren fan Joaris Albrecht waard Eastfryslân in provinsje fan Prusen. Eastfryslân waard sûnder ferset troch Prusen ynnommen en [[Sebastian Anton Homfeld]] waard de nije kânselier. Yn 1751 en 1755 brocht [[Freark II fan Prusen]] in fisite oan Eastfryslân. It Prusyske bewâld brocht ekonomyske bloei en makke Eastfryslân nei de bûtenwrâld iepener. Lykas tasein krige de [[haven fan Emden]] nije privileezjes. Yn 1754 waard in nije brânfersekeringsmaatskippij oprjochte, de saneamde ''Ostfriesische Landschaftliche Brandkasse'', dy't hjoed-de-dei noch hieltyd yn oerheidshannen is mei de [[Eastfryske Lânskip]] as grutoandielhâlder.

Mei de [[Frede fan Tilsit]] tusken [[Napoleon]] en [[Prusen]] yn 1807 waard Eastfryslân ûnderdiel fan it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Yn 1808 waard Eastfryslân ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hollân]] dêr't Napoleon syn broer, [[Louis Bonaparte]], kening fan waard. Mei it ferdriuwen fan Napoleon kamen de Prusen yn de jierren 1813-1815 werom. De winsk om wer by Prusen te hearren moasten de Eastfriezen by it [[Kongres fan Wenen]] fan 1814-1815 farre litten. Prusen moast Eastfryslân oan it [[Keninkryk Hannover]] oerjaan. It [[Feriene Keninkryk]] stie achter dat beslút omdat se Prusen gjin tagong ta de [[Noardsee]] jaan woenen. Under Hannover bloeide de ekonomy net wer op, foar in part wie der sels sprake fan krimp.

== Ferkear ==
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|300px|thumb|De ynfrastruktuer yn Eastfryslân]]
==== Autodiken ====
Yn Eastfryslân rinne de folgjende [[Autosneldyk|autosneldiken]]:

* [[Bundesautobahn 28|A28]] [[Lier (stêd)|Lier]] - [[Aldenburch]] nei it easten ta
* [[Bundesautobahn 31|A31]] [[Emden]] - Lier - [[Iemslân]] - [[Ruhrgebiet]] nei it suden ta
* [[Bundesautobahn 280|A280]] [[Weener]] - [[Bad Nijeskâns]], dêr't er fierder as de [[Nederlân]]ske [[Rykswei 7|A7]] nei it westen ta rint

Wichtige [[autowegen]] binne:

* [[Bundesstraße 70|B70]] Lier - [[Papenburch]] - [[Meppen (Iemslân)|Meppen]] - [[Lingen (Iems)|Lingen]] - [[Rheine]] - [[Borken]] - [[Wesel (stêd)|Wesel]] (noard-súdferbining parallel oan de A31)
* [[Bundesstraße 72|B72]] [[Kloppenburch (stêd)|Kloppenburch]] - [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] - [[Norden]] - [[Norddeich]] (fearhaven)
* [[Bundesstraße 210|B210]] [[Emden]] - [[Wilhelmshaven]].

==== Spoarwegen ====
De stêd Lier is it spoarknooppunt fan it goa. Dêrwei rinne fjouwer fan de fiif Eastfryske spoarlinen:

* Lier - Emden - Norden - Norddeich nei it noarden (DB), mei yn Emden in lytse ôfspjalting nei Emden-Bûtenhaven dêr't beheind treinferkear oer plakfynt
* Lier - Aldenburch - [[Bremen]] nei it easten (DB)
* Lier - Papenburch - Rheine - Ruhrgebiet nei it suden (DB)
* Lier - [[Grins (stêd)|Grins]] nei it westen ([[Arriva]], [[Wiederline]])
* [[Esens]] - [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] - [[Jever]] - [[Sande]] - [[Wilhelmshaven]] (NordWestBahn) as ôfspjalting fan de spoarline Aldenburch - Wilhelmshaven

Nettsjinsteande al dy spoarlinen binne der mar alve [[spoarstasjon]]s yn Eastfryslân: Burhafe, Emden sintraal stasjon, Emden bûtenhaven, Esens, Lear, Marienhafe, Norden, Norddeich, Norddeich Mole, Weener en Wittmund. Dêrnjonken is der in museumspoarline, de ''Museumseisenbahn Küstenbahn Ostfriesland'', tusken Norden en [[Dornum]].

==== Wetterwegen ====
[[Ofbyld:Emden-Goedensches Haus.jpg|thumb|Iems-Jadekanaal yn Emden]]
De wichtichste wetterwegen binne de rivier de [[Iems]], mei as [[sydrivier]] de [[Leda]], en it [[Iems-Jadekanaal]]. Dêrnjonken binne der yn de [[fean]]gebieten ferskate lytsere kanalen.

Emden hat fierwei de grutste haven fan de goa en is tagelyk de fearhaven fan fearboaten nei [[Boarkum]]. Lier en Weener binne fanâlds havenstêden oan de Iems. Lytsere fearhavens by de kust del binne:

* [[Greetsiel]]
* [[Norddeich]] (feartsjinst nei [[Júst]], [[Norderney]] en [[Baltrum]])
* [[Neßmersiel]] (feartsjinst nei Baltrum)
* [[Dornumersiel]]
* [[Bensersiel]] (feartsjinst nei [[Langereach]])
* [[Neuharlingersiel]] (feartsjinst nei [[Spikereach]])
* [[Carolinensiel]]/[[Harlesiel]] (feartsjinst nei [[Wangereach]])

Ek bestiet der in beheinde feartsjinst by de mûning fan de Iems tusken de plakken [[Ditzum]] en [[Petkum]].

== Iepenbier bestjoer ==
[[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|Eastfryske Lânskip yn Auwerk]]
Bestjoerlik binne de lânkringen (''Landkreise'') ûnderferparte yn gemeenten, dy't út meardere doarpen en buorskippen *''[[Ortsteil]]e'') bestean, dy't sels ek wer in eigen doarpsried hawwe kinne, of gearwurkingsgemeenten (''[[Samtgemeinde]]n''), dêr't in tal gemeenten mei-inoar oparbeidzje. De kringfrije stêd (''[[Kreisfreie Stadt]]'') [[Emden]] is net ûnderferparte yn gemeenten. Benammen yn de [[1970-er jierren]] is it tal gemeenten yn it ramt fan [[gemeentlike weryndieling]]s tige weromkrongen.

De bestjoerlike ienheid Eastfryslân ferdwûn mei it opheffen fan it ''Regierungsbezirk Ostfriesland'' yn 1978. De [[Eastfryske Lânskip]] yn Auwerk is in bestjoersorgaan op it mêd fan kultuer, ûnderwiis en wittenskip. It heechste orgaan binnen de Eastfryske Lânskip is it Lânskipskolleezje (''Landschaftskollegium'') mei dêryn de lânskipspresidint en sân riedslju. Dy wurde keazen troch de Lânskipsried, in parlemint mei 49 leden dat yndirekt troch de folksfertsjintwurdigers fan de lânkringen Emden, Auwerk, Wittmund en Lear keazen wurdt. 

By de ferkiezings foar de Bûnsdei of Lândei is Eastfryslân ûnderdiel fan kiesdistrikt 24 Auwerk-Emden, kiesdistrikt 25 Underiems (dêr't it net-Fryske lânkring Iemslân ek ûnderdiel fan is) en kiesdistrikt 26 Fryslân – Wilhelmshaven – Wittmund. Eastfryslân is noch altyd in [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]-bolwurk. By de de Bûnsdeiferkiezings fan 2005 helle dy partij yn it kiesdistrikt Auwerk-Emden 55,9% fan de stimmen (''Zweitstimme''). By de Bûnsdeiferkiezings fan 2021 skommele it persintaazje SPD-stimmen (hjir ''Zweitstimme'') tusken de 34% en 43%.

== Sjoch ek ==
* [[Tema:Eastfryslân]]
* [[East-Fryslân]]

== Keppeling om utens ==
* {{de}} [https://www.ostfriesland.de/ Toeristyske hiemside]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|East Frisia|Eastfryslân}}

{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Eastfryslân| ]]
[[Kategory:Geografy fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Regio yn Dútslân]]
[[Kategory:Geografy fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Frysk gebiet]]</text>
      <sha1>3ir74fdmuypfd71u9awx5tcjuy63nxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224343</id>
      <parentid>1224342</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoerlike yndieling */</comment>
      <origin>1224343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28078" sha1="fc47s7wq8nmciprlhrgmejmresf0n5k" xml:space="preserve">{{Ynfoboks lân
| namme1 =  Eastfryslân                   
| namme2 =  Oostfräisland                   
| namme3 =  Aastfräislound                   
| namme_Frysk_koart =          
| flagge = Flag_of_East_Frisia.svg                    
| wapen =  Ostfriesland_CoA.svg                    
| motto =  ''[[Eala Frya Fresena|Eala frya Fresena]]''                    
| motto_oersetting =  Stean op, frije Friezen         
| folksliet =                  
| folksliet_oersetting =       
| folksliet_muzyk =            
| folksliet_keninklik =        
| folksliet_keninklik_muzyk =  
| lizzing =  Ostfriesland_hervorgehoben.svg                 
| haadstêd =  [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]                 
| offisjele_taal1 =  [[Dútsk]]          
| offisjele_taal2 =            
| offisjele_taal3 =            
| offisjele_taal4 =            
| offisjele_taal5 =            
| offisjele_taal6 =            
| offisjele_minderheidstaal1 = 
| offisjele_minderheidstaal2 = 
| offisjele_minderheidstaal3 = 
| offisjele_minderheidstaal4 = 
| offisjele_minderheidstaal5 = 
| offisjele_minderheidstaal6 = 
| erkende_streektaal1 =  [[Eastfrysk Plat]]      
| erkende_streektaal2 =        
| erkende_streektaal3 =        
| erkende_streektaal4 =        
| erkende_streektaal5 =        
| erkende_streektaal6 =        
| steatsfoarm =                
| presidint =                  
| fise-presidint =             
| steatshaad =                 
| regearlieder =  
| ûnôfhinklikheid =  1464-1744            
| oerflak = 3144 km²                  
| dêrfan lân =            
| dêrfan wetter =              
| ynwennertal = 475.314            
| ynwennertal_datum = 31 desimber 2022        
| befolkingstichtens = 150 /km       
| munt =                       
| tiidsône =                   
| ferskil_UTC = +01:00                
| simmertiid =                 
| simmertiid_ferskil_UTC = +02:00   
| nasjonale_feestdei1 =        
| nasjonale_feestdei2 =        
| nasjonale_feestdei3 =        
| ynternet =                   
| telefoan =                   
| ISO_3166 =                   
| noat1 =                      
| noat2 =                      
| noat3 =                      
| noat4 =                      
| noat5 =                      
| noat6 =                      
| noat7 =                      
| noat8 =                      
}}
'''Eastfryslân''' is in regio yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]] en is in ûnderdiel fan de kulturele regio [[East-Fryslân]].

== Grinzen ==
{{apart|East-Fryslân}}
Eastfryslân komt rûchwei oerien mei it eardere [[Greefskip Eastfryslân]]. Eastfryslân omfiemet de bestjoerlike distrikten (''Landkreise'') [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], [[Lier (distrikt)|Lier]] en [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en it stedsdistrikt (''Kreisfreie Stadt'') [[Emden]]. De [[Eastfryske Eilannen|Eastfryske eilannen]] binne [[Boarkum]], [[Júst]], [[Norderney]], [[Baltrum]], [[Langereach]] en [[Spikereach]].

== Geografy ==
Eastfryslân hie op 31 desimber 2022 475.314 ynwenners op in oerflak fan 3144 km². Mei in befolkingstichtens fan 150 /km² is er neffens Leechsaksyske begripen (168 /km²) reedlik ticht befolke, mar neffens Dútske begripen (233 /km²) is er reedlik tin befolke.
Tekenjend foar Eastfryslân is dat it net troch in grutte stêd dominearre wurdt. Yn Eastfryslân binne de midgrutte stêden [[Emden]], [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Norden]], en [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] fan belang. Lytsere stêden binne [[Wiesmoor]], [[Weener]] en [[Esens]]. Ek de eilângemeenten fan [[Boarkum]] en [[Norderney]] hawwe de status fan stêd. Fierder bestiet it goa út in soad lytse doarpen.

=== Lânskip ===
[[Ofbyld:Rheiderland.jpg|thumb|Polderlân yn it Reiderlân]]
Lykas yn de rest fan East-Fryslân is Eastfryslân in flak gea mei in soad [[greidlân]] te ferlykjen mei dy yn Westerlauwersk Fryslân. De folgjende lânskipstypen wurde ûnderskaat:

* Kustgebiet:
**It [[Dún|dunelânskip]] en sânstrannen op 'e [[Waadeilannen|Eastfryske eilannen]]. Troch de getiden bliuwt it sân yn beweging en komme der nije sânbanken by. It eilân [[Memmert]] is winliken ien grutte sânbank.
**Oan de súdkant fan de Eastfryske eilannen geane kwelders mei slinken yn de [[Waadsee]] oer. Oan de súdrâne fan de Waadsee ûntstiet nei bûtendyks lân en de kust fan de fêstewâl wurdt oer de hiele lingte beskerme troch de seedyk. 
**Op 'e fêstewâl by de kust lâns hat Eastfryslân in [[polder]]lânskip (de saneamde [[Mersk|mersken]]). De klaaigrûn of merskgrûn is tige fruchtber. Op dy klaaigrûn lizze ek de [[terp]]en.
*Binnenlân:
**Nei it binnenlân ta leit de [[Geast (sân)|geastgrûn]], in heger leechlân (tusken de 5 en 15 meter boppe seenivo) besteande út sânige grûn. Dat gebiet ûntstie troch ekologyske prosessen, wêrby't de wyn it sân ferpleatste. De geastgrûn wurdt skaaimerke troch in [[kûlisselânskip]] mei [[houtwâl]]en. 
**It binnenlân fan Eastfryslân hie eartiids grutte feangebieten. Dy feangebieten ûntstienen yn it holosene tiidrek troch de opbou fan plantaardich materiaal yn wetterige omjouwings. Fean wie eartiids in wichtige brânstofboarne en yn Eastfryslân binne de grutste feangebieten ôfgroeven. De feangebieten hawwe in [[Feankoloanje|Feankolonjaal]] lânskip mei [[lintbebouwing]] by de feankanalen (''Wieken'' - [[Wyk (sydkanaal)|wiken]]) del. Hjir en dêr binne noch lytse feangebieten oer.
*Rivierdelling: De iggen fan de [[Iems]] en it dêroan swettende lân is tige fruchtber en geskikt foar lânbou. De ôfwettering fan dy gebieten is krúsjaal foar it behâld fan de lânbougrûn.

Nei it binnenlân ta hat Eastfryslân in ferskaat oan boskgebieten. It [[Heseler Wald]] en [[Holle Sand]] binne oanlein om de sândunen net mear rûnwaaie te litten. Yn it Holle Sand leit ek it heechste punt fan 'e fêstewâl, de saneamde ''Kugelberg'' mei 18,6 meter hichte. Op [[Noardereach]] leit de heechste dún mei 24,4 boppe seenivo. It djipste punt leit yn de gemeente [[Krummhörn]], dêr't it poldergebiet ''Freepsumer Meer'' op 2,5 meter ûnder seenivo leit.

=== Grûnstoffen en miljeu ===
[[Ofbyld:BerumerfehnerMoor.jpg|thumb|Berumerfehner Moor]]
[[Ierdgas]], [[ierdoalje]] en [[Sân (grûnsoarte)|sân]] binne de wichtichste grûnstoffen. De oalje- en ierdgasfoarrieden fan Eastfryslân lizze foaral yn de djippe sedimintbasins dy't ûntstienen yn it mesozoïkum. Hoewol't de oalje- en ierdgasfoarrieden lang net sa grut binne as yn it oanbuorjende Grinslân, binne se likegoed fan ekonomysk belang. Sân is in wichtige grûnstof foar de bou- en yndustrysektor en komt benammen yn de binnenlânske gebieten fan Eastfryslân foar. Dêr binne relatyf in protte sânwinputten, guon binne al frijjûn as rekreaasje- of natuergebiet.

Eastfryslân wurdt konfrontearre mei ferskate miljeuproblemen lykas ferdrûging fan de feangebieten, kusteroazje en de ympakt fan de ierdgaswinning. Boppedat wurdt út de lêste feangebieten noch hieltyd [[turf]] wûn foar de túnbou, hoewol't it protest út de polityk wei tanimt. Yn [[Etzel]] ([[Landkreis Wittmund]]) binne 75 ûnderierdske opslachlokaasjes foar ierdgas en oalje. Yn totaal hawwe sy in opslachkapasiteit fan 40 miljoen kubike meter. Tsjin de ûnderierdske opslachlokaasjes is in protte wjerstân, om't sy in bedriging foarmje soenen foar it grûnwetter.

=== Histoaryske lânskippen ===
Eastfryslân bestie oarspronklik út de folgjende lânskippen ([[Goa (krite)|goa]]en):

* [[Auwerkerlân]]
* [[Brokmerlân]]
* [[Emsigerlân]]
* [[Federgoa]]
* [[Harlingerlân]]
* [[Lengenerlân]]
* [[Moarmerlân]]
* [[Norderlân]]
* [[Oerledingerlân]]
* [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]

=== Bestjoerlike yndieling ===
[[Ofbyld:Municipalities in East-Frisia.svg|300px|thumb|Gemeenten yn Eastfryslân]]
[[Ofbyld:Nebelostfriesland.jpg|thumb|Dize oan de grûn yn Eastfryslân]]
[[Ofbyld:WrisseWallhecken.jpg|thumb|Hokkelingen yn de greidlân by [[Wrisse]]]]
Eastfryslân bestiet út 4 [[Landkreis|lânkringen]] en 31 [[Gemeente (Dútslân)|gemeenten]]:

* [[Lânkring Lier]]:
** [[Bunde (Dútslân)|Bunde]]
** [[Jemgum]]
** [[Weener]]
** [[Lier (stêd)|Lier]]
** [[Westoverledingen]]
** [[Rhauderfehn]]
** [[Ostrhauderfehn]]
** [[Samtgemeinde Jümme]]
** [[Uplengen]]
** [[Samtgemeinde Hesel]]
** [[Moormerland]]
** [[Boarkum]]

* [[Lânkring Auwerk]]:
** [[Wiesmoor]]
** [[Großefehn]]
** [[Auwerk (stêd)|Auwerk]]
** [[Ihlow]]
** [[Südbrookmerland]]
** [[Hinte]]
** [[Krummhörn]]
** [[Samtgemeinde Brookmerland]]
** [[Norden]]
** [[Samtgemeinde Hage]]
** [[Großheide]]
** [[Dornum]]
** [[Júst]]
** [[Norderney]]

* [[Kreisfreie Stadt|Kringfrije stêd]] [[Emden]] (is tagelyk ek in gemeente)

* [[Lânkring Wittmund]]
** [[Samtgemeinde Holtriem]]
** [[Samtgemeinde Esens]]
** [[Wittmund (stêd)|Wittmund]]
** [[Friedeburg]]
** [[Langereach]]
** [[Spikereach]]

=== Grutste plakken ===
De grutste plakken fan Eastfryslân binne:
{| class=&quot;wikitable sortable;width:100%;&quot;
! Nr.
! Namme
! Lânkring&lt;br /&gt;
! Ynwennertal&lt;br&gt;(teldatum&lt;br&gt;31-12-2022) &lt;br /&gt;
! Ynwennertal&lt;br&gt;(teldatum&lt;br&gt;31-12-2024) &lt;br /&gt;
|-
| 1 || [[Emden]] || Emden || 50.535 || 49.202
|-
| 2 || [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 42.970 || 42.612
|-
| 3 || [[Lier (stêd)|Lier]] || [[Lier (distrikt)|Lânkring Lier]] || 35.663 || 34.025
|-
| 4 || [[Norden]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 25.179 || 25.178
|-
| 5 || [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] || [[Wittmund (distrikt)|Lânkring Wittmund]] || 20.773 || 20.037
|-
| 6 || [[Weener]] || [[Lier (distrikt)|Lânkring Lier]] || 15.997 || 15.215
|-
| 7 || [[Wiesmoor]] || [[Auwerk (distrikt)|Lânkring Auwerk]] || 13.502 || 13.875
|-
| 8 || [[Esens]] || [[Wittmund (distrikt)|Lânkring Wittmund]] || 7.427 || 6.998
|}

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Frisiae, about 1600, by Ubbo Emmius.jpg|thumb|Eastfryslân om 1600 hinne troch [[Ubbo Emmius]]]]
=== Fryske Frijheid en de Opstalbeam ===
Om 700 hinne wie Eastfryslân ûnderdiel fan it Frysk stamgebiet dat yn it Latynsk ''Frisia'' of ''tota Frisia'' neamd waard. Mei de feroveringen troch de Frankyske keningen [[Karel Martel]] en letter [[Karel de Grutte]] waard Fryslân ûnderdiel fan it [[Frankyske Ryk]]. 

De [[kerstening]], dy't troch de Franken oanjage waard, stûke mei de komst fan de [[Wytsingen]].&lt;ref&gt;J. Hines, N. IJssennagger, ''Frisians and Their North Sea Neighbours''&lt;/ref&gt; It heidenske leauwen bleau dêrtroch it folksleauwen, pas yn 'e lette 11e iuw gongen de Friezen yn mearheid op it kristendom oer.&lt;ref&gt;H. Schmidt, Kirchenbau und „zweite Christianisierung&quot; im friesisch-sächsischen Küstengebiet während des hohen Mittelalters, yn 'Niedersächsisches Jahrbuch für landesgeschichte' (1987), nû 59, siden 63-93.&lt;/ref&gt; It kleaster fan Reepsholt, dat yn 'e 10e iuw stifte waard, soe in pear iuwen lang it iennichste kleaster fan Eastfryslân bliuwe. Pas nei 1200 sette de kleasterbou yn Eastfryslân troch.
[[Ofbyld:Upstallsbohm2008msu.jpg|left|thumb|De Opstalbeam is fanâlds in grêfheuvel. It monumint is fan 1833.]]
It Frankyske Ryk foel mei it [[Ferdrach fan Prüm]] (855) út elkoar yn ferskillende gebietsdielen mei elk in eigen hearsker. Nei in ûnderlinge striid tusken dy gebietsdielen folgen yn 870 it [[Ferdrach fan Meerssen]] en yn 880 it [[Ferdrach fan Ribemont]]. De Fryske lannen soenen dêrtroch ûnderdiel wurde fan it Eastfryske Ryk, dat yn de 9e iuw ta it [[Hillige Roomske Ryk]] omfoarme waard. Binnen it Hillige Roomske Ryk berôpen de Friezen har op it [[Karelsprivileezje]]. Oer de echtheid en oarsprong fan it Karelsprivileezje is net mear bekend as in 13e iuwske falsifikaasje. Lykwols waard de [[Fryske Frijheid]] yn 1248 troch de Roomsk-kening [[Willem II fan Hollân|Willem II]] befêstige. Eastfryslân wie dêrmei ûnderdiel fan de [[Sân Seelannen]] en hie mei de oare Fryske lannen tusken [[Fly]]/[[Sudersee]] en [[Wezer]] in eigen bestjoer en rjochtssysteem. De eigen net-feodale bestjoersfoarm fan de Fryske lannen wie útsûnderlik yn Europa. 

Om mear ienheid tusken de Fryske lannen te krijen kaam it [[Opstalbeam]]-bûn yn 'e lette midsiuwen by elkoar. It Opstalbeam-bûn lei rjochten fêst en makke mienskiplike besluten, bygelyks it oan Appingedaam ferliende stedsrjocht en in rige ferdraggen mei de kening fan Frankryk. Yn 1361 fûn de lêste gearkomste fan it bûn yn 'e stêd Grins plak.&lt;ref&gt;H. van Lengen, ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende'', Eastfryske Lânskip (2003), ISBN 3-932206-30-4, side 425&lt;/ref&gt; 
[[Ofbyld:Focko Ukena.png|thumb|Nei de [[Slach op de Wylde Ikkers]] (1427) wurdt [[Okko II tom Brok]] troch [[Fokko Ukena]] finzen nommen.]]
=== Partijstriid en de ein fan de Fryske Frijheid (1413-1464) ===
Yn 'e rin fan 'e 14e iuw wurde in oantal haadlingen hieltyd machtiger lykas de famylje [[Tom Brok]]. Yn 'e [[Grutte Fryske Oarloch]] (1413-1422) wurdt dúdlik hoe fier oft de ferskillende haadlingen gean wolle dy't troch de partijstriid tusken [[Skieringers en Fetkeapers]] tsjinoer elkoar komme te stean. De famylje Tom Brok kriget mei de [[Frede fan Grins]] yn 1422 in wichtige posysje yn Eastfryslân. Yn it suden fan Eastfryslân ûntstiet der al gau ferset tsjin it bewâld fan de machtige famylje Tom Brok. Under lieding fan haadling [[Fokko Ukena]] wurde yn 1426 en 1427 twa fjildslaggen fochten dy't letter as de [[Eastfryske Befrijingsoarloggen]] bekend wurde soenen. 

Nei de oerwinning op [[Okko II tom Brok]] besocht Fokko Ukena syn macht te konsolidearjen. Hy makke lykwols gjin freonen en lei hieltyd hegere belestingen op en ûnderdrukte alle foarmen fan tsjinspraak. De Eastfriezen hienen ûnder Okko II tom Brok al in minne tiid meimakke en belibben ûnder Fokke Ukena winliken itselde bewâld. Fokko Ukena presintearre himsels as de ferdigener fan de Fryske Frijheid, mar nei syn machtsoername waard hy troch it folk júst as in ferrieder fan de Fryske Frijheid beskôge. 

De famylje [[Sirksena]] organisearre it ferset tsjin it bewâld fan Fokko Ukena. Op 14 novimber 1430 waard it [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] oprjochte. It Frijheidsbûn belage de Fokkenboarch yn [[Lier (stêd)|Lear]] in healjier lang. yn 1433 waard Ukena syn lêste ferset yn 'e [[Slach by Bargebur|Slach by Bargeboer]] brutsen. Tenei soe de famylje Sirksena de wichtichste haadlingefamylje fan Eastfryslân wurde.

De famylje [[Sirksena]] hie ûnder oaren boargen yn Greetsiel, Emden, Auwerk en Berum. De famylje makke net deselde flaters as de famylje Tom Brok en Fokko Ukena en koe harren macht konsolidearje. Yn 1464 makke de famylje formeel in ein oan 'e Fryske Frijheid. Mei de beneaming fan [[Ulrik Sirksena]] ta [[ryksgreve]] krige Eastfryslân in eigen greve en Eastfryslân waard sa noch fêster ûnderdiel fan it [[Hillige Roomske Ryk]]

=== It hûs Sirksena (1464-1744)===
Yn de oarkonde fan de keizer fan 1464 waard fêstlein dat it hûs Sirksena tenei troch erfopfolging de greve fan Eastfryslân leverje mocht, mar tagelyk waard ek regele dat de Friezen harren frijheden en rjochten gruttendiels hâlde mochten.&lt;ref&gt;[[Eastfryske Lânskip]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/beitraege/geschichte-der-ostfriesischen-landschaft/ Geschichte der Ostfriesischen Landschaft]&lt;/ref&gt; Sa kaam der romte foar de [[steaten|Gearkomste fan Stannen]]. Sa'n Gearkomste fan Stannen waard yn oare gebieten ek wol de ''lândei'' of ''steaten'' neamd, mar yn Eastfryslân waard de namme ''lânskip'' keazen. Sa ûntstie binnen inkelde generaasjes de [[Eastfryske Lânskip]]. De Eastfryske Lânskip ûnderskiede him bot fan oare 'steaten', 'stannen' of 'lândagen', dêr´t de trije stannen ornaris fertsjintwurdige wienen troch de adel, geastlikheid en boargerij (fan 'e stêden). Yn Eastfryslân waard de geastlikheid ferfongen troch de boerestân én dy hie ek noch likefolle sizzenskip as de oare twa stannen. Dêrneist lei it grutste diel fan it foech net by de greve, mar by de Eastfryske Lânskip. 

De meast ferneamde greve út it hûs Sirksena wie [[Edzard de Grutte]] (1462-1528). Under syn bewâld koe Eastfryslân grutte dielen fan de Grinzer Ommelannen en besette it eastlike diel fan it Eastfryske skiereilân. Yn it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517) hie de befolking fan Eastfryslân slim te lijen fan de totale oarloch tsjin it [[Hillige Roomske Ryk]]. Edzard syn ambysje om te ekspandearjen, hy woe ek [[Westerlauwersk Fryslân]] ûnder syn macht bringe, liet er nei trije jier oarloch gewurde. It eastlike diel fan Eastfryslân mocht er nei ûnderhannelingen hâlde. 
[[Ofbyld:Emden by Braun Hogenberg (middle size) (110200963).jpg|thumb|Emden yn 1575.]]
Om [[1520]] hinne begûn de [[Reformaasje]] yn Eastfryslân. Oars as yn de rest fan Europa wie it net de hearsker dy't de nije lear oplei. Edzard de Grutte wie yn syn posysje te swak om ien bepaalde religy troch te drukken. Sa ûntstie der in sitewaasje wêryn't it katolisisme en it protestantisme earst noch neist elkoar bestean koenen. Bepalend foar it religieuze libben yn de dêropfolgjende iuwen wie de protestânske skieding tusken de kalvinisten yn it westen en de lutersken yn it easten fan Eastfryslân. Foaral de stêd Emden profitearre fan de religieuze flechtlingen út de Nederlannen. Under de religieuze flechtlingen wienen ûnder oaren folgelingen fan [[Menno Simons]], mar ek guon út Frankryk en Ingelân. Emden waard neist [[Genève]] en [[Wittenberg (stêd)|Wittenberch]] as it tredde sintrum fan de Reformaasje bestimpele. Lykwols kaam mei de groei fan Emden ek de machtstriid mei it hûs Sirksena. It hichtepunt fan dy machtstriid wie de Emder Revolúsje yn 1595. Greve Edzard II waard dêrby twongen om syn residinsje nei Auwerk te ferlizzen en in grut diel fan syn rjochten yn [[Emden]] op te jaan.

Emden hie om 1600 sa'n 15.000 ynwenners. Foar de ferhâldingen fan dy tiid in grutte stêd, oerienkomstich mei Ljouwert en Grins. Yn 1604 waard [[Johannes Althusius]] stedssyndikus fan Emden en ferstevige de posysje fan de stêd tsjinoer de greve en oare konkurearjende stêden. Mei help fan de Nederlannen en in Nederlânske legerke binnen de stedsmuorren wie Emden tagelyk ''de facto'' in [[frije ryksstêd]]. Wylst Eastfryslân yn de [[Tritichjierrige Kriich]] gjin lêst hie fan grutte militêre konflikten op syn grûngebiet, wie it wol it rêstplak fan inkelde troepen dy't fan it lân en de befolking libben. Allinnich Emden mei syn bolwurken koe de ferskillende troepenmachten bûten de doar hâlde. It wienen ek Emder keaplju dy't yn 1633 de earste feankolony fan Eastfryslân, [[Westgroßefehn]], finansierden. 
[[Ofbyld:Wasser-Flutt_in_Nieder-Teutschland_(1717).jpg|thumb|left|It oerstreamde gebiet op in kaart út 1717 fan Johann Baptist Homann (1663-1724)]]
Yn 1717 hie de [[Krystfloed (1717)|krystfloed]] ferneatigjende gefolgen foar Eastfryslân. Yn desimber fan dat jier stie der deimannich in stoarmige wyn út it súdwesten. Op de sneon foar Kryst feroare dat yn in noardwestlike stoarm, dy't wetter út de [[Atlantyske Oseaan]] troch [[it Kanaal]] yn de [[Noardsee]] treau. De diken koenen de wettermassa's net oan en brutsen úteinlik op 24 desimber om middernacht hinne, wat betsjutte dat it lân oerstreamde. Neitiid stie de helte fan Eastfryslân ûnder wetter. De orkaaneftige stoarm boldere trije dagen lang en yn dy tiid bleau it wetter troch de stikkene diken streamen. Dêrtroch koe it wetter dat al op it lân stie net wer fuort. De stoarmfloed soarge sels foar grutte skea op plakken fier fan de kust ôf lykas Riepe, Simonswolde en Ayenwolde. Neffens in ferslach fan de Emder predikant Gerhardus Outhof yn 1718 (''Verhaal van alle de hooge waterfloeden'') kamen der yn Eastfryslân 2.787 minsken om it libben. It fee hie ek slim te lijen. Yn totaal ferdronken der 2.259 hynders, 9.514 kij, 2.589 skiep en 1.048 bargen (15.410 bisten). Troch de ramp 1.030 huzen kompleet ferneatige en 1.833 rekken (swier) skansearre.

Yn 1726-1727 wie der de saneamde Appél-Oarloch tusken foarst [[Joaris Albrecht fan Eastfryslân|Joaris Albrecht]] en de stannen ([[Eastfryske Lânskip]]), dy't Joaris Albrecht yn &quot;hearrigen&quot; of &quot;rekalsitranten&quot; opdield hie. De foarst koe mei help fan de Denen en it Hillige Roomske Ryk de rekalsitranten, wêrûnder de stêd Emden, betwinte. Troch ûnderhannelingsflaters fan kânselier Enno Rudolph Brenneysen kamen de belutsen partijen lykwols net ta in duorsume freedsume oerienkomst. Hoewol't de kânselier en de foarst swiere straffen oplein hienen, krigen de rekalsitranten yn 1732 amnesty fan de keizer. Doe't foarst Georg Albrecht op 11 juny 1734 ferstoar, naam [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] op 18-jierrige leeftyd de offisjele taken oer as de lêste libbene neiteam fan Joaris Albrecht. Ek hy koe de konflikten mei de stannen net oplosse.

Nei de Appél-Oarloch [[Appél-Oarloch]] riede Prusen de oername fan Eastfryslân ta. Dêrby spile de stêd Emden in wichtige rol. It Emder stedsbestjoer hie de ambysje om fan Emden wer in brûzjend hannelsplak te meitsjen. Fan 1740 ôf krigen hieltyd mear minsken it gefoel dat soks mei help fan Prusen mooglik wie. Foar dat doel moast der in ferdrach opsteld wurde om de Prusyske oanspraken jildich te ferklearjen. Omdat foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] gjin bern presintearre Prusen op 8 novimber 1740 in plan fan oanpak om de erfenis oan Prusen takomme te litten. Op 14 maart 1744 waarden twa ferdraggen sletten, dy't mei-inoar bekend steane as de Emden Konvinsje. Mei dy ferdraggen wie de oerdracht oan Prusen feilich steld en ek de rjochten fan de stêd Emden en dy fan de stannen waarden garandearre. Op 25 maaie 1744 kaam Karel Edzard as lêste lid fan it hûs [[Sirksena]] sûnder bern te ferstjerren.

=== Prusen en de Frânske tiid (1744-1815) ===
Nei it ferstjerren fan Joaris Albrecht waard Eastfryslân in provinsje fan Prusen. Eastfryslân waard sûnder ferset troch Prusen ynnommen en [[Sebastian Anton Homfeld]] waard de nije kânselier. Yn 1751 en 1755 brocht [[Freark II fan Prusen]] in fisite oan Eastfryslân. It Prusyske bewâld brocht ekonomyske bloei en makke Eastfryslân nei de bûtenwrâld iepener. Lykas tasein krige de [[haven fan Emden]] nije privileezjes. Yn 1754 waard in nije brânfersekeringsmaatskippij oprjochte, de saneamde ''Ostfriesische Landschaftliche Brandkasse'', dy't hjoed-de-dei noch hieltyd yn oerheidshannen is mei de [[Eastfryske Lânskip]] as grutoandielhâlder.

Mei de [[Frede fan Tilsit]] tusken [[Napoleon]] en [[Prusen]] yn 1807 waard Eastfryslân ûnderdiel fan it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Yn 1808 waard Eastfryslân ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hollân]] dêr't Napoleon syn broer, [[Louis Bonaparte]], kening fan waard. Mei it ferdriuwen fan Napoleon kamen de Prusen yn de jierren 1813-1815 werom. De winsk om wer by Prusen te hearren moasten de Eastfriezen by it [[Kongres fan Wenen]] fan 1814-1815 farre litten. Prusen moast Eastfryslân oan it [[Keninkryk Hannover]] oerjaan. It [[Feriene Keninkryk]] stie achter dat beslút omdat se Prusen gjin tagong ta de [[Noardsee]] jaan woenen. Under Hannover bloeide de ekonomy net wer op, foar in part wie der sels sprake fan krimp.

== Ferkear ==
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|300px|thumb|De ynfrastruktuer yn Eastfryslân]]
==== Autodiken ====
Yn Eastfryslân rinne de folgjende [[Autosneldyk|autosneldiken]]:

* [[Bundesautobahn 28|A28]] [[Lier (stêd)|Lier]] - [[Aldenburch]] nei it easten ta
* [[Bundesautobahn 31|A31]] [[Emden]] - Lier - [[Iemslân]] - [[Ruhrgebiet]] nei it suden ta
* [[Bundesautobahn 280|A280]] [[Weener]] - [[Bad Nijeskâns]], dêr't er fierder as de [[Nederlân]]ske [[Rykswei 7|A7]] nei it westen ta rint

Wichtige [[autowegen]] binne:

* [[Bundesstraße 70|B70]] Lier - [[Papenburch]] - [[Meppen (Iemslân)|Meppen]] - [[Lingen (Iems)|Lingen]] - [[Rheine]] - [[Borken]] - [[Wesel (stêd)|Wesel]] (noard-súdferbining parallel oan de A31)
* [[Bundesstraße 72|B72]] [[Kloppenburch (stêd)|Kloppenburch]] - [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] - [[Norden]] - [[Norddeich]] (fearhaven)
* [[Bundesstraße 210|B210]] [[Emden]] - [[Wilhelmshaven]].

==== Spoarwegen ====
De stêd Lier is it spoarknooppunt fan it goa. Dêrwei rinne fjouwer fan de fiif Eastfryske spoarlinen:

* Lier - Emden - Norden - Norddeich nei it noarden (DB), mei yn Emden in lytse ôfspjalting nei Emden-Bûtenhaven dêr't beheind treinferkear oer plakfynt
* Lier - Aldenburch - [[Bremen]] nei it easten (DB)
* Lier - Papenburch - Rheine - Ruhrgebiet nei it suden (DB)
* Lier - [[Grins (stêd)|Grins]] nei it westen ([[Arriva]], [[Wiederline]])
* [[Esens]] - [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] - [[Jever]] - [[Sande]] - [[Wilhelmshaven]] (NordWestBahn) as ôfspjalting fan de spoarline Aldenburch - Wilhelmshaven

Nettsjinsteande al dy spoarlinen binne der mar alve [[spoarstasjon]]s yn Eastfryslân: Burhafe, Emden sintraal stasjon, Emden bûtenhaven, Esens, Lear, Marienhafe, Norden, Norddeich, Norddeich Mole, Weener en Wittmund. Dêrnjonken is der in museumspoarline, de ''Museumseisenbahn Küstenbahn Ostfriesland'', tusken Norden en [[Dornum]].

==== Wetterwegen ====
[[Ofbyld:Emden-Goedensches Haus.jpg|thumb|Iems-Jadekanaal yn Emden]]
De wichtichste wetterwegen binne de rivier de [[Iems]], mei as [[sydrivier]] de [[Leda]], en it [[Iems-Jadekanaal]]. Dêrnjonken binne der yn de [[fean]]gebieten ferskate lytsere kanalen.

Emden hat fierwei de grutste haven fan de goa en is tagelyk de fearhaven fan fearboaten nei [[Boarkum]]. Lier en Weener binne fanâlds havenstêden oan de Iems. Lytsere fearhavens by de kust del binne:

* [[Greetsiel]]
* [[Norddeich]] (feartsjinst nei [[Júst]], [[Norderney]] en [[Baltrum]])
* [[Neßmersiel]] (feartsjinst nei Baltrum)
* [[Dornumersiel]]
* [[Bensersiel]] (feartsjinst nei [[Langereach]])
* [[Neuharlingersiel]] (feartsjinst nei [[Spikereach]])
* [[Carolinensiel]]/[[Harlesiel]] (feartsjinst nei [[Wangereach]])

Ek bestiet der in beheinde feartsjinst by de mûning fan de Iems tusken de plakken [[Ditzum]] en [[Petkum]].

== Iepenbier bestjoer ==
[[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|Eastfryske Lânskip yn Auwerk]]
Bestjoerlik binne de lânkringen (''Landkreise'') ûnderferparte yn gemeenten, dy't út meardere doarpen en buorskippen *''[[Ortsteil]]e'') bestean, dy't sels ek wer in eigen doarpsried hawwe kinne, of gearwurkingsgemeenten (''[[Samtgemeinde]]n''), dêr't in tal gemeenten mei-inoar oparbeidzje. De kringfrije stêd (''[[Kreisfreie Stadt]]'') [[Emden]] is net ûnderferparte yn gemeenten. Benammen yn de [[1970-er jierren]] is it tal gemeenten yn it ramt fan [[gemeentlike weryndieling]]s tige weromkrongen.

De bestjoerlike ienheid Eastfryslân ferdwûn mei it opheffen fan it ''Regierungsbezirk Ostfriesland'' yn 1978. De [[Eastfryske Lânskip]] yn Auwerk is in bestjoersorgaan op it mêd fan kultuer, ûnderwiis en wittenskip. It heechste orgaan binnen de Eastfryske Lânskip is it Lânskipskolleezje (''Landschaftskollegium'') mei dêryn de lânskipspresidint en sân riedslju. Dy wurde keazen troch de Lânskipsried, in parlemint mei 49 leden dat yndirekt troch de folksfertsjintwurdigers fan de lânkringen Emden, Auwerk, Wittmund en Lear keazen wurdt. 

By de ferkiezings foar de Bûnsdei of Lândei is Eastfryslân ûnderdiel fan kiesdistrikt 24 Auwerk-Emden, kiesdistrikt 25 Underiems (dêr't it net-Fryske lânkring Iemslân ek ûnderdiel fan is) en kiesdistrikt 26 Fryslân – Wilhelmshaven – Wittmund. Eastfryslân is noch altyd in [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]-bolwurk. By de de Bûnsdeiferkiezings fan 2005 helle dy partij yn it kiesdistrikt Auwerk-Emden 55,9% fan de stimmen (''Zweitstimme''). By de Bûnsdeiferkiezings fan 2021 skommele it persintaazje SPD-stimmen (hjir ''Zweitstimme'') tusken de 34% en 43%.

== Sjoch ek ==
* [[Tema:Eastfryslân]]
* [[East-Fryslân]]

== Keppeling om utens ==
* {{de}} [https://www.ostfriesland.de/ Toeristyske hiemside]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|East Frisia|Eastfryslân}}

{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Eastfryslân| ]]
[[Kategory:Geografy fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Regio yn Dútslân]]
[[Kategory:Geografy fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Frysk gebiet]]</text>
      <sha1>fc47s7wq8nmciprlhrgmejmresf0n5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lier (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18072</id>
    <revision>
      <id>1224341</id>
      <parentid>1223824</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1224341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35734" sha1="dq59sls7lnjygfagcmlav3ritrcz8rg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Lier &lt;br&gt;''Leer'' &lt;br&gt;''Läär''
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = Utsjoch op it stedhûs fan Lier
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge_Leer_(Ostfr.).svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU_Leer_(Ostfr.)_COA.svg|70px|border]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/default.asp https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 499 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 m. boppe seenivo
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]]
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 9 stedsdielen
| adres                       = Rathausstraße 1 26789 Leer (Ostfriesland)
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
| Kfz                         = LER
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 57 013
| postkoade                   = 26789
| netnûmer                    = 0491
| stifting                    = [[1823]]
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân A-wei|28}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|70}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}&lt;br&gt;[[Wiederline|Spoar fan Grins nei Lier]], Spoar fan Lier nei Aldenburch, Spoar fan Münster nei Emden
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| webside                     = [http://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Leer_(Ostfriesland)_in_LER.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Lier yn 'e lânkring Lier
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Lier''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Läär''&lt;ref&gt;https://oostfraeisk.org/main.aspx?W=l%C3%A6%C3%A6r&amp;df=frs&amp;fts=J&lt;/ref&gt;, [[Sealterfrysk]]: ''Lier'', [[Dútsk]]: ''Leer'') is in [[stêd]] yn [[Nedersaksen]], yn 'e [[Landkreis Lier]]. De stêd hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Lier (stêd)}} ynwenners en is dêrmei nei [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] de op twa nei grutste stêd fan [[Eastfryslân]]. Lier is oarspronklik ûntstien oan 'e iggen fan 'e rivier de [[Leda]], mar wreide him letter út nei de [[Iems]] ta. Sa koene ek skippen fan [[see]] de stêd berikke. Troch alle ferkearsferbiningen dy't by Lier gearkomme, wurdt de stêd ek wol de Poarte fan Eastfryslân neamd (''Tor Ostfrieslands''). Yn 'e lette [[14e iuw|fjirtjinde]] en iere [[15e iuw|fyftjinde iuw]] wie Lier troch tadwaan fan 'e [[haadling]] [[Fokko Ukena]] it politike sintrum fan Eastfryslân. Lykwols krige it pas yn it [[1823]] [[stedsrjochten]]. Yn earder tiden wie Lier in [[flekke]], mar it funksjonearre yn 'e praktyk al folle langer as in stêd. De âlde binnenstêd mei syn histoaryske huzen makket Lier ta ien fan 'e moaiste stêden fan 'e regio.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Utjouwer Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, side 127.&lt;/ref&gt; Fjouwer [[stins|boargen]], in ferskaat oan monumintale bouwurken, en tsjerken út ferskillende iuwen binne yn 'e stêd werom te finen.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|left|It stee dêr’t de Leda yn de Iems oer giet.]]
Lier leit yn it suden fan de regio [[Eastfryslân]] yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd leit sa likernôch 20 kilometer eastlik fan de provinsje Grinslân, en sa’n 40 kilomter westlik fan [[Aldenburch]]. It âlde Lier is oan de [[Leda]] ûntstien, net sa fier fan it plak dêr’t de Leda oer giet yn de Iems. De stêd Lier waard grutter en grinzet hjoed-de-dei yn it westen oan de rivier de Iems. Sûnt de stedsdielen Bingum en Nettelboarch yn 1972 ûnderdiel waarden fan de gemeente Lier leit it stedsgebiet ek westlik fan de Iems en súdlik fan de Leda. De skippen dy’t fan see komme farre troch in seeslûs dy’t de haven beskermet.

=== Geology ===
It sintrum fan de stêd leit op in útrinner fan in Aldenburchske-Eastfryske [[geast (sân)|geastrêch]] út de [[iistiid]]. Benammen yn it sintrum en yn dielen fan Loga en Logabirum bestiet de grûn faak út sân en blokliem. Om de geastrêch hinne leit yn it westen, suden en súdeasten de sompige grûn fan de Iems en de Leda. Dêrneist bestiet it gebiet om de rivieren hinne ek út feangrûn mei in laach slyk der oerhinne. Yn it noardeastlike diel fan it stedsgebiet, yn it noarden fan it stedsdiel Logabirum, bestiet de boaiem ek út feangrûn. Oarspronklik leinen yn it noarden fan de stêd noch ferskillende sânbulten, mar dy binne oan it begjin fan de 20e iuw ôfgroeven. Hjoed-de-dei leit it stedsgebiet tusken ien en sân meter boppe seenivo.&lt;ref&gt;[http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Leer_Wessels.pdf Arbeitsgruppe der Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft, Paul Weßels: ''Stadt und Landkreis '']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Utjouwerij Isensee, Aldenboarch 1998, ISBN 3-89598-534-1, side 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klimaat ===
Lier leit yn in reedlike sône en it klimaat wurdt beynfloede troch de [[Noardsee]]. Yn de simmer binne de deistige temperatueren leger as yn it binnenlân, yn ‘e winter binne de temperatueren ornaris heger as yn it binnenlân.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] leit Lier yn in gebiet mei de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; Binnen dy matige sône is Lier ûnderdiel fan it ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. It klimaat is maritym mei relatyf kâlde simmers mei relatyf in protte rein, mar de winters binne myld en der falt net in protte snie.

It waarstasjon dat it tichste by Lier leit is yn Emden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-triem, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Trochsnee jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. temperatuer (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rein (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sinne (oeren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Reindagen
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Boarne: &lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fan de webside holidaycheck.de&lt;/ref&gt;

=== Buorgemeenten ===
De stêd Lier leit sintraal op it fêstelân fan it distrikt Lier. It grinzet oan sân fan de alve gemeenten yn it distrikt Lier. Dat binne (mei de klok mei) de gemeenten [[Samtgemeinde Hesel|Hesel]], [[Samtgemeinde Jümme|Jumme]], [[Rhauderfehn|Rauderfean]], [[Westoverledingen]], [[Weener]] (gemeente mei stedsrjocht), en de gemeenten [[Jemgum]] en [[Moormerland|Moarmerlân]].

=== Stedsdielen ===
[[Ofbyld:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px| De stedsdielen fan Lier.]]
Lier hat njoggen stedsdielen. Dat binne it sintrum, [[Bingum]], [[Heisfelde]], [[Hohegaste]], [[Leerort]], [[Loga (Lier)|Loga]], [[Logabirum]], [[Nettelburg]] en [[Nüttermoor]]. De stedsdielen Nettelburg en Bingum wurde fan de rest fan it stedsgebiet skaat omdat se oan de oarekant fan in rivier lizze. It stedsdiel Nettelburg leit súdlik fan de Leda yn it [[Oerledingerlân]], Bingum leit westlik fan de Iems yn it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]. Der binne ek noch plakken dy’t wol by Lier hearre, mar gjin stedsdiel binne of dêrby hearre, foarbylden dêrfan binne Siebenbergen, Logaerfeld en Eisinghausen.

Omdat der sa likernôch 34.000 minsken op in oerflak fan 70,3 fjouwerkante kilometer wenje, hat Lier de twadgrutste befolkingstichtens. Mei 486 minsken de fjouwerkante meter leit de befolkingstichtens net allinnich heger as it Eastfryske gemiddelde mar ek boppe de trochsnee befolkingstichtens fan de dielsteat [[Leechsaksen]] (sa’n 168 minsken de km²) en fan [[Dútslân]] (sa’n 230 minsken de km²).
Ticht beboud binne it sintrum en de stedsdielen Leerort, Heisfelde en dielen fan Loga. De oare stedsdielen binne lang sa ticht beboud net en op guon plakken hawwe se sels in agrarysk karakter. Dat jildt benammen foar Hohegaste en Nettelburg dy’t beide gjin eigen sintrum hawwe.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Leerort.jpg|thumb|De resten fan de fêsting [[Leerort]].]]
De namme Lier waard om it jier 792 hinne bekend. De Fryske apostol en biskop fan Munster [[Liudger]] reizge yn opdracht fan [[Karel de Grutte]] troch de Fryske lannen, en boude in tsjerke yn Lier.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

Yn de lette 14e en iere 15e iuw waard Lier troch de Eastfryske haadling [[Focko Ukena]] ta it politike sintrum fan Eastfryslân makke. Hy boude om it jier 1421 hinne de Fockenboarch en hy neamde himsels Haadling fan Lier. Focko Ukena hie in ferbûn mei de piraten, hy hie [[Okko II tom Brok]] yn de [[Slach fan Detern]] en de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein, en de striid mei de ierdsbiskop fan Bremen en de greven fan Aldenboarch wûn. De Eastfryske boeren fielden har troch de hieltyd tanimmende ynfloed en macht fan Ukena bedrige. It [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] fersette him tsjin Focko Ukena en belegere de Fockenboarch yn it jier 1430. By dy belegering waard de boarch mei de grûn lykmakke. Neffens skiedkundige [[Ubbo Emmius]] en oare skriuwers koenen minsken dy’t in bedriging foar de [[Fryske frijheid]] wienen gjin beskûl mear sykje yn de boarch. Net fier fan de Fockenboarch boude ien út de neiteam fan Ukena, Hayo Unken, de Harderwykenboarch yn de lette 15e iuw. De befolking seach Hayo Unken en syn Harderwykenboarch net as in bedriging foar de Fryske frijheid.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Skiednis op leer.de]&lt;/ref&gt;

De [[Cirksena]]’s en de [[Hânze]]stêd [[Hamburch]] bouden nije hannelsrûtes troch de Fryske lannen. Yn dy tiid waard de boarch Stikhuzen boud as beskerming foar dy rûtes. Yn it jier 1453 kaam de fêsting [[Leerort]], en dêrmei de stêd Lier, ûnder it bewâld fan [[Ulrich Cirksena]]. Under de neiteam fan Ulrich Cirksena waard Leerort de sterkste fêsting yn ‘e regio. Cirksena waard yn 1464 ferheven ta greve fan Eastfryslân. De stêd hat noch in aardich skoft residinsjestêd west fan de Eastfryske greven. Hja wienen yn de 16e iuw wol gauris yn Leerort. Dêrnei waard Auwerk de residinsjestêd. Yn 1508 krige Lier syn merkrjocht. Truch de hannel dy’t dêrtroch ûntstie koe de stêd groeie. Sa hie de stêd om it jier 1600 hinne tusken de 3.000 en 5.000 umwenners en sa likernôch tusken de 500 en 550 huzen. &lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken op de webside leer.de&lt;/ref&gt; De [[waach]] fan Lier waard yn 1714 boud.

Nei de dea fan de lêste foarst fan Eastfryslân yn [[1744]], [[Carl Edzard|Carl Edzard Cirksena]], waard Eastfryslân en dêrmei de stêd Lier ûnderdiel fan [[Prusen]]. In jiermannich letter begûn de [[Sânjierrige Kriich]] wêryn’t Lier beset waard troch Frânske en Eastenrykske troepen yn it jier 1757. De stêd waard net fan soldaten plondere mar de skea dy’t hja tabrochten wie heech. Twa-tredde fan alle skea yn de Sânjierrige Kriich yn Eastfryslân wie yn Lier en de Evenboarch.
[[Ofbyld:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|De haven fan Lier om 1850 hinne.]]

De stêd krige yn 1856 in treinferbining mei de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, dy’t [[Emden]] yn it noarden ferbûn mei it [[Ruhrgebiet]] yn it suden. Yn 1866 kaam Eastfryslân, en dêrmei ek Lier, ûnder it bewâld fan [[Prusen]]. Under it nije bestjoer waard fierder wurke oan de ynfrakstruktuer. Tusken 1867 en 1869 waard de treinferbining nei [[Aldenboarch]] boud, yn 1876 kaam dêr it spoar nei [[Nijeskâns]] by. Dêrmei waard Lier it sintrale punt foar it (trein-)ferkear yn Eastfryslân. Yn 1990 kaam der noch in spoarferbining by nei [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] nei [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] ta. Dy treinferbining (foar lytse treinen) hold yn 1956 op te bestean foar persoansferfier, yn 1967 waard de tsjinst foar it ferfier fan guod ek stilset.

Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Lier net sa bot rekke troch bombardeminten, lykas yn de stêd Emden wol it gefal wie. De stêd waard op 28 april 1945 ynnommen troch de Kanadezen. Yn de earste jierren nei de oarloch stie de stêd Lier en it distrikt Lier ûnder it bewâld fan in Britske militêre kommandant. Yn 1946 waarden de earste politike partijen wer talitten en yn itselde jier waarden op 15 septimber de earste nije ferkiezings holden. Nei de oarloch groeide it ynwennertal hurd troch de komst fan flechtlingen út de eardere Dútske ryksgebieten dy't fuort nei de oarloch ûnderdiel waarden fan Poalen (eastlik fan de rivieren [[Oder]] en [[Neisse]]). 
[[Ofbyld:LeerStreet.jpg|thumb|Tusken 1971 en 1990 waard de histoaryske binnenstêd fan Lier renovearre.]]
By de ein fan de oarloch yn 1945 hie de stêd sa'n 14.200 ynwenners, fiif jier dêrnei kaam it ynwennertal boppe de 20.000 út.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 116.&lt;/ref&gt; Yn 1950 wennen 5.578 flechtlingen yn Lier, 27,1 persint fan de hiele stedsbefolking. De stêd hie dêrtroch in grut ferlet fan nije wenningen wêrfan de stêd sels ek opdracht joech om nije huzen te bouwen. Troch de flechtlingen, en de weromkommende Dútske soldaten dy't nei de oarloch earst noch finzen holden waarden, hie de stêd ekonomyske problemen. Der wie lang net genôch wurk foar alle ynwenners. De stêd Lier en it distrikt Lier wurken oan safolle mooglik fasiliteiten dy't nedich wienen om nije bedriuwen nei de stêd ta te heljen. Tusken 1948 en 1960 groeide it tal yndustriële bedriuwen fan 20 nei 36, it tal hannelsûndernimmingen groeide yn dyselde tiid fan 20 nei 36.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Utjouwerij Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

Yn it jier 1950 krige Lier in nij wapen. It stedswapen waard tekene neffens in ôfdruk fan in segel út it jier 1639. Op 1 oktober 1955 krige Lier syn status as selsstannige stêd. Yn 1968 waarden Heisfelde en Loga stedsdielen fan Lier, yn 1971 folge Leerort ek. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg en Nüttermoor waarden yn it jier 1972 stedsdielen fan Lier, sadat it ynwennertal fan de stêd foar it earst boppe de 30.000-ynwenners-grins kaam te lizzen.

Yn 1971 waard begûn mei de renovaasje fan de histoaryske binnenstêd. Neffens de oarspronklike plannen wie it de bedoeling en sanearje it hiele gebiet. Nei ferskillende aksjes fan de befolking waarden de politisy oerhelle om net alles mei de grûn lyk te meitsjen en de âlde bouwurken te renovearjen. It renovaasjewurk waard tusken 1971 en 1990 útfierd. De fernijde histoaryske binnenstêd hie in positive ynfloed op it toerisme en makke fan Lier de meast favorite winkelstêd yn Eastfryslân.

== Befolking ==
Ynwenners fan Lier wurde yn it Dútsk ''Leeraners'' neamd.

Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier &lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ynwennertallen] op de webside leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; fasiliteiten ==
=== Ekonomy ===
De haven fan Lier leit sawat hûndert kilometer fan de Noardsee ôf (by [[Boarkum]]). Troch in slûs is de haven fan Lier skaat fan de Leda en de Iems. Yn 2011 waard yn de haven fan Lier 623.000 ton oan guod omslein.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] út de ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; De Bünting groep sit sûnt [[1806]] yn Lier en is ien fan de grutste wurkjouwers fan de stêd. Bünting is eigener fan ferskate supermerken, mar it bedriuw is mear bekend om syn East-Fryske tee.

=== Ferkear ===
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn East-Fryslân]]
Twa [[autodyk|autobahnen]] (gongwegen) kruse benoarden Lier, de [[Bundesautobahn 28|A 28]] (Lier - Bremen) en de [[Bundesautobahn 31|A 31]] (Emden - Oberhausen, [[Ruhrgebiet]]). De stêd hat sels trije ferbinings mei de gongwegen. Noardwestlik fan de stêd giet de A31 fia de [[Iemstunnel]] ûnder de Iems troch. Ut it suden komt de [[Bundesstraße 70|B70]] fan [[Papenburch]] troch de stêd hinne nei it Moarmerlân yn it noarden. De [[B436]]/E22 begjint yn [[Weener]] en giet ek dwers troch de stêd hinne nei it plak [[Sande]].

It treinstasjon fan Lier is in oerstapstasjon mei út it suden/súdwesten wei de trein fan [[Grins (stêd)|Grins]] en Munster, nei it noarden ta it spoar nei de haven fan Emden (mei grutte VW fabryk) en nei it easten leit it spoar nei Bremen.

Noardlik fan de stêd leit it fleanfjild Lier-Papenburch dat passazjiers ferfiert nei oare fleanfjilden yn de buert, benammen toeristen nei de East-[[Fryske eilannen|East-Fryske eilannen]]. In grut ynternasjonaal fleanfjild wat tichtby it fleanfjild fan Lier leit is dat fan Bremen. Yn 2002 krige de stêd in priis foar de meast fyts freonlike stêd yn Nedersaksen. Reden dêrfoar wie it grutte oantal fytspaden.

Lier hat in grutte haven mei in protte skippen - likernôch 20 persint fan de Dútske hannelsfloat is yn Lier registrearre.

=== Media ===
By de ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' yn Lier wurdt de ''Ostfriesen-Zeitung'' makke dy’t rûnom yn Eastfryslân abonnees hat en fan moandei oant en mei sneon ferskynt. It stedsdiel Bingum leit yn it Reiderlân en kriget dêrom de ''Rheiderland-Zeitung'' út Weener dy’t ek fan moandei oant en mei sneon besoarge wurdt.

Ferskate blêden dy’t mei eigen advertinsjes betelle wurde (lykas de ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskine elke wike of elke moanne en skriuwe oer lokaal nijs.

Yn de stêd is ek noch in studio fan radiostasjon ''Radio Ostfriesland''.

=== Skoalle ===
Yn lier binne sân basisskoallen en ferskate skoallen foar it fuortset ûnderwiis. De Teletta Gross Gymnasium en it Ubbo-Emmius-Gymnasium hawwe elk mear as 1.000 learlingen. It Ubbo-Emmius-Gymnasium is nei it Johannes-Althusius-Gymnasium Emden en it Ulrichsgymnasium Norden it tredâldste gymnasium fan Eastfryslân. De seefeartskoalle yn Lier is ûnderdiel fan de hegeskoalle Emden/Lier. Yn de stêd is ek in ‘’Folkshegeskoalle’’ foar it bestjoerlike distrikt Lier, fierders hat Lier de Beropsakademy Eastfryslân, de distriksmuzykskoalle (foar it ‘’Landkreis’’), it stúdzjeseminar Lier, de Bestjoer en Ekonomy Akademy, en ferskillende private ynstellingen.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt;

== Polityk ==
[[Ofbyld:Leer 2023 (1).jpg|thumb|Lier út it fleantúch wei sjoen]]
[[Ofbyld:LeerHarbour.jpg|thumb|Haven fan Lier]]
=== Stedsried ===
De stedsried (gemeenteried) fan Lier hat 38 sitten. It tal sitten is fêstlein yn de Leechsaksyske gemeenteriedswet foar gemeenten tusken 30.001 en 40.000 ynwenners.&lt;ref&gt;[http://www.nds-voris.de/jportal/?quelle=jlink&amp;query=KomVerfG+ND&amp;psml=bsvorisprod.psml&amp;max=true Niedersächsisches Kommunalverfassungsgesetz] fon 17. Dezember 2010&lt;/ref&gt; Nei't de riedsleden keazen binne hawwe se in termyn fan fiif jier.

Hjirûnder stiet it resultaat fan de ferkiezings fan 11 septimber 2011:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Prosint
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Sitten
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Opmerking 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 30,4% || 12 || align=&quot;left&quot; | − 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 25,7% || 10 || align=&quot;left&quot; | + 3 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 21,1% || 8 || align=&quot;left&quot; | + 4 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG)''
| 11,7% || 4 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''ChristDemokratische Leeraner (CDL)''
| 6,4% || 2 || align=&quot;left&quot; | − 2 sitten
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Die Linke]]
| 2,8% || 1 || align=&quot;left&quot; | bliuwt lyk
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 1,9% || 1 || align=&quot;left&quot; | − 1 sit
|}

=== Boargemaster ===
Sûnt 1997 wurdt de boargemaster fan Lier direkt keazen. Op dit stuit is Wolfgang Kellner de boargemaster fan Lier. By de boargemasterferkiezings fan 2001 makke er gading as selsstannige kandidaat (sûnder in partij te fertsjintwurdigjen) foar it amt fan boargemaster. By de ferkiezings fan 2006 waard er fannijs as boargemaster keazen. 

=== Fertsjintwurdiger yn it dielsteatparlemint ===
De fertsjintwurdiger fan kiesdistrikt 83 (Lier) is Ulf Thiele (CDU) út Uplengen. Yn 2003 wie er ek al winner fan kiesdistrikt 83. By de ferkiezings foar it dielsteatparlemint fan 2008 seagen de resultaten der sa út:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 83 Lier, boarne: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 44,3% || Thiele || 42,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[SPD]]
| 30,5% || Hein || 31,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 6,5% || Schachner || 6,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[FDP]]
| 3,0% || Brüggemann || 6,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Linke]]
| 6,0% || Junker || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Friesen]]
| 2,7% || Rademacher || 2,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Selsstannige kandidaat
| 7,1% || Koch || ---
|}

=== Fertsjintwurdiger yn de Bûnsdei ===
By de ferkiezings foar de Bûnsdei yn Berlyn is Lier ûnderdiel fan kiesdistrikt 26 Unterems, dy't út it Landkreis Lier en it noardlike diel fan Landkreis Emsland bestiet. It kiesdistrikt ûntstie by de Bûnsdeiferkiezings fan 1980 en is nei de tiid net mear feroare.

Fertsjintwurdiger foar kiesdistrikt 26 yn 'e Bûnsdei is Gitta Connemann fan it CDU.

By de Bûnsdeiferkiezings fan 2009 waarden de neikommende resultaten helle:&lt;ref&gt;Kiesdistrikt 26 Unterems, boarne: Der Bundeswahlleiter.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Partij
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 1e stim
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidaat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | 2e stim
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| CDU
| 45,2% || Connemann || 39,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| SPD
| 29,3% || Borde || 27,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Bündnis&amp;nbsp;90&amp;nbsp;/&lt;br /&gt;Die&amp;nbsp;Grünen
| 7,4% || Lenger || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| FDP
| 9,5% || Goldmann || 12,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Die Linke
| 7,4% || Junker || 8,7%
|}

=== Partnerstêden ===
* {{Flagge UK}} [[Trowbridge]] (GB)
* {{Flagge PL}} [[Elbląg]] (PL)

== Ferdivedaasje ==
[[Ofbyld:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Evenburch]]
[[Ofbyld:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Stedhûs]]
[[Ofbyld:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Grutte tsjerke]]
=== Bouwurken ===
Lier is bekend om syn histoaryske binnenstêd, dy't him ûnderskaat fan oare sintra yn Eastfryslân. Yn de stêd binne 365 bouwurken dy't as selsstannige bouwurken in monumintale status hawwe. Dêr komme noch 35 ensembles by dy't meiïnoar 233 bouwurken fertsjintwurdigje.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 Webside leer.de oer monumintale bouwurken (''Denkmalschutz'')]&lt;/ref&gt;

It Riedhûs fan 1894 en de waach út 1714 binne tegearre ien ensemble. It Riedhûs is ûntworpen yn [[Renêssânse]]styl en de waach is ûntworpen yn [[Barok (stylperioade)|Barokstyl]]. In oare gebou mei ynfloeden fan de Barok is it kantongerjocht út 1720.

De Ledasperrwerk is in wetterkearing dy't de stêd tsjin heech wetter beskermje moat en is yn 1954 oplevere. De Jann-Berghaus-Brücke is de grutste klapbrêge fan [[Europa]] en hat in trochfarbreedte fan 56 meter. 

Yn Lier binne der fjouwer saneamde boargen. By de beide âldste boargen giet it om [[stins|stinzen]], de oare twa giet it om slotten. De Harderwykenboarch is yn 'e earste helte fan de 15e iuw boud en is dêrmei de âldste noch hieltyd besteande boarch fan Lier. De Haneboarch is fan it jier 1621. Om 1650 hinne waard de Evenboarch boud, wêrfan de foarboarch hjoed-de-dei noch bewarre bleaun is. It slot waard yn 1861 yn nijgoatyske styl omboud, en rekke yn de Twadde Wrâldkriich skansearre. Fan 2004 oant en mei 2006 is de Evenboarch neffens histoaryske plannen rekonstruearre. De bou fan de Philppsboarch wie om 1730 hinne klear en is in slot yn Barokstyl.

De meast bekend tsjerken fan de stêd binne de Luterske tsjerke (boujier 1675) en de Grutte tsjerke (1785-1787). De Grutte Tsjerke is haadtsjerke fan de evangelysk-reformearden fan Dútslân.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], sjoen op 28 juny 2013&lt;/ref&gt;

=== Parken ===
Yn Lier binne ferskillende parken lykas it slotpark fan de Evenboarch en it Philippsburger Park fan de Philippsboarch. It grutste park is it Julianenpark út 1889. It park mei dobbe waard boud op inisjatyf fan greve Carl Georg von Wedel en waard yn 1929 troch de stêd Lier oerkocht.

Yn juny 2011 waard oan de westkant fan de stêd, tichtby de Iems, it modelpark ''Leeraner Miniaturland'' iepene. Yn in hal mei in grutte fan 1.200 m² binne op 520 m² mear as 1.000 miniatuerhúskes en oare kulturele bouwurken út Eastfryslân op in skaal fan 1:87 neiboud. Om de hal hinne is in grien gebiet ûntstien dat in soad op in park liket. 

Yn it stedsdiel Logabirumerfeld leit in [[kûlisselânskip]] mei relatyf in protte beamwâlen, it stedsdiel Logabirum bestiet foar in part út boskgebiet.

=== Musea ===
* Böke-Museum - mei wurk fan [[Karl-Ludwig Böke]] en oare keunstners
* Keunstsintrum Coldam
* Haus Samson - East-Fryske wenkultuer út de 18e en 19e iuw
* Heimatmuseum - regionaal museum mei benammen skiednis fan de skipfeart
* Museumhaven 
* Teemuseum 
* &quot;Prinz Heinrich&quot; - skip út 1909

=== Eveneminten ===
Yn 'e hjerst fan elk jier wurdt de ''Gallimarkt'' holden wêrfan de histoarje weromgiet nei it jier 1508. It is de grutste jiermerk yn it noardwesten fan Dútslân. As ûnderdiel fan de jiermerk binne yn de Ostfrieslandhalle 3.000 plakken foar de byhearrende feemerk. Om de twa jier wurdt de ''Ostfrieslandschau'', in beurs foar bedriuwen en ferieningen út de regio, holden.

De ''Ossiloop'' is in hurdrinevenemint dy't elk jier holden wurdt en begjint yn it Julianenpark en einiget yn Bensersiel. In oar sportevenemint is de ''Citylauf Leer'' mei sa'n 2.000 dielnimmers dy't sûnt 1991 troch de polysje fan Lier en Emden organisearre wurdt op de earste snein fan septimber.

Elk jier yn july wurdt it evenemint ''Leer Maritim'' holden, in ynternasjonaal barren dêr't rekreanten mei harren boaten oan meidogge.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; It sportive hichtepunt dêrby is de drakeboatregatta. Yn elk ûneven jier wurdt tagelyk mei Leer Maritim in stedsfeest holden. In oar wettersportevenemint dat elk jier weromkomt is de tradisjonele roeiregatta yn de lêste wike fan augustus of de earst wike fan septimber. 

Yn it ''Kulturzentrum Zollhaus'' wurde regelmjittich konserten jûn. Dêrneist wurde dêr kabaretfoarstellingen holden en it berneteater. In oar poadium foar konserten is it Jugendzentrum (jeugdsintrum) dêr't út en troch ek wol bekendere artysten spylje. Der wurde ek eveneminten holden yn de ''Kulturspeicher'', in âlde havenloads út 1778.

== Ferneamde ynwenners ==
=== Berne yn Lier ===
* [[Fokko Ukena]] (1370–1436), Eastfryske haadling
* [[Petrus Hofstede de Groot]] (1802-1886), Nederlânsk teolooch 
* [[Onno Klopp]] (1822–1903), histoarikus

=== Bining mei Lier ===
* [[Ubbo Emmius]] (1547–1625), histoarikus
* [[Marron C. Fort]] (* 1938), [[taalkunde|taalkundige]]

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [http://www.stadt-leer.de De stêd Leer]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
}}

{{Koördinaten|53_14_N_7_27_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 14' NB  7° 27' EL}}
{{WikenLier}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Lier (stêd)| ]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>dq59sls7lnjygfagcmlav3ritrcz8rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nazy-Dútslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19437</id>
    <revision>
      <id>1224344</id>
      <parentid>1220425</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoerlike yndieling */</comment>
      <origin>1224344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14807" sha1="64j9cq4lvkl7o3sbk8b0pxdt215r3ko" xml:space="preserve">{{HistoaryskLântabel|
eigennamme = Deutsches Reich&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Großdeutsches Reich (1943-1945)&lt;/small&gt; |
namme = Nazy-Dútslân |
flagge = Flag of Germany (1935–1945).svg |
wapen = Reichsadler.svg |
lokaasje = Nazi Germany.svg |
taal = [[Dútsk]] |
haadstêd = [[Berlyn]] |
steatsfoarm = Diktatuer |
ynwenners = 69,314,000 (1939) |
oerflak = 633,786 km² (1939) |
tiidrek = 1933 -1945 |
munt = Reichsmark |
}}
Mei '''Nazy-Dútslân''', it '''Grutdútske Ryk''' of it '''Tredde Ryk''' is it Dútslân yn it tiidrek [[1933]] oant en mei [[1945]]. Yn 1939 waard de [[Poalske Fjildtocht]] troch Nazy-Dútslân it begjin fan wat de [[Twadde Wrâldkriich]] waard, dy't earst einige yn 1945. 

== Skiednis ==
=== Eftergrûn ===
De eftergrûn fan de nasjonaal-sosjalistyske machtsoername yn [[1933]] spilet him ôf yn de demokratyske [[Weimarrepublyk]]. Yn dy republyk binne grutte sosjaal-ekonomyske problemen. Sawol [[kommunisten]] as [[nasjonalisten]] krigen yn 'e rin fan it [[ynterbellum]] stadich harren nocht fan de liberale [[demokrasy]]. Oan de tritiger jierren ta wienen de demokratyske partijen wol oan 'e macht, mar it bestjoer siet yn swier waar. De ekonomyske problemen dy't folgen op de [[Wall Street crash yn 1929]] en de oanboazjende wurkleazens joegen de Weimarrepublyk de deastek. Nei 1930 krige de ekstreem-rjochtse [[NSDAP]] hieltyd mear stimmen by de ferkiezings. Mei [[Populisme|populistyske]] gjalpen koe de partij it folk bewege om nasjonaal-sosjalistysk te stimmen. It nasjonaal-sosjalisme waard troch de partij keppele oan de langstme fan it folk nei in nasjonale ienheid.

=== Machtsoername ===
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|thumb|Hindenburg en Hitler op de dei fan Potsdam 1933.]]
Op 30 jannewaris 1933 waard [[Adolf Hitler]] fan rykspresidint [[Paul von Hindenburg]] beneamd ta rykskânselier fan de Weimarrepublyk. Nei de beneaming fan Hitler moasten der nije ferkiezings komme foar de [[Ryksdei (Dútslân)|Ryksdei]], dy't 5 maart 1933 keazen wurde soe. De Ryksdeibrân fan 27 febrewaris 1933 brûkten de nazys foar harren propaganda. De nasjonaal-sosjalisten joegen de kommunisten dêrfan de skuld. De NSDAP krige 44 persint fan de stimmen. Troch it oannimmen fan de wet 'Gleichschaltung der Länder mit dem Reich' (lykskeakeling tusken de dielsteaten en it ryk) moast de KPD syn sitten yn it parlemint opjaan. Dêrmei hie de NSDAP de absolute mearderheid yn it parlemint. Op dyselde wize waard yn de simmer fan 1933 besletten om de SPD út de Ryksdei te setten. Der folgen wetten dy't in ein makken oan de minskerjochten en de skieding fan de machten. De [[Gestapo]] hold tafersjoch op mooglike ynlânske wjerstân.

De Dútske ekonomy waard hieltyd mear troch de oerheid stjoerd. Dy ûntjouwing wie al foar Hitler begûn, de NSDAP gie dêrmei fierder. Diels ynspirearre troch de New Deal fan [[Franklin Delano Roosevelt]] kamen grutte bouprojekten fan 'e grûn. Arbeiders waarden massaal ynset foar de oanlis fan ferskillende sneldiken. Neist in minderjend tal wurkleazen en bettere hannelsmooglikheden troch de sneldyk wie der ek in strategysk militêr foardiel. It ferfier fan soldaten en materieel waard in hiel stik makliker. De ekonomyske oplibbing en it minderjende oantal wurkleazen en stigende produksje wie finansjeel mar foar de helte dutsen troch belestingen en oare ynkomsten fan de oerheid. It wie nedich om grutte lieningen te nimmen sadat de oerheidsskuld yn 1939 fjouwer kear heger wie as yn 1933. 

=== Utwreiding ===
Yn 1933 luts it Dútske Ryk him op oantrunen fan Adolf Hitler werom út it [[Folkebûn]]. De nazy-lieding hie gjin ferlet fan gearwurking. Yn novimber 1937 die Hitler syn minister fan bûtenlânske saken te witten dat hy it Lebensraum-probleem oplosse woe troch it Dútske Ryk út te wreidzjen mei [[Eastenryk]] en [[Tsjechoslowakije]]. Eastenryk wie pas yn 1918 in lân wurden dat ûntstean wie út it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] keizerryk. It gearfoegjen fan Dútslân en Eastenryk, de 'grut-Dútske oplossing', wie yn 1871 net slagge en wie neffens de [[Frede fan Versailles]] ferbean. De benaudens foar in sterk Dútslân wie grut. Dochs wienen de minsken sawol yn Dútslân as yn Eastenryk posityf oer in gearfoeging. Dútslân stelde it regear fan Eastenryk in ultimatum. Fuort nei it ferrinnen fan it ultimatum yn maart 1938 marsearren Dútske soldaten troch Eastenryk. It Dútske leger ûnderfûn amper wjerstân fan de befolking. Hja sprieken oer in &quot;Heim ins Reich&quot;. Dêrmei wie it earste part fan de útwreiding fan it Ryk dien. Op de [[Konferinsje fan München]] yn septimber 1938 waard tusken Frankryk, it Feriene Keninkryk, Dútslân en Italië praten oer de takomst fan Tsjechoslowakije. Mei it Ferdrach fan München lieten de oanwêzige Europeeske lannen in Dútske besetting fan it [[Sudetelân]] ta. In healjier letter waard de rest fan Tsjechoslowakije ynlive as it Protektoraat Bohemen en Moravië. It Feriene Keninkryk en Frankryk woenen gjin fierdere anneksaasjes fan it Dútske Ryk. De beide lannen joegen in garânsje oan Poalen, foar it gefal dat dat lân oanfallen wurde soe. 

=== Twadde Wrâldkriich ===
==== Fierdere útwreiding fan it Ryk ====
[[Ofbyld:Second world war europe 1941-1942 map de.png|thumb|left|It Dútske Ryk 1941-1942]]
Mei it Ingelsk-Frânske ultimatum wie it dúdlik dat in Dútske opmars yn Poalen ta in grutte Europeeske kriich liede soe. Dútslân wie dêr net benaud foar, it wie earder in ûnderdiel fan it plan om de striid oan te gean. De Dútske yndustry en de Dútske mienskip wienen ûnder Hitler taret op in oarloch. De nije sneldiken wienen net allinnich foar de sivile befolking, mar ek foar ienheden fan it leger. De Dútske Wehrmacht wie by de tiid en op topsterkte. Hitler betocht in myte om it Dútske folk derfan te oertsjûgjen dat in nije wrâldkriich net te kearen wie. Dútslân soe fjochtsje foar syn bestean. Nei de Dútske ynfal yn Poalen fertelde Hitler yn in taspraak dat Poalske soldaten de Dútske grins oanfallen hienen, en dat dy oanfal in ûnderdiel wie fan in Anglo-Frânsk plan om Dútslân fan de kaart te reagjen. 

Mei de Dútske oanfal op Poalen yn septimber 1939 begûn de Twadde Wrâldkriich. Mei twa wiken striid wie Poalen ferovere. It westlike part waard ynlive yn it Dútske Ryk. De rest fan it gebiet dat troch de Dútsers beset wie kaam ûnder it 'Generalgouvernement Polen'. In wykmannich letter besette de [[Sowjetuny]] it eastlike diel fan Poalen. Dútslân en de Sowjetuny hienen yn augustus in net-oanfalspakt tekene, it saneamde [[Molotov-Ribbentroppakt]]. Yn maaie-juny 1940 rûn it Dútske leger de [[Benelúks]], [[Frankryk]], [[Denemark]] en [[Noarwegen]] ûnder de foet. Yn juny 1941 naam Hitler it beslút ta [[Operaasje Barbarossa]]. Op 5 desimber stiet it Dútske leger foar de stêden [[Moskou]] en [[Leningrad]]. 

It grutste ferlies fan Dútslân oan it eastfront wie yn de [[Slach om Stalingrad]]. Sawol Hitler as Stalin wie Stalingrad symbolysk, omdat de stêd de namme fan [[Josef Stalin]] droech. De Dútsers hienen sawat de hiele stêd beset, mar nei in lange striid setten de Sowjets in tsjinoanfal yn it noarden en westen fan de stêd yn. De folsleine Dútske legermacht mei in oarspronklike sterkte fan 300.000 soldaten waard besingele. Sawol de Dútsers as de Sowjets hienen grutte ferliezen. Nei de besingeling fan de Sowjets krigen de Dútsers help fan de [[Luftwaffe]], om mei help fan fleantugen oan kûgels en iten te kommen. Swiere wapens koenen beide partijen net ynsette by de stedsgefjochten. By de grutte Russyske oanfal waard sa likernôch 1 miljoen soldaten ynset. De grutste fout fan Hitler wie it net-weromlûken fan Dútske troepen wylst der genôch tiid wie. De [[Alliearden]] koenen dy fout skoan brûke.

==== Delgong ====
[[Ofbyld:Swastika blasted from the Nazi party rally grounds - Nuremberg (1945).gif|thumb|250px|De ein fan it hakekrús op it ''Reichsparteitagsgelände'' yn [[Neurenberch]].]]
Yn 1943 waard it by de Dútske befolking stadichwei dúdlik dat se rekken hâlde moasten mei in ferlies. It ferlies fan de Slach om Stalingrad wie net it iennichste militêr-strategyske kearpunt yn de Twadde Wrâldkriich. It stie al langer fêst dat Dútslân de oarloch net winne koe, mar foar de befolking wie Stalingrag in psychologyske foarfal. Sawat elke famylje hie in sibbe ferlern yn Stalingrad. Yn febrewaris 1943 hold [[Joseph Goebbels]] syn &quot;Wollt Ihr den totalen Krieg&quot;-rede (wolle jim de folsleine kriich?). Goebbels die dat nei it ferlies fan Stalingrad en militêre tebeksetters yn Noard-Afrika. Hy besocht de Dútsers safier te krijen om te fjochtsjen foar harren 'bestean'. De tanimmende alliearde bombardeminten en de Russyske opmars yn it easten brûkten de nazys as propaganda. Yn july 1943 waard in grut part fan Hamburch troch in bombardemint fan de alliearden ferneatige. Yn july 1944 oerlibbe Hitler in oanslach fan Dútske offisieren dy't in ein meitsje woenen oan de ferlerne kriich. 

Nei de [[D-Day|ynfaazje yn Normandië]] en de alliearde opmars oan it westfront beslute Hitler ta it [[Ardennenoffensyf]]. It wie it lêste offensyf fan Nazy-Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich. Nettsjinsteande it ferrassingselemint rûn it offensyf frij gau fêst. Operaasje [[Market Garden]] wie definityf it lêste Dútske sukses. Yn de earste moannen fan 1945 wie der sawol oan it eastfront as oan it westfront sprake fan grut terreinferlies. Yn jannewaris 1945 bruts it eastfront hast nei in massale Russyske oanfal. Yn de [[Slach om Berlyn]] waard de [[Volkssturm]] ynset, in folksmilysje mei manlju fan tusken de 16 en 60 jier. Op 30 april 1945 die Hitler himsels tekoart yn syn bunker yn Berlyn. Op 8 maaie tekene Karl Dönitz de folsleine Dútske kaputilaasje. Dêrmei kaam it nazy-rezjym ta in ein.

== Lieding fan it Ryk ==
[[Adolf Hitler]] wie de iennige politike lieder, as diktator mei ''Führer'' as titel. De twadwichtichste persoan, nei Hitler, wie [[Heinrich Himmler]], de lieder fan de [[Schutzstaffel]]. Doe't Hitler himsels tekoart die op 30 april 1945, waard admiraal [[Karl Dönitz]] Dútslâns politike lieder. Under Dönitz ûntstie it [[Flensburchregear]]. Op 23 maaie 1945 waard Dönitz en syn regear fêstnommen troch de [[Alliearden]]. De folsleine kaputilaasje fan Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich wie dêrfoar al tekene, wat feitlik de ein wie fan it Tredde Ryk.

== Oersjoch fan pommeranten en organisaasjes ==
{{SkiednisfanDútslân}}
* ''Pommeranten''
** [[Martin Bormann]] - partijsiktaris
** [[Karl Dönitz]] - admiraal en rykspresidint nei de dea fan Hitler
** [[Adolf Eichmann]] - departemintsjef foar nasjonale feiligens
** [[Roland Freisler]] - presidint fan it folksgerjocht
** [[Joseph Goebbels]] - propagandaminister
** [[Hermann Göring]] - minister fan ynlânske saken en [[Luftwaffe]]
** [[Rudolf Hess]] - Hitlers plakferfanger
** [[Heinrich Himmler]] - [[SS]]-lieder
** [[Josef Mengele]] - dokter yn konsintraasjekamp [[Auschwitz]]
** [[Joachim von Ribbentrop]] - diplomaat en minister
** [[Erwin Rommel]] - fjildgeneraal
** [[Ernst Röhm]] - lieder fan de Sturmabteilung fan de NSDAP en minister
** [[Baldur von Schirach]] - lieder fan de [[Hitler-Jongerein|Hitlerjugend]]
** [[Albert Speer]] - ryksarsjitekt
** [[Hjalmar Schacht]] - presidint fan de nasjonale bank yn it Tredde Ryk
** [[Leni Riefenstahl]]- filmregiseur

* ''Organisaasjes'' 
** [[Sicherheitsdienst]] - ynljochtingetsjinst
** [[NSDAP]] - partij fan de nasjonaal-sosjalisten
** [[Schutzstaffel|SS]] - eliteorganisaasje
** [[Gestapo]] - plysjetûke fan de SS
** [[Waffen-SS]], militêre tûke fan de SS
** [[Hitler-Jongerein|Hitlerjugend]] - para-militêre jongerein organisaasje

== Bestjoerlike yndieling ==
Yn 1933 bestie Nazy-Dútslân út de neikommende lannen:
* [[Anhalt]]
* [[Baden]]
* [[Beieren]]
* [[Breunswyk]]
* [[Bremen (dielsteat)|Bremen]]
* [[Hamburch]]
* [[Hessen]]
* [[Lippe]]
* [[Mecklenburch]]
* [[Aldenburch]]
* [[Prusen]]
* [[Saarlân]]
* [[Saksen (provinsje)|Saksen]]
* [[Schaumburch-Lippe]]
* [[Tueringen]]
* [[Wuertemberch]]
[[Ofbyld:NS_administrative_Gliederung_1944.png|thumb|Grutdútske Ryk yn 1944]]
De NSDAP besocht it bestjoer safolle mooglik te sintralisearjen yn Berlyn. Dêrby hearde in nije bestjoerlike yndieling. De bestjoerlike ienheid dy't ûnder it sintrale regear foel wie de 'Ryksgoa'. Oan 'e ein fan 1942 wienen Lúksemboarch en Eastenryk folslein anneksearre troch it Tredde Ryk. Elsas en Lotaringen hearden foar de Earste Wrâldkriich by Dútslân en waarden ek anneksearre. Yn it easten waard it [[Sudetelân]] in ryksgoa. Wat oerbleau fan Tsjechje wie it Protektoraat Bohemen en Moravië. It grutste part fan it hjoeddeiske Poalen waard anneksearre, it eastlike part foel ûnder it 'Generalgouvernement Polen'. De anneksearre gebieten waarden yn Ryksgoäen yndield.

Om fierdere anneksaasje mooglik te meitsjen waard it ''Reichskommissariat'' ynfierd. Meiïnoar wienen der fjouwer Reichskommissariaten:
* [[Reichskommissariat Niederlande]] (1940)
* [[Reichskommissariat Norwegen]] (1940)
* [[Reichskommissariat Ostland]] (1941)
* [[Reichskommissariat Ukraine]] (1941)

It ferskil tusken in ''Reichskommissariat'' en ''Militärverwaltung'' is it bestjoer. By in ''Reichskommissariat'' wurdt it gebiet troch NSDAP pommeranten bestjoerd. By de ''Militärverwaltung'' wie in militêre kommandant bestjoerder.
* ''Militärverwaltung in Serbien''
* ''Militärverwaltung in Belgien und Nordfrankreich''

== Sjoch ek ==
[[Ofbyld:Portal.svg|20 px]] '''[[Tema:Twadde Wrâldkriich]]''' – Wikipedy hat ek in temaside oer de Twadde Wrâldkriich
* [[Holocaust]]
* [[Skiednis fan Dútslân]]

== Keppeling om utens ==
{{commonsLyts|Third Reich|Tredde Ryk}}
* [http://www.axishistory.com/index.php?id=31 The Third Reich] &lt;small&gt;''Ingelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.thirdreichruins.com/index.htm Third Reich in Ruins] &lt;small&gt;''Ingelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.bpb.de/themen/3X63VA,0,0,NSStaat.html Dossier oer Nazy-Dútslân] &lt;small&gt;''Dútsk''&lt;/small&gt;

[[Kategory:Nazy-Dútslân| ]]
[[Kategory:Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Eastenryk yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Poalen yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Litouwen yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Tsjechje yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Sloveenje yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Lúksemboarch yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Belgje yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Denemark yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Antysemitisme yn Dútslân]]
[[Kategory:Joadeferfolging]]
[[Kategory:Republyk]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1933]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1945]]</text>
      <sha1>64j9cq4lvkl7o3sbk8b0pxdt215r3ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Intercity-Express</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21501</id>
    <revision>
      <id>1224335</id>
      <parentid>1223005</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* ICE sprinter */</comment>
      <origin>1224335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="har67pzu3l9oox2q8swy03or4u1oran" xml:space="preserve">[[Ofbyld:ICE 3 Fahlenbach.jpg|thumb|250px|De ICE]]
[[Ofbyld:ICE Network.png|thumb|250px|ICE spoardiken yn Dútslân
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|&lt;span style=&quot;color:darkred&quot;&gt;'''read'''&lt;/span&gt;
| Neubaustrecken
| oant 300&amp;nbsp;km/h
|-
|&lt;span style=&quot;color:darkorange&quot;&gt;'''oranje'''&lt;/span&gt;
| Neubaustrecken
| oant 280&amp;nbsp;km/h
|-
|&lt;span style=&quot;color:darkblue&quot;&gt;'''blau'''&lt;/span&gt;
| Ausbaustrecken
| 200 oant 230&amp;nbsp;km/h
|-
|&lt;span style=&quot;color:darkgrey&quot;&gt;'''griis'''&lt;/span&gt;
| Oare trajekten
| oant 160&amp;nbsp;km/h
|}]]
De '''Intercity-Express''' (ôfkoarte '''ICE'''), '''InterCityExpress''' yn [[Eastenryk]] en [[Switserlân]], is de fluchste trein fan de [[Deutsche Bahn]]. 

== Stasjons ==
Meiïnoar binne der 130 treinstastjons yn Dútslân dêr't de ICE stilhâldt. Yn seis oanswettende lannen (Eastenryk, Switserlân, Frankryk, Belgje, Nederlân en Denemark) binne der likernôch 50 stasjons. 

== Trajekten ==
Der is aardich wat krityk op de trajekten fan de ICE. Sa hawwe doarpen as Horb am Neckar en Rottweil (beide likernôch 26.000 ynwenners) en Montabaur (12.500 ynw.) in ICE stasjon. Dêrfoaroer hawwe stêden as Mönchengladbach (262.000 ynw.) en Chemnitz (245.000 ynw.) noch gjin ICE stasjon en ek gjin oare flugge treinferbinings.

De trajekten binne opdield yn trije kategoryen:
# Neubaustrecken binne trajekten dy't spesjaal foar de ICE boud binne en mei in faasje oant 300 km/h
# Ausbaustrecke binne besteande trajekten dy't sûnt de sechstiger jierren omtsjoene binne ta trajekten dêr't tusken de 200 en 230 km yn 't oere riden wurdt.
# Op oare trajekten mei de ICE oant 160 km yn 't oere. 

== ICE sprinter ==
Tusken de stêden [[Berlyn]], [[Frankfurt]], [[Hamburch]], [[Keulen]] en [[München]] rydt de ICE sprinter jûns en moarns. Der binne fjouwer ICE sprinter trajekten:

* ICE-trajekt 1: Sprinter Hamburch–Keulen
* ICE-trajekt 2: Sprinter Keulen–München 
* ICE-trajekt 3: Sprinter Berlyn–Frankfurt
* ICE-trajekt 4: Sprinter Hamburch–Frankfurt

== Keppeling om utens ==
* [https://www.bahn.de/ Webside fan de Deutsche Bahn]

[[Kategory:Spoarwegen]]</text>
      <sha1>har67pzu3l9oox2q8swy03or4u1oran</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baltrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22166</id>
    <revision>
      <id>1224348</id>
      <parentid>1174455</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ierdrykskunde */</comment>
      <origin>1224348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="81wlf4733wknjqcgsc5l1krq5zk6h5l" xml:space="preserve">{| align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=260 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Baltrum'''&lt;/big&gt;
|-
| align=center colspan=&quot;2&quot; |
{| style=&quot;background:#f9f9f9;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- align=center
| [[Ofbyld:DEU Baltrum COA.svg|150px|Flagge fan Baltrum]]
|- align=center
| &lt;small&gt;(Flagge fan Baltrum)&lt;/small&gt;
|}
|- align=center valign=top
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffffff;&quot; | [[Ofbyld:Wadden - Baltrum.PNG|250px|Lokaasje fan Baltrum]]
|-
| [[Oerflak]]
| 6.5 km²
|-
| Tal ynwenners
| Likernôch 599 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
|-
| [[Webstee]]
| http:// www.baltrum.de/
|}
'''Baltrum''' is ien fan de [[waadeilannen]] foar de kust fan [[East-Fryslân]]. It is it middelste en ek it lytste fan de sân bewenne [[Eastfryske eilannen]]. It eilân heart ta de dielsteat [[Nedersaksen]] en it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. Baltrum hat minder as 500 ynwenners. Der binne twa doarpen: [[Westerdoarp]] en [[Eastdoarp]]. 

== Ierdrykskunde ==
It eilân hat in [[oerflak]] fan likernôch 6.5 kilometer, it is 5 kilometer lang en 1 kilometer breed. It heechste punt fan it eilân is in dún midden op it eilân, fan 19,3m heech. 

It lânskip op Baltrum is foarme út poalwoastynsân fan de lêste [[iistiid]], it [[Weichselien]]. Op de sânbanken ûntstienen [[dún|dunen]] en efter de dunen koe de [[klaaigrûn]] har foarmje. Peallerigen en [[basaltblokken]] beskermje de kust tsjin ôfkalving. 

Nei it westen leit oare kant de [[Wichter Ie]] it eilân [[Norderney]] en nei it easten oare kant de [[Akkumer Ie]] leit [[Langereach]].

== Ferkear ==
Op Baltrum mei net autoriden wurde. It eilân is mei de fearboat yn likernôch 30 minuten te berikken fan [[Nesmersyl]] út. Op it eilân is in lyts fleanfjild. Tusken [[1949]] en [[1985]] wie der in spoarlyntsje en in bedriuw op it eilân.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Ofbyld:Baltrum ev Kirche.jpg|Baltrum, Evangelyske tsjerke (2009)
Ofbyld:Aerial image of Baltrum (view from the west).jpg|Loftfoto fan Baltrum
Ofbyld:Baltrum Strand.jpg|Strân
&lt;/gallery&gt;

== Keppelings om utens ==
* [http://www.baltrum.de Eilân Baltrum].
* [http://www.baltrum-linie.de/bl/ Baltrum-Linie (feartsjinst)].

{{Fryske eilannen}}


[[Kategory:Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Eastfrysk eilân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Eilân yn de Noardsee]]
[[Kategory:Eilân yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>81wlf4733wknjqcgsc5l1krq5zk6h5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Likedielers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23366</id>
    <revision>
      <id>1224329</id>
      <parentid>1218738</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="bam84jipiq6jmbd9t7932h61upxagl8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Vitalienbrueder.jpg|thumb|De terjochtstelling fan Klaus Störtebeker en oare Likedielers yn Hamboarch yn 1401]]
'''Likedielers''' wienen seerôvers út de [[Midsiuwen]] en opfolgers fan de [[Fiktaaljebruorren]]. Earst holpen se de [[Hânze]] tsjin [[Denemark]]. Doe't der yn [[1395]] frede sluten wie waarden se út de [[Eastsee]] ferjage. Se fûnen lykwols in skûlplak by [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[haadling]]en as [[Edo Wiemken]] yn [[Jever]] en by [[Tom Brok|Widzel tom Brok]] yn [[Mariënhafe]]. 

De politike tastân yn [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] wie yn dy snuorje gaadlik foar dy piraten of hierlingen. Yn Fryslân wie dêr gjin kening of hear en bestie út ferskate frije [[Boererepublyk|boererepubliken]]. Haadlingen befochten inoar yn feten en wiene gauris yn konflikt mei de greven fan [[Greefskip Hollân|Hollân]] en [[Greefskip Aldenburch|Aldenburch]]. It meidwaan fan de Likedielers yn de pleatslike tsierderijen makken de skelen dêr't Fryslân yn tangele wie allinnich mar slimmer. Ek skansearre de piraterij de hannel fan 'e [[Hânze]] dy't ek oer de Noardsee rûn. Benammen [[Bremen]] en [[Hamburch]] waarden yn harren ekonomy slim troffen.

Yn 1400 brochten de stêden Hamburch en [[Lübeck]] in grutte float byinoar en twongen by [[Emden]] alle haadlingen om net langer in feilige haven oan de Likedielers. De oerbliwende Likedielers flechten nei Hollân en dêrnei nei Noarwegen, wêrûnder harren lieder [[Klaus Störtebeker]]. Oan 'e ein dat jers fêstige Störtebeker him op it eilân [[Helgolân]]. De Hânzefloat, dy't yn 'e [[Elbe]] lei, fear út nei Hilgelân en fersloech Störtebeker. Hy waard finzennommen en yn Hamboarch yn 1401 [[Unthalzing|ûnthalzge]]. De oare lieder [[Godeke Michels]], kaam dat jiers werom fan Noarwegen en kearde nei de Fryske kust werom. Syn float waard dy de rivier de [[Weser]] oermastere en ek hy waard terjochtsteld. 

Yn de striid tsjin [[Albrecht fan Saksen]] wikselen de Likedielers mear as ien kear fan partij. Tusken [[1402]]-[[1408]] waarden se oanfallen troch de Hânzeaten ûnder lieding fan Hamburch dy't se foar in diel fersloech. Der leinen ek Likedielers as bûnsmaten fan [[Jan fan Beieren]] yn [[Dokkum]] en [[Iezumasyl]] (1422). Letter ferjage de Hânze mei help fan [[Fokko Ukena]] harren dêrwei en waarden se ek yn East-Fryslân bestriden (1433).


{{boarnen|boarnefernijing=
*{{nl}}{{Aut|Brouwer, J.H., J.J. Kalma, W. Kok, en M. Wiegersma, red.}} - Encyclopedie van Friesland, (Amsterdam: Elsevier, 1958): ''Likedelers''.
*{{de}}{{Aut|Meyer, Dirk}} - ''Seefahrer, Händler und Piraten im Mittelalter''. Ostfildern. ISBN 978 1 84383 512 7.
}}

[[Kategory:Hânze]]
[[Kategory:Midsiuwen]]
[[Kategory:Seerôverij]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]</text>
      <sha1>bam84jipiq6jmbd9t7932h61upxagl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224330</id>
      <parentid>1224329</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2749" sha1="mrj1gkqnra3gvcu679nhhjapxywh1ed" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Vitalienbrueder.jpg|thumb|De terjochtstelling fan Klaus Störtebeker en oare Likedielers yn Hamboarch yn 1401]]
'''Likedielers''' wienen seerôvers út de [[Midsiuwen]] en opfolgers fan de [[Fiktaaljebruorren]]. Earst holpen se de [[Hânze]] tsjin [[Denemark]]. Doe't der yn [[1395]] frede sluten wie waarden se út de [[Eastsee]] ferjage. Se fûnen lykwols in skûlplak by [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[haadling]]en as [[Edo Wiemken]] yn [[Jever]] en by [[Tom Brok|Widzel tom Brok]] yn [[Mariënhafe]]. 

De politike tastân yn [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] wie yn dy snuorje gaadlik foar dy piraten of hierlingen. Yn Fryslân wie dêr gjin kening of hear en bestie út ferskate frije [[Boererepublyk|boererepubliken]]. Haadlingen befochten inoar yn feten en wiene gauris yn konflikt mei de greven fan [[Greefskip Hollân|Hollân]] en [[Greefskip Aldenburch|Aldenburch]]. It meidwaan fan de Likedielers yn de pleatslike tsierderijen makken de skelen dêr't Fryslân yn tangele wie allinnich mar slimmer. Ek skansearre de piraterij de hannel fan 'e [[Hânze]] dy't ek oer de Noardsee rûn. Benammen [[Bremen]] en [[Hamburch]] waarden yn harren ekonomy slim troffen.

Yn 1400 brochten de stêden Hamburch en [[Lübeck]] in grutte float byinoar en twongen by [[Emden]] alle haadlingen om net langer in feilige haven oan de Likedielers. De oerbliwende Likedielers flechten nei Hollân en dêrnei nei Noarwegen, wêrûnder harren lieder [[Klaus Störtebeker]]. Oan 'e ein dat jers fêstige Störtebeker him op it eilân [[Helgolân]]. De Hânzefloat, dy't yn 'e [[Elbe]] lei, fear út nei Helgolân en fersloech Störtebeker. Hy waard finzennommen en yn Hamburch yn 1401 [[Unthalzing|ûnthalzge]]. De oare lieder [[Godeke Michels]], kaam dat jiers werom fan Noarwegen en kearde nei de Fryske kust werom. Syn float waard dy de rivier de [[Weser]] oermastere en ek hy waard terjochtsteld. 

Yn de striid tsjin [[Albrecht fan Saksen]] wikselen de Likedielers mear as ien kear fan partij. Tusken [[1402]]-[[1408]] waarden se oanfallen troch de Hânzeaten ûnder lieding fan Hamburch dy't se foar in diel fersloech. Der leinen ek Likedielers as bûnsmaten fan [[Jan fan Beieren]] yn [[Dokkum]] en [[Iezumasyl]] (1422). Letter ferjage de Hânze mei help fan [[Fokko Ukena]] harren dêrwei en waarden se ek yn East-Fryslân bestriden (1433).


{{boarnen|boarnefernijing=
*{{nl}}{{Aut|Brouwer, J.H., J.J. Kalma, W. Kok, en M. Wiegersma, red.}} - Encyclopedie van Friesland, (Amsterdam: Elsevier, 1958): ''Likedelers''.
*{{de}}{{Aut|Meyer, Dirk}} - ''Seefahrer, Händler und Piraten im Mittelalter''. Ostfildern. ISBN 978 1 84383 512 7.
}}

[[Kategory:Hânze]]
[[Kategory:Midsiuwen]]
[[Kategory:Seerôverij]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]</text>
      <sha1>mrj1gkqnra3gvcu679nhhjapxywh1ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tip Marugg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25577</id>
    <revision>
      <id>1224326</id>
      <parentid>1153572</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T15:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sekundêre literatuer */ + 1</comment>
      <origin>1224326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4439" sha1="kay318x15ppo6o8b80sfrwuy48gioo5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = 
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Silvio Alberto Marugg 
| nasjonaliteit         = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk
| berne                 = [[16 desimber]] [[1923]]
| berteplak             = Willemstêd, [[Kurasau]]
| stoarn                = [[22 april]] [[2006]]
| stjerplak             = Willemstêd
| etnisiteit            = 
| taal                  = [[Nederlânsk]], [[Papiamintsk]]
| sjenre                = 
| perioade              = 
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = ''Weekendpelgrimage'', ''De morgen loeit weer aan'' 
| útjouwer              = 
| prizen                = [[Cola Debrotpriis]]
| jierren aktyf         = 1957-2006
| webside               = 
}}
'''Silvio Alberto (Tip) Marugg''' ([[Willemstêd (Curaçao)|Willemstêd]], [[16 desimber]] [[1923]] - dêre, [[22 april]] [[2006]]) wie in [[Nederlânske Antillen| Antilliaansk]] [[skriuwer]] en [[dichter]].

== Libben en wurk ==
Hoewol't syn âlden beide [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] wiene, waard er RK én [[protestantsk]] opbrocht. Yn 1942 helle er syn [[ULO|mulo]]-diploma en dêrnei siet er fiif jier yn militêre tsjinst. Inkelde desennia lang hie er syn wurk by de [[Royal Dutch Shell]].
Marugg skreau wolris stikjes yn it [[personielsblêd]] fan Shell, ''Passaat'' en ûntduts doe dat er nocht en wille oan 't skriuwen hie. Hy debutearre yn [[1958]] mei de [[roman]] ''Weekendpelgrimage''. Yn [[1967]] seach ''In de straten van Tepalka'' it ljocht. ''De morgen loeit weer aan'' ferskynde yn [[1988]] en waard nominearre foar de [[AKO-Literatuerpriis]]. Syn boeken binne ûnder oaren yn it [[Ingelsk]] en [[Russysk]] oerset.

Yn Marugg's wurk spilet it eilânlibben in sintrale rol. Hy siket dêryn nei de paradoksen fan it yndividuele bestean en de lytse mienskip. Sels hinget er oer nei it yndividualistyske. Om it libben oan te kinnen hawwe syn haadpersoanen nochalris ferlet fan [[etanol|alkohol]]. Marugg syn styl is helder, ynbannich en mankelyk. Hoewol kristelik opbrocht wie Marugg net leauwich. Troch it skriuwen besocht er syn libben sin te jaan

Yn de lêste jierren fan syn libben gie it sjen efterút en woe it lêzen en skriuwen net bêst mear. In jier foar syn dea is him in skonk ôfset, nedich fanwege in slimme ynfeksje.

Yn 1970 gie er mei pinsjoen. In man tige op himsels, allinnich yn in grut hûs mei in fertutearze tún, is it byld dat der sûnt fan him bestiet, mar yn de omgong wie Marugg hertlik en ynteresseare er him foar syn peteargenoat.

== Bibliografy ==
* 1957 - ''Weekendpelgrimage'' ([[roman]]) (1e printinge yn de ''Antilliaanse Cahiers'', 1958)
* 1967 - ''In de straten van Tepalka'' (roman)
* 1976 - ''Afschuw van licht; gedichten 1946-1951'' ([[poëzy]])
* 1988 - ''De morgen loeit weer aan'' (roman)
* 2009 - ''De hemel is van korte duur'' (Samle wurk, besoarge troch Aart Broek en Wim Rutgers)
* ''Dikshonario Erotiko'', [[wurdboek]] fan alle wurden yn it [[Papiamintsk]] mei in eroatyske betsjutting.

=== Sekundêre literatuer ===
* [https://www.dbnl.org/tekst/rutg014drie01_01/ ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud: Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion.'' Redaksje Maritza Coomans-Eustatia, Wim Rutgers, Henny E. Coomans. Sutfen: Walburg Pers, 1991.]
* [[Petra Possel]], ''Niemand is een eiland. Het leven van Tip Marugg in gesprekken''. [[De Bezige Bij]], Amsterdam, 2009. ISBN 978-90-234-2885-5
* [[Michiel van Kempen]], 'De verbeelding van de kluizenaar'. Yn: Rasit Elibol, ''De nieuwe koloniale leeslijst''. Amsterdam: Das Mag/De Groene Amsterdammer, 2021, siden 197-203
* Michiel van Kempen, ''Protestant-blanku - De Apocalyps van Tip Marugg'' yn: Zwarte pracht; Cultuur uit de voormalige Nederlandse koloniën. Amsterdam: Uitgeverij Van Oorschot, 2025, s. 181-186, ISBN 9789745242326.

== Keppelingen om utens ==
*[https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=maru001 Tip Marugg 1923-2006] DBNL.
*[http://www.nrc.nl/kunst/article1676440.ece Drank, dromen en de dood] NRC, 24 april 2006
*[http://www.schrijversinfo.nl/maruggtip.html Tip Marugg], ynformaasje oer de skriuwer

{{DEFAULTSORT:Marugg, Tip}}
[[Kategory:Kurasausk dichter]]
[[Kategory:Kurasausk romanskriuwer]]
[[Kategory:Kurasausk publisist]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Papiamintsk]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1923]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2006]]</text>
      <sha1>kay318x15ppo6o8b80sfrwuy48gioo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Megan Fox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28564</id>
    <revision>
      <id>1224323</id>
      <parentid>1122211</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T15:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21210-24</username>
        <id>57609</id>
      </contributor>
      <comment>Megan fox</comment>
      <origin>1224323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9678" sha1="3bgvu509i1caxt25mjuaptarozitefw" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = MeganFoxSept10TIFF.jpg
| ôfbyldingstekst              = ''Megan Fox (2010)''
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = Megan Denise Fox
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[16 maaie]] [[1986]]
| berteplak                    = [[Rockwood (Tennessee)|Rockwood]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = [[2001]]-No
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Megan Denise Fox''' ([[16 maaie]] [[1986]] yn [[Rockwood (Tennessee)|Rockwood]], [[Tennessee]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]], [[fotomodel]] en [[sekssymboal]]. Hi. Megan fox 

== Biografy ==
Megan Fox har foarâlden kamen fan [[Ierlân]], fan [[Frankryk]] en guon wiene Noard-Amerikaanske [[yndianen]].&lt;ref&gt;sirius.com: ''[http://www.sirius.com/servlet/ContentServer? Sirius/Page&amp;c=BackStageAsset&amp;cid=1181270896791 Ynterview: Audio Clip]''&lt;/ref&gt; Megan en har tolve jier âldere suster waarden grut yn wat earmoedige omstannichheden. Har mem en styfheit fûn se tige strang.&lt;ref&gt;news.com.au: ''[https://archive.is/20120911012931/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21950619-2902,00.html Fox Flying High]'', 24 juny 2007&lt;/ref&gt; Mei fiif jier krige hja al toaniel- en dûnsles en mei sân jier bedarre se yn [[Florida]] dêr't se har skoalle ôfmakke. Yn 1999 die hja mei oan ferskillende talintejachten, ûnder oaren oan de ''American Modeling and Talent Convention'' yn Hilton Head Island ([[Súd Karolina]]).

Fox makke har filmdebút yn 2001 yn ''Holliday in the Sun''. Rillegau folgen rollen yn [[Sitcom]]s sa as ''Two and a Half Men'' en ''Hallo Holly''. Yn de film ''Confession of a Teenage Drama Queen'' (2004) is se neist [[Lindsay Lohan]] te sjen. By it grutte publyk waard hja earst bekend mei de film ''Transformers'' (2007). Dêryn spilet se de freondinne fan [[Shia LaBeouf]]. Foar dy rol moast hja earst fiif kilo oankomme.&lt;ref&gt;nydailynews.com: ''[http://www.nydailynews.com/gossip/2008/07/17/2008-07-17_megan_fox_ordered_to_gain_weight_for_tra.html Megan Fox Ordered to Gain Weight for “Transformers 2”]'', 17 july 2008&lt;/ref&gt; Yn 2008 krige hja in rol yn ''New York foar begjinners'' neist [[Jeff Bridges]] en [[Kirsten Dunst]].&lt;ref&gt;The Hollywood Reporter: ''[http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3icab172bb79f71a0737ec507b71e6d9f4 Fox Making „Friends“ for Weide Pic]'', 29 juny 2007&lt;/ref&gt;

Fox waard ek neamd as opfolchster fan [[Angelina Jolie]] as [[Lara Croft]] yn de ''Tomb Raider''-filmrige;&lt;ref&gt;Der Tagesspiegel: ''[http://www.tagesspiegel.de/weltspiegel/Angelina-Jolie-Lara-Croft;art1117,2719229 Angelina Jolie nicht mehr als Lara Croft im Kino]'', 30 jannewaris 2009&lt;/ref&gt; mar har publisteitsman hat dat tsjinsprutsen.&lt;ref&gt;fan-lexikon.de: ''[http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/megan-fox-wird-nicht-lara-croft.62544.html Megan Fox wird nicht Lara Croft]'', 29 jannewaris 2009&lt;/ref&gt; Har lêste rol wie dy yn de horror-komedy ''Jennifer’s Body'', dy't yn septimber 2009 útbrocht is. 

Fox sil ek meidwaan oan in koartswillige film fan [[Jonah Hex]]. Dat moat in [[Western]] wurde en hja spilet dan neist [[Josh Brolin]] dy't de haadrol krije sil, en [[John Malkovich]]. De film sil yn 2010 ferskine is de hjitting&lt;ref&gt;[http://www.moviepilot.de/news/sexy-megan-fox-in-western-jonah-hex-103024 Filmpriuwke: Sexy Megan Fox yn Western „Jonah Hex“]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt1075747/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.filmstarts.de/kritiken/100062-Jonah-Hex.html&lt;/ref&gt;

Sûnt 2004 hat Fox in ferhâlding mei de akteur [[Brian Austin Green]], bekend fan de telefyzjerige ''Beverly Hills, 90210'' en de spylfilm ''Terminator: The Sarah Connor Chronicles''.

== Tatoeaazjes ==
Fox hat acht tatoeaazjes, foar bekend,,&lt;ref&gt;[http://www.collider.com/entertainment/article.asp/aid/4666/cid/13/tcid/1 Shia LaBeouf en Megan Fox ynterviewd – TRANSFORMERS Collider.com 2007-06-18, rieplachte 2009-06-12&lt;/ref&gt; op de heup ien mei de namme fan har eks-ferloofde &quot;Brian&quot; en in ôfbyld fan [[Marilyn Monroe]]'s gesicht op de rjochter ûnderearm.&lt;ref&gt;[http://www.life.com/image/79891107/in-gallery/22534/art-inspired-by-marilyn-monroe Megan Fox har Marilyn Monroe Tatoeaazje - Ynspirearre troch Marilyn Monroe LIFE /2007-08-25/2009-06-12&lt;/ref&gt; In oare sit op har rjochterskouder: ''We will all laugh at gilded butterflies'', in rigel út [[William Shakespeare]]'s stik ''King Lear'', in ''yin en yang'' tatoeaazje op de lofter pols, in gedichtsje op de lofter side fan de ribbekast dat seit ''there once was a little girl who never knew love until a boy broke her HEART,'' en in [[Sineesk]] wurd foar 'krêft' yn de nekke.&lt;ref&gt;[http://meganfoxbuzz.com/tattoos/ |Megan Fox Tattoos |Meganfoxbuzz.com |2009-06-28]&lt;/ref&gt; Fox hat fierder noch in opkommende moanne oer in Davidstjer flak boppe de rjochter ankel.&lt;ref&gt;[http://www.life.com/image/81332392/in-gallery/24321/megan-foxs-tattoos Megan Fox har Tatoeaazjes yn LIFE 2007-06-01, rieplachte 2009-08-3]&lt;/ref&gt; Dat is har iennichste bekende kleurde tatoeaazje.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121204140447/www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,21949786-7642,00.html News.com.au 2007-06-23/2008-04-25]&lt;/ref&gt;

== Filmografy ==
[[Ofbyld:Megan Fox promoting Transformers in Paris.jpg|right|thumbnail|Megan Fox yn [[Parys]] (2009)]]
[[Ofbyld:Megan Fox 7.jpg|right|thumbnail|Fox (2007)]]

{{Filmografy|as=akteur}}
|-
{{Filmografy/Titel|titel=Film}}
|-
| 2001
| ''[[Holiday in the Sun (film)|Holiday in the Sun]]''
| Brianna Wallace
| Direct-to-video
|-
| 2003 
| ''[[Bad Boys II]]'' 
| Bikini Kid Dancing Under Waterfall
| net neamd
|-
| 2004
| ''[[Confessions of a Teenage Drama Queen]]''
| Carla Santini
| 
|-
| 2007
| ''[[Transformers (film)|Transformers]]''
| Mikaela Banes
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2008
| ''[[How to Lose Friends &amp; Alienate People (film)|How to Lose Friends &amp; Alienate People]]''
| Sophie Maes
| 
|-
| ''[[Whore (film út 2008)|Whore]]''
| Lost 
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2009
| ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]''
| Mikaela Banes
| 
|-
| ''[[Jennifer's Body]]''
| Jennifer Check
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2010
| ''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]''
| Tallulah Black
| 
|-
| ''[[Passion Play (film)|Passion Play]]''
| Lily Luster
| 
|-
| 2011
| ''[[Friends with Kids]]''
| Mary Jane
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2012
| ''[[The Dictator (film út 2012)|The Dictator]]''
| As har sels
| 
|-
| ''[[This Is 40]]''
| Desi
|
|-
| 2014
| ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (film út 2014)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]''
| April O'Neil
|
|-
| 2016
| ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]''
| April O'Neil
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2019
| ''[[Above the Shadows]]''
| Juliana
|
|-
| [[Zeroville (film)|''Zeroville'']]
| Soledad Paladin
|
|-
| ''[[The Battle of Jangsari]]''
| Maggie
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2020
| ''[[Think Like a Dog]]''
| Ellen Reed
|
|-
| ''[[Rogue (film út 2020)|Rogue]]''
| Samantha O'Hara
| 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2021
| ''[[Till Death (film út 2021)|Till Death]]''
| Emma
| 
|-
| ''[[Midnight in the Switchgrass]]''
| Rebecca Lombardi
| 
|-
|''[[Night Teeth]]''
|Grace
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2022
|''[[Big Gold Brick]]''
| Jacqueline
|
|-
|''[[Taurus (film út 2022)|Taurus]]''
| Mae
|-
|''[[Good Mourning (film)|Good Mourning]]''
|Kennedy
|-
|2023
|''Johnny &amp; Clyde''
|Alana Hart
|-
{{Filmografy/Titel|titel=Telefyzje}}
|-
| 2002–2003
| ''[[Ocean Ave.]]''
| Ione Starr 
| Haadrol
|-
| 2003
| ''[[What I Like About You (televyzjesearje)|What I Like About You]]''
| Shannon
| ôflevering: &quot;Like a Virgin (Kinda)&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2004
| ''[[Two and a Half Men]]''
| Prudence
| ôflevering: &quot;Camel Filters and Pheromones&quot;
|-
| ''[[The Help (televyzjesearje)|The Help]]''
| Cassandra Ridgeway
| 3 ôfleveringen
|-
| ''[[Crimes of Fashion|Boss Girl]]''
| Candace
| Telefyzje film
|-
| 2004–2006
| ''[[Hope &amp; Faith]]''
| Sydney Shanowski
| 48 ôfleveringen&lt;small&gt;(Seizoen 2–3)&lt;/small&gt;
|-
| 2009
| ''[[Saturday Night Live]]''
| As har sels/ Host
| ôflevering: &quot;Megan Fox / [[U2 (band)|U2]]&quot;
|-
| 2011
| ''[[Robot Chicken]]''
| As har sels/ Lois Lane (stimme)
| ôflevering: &quot;The Core, the Thief, His Wife and Her Lover&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2012
| ''[[Robot Chicken DC Comics Special]]''
| Lois Lane (stimme)
| Telefyzje film
|-
| ''[[Wedding Band]]''
| Alexa Jordan
| ôflevering: &quot;I Love College&quot;
|-
| 2016–2017
| ''[[New Girl]]''
|Reagan Lucas
| 15 ôfleveringen&lt;small&gt;(Seizoen 5–6)&lt;/small&gt;
|-
| 2018
| ''[[Legends of the Lost with Megan Fox]]''
| As har sels/ Host
| 4 ôfleverings
|-
| 2024
| ''[[Dave (televyzjesearje)|Dave]]''
| As har sels
| ôflevering: &quot;Met Gala&quot;
|-
|}

=== Rigen ===
* 2002–2003: ''Ocean Ave.'' (haadrol)
* 2003: ''What I like about you'' (1 ôflevering)
* 2004: ''Two and a Half Men'' (1 ôflevering)
* 2004: ''The Help'' (3 ôfleverings)
* 2004–2006: ''Hope &amp; Faith'' (út en troch in rol)

=== Muzykfideos ===
* 2010: [[Eminem]] feat. Rihanna – ''Love the Way You Lie''

== Prizen ==
[[Ofbyld:Megan Fox back.jpg|thumbnail|right|''Fox yn oktober 2007, mei twa sichtbere tatoeaazjes.'']]
* 2005: Young Artist Award (Nominaasje) 
* 2007: Teen Choice Award (trije nominaasjes)
* 2007: Scream Award – ''Sci-Fi Siren'' foar ''Transformers''
* 2008: FHM Sexiest Women in the World 2008 1e plak

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}

{{DEFAULTSORT:Fox, Megan}}
[[Kategory:Amerikaansk model]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1986]]</text>
      <sha1>3bgvu509i1caxt25mjuaptarozitefw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224325</id>
      <parentid>1224323</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T15:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/~2026-21210-24|~2026-21210-24]]&quot; ([[Meidogger oerlis:~2026-21210-24|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;FreyaSport&quot;.</comment>
      <origin>1122211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9663" sha1="lp2ra4rmfnzh94j9kvkeoxr9cco7a6x" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = MeganFoxSept10TIFF.jpg
| ôfbyldingstekst              = ''Megan Fox (2010)''
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = Megan Denise Fox
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[16 maaie]] [[1986]]
| berteplak                    = [[Rockwood (Tennessee)|Rockwood]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = [[2001]]-No
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Megan Denise Fox''' ([[16 maaie]] [[1986]] yn [[Rockwood (Tennessee)|Rockwood]], [[Tennessee]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]], [[fotomodel]] en [[sekssymboal]].

== Biografy ==
Megan Fox har foarâlden kamen fan [[Ierlân]], fan [[Frankryk]] en guon wiene Noard-Amerikaanske [[yndianen]].&lt;ref&gt;sirius.com: ''[http://www.sirius.com/servlet/ContentServer? Sirius/Page&amp;c=BackStageAsset&amp;cid=1181270896791 Ynterview: Audio Clip]''&lt;/ref&gt; Megan en har tolve jier âldere suster waarden grut yn wat earmoedige omstannichheden. Har mem en styfheit fûn se tige strang.&lt;ref&gt;news.com.au: ''[https://archive.is/20120911012931/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21950619-2902,00.html Fox Flying High]'', 24 juny 2007&lt;/ref&gt; Mei fiif jier krige hja al toaniel- en dûnsles en mei sân jier bedarre se yn [[Florida]] dêr't se har skoalle ôfmakke. Yn 1999 die hja mei oan ferskillende talintejachten, ûnder oaren oan de ''American Modeling and Talent Convention'' yn Hilton Head Island ([[Súd Karolina]]).

Fox makke har filmdebút yn 2001 yn ''Holliday in the Sun''. Rillegau folgen rollen yn [[Sitcom]]s sa as ''Two and a Half Men'' en ''Hallo Holly''. Yn de film ''Confession of a Teenage Drama Queen'' (2004) is se neist [[Lindsay Lohan]] te sjen. By it grutte publyk waard hja earst bekend mei de film ''Transformers'' (2007). Dêryn spilet se de freondinne fan [[Shia LaBeouf]]. Foar dy rol moast hja earst fiif kilo oankomme.&lt;ref&gt;nydailynews.com: ''[http://www.nydailynews.com/gossip/2008/07/17/2008-07-17_megan_fox_ordered_to_gain_weight_for_tra.html Megan Fox Ordered to Gain Weight for “Transformers 2”]'', 17 july 2008&lt;/ref&gt; Yn 2008 krige hja in rol yn ''New York foar begjinners'' neist [[Jeff Bridges]] en [[Kirsten Dunst]].&lt;ref&gt;The Hollywood Reporter: ''[http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3icab172bb79f71a0737ec507b71e6d9f4 Fox Making „Friends“ for Weide Pic]'', 29 juny 2007&lt;/ref&gt;

Fox waard ek neamd as opfolchster fan [[Angelina Jolie]] as [[Lara Croft]] yn de ''Tomb Raider''-filmrige;&lt;ref&gt;Der Tagesspiegel: ''[http://www.tagesspiegel.de/weltspiegel/Angelina-Jolie-Lara-Croft;art1117,2719229 Angelina Jolie nicht mehr als Lara Croft im Kino]'', 30 jannewaris 2009&lt;/ref&gt; mar har publisteitsman hat dat tsjinsprutsen.&lt;ref&gt;fan-lexikon.de: ''[http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/megan-fox-wird-nicht-lara-croft.62544.html Megan Fox wird nicht Lara Croft]'', 29 jannewaris 2009&lt;/ref&gt; Har lêste rol wie dy yn de horror-komedy ''Jennifer’s Body'', dy't yn septimber 2009 útbrocht is. 

Fox sil ek meidwaan oan in koartswillige film fan [[Jonah Hex]]. Dat moat in [[Western]] wurde en hja spilet dan neist [[Josh Brolin]] dy't de haadrol krije sil, en [[John Malkovich]]. De film sil yn 2010 ferskine is de hjitting&lt;ref&gt;[http://www.moviepilot.de/news/sexy-megan-fox-in-western-jonah-hex-103024 Filmpriuwke: Sexy Megan Fox yn Western „Jonah Hex“]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt1075747/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.filmstarts.de/kritiken/100062-Jonah-Hex.html&lt;/ref&gt;

Sûnt 2004 hat Fox in ferhâlding mei de akteur [[Brian Austin Green]], bekend fan de telefyzjerige ''Beverly Hills, 90210'' en de spylfilm ''Terminator: The Sarah Connor Chronicles''.

== Tatoeaazjes ==
Fox hat acht tatoeaazjes, foar bekend,,&lt;ref&gt;[http://www.collider.com/entertainment/article.asp/aid/4666/cid/13/tcid/1 Shia LaBeouf en Megan Fox ynterviewd – TRANSFORMERS Collider.com 2007-06-18, rieplachte 2009-06-12&lt;/ref&gt; op de heup ien mei de namme fan har eks-ferloofde &quot;Brian&quot; en in ôfbyld fan [[Marilyn Monroe]]'s gesicht op de rjochter ûnderearm.&lt;ref&gt;[http://www.life.com/image/79891107/in-gallery/22534/art-inspired-by-marilyn-monroe Megan Fox har Marilyn Monroe Tatoeaazje - Ynspirearre troch Marilyn Monroe LIFE /2007-08-25/2009-06-12&lt;/ref&gt; In oare sit op har rjochterskouder: ''We will all laugh at gilded butterflies'', in rigel út [[William Shakespeare]]'s stik ''King Lear'', in ''yin en yang'' tatoeaazje op de lofter pols, in gedichtsje op de lofter side fan de ribbekast dat seit ''there once was a little girl who never knew love until a boy broke her HEART,'' en in [[Sineesk]] wurd foar 'krêft' yn de nekke.&lt;ref&gt;[http://meganfoxbuzz.com/tattoos/ |Megan Fox Tattoos |Meganfoxbuzz.com |2009-06-28]&lt;/ref&gt; Fox hat fierder noch in opkommende moanne oer in Davidstjer flak boppe de rjochter ankel.&lt;ref&gt;[http://www.life.com/image/81332392/in-gallery/24321/megan-foxs-tattoos Megan Fox har Tatoeaazjes yn LIFE 2007-06-01, rieplachte 2009-08-3]&lt;/ref&gt; Dat is har iennichste bekende kleurde tatoeaazje.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121204140447/www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,21949786-7642,00.html News.com.au 2007-06-23/2008-04-25]&lt;/ref&gt;

== Filmografy ==
[[Ofbyld:Megan Fox promoting Transformers in Paris.jpg|right|thumbnail|Megan Fox yn [[Parys]] (2009)]]
[[Ofbyld:Megan Fox 7.jpg|right|thumbnail|Fox (2007)]]

{{Filmografy|as=akteur}}
|-
{{Filmografy/Titel|titel=Film}}
|-
| 2001
| ''[[Holiday in the Sun (film)|Holiday in the Sun]]''
| Brianna Wallace
| Direct-to-video
|-
| 2003 
| ''[[Bad Boys II]]'' 
| Bikini Kid Dancing Under Waterfall
| net neamd
|-
| 2004
| ''[[Confessions of a Teenage Drama Queen]]''
| Carla Santini
| 
|-
| 2007
| ''[[Transformers (film)|Transformers]]''
| Mikaela Banes
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2008
| ''[[How to Lose Friends &amp; Alienate People (film)|How to Lose Friends &amp; Alienate People]]''
| Sophie Maes
| 
|-
| ''[[Whore (film út 2008)|Whore]]''
| Lost 
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2009
| ''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]''
| Mikaela Banes
| 
|-
| ''[[Jennifer's Body]]''
| Jennifer Check
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2010
| ''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]''
| Tallulah Black
| 
|-
| ''[[Passion Play (film)|Passion Play]]''
| Lily Luster
| 
|-
| 2011
| ''[[Friends with Kids]]''
| Mary Jane
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2012
| ''[[The Dictator (film út 2012)|The Dictator]]''
| As har sels
| 
|-
| ''[[This Is 40]]''
| Desi
|
|-
| 2014
| ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (film út 2014)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]''
| April O'Neil
|
|-
| 2016
| ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]''
| April O'Neil
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2019
| ''[[Above the Shadows]]''
| Juliana
|
|-
| [[Zeroville (film)|''Zeroville'']]
| Soledad Paladin
|
|-
| ''[[The Battle of Jangsari]]''
| Maggie
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2020
| ''[[Think Like a Dog]]''
| Ellen Reed
|
|-
| ''[[Rogue (film út 2020)|Rogue]]''
| Samantha O'Hara
| 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2021
| ''[[Till Death (film út 2021)|Till Death]]''
| Emma
| 
|-
| ''[[Midnight in the Switchgrass]]''
| Rebecca Lombardi
| 
|-
|''[[Night Teeth]]''
|Grace
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2022
|''[[Big Gold Brick]]''
| Jacqueline
|
|-
|''[[Taurus (film út 2022)|Taurus]]''
| Mae
|-
|''[[Good Mourning (film)|Good Mourning]]''
|Kennedy
|-
|2023
|''Johnny &amp; Clyde''
|Alana Hart
|-
{{Filmografy/Titel|titel=Telefyzje}}
|-
| 2002–2003
| ''[[Ocean Ave.]]''
| Ione Starr 
| Haadrol
|-
| 2003
| ''[[What I Like About You (televyzjesearje)|What I Like About You]]''
| Shannon
| ôflevering: &quot;Like a Virgin (Kinda)&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2004
| ''[[Two and a Half Men]]''
| Prudence
| ôflevering: &quot;Camel Filters and Pheromones&quot;
|-
| ''[[The Help (televyzjesearje)|The Help]]''
| Cassandra Ridgeway
| 3 ôfleveringen
|-
| ''[[Crimes of Fashion|Boss Girl]]''
| Candace
| Telefyzje film
|-
| 2004–2006
| ''[[Hope &amp; Faith]]''
| Sydney Shanowski
| 48 ôfleveringen&lt;small&gt;(Seizoen 2–3)&lt;/small&gt;
|-
| 2009
| ''[[Saturday Night Live]]''
| As har sels/ Host
| ôflevering: &quot;Megan Fox / [[U2 (band)|U2]]&quot;
|-
| 2011
| ''[[Robot Chicken]]''
| As har sels/ Lois Lane (stimme)
| ôflevering: &quot;The Core, the Thief, His Wife and Her Lover&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2012
| ''[[Robot Chicken DC Comics Special]]''
| Lois Lane (stimme)
| Telefyzje film
|-
| ''[[Wedding Band]]''
| Alexa Jordan
| ôflevering: &quot;I Love College&quot;
|-
| 2016–2017
| ''[[New Girl]]''
|Reagan Lucas
| 15 ôfleveringen&lt;small&gt;(Seizoen 5–6)&lt;/small&gt;
|-
| 2018
| ''[[Legends of the Lost with Megan Fox]]''
| As har sels/ Host
| 4 ôfleverings
|-
| 2024
| ''[[Dave (televyzjesearje)|Dave]]''
| As har sels
| ôflevering: &quot;Met Gala&quot;
|-
|}

=== Rigen ===
* 2002–2003: ''Ocean Ave.'' (haadrol)
* 2003: ''What I like about you'' (1 ôflevering)
* 2004: ''Two and a Half Men'' (1 ôflevering)
* 2004: ''The Help'' (3 ôfleverings)
* 2004–2006: ''Hope &amp; Faith'' (út en troch in rol)

=== Muzykfideos ===
* 2010: [[Eminem]] feat. Rihanna – ''Love the Way You Lie''

== Prizen ==
[[Ofbyld:Megan Fox back.jpg|thumbnail|right|''Fox yn oktober 2007, mei twa sichtbere tatoeaazjes.'']]
* 2005: Young Artist Award (Nominaasje) 
* 2007: Teen Choice Award (trije nominaasjes)
* 2007: Scream Award – ''Sci-Fi Siren'' foar ''Transformers''
* 2008: FHM Sexiest Women in the World 2008 1e plak

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}

{{DEFAULTSORT:Fox, Megan}}
[[Kategory:Amerikaansk model]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1986]]</text>
      <sha1>lp2ra4rmfnzh94j9kvkeoxr9cco7a6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carl Ludwig Jessen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30298</id>
    <revision>
      <id>1224336</id>
      <parentid>1001747</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Libben */</comment>
      <origin>1224336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3996" sha1="ffarf4llaw9qqsqaaz5ssj34zaqkqqm" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Carl Ludwig Jessen Selbstporträt.jpg|thumb|''Carl Ludwig Jessen, Selsportret, 1857'']]
'''Carl Ludwig Jessen''' (Deezbüll (no diel fan [[Niebüll]]), [[22 febrewaris]] [[1833]] - dêre, [[4 jannewaris]] [[1917]]) wie in [[Noard-Fryslân|Noardfryske]] [[keunstskilder]]. Hy is oant no ta bekend as de ''&quot;Friesenmaler&quot;''. It belang fan syn wurk leit yn it skilderjen fan de Noardfryske boerekultuer fan syn tiid.

== Libben ==
Nei in oplieding ta [[skrynmakker]] gie Jessen oan 't wurk as [[hûsskilder]] op [[pleats]]en yn de [[polder]]s fan Noard-Fryslân. Yn 1848–1854 begûn er mei it portretskilderjen; hy wie [[autodidakt]]. Yn 1853 joech er it skrynmakkerswurk der oan en lei er him hielendal ta op it skilderjen. Fan 1856 oant 1865 studearre er oan de Akademy fan [[Kopenhagen]] by [[V. N. Marstrand]]. Dêrnei gie er werom nei Noard-Fryslân. In stúdzjebeurs makke it him mooglik om fan 1867 oant 1868 nei [[Parys]] en [[Itaalje]] te reizgjen. (Hy besocht [[Rome (stêd)|Rome]], [[Ariccia]], [[Roca di Papa]]). Fan 1869–1870 libbe er yn [[Risum-Lindholm|Klockries]] en fan 1871 oant 1875 wenne er yn [[Hamburch|Hamburch]]. Uteinlik gie er werom nei Deezbüll dêr't er ek stoar.

== Wurk ==
[[Ofbyld:Carl Ludwig Jessen 001.jpg|thumb|''Jong famke'', 1859]]
*1857: ''Selbstbildnis'', Kiel, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_253&amp;s=1]
*1866: ''Alter Bauer'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9106&amp;s=1]
*1866: ''Bei Jürn Moritzen'', Kiel, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_252&amp;s=1]
*1868: ''Italienische Hirtenfamilie'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_23231&amp;s=1]
*1870: ''Friesischer Bauer mit Zipfelmütze'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9689&amp;s=1]
*1875: ''Alte Frau aus Risum'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9105&amp;s=1]
*1875: ''Friesisches Thinggericht'', Kiel, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_94&amp;s=1]
*1876: ''Alter Friese, sitzend'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9688&amp;s=1]
*1880: ''Die letzte Tröstung'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9868&amp;s=1]
*1903: ''Gruppe aus Nordfriesland'', [[Altona]], [http://www.theodorstorm.co.uk/i/costumes16.jpg], gefunden auf ''The World of [[Theodor Storm]]'', [http://www.theodorstorm.co.uk/world/world.htm]
*1917: ''Selbstbildnis'', Flensburch, [http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9115&amp;s=1]
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt; &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&gt;
Jessen Carl Ludwig Alte Frau 90 Spinnrad Museumsberg Flensburg Heinrich-Sauermann-Haus.JPG|Alte Frau am Spinnrad (1866)
Jessen Carl Ludwig Rotes Zimmer Museumsberg Flensburg Heinrich-Sauermann-Haus.JPG|Rotes Zimmer (1869)
Jessen Carl Ludwig Museumsberg Flensburg Hans-Christansen-Haus Studie 1875.JPG|Bildnisstudie (1875)
Jessen Carl Ludwig Museumsberg Flensburg Hans-Christansen-Haus Studie 1878.JPG|Bildnisstudie (1878)
1912 Jessen Die blaue Stube anagoria.JPG|Die blaue Stube (1912)
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

== Samlings ==
Museums yn [[Hamboarch]], Hamburg-Altona, [[Kiel]], [[Flensburch]] (Museumsberg),  [[Hüsem]] (NordseeMuseum Husum), Tondern, Niebüll-Deezbüll en [[Neurenberch]] hawwe wurk fan Jessen yn harren samlings.

== Literatuer ==
* {{Aut|Konrad Grunsky, Klaus Lengsfeld}}: ''Gemaltes Nordfriesland, Carl Ludwig Jessen und seine Bilder''. Husum Verlag, [[Hüsem]] 1983, ISBN 3-88042-202-8

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Category:Carl Ludwig Jessen|Carl Ludwig Jessen}}
*[http://www.museen-sh.de/ml/digicult.php?digiID=200.6881122 Wurk fan Jessen yn it ''Museumsportal Schleswig-Holstein'']

{{DEFAULTSORT:Jessen, Carl Ludwig}}
[[Kategory:Noardfrysk keunstner]]
[[Kategory:Deensk keunstskilder]]
[[Kategory:Dútsk keunstskilder]]
[[Kategory:Deensk persoan fan Noardfrysk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Noardfrysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1833]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1917]]</text>
      <sha1>ffarf4llaw9qqsqaaz5ssj34zaqkqqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Auwerk (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36115</id>
    <revision>
      <id>1224353</id>
      <parentid>1224274</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6441" sha1="1il6fb0dltoe2xb2lvms8521usl86im" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Auwerk
| ôfbylding                   = Lage des Landkreises Aurich in Deutschland.GIF
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 192.072 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik, Niedersaksen, stân 31.12.2022]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1.287,35 km²
| befolkingstichtens          = 149 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              = Fischteichweg 7-13&lt;br&gt;26603 Auwerk
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_30_0_N_7_22_12_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 30' N 7° 22' E}} 
| oprjochting                 = [[1977]]
| opheffing                   =
| yndieling                   = 24 gemeenten
| kenteken                    = AUR
| NUTS-koade                  = DE947
| kreiskaai                   = 03 4 52
| webside                     = [https://www.landkreis-aurich.de/ landkreis-aurich.de] 
}}
De '''Landkreis Auwerk''' is in [[lânkring]] yn it úterste noardwesten fan [[East-Fryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]] mei de   toeristyske Waadeilannen [[Baltrum]], [[Júst]] en [[Norderney]]. 

== Geografy ==
Landkreis Auwerk hat in oerflak fan sa likernôch 1.288 km². It grinzget (út it noarden wei mei de klok mei) oan de [[Waadsee]], de lânkringen [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]] en [[Lier (distrikt)|Lier]] en de ''[[Kreisfreie Stadt]]'' [[Emden]]. De Noardseekust fan Landkreis Auwerk wurdt foarme troch de Eastfryske eilannen [[Júst]], [[Norderney]] en [[Baltrum]], dy't allegear ta it distrikt (Landkreis) Auwerk hearre.

== Skiednis ==
{{Noat|Sjoch foar mear ynformaasje: [[East-Fryslân#Skiednis|Skiednis fan East-Fryslân]]}}&lt;br&gt;
De regio hat in rike skiednis dy't werom giet nei de prehistoarje. Yn de midsiuwen wie it diel fan de Fryske seelannen. Landkreis Auwerk waard yn 1885 oprjochte as ûnderdiel fan de Prusyske provinsje Hannover. De hjoeddeistige Landkreis Auwerk is foarme yn [[1977]] troch de gearfoeging fan 'e âlde Landkreis Auwerk mei Landkreis Norden.

== Bestjoerlike yndieling ==
[[Ofbyld:Municipalities in AUR.svg|thumb|left|Yndieling lânkring Auwerk neffens gemeenten.]]
Yn 2005 is yn hiel Nedersaksen in nije bestjoersstruktuur ynfierd. Dêrby is foar de gemeenten it ferskil tusken de stêden en de (frije) gemeenten ferfallen. Dy wurde no oantsjutten mei ''[[Einheitsgemeinde]]n'' (ienheidsgemeenten). Sokke gemeenten fiere alle gemeentlike taken selsstannich út. 

Yn 'e lânkring lizze ek twa  ''[[Samtgemeinde]]n'', dy't tegearre foar meiïnoar 11 gemeenten in tal gemeentlike taken útfiere. In ''Samtgemeinde'' is in mienskiplike regeling foar in oantal gemeenten, dy't faak te lyts of te tinbefolke binne om alle gemeentlike taken goed oan te kinnen (fral finansjeel wie dat in probleem).

By de lânkring Auwerk heart ek in gemeentefrij gebiet, in ûnbewenne Waadeilân. 

== Gemeenten ==
{|
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot;|'''[[Einheidsgemeinde|Ienheidsgemeenten]]'''
|-
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
#'''[[Auwerk (stêd)|Auwerk]]''' (stêd)
#'''[[Baltrum]]''' (eilân en gemeente)
#'''[[Dornum]]'''
#'''[[Großefehn]]''' (haadplak: Ostgroßefehn)
#'''[[Großheide]]'''
#'''[[Hinte]]'''
#'''[[Ihlow (Nedersaksen)|Ihlow]]''' (haadplak: Ihlowerfehn)
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=8&gt;
&lt;li&gt;'''[[Júst]]''' (eilân en gemeente)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;'''[[Krummhörn]]''' (haadplak: Pewsum)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;'''[[Norden]]''' (stêd)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;'''[[Norderney]]''' (gemeente en eiland)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;'''[[Südbrookmerland]]''' (haadplak: Victorbur)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;'''[[Wiesmoor]]''' (stêd)&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
|}
&lt;br /&gt;
'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dielnimmende gemeenten:
{|
''It haadplak fan in Samtgemeinde is markearre mei &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
*1. '''[[Samtgemeinde Brookmerland]]'''
# [[Leezdorf]]
# [[Mariënhafe]]*
# [[Osteel]]
# [[Rechtsupweg]]
# [[Upgant-Schott]]
# [[Wirdum (Nedersaksen)|Wirdum]]
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
*2. '''[[Samtgemeinde Hage]]'''
# [[Berumbur]]
# [[Hage (Auwerk)|Hage]]*
# [[Hagermarsch]]
# [[Halbemond]]
# [[Lütetsburg]]
|}
{|
'''Gemeentefrij gebiet'''
*'''[[Memmert]]''' (5,17 km², ûnbewenne)
|}

== Polityk ==
=== Gearstalling rie ===
De ''Kreistag'' hat 58 keazen leden en in streekrjocht keazen foarsitter ''([[Landrat]])''.

Auwerk is tradisjoneel in [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]-bolwurk. Yn it ferline hie de partij hast altiten in absolute mearderheid yn 'e Kreistag, dy't de partij yn 2006 ferlear.

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|250px|Ferkear yn Eastfryslân]]
De ekonomy fan Landkreis Auwerk wurdt foaral droegen troch toerisme, lânbou, yndustry en tsjinstesektor. De grutste bedriuwen binne it sikehûs (meiwurkers), Enercon (850 meiwurkers), (meiwurkers), Sparkasse Aurich-Norden (450 meiwurkers), Rolf Janssen (370 meiwurkers) en Rücker GmbH (350 meiwurkers). De Eastfryske eilannen binne populêre toeristyske bestimmingen, benammen yn de simmermoannen. De regio is ek bekend om syn lânbouprodukten lykas molke, tsiis en griente.

De haadstêd Auwerk is net allinnich it ekonomyske sintrum, mar as haadstêd ek it bestjoerlike sintrum. Neist de amtnerij fan de Landkreis en gemeente binne der ek noch tal fan oare oerheidsynstânsjes yn Auwerk te finen. Opfallend is de ôfwêzigens fan in fêste treinferbining nei de stêd Auwerk. Der leit wol in treinspoar, mar dat wurdt inkeld troch transporttreinen brûkt. Allinnich oer it spoar fan [[Emden]] nei [[Norden]] ride passazjierstreinen. 

De [[B72]] is de wichtichste noard-súd ferbining en de [[B210]] is de wichtichste west-east ferbining. De [[Bundesautobahn 31|A31]] is iennichste sneldyk yn Landkreis Auwerk en leit yn it súdwesten. De fleanfjilden op de eilannen soargje foar rappe ferbiningen nei it fêstelân. 

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Landkreis Aurich|Lânkring Auwerk}}
}}

{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1977]]</text>
      <sha1>1il6fb0dltoe2xb2lvms8521usl86im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wittmund (distrikt)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36116</id>
    <revision>
      <id>1224367</id>
      <parentid>1158019</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="bpymla0t5xxqika7ddx6c7aa5iozv3e" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Wittmund
| ôfbylding                   = Lower saxony wtm.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 58.396 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 656,84 km²
| befolkingstichtens          = 89 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              =  Am Markt 9&lt;br&gt;26409 Wittmund&lt;br&gt;(Eastfryslân)
| koördinaten                 = 
| oprjochting                 = 
| opheffing                   =
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = WTM
| NUTS-koade                  = 
| kreiskaai                   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-wittmund.de/ landkreis-wittmund.de] 
}}
'''Wittmund''' is in distrikt (''[[Landkreis]]'') yn [[East-Fryslân]] in de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. It hat in oerflak fan 656,63 km² en in ynwennertal fan 58.396 (2023). Mei in oerflak fan 656,84 km² hat it distrikt in befolkingstichtens fan 89 ynw./km².

== Geografy ==
Wittmund leit yn it noarden fan Nedersaksen, oan 'e [[Waadsee]]. It distrikt grinzget oan de distrikten [[Landkreis Lier|Lier]] yn it súdwesten, [[Landkreis Aurich|Auwerk]] yn it westen, en de [[Landkreis Friesland|Friesland]] yn it easten. Wittmund makket diel út fan de regio [[Eastfryslân]] en de histoarysker regio [[Harlingerlân]]. Dêrneist hearre der noch twa [[Eastfryske eilannen|Eastfryske Waadeilannen]] by it distrikt: [[Langereach]] en [[Spikereach]].

It lânskip fan Wittmund wurdt foaral karakterisearre troch flakke, agraryske gebieten, bosken en feangebieten. It distrikt leit ek foar in part fan it [[Nasjonale Park Niedersächsisches Wattenmeer]], dat ûnderdiel is fan it grutte Waadsee-gebiet, dat op 'e list fan UNESCO Wrâlderfskip stiet. Op 'e eilannen binne sânstrannen en natuergebieten dy't populêr binne by toeristen.

== Bestjoerlike yndieling ==
Wittmund ûntstie as distrikt yn [[1885]], en waard yn [[1977]] mei [[Ammerlân]] en [[Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] gearfoege ta in nij, grutter [[Fryslân (Nedersaksen)|distrikt Fryslân]]. Dy gong fan saken waard lykwols troch in [[rjochter]]like útspraak tsjinkeard, mei as gefolch dat de trije oarspronklike distrikten yn [[1980]] weroprjochte waarden.

Yn [[2005]] is yn Nedersaksen in besjoerlike herfoarming trochfierd dêr't it ferskil tusken stêden en ''frije'' gemeenten by ferdwûn is, dy wurde no oantsjutten as ''Ienheidsgemeenten''. Dêrneist wurkje de lytsere gemeenten gear as ''[[samtgemeinde]]''. Wittmund hat 4 Ienheidsgemeenten en 2 Samtgemeinde, dy't mei-elkoar 15 gemeenten omfetsje. 

'''Ienheidsgemeenten:'''
# [[Wittmund (stêd)|Wittmund]]
# [[Friedeburg (Nedersaksen)|Friedeburg]]
# [[Langereach]]
# [[Spikereach]]

'''Samtgemeinde''' mei de dielnimmende gemeenten
{|
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
1.[[Samtgemeinde Esens]]
# [[Dunum]]
# [[Esens]]
# [[Holtgast]]
# [[Moorweg]]
# [[Neuharlingersiel]]
# [[Stedesdorf]]
# [[Werdum]]
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot;|
2.[[Samtgemeinde Holtriem]]
# [[Blomberg (Ostfriesland)|Blomberg]]
# [[Eversmeer]]
# [[Nenndorf (Wittmund)|Nenndorf]]
# [[Neuschoo]]
# [[Ochtersum]]
# [[Schweindorf]]
# [[Utarp]]
# [[Westerholt]]
|}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1977]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1980]]
[[Kategory:Wittmund| ]]</text>
      <sha1>bpymla0t5xxqika7ddx6c7aa5iozv3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224368</id>
      <parentid>1224367</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3839" sha1="n5t2832fo867nhku2mgsaxzdb5b7uh4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Wittmund
| ôfbylding                   = Lower saxony wtm.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 58.396 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 656,84 km²
| befolkingstichtens          = 89 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              =  Am Markt 9&lt;br&gt;26409 Wittmund&lt;br&gt;(Eastfryslân)
| koördinaten                 = 
| oprjochting                 = 
| opheffing                   =
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = WTM
| NUTS-koade                  = 
| kreiskaai                   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-wittmund.de/ landkreis-wittmund.de] 
}}
'''Wittmund''' is in distrikt (''[[Landkreis]]'') yn [[East-Fryslân]] in de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. It hat in oerflak fan 656,63 km² en in ynwennertal fan 58.396 (2023). Mei in oerflak fan 656,84 km² hat it distrikt in befolkingstichtens fan 89 ynw./km².

== Geografy ==
Wittmund leit yn it noarden fan Nedersaksen, oan 'e [[Waadsee]]. It distrikt grinzget oan de distrikten [[Landkreis Lier|Lier]] yn it súdwesten, [[Landkreis Aurich|Auwerk]] yn it westen, en de [[Landkreis Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] yn it easten. Wittmund makket diel út fan de regio [[Eastfryslân]] en de histoarysker regio [[Harlingerlân]]. Dêrneist hearre der noch twa [[Eastfryske eilannen|Eastfryske Waadeilannen]] by it distrikt: [[Langereach]] en [[Spikereach]].

It lânskip fan Wittmund wurdt foaral karakterisearre troch flakke, agraryske gebieten, bosken en feangebieten. It distrikt leit ek foar in part fan it [[Nasjonale Park Niedersächsisches Wattenmeer]], dat ûnderdiel is fan it grutte Waadsee-gebiet, dat op 'e list fan UNESCO Wrâlderfskip stiet. Op 'e eilannen binne sânstrannen en natuergebieten dy't populêr binne by toeristen.

== Bestjoerlike yndieling ==
Wittmund ûntstie as distrikt yn [[1885]], en waard yn [[1977]] mei [[Ammerlân]] en [[Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] gearfoege ta in nij, grutter [[Fryslân (Nedersaksen)|distrikt Fryslân]]. Dy gong fan saken waard lykwols troch in [[rjochter]]like útspraak tsjinkeard, mei as gefolch dat de trije oarspronklike distrikten yn [[1980]] weroprjochte waarden.

Yn [[2005]] is yn Nedersaksen in besjoerlike herfoarming trochfierd dêr't it ferskil tusken stêden en ''frije'' gemeenten by ferdwûn is, dy wurde no oantsjutten as ''Ienheidsgemeenten''. Dêrneist wurkje de lytsere gemeenten gear as ''[[samtgemeinde]]''. Wittmund hat 4 Ienheidsgemeenten en 2 Samtgemeinde, dy't mei-elkoar 15 gemeenten omfetsje. 

'''Ienheidsgemeenten:'''
# [[Wittmund (stêd)|Wittmund]]
# [[Friedeburg (Nedersaksen)|Friedeburg]]
# [[Langereach]]
# [[Spikereach]]

'''Samtgemeinde''' mei de dielnimmende gemeenten
{|
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
1.[[Samtgemeinde Esens]]
# [[Dunum]]
# [[Esens]]
# [[Holtgast]]
# [[Moorweg]]
# [[Neuharlingersiel]]
# [[Stedesdorf]]
# [[Werdum]]
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot;|
2.[[Samtgemeinde Holtriem]]
# [[Blomberg (Ostfriesland)|Blomberg]]
# [[Eversmeer]]
# [[Nenndorf (Wittmund)|Nenndorf]]
# [[Neuschoo]]
# [[Ochtersum]]
# [[Schweindorf]]
# [[Utarp]]
# [[Westerholt]]
|}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1977]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1980]]
[[Kategory:Wittmund| ]]</text>
      <sha1>n5t2832fo867nhku2mgsaxzdb5b7uh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224369</id>
      <parentid>1224368</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="nynl3zebagsl66kfz0l2itmeo5jjz4v" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Lânkring Wittmund
| ôfbylding                   = Lower saxony wtm.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 58.396 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 656,84 km²
| befolkingstichtens          = 89 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              =  Am Markt 9&lt;br&gt;26409 Wittmund&lt;br&gt;(Eastfryslân)
| koördinaten                 = 
| oprjochting                 = 
| opheffing                   =
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = WTM
| NUTS-koade                  = 
| kreiskaai                   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-wittmund.de/ landkreis-wittmund.de] 
}}
'''Wittmund''' is in distrikt (''[[Landkreis]]'') yn [[East-Fryslân]] in de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]]. It hat in oerflak fan 656,63 km² en in ynwennertal fan 58.396 (2023). Mei in oerflak fan 656,84 km² hat it distrikt in befolkingstichtens fan 89 ynw./km².

== Geografy ==
Wittmund leit yn it noarden fan Nedersaksen, oan 'e [[Waadsee]]. It distrikt grinzget oan de distrikten [[Landkreis Lier|Lier]] yn it súdwesten, [[Landkreis Aurich|Auwerk]] yn it westen, en de [[Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] yn it easten. Wittmund makket diel út fan de regio [[Eastfryslân]] en de histoarysker regio [[Harlingerlân]]. Dêrneist hearre der noch twa [[Eastfryske eilannen|Eastfryske Waadeilannen]] by it distrikt: [[Langereach]] en [[Spikereach]].

It lânskip fan Wittmund wurdt foaral karakterisearre troch flakke, agraryske gebieten, bosken en feangebieten. It distrikt leit ek foar in part fan it [[Nasjonale Park Niedersächsisches Wattenmeer]], dat ûnderdiel is fan it grutte Waadsee-gebiet, dat op 'e list fan UNESCO Wrâlderfskip stiet. Op 'e eilannen binne sânstrannen en natuergebieten dy't populêr binne by toeristen.

== Bestjoerlike yndieling ==
Wittmund ûntstie as distrikt yn [[1885]], en waard yn [[1977]] mei [[Ammerlân]] en [[Fryslân (Nedersaksen)|Fryslân]] gearfoege ta in nij, grutter [[Fryslân (Nedersaksen)|distrikt Fryslân]]. Dy gong fan saken waard lykwols troch in [[rjochter]]like útspraak tsjinkeard, mei as gefolch dat de trije oarspronklike distrikten yn [[1980]] weroprjochte waarden.

Yn [[2005]] is yn Nedersaksen in besjoerlike herfoarming trochfierd dêr't it ferskil tusken stêden en ''frije'' gemeenten by ferdwûn is, dy wurde no oantsjutten as ''Ienheidsgemeenten''. Dêrneist wurkje de lytsere gemeenten gear as ''[[samtgemeinde]]''. Wittmund hat 4 Ienheidsgemeenten en 2 Samtgemeinde, dy't mei-elkoar 15 gemeenten omfetsje. 

'''Ienheidsgemeenten:'''
# [[Wittmund (stêd)|Wittmund]]
# [[Friedeburg (Nedersaksen)|Friedeburg]]
# [[Langereach]]
# [[Spikereach]]

'''Samtgemeinde''' mei de dielnimmende gemeenten
{|
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
1.[[Samtgemeinde Esens]]
# [[Dunum]]
# [[Esens]]
# [[Holtgast]]
# [[Moorweg]]
# [[Neuharlingersiel]]
# [[Stedesdorf]]
# [[Werdum]]
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot;|
2.[[Samtgemeinde Holtriem]]
# [[Blomberg (Ostfriesland)|Blomberg]]
# [[Eversmeer]]
# [[Nenndorf (Wittmund)|Nenndorf]]
# [[Neuschoo]]
# [[Ochtersum]]
# [[Schweindorf]]
# [[Utarp]]
# [[Westerholt]]
|}
{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1977]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1980]]
[[Kategory:Wittmund| ]]</text>
      <sha1>nynl3zebagsl66kfz0l2itmeo5jjz4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Willem II fan Dútslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42496</id>
    <revision>
      <id>1224374</id>
      <parentid>1184933</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6466" sha1="c4z2axubrj3zpy8oijsklhhk04jvvgw" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1976-116-35, Kaiserin Auguste Victoria, Kaiser Wilhelm II..jpg|thumb|''Willem II mei Auguste Victoria'']]

'''Friedrich Wilhelm (Willem)&lt;ref&gt;Yn âldere Nederlânsktalige – benammen Belgyske – publikaasjes waard de Dútske keizer soms '''Willem II''' neamd. Sjoch bygelyks dizze [http://www.dbnl.org/tekst/stre009inoo02_01/stre009inoo02_01_0014.htm passaazje] út it oarlochsdeiboek ''In Oorlogstijd'' (1915-1916) fan de Flaamske auteur [[Stijn Streuvels]]. Mar ek destiids wie de Dútske namme ''Wilhelm'' al wenstiger yn it Nederlânsk, faaks om betizing mei de Nederlânske kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] foar te wêzen.&lt;/ref&gt; Viktor Albert von Preussen''' ([[Potsdam]], [[27 jannewaris]] [[1859]] - [[Hûs Doarn|Doarn]] ([[Nederlân]]), [[4 juny]] [[1941]]), út it Hûs [[Hohenzollern]], wie fan [[1888]] - [[1918]] de lêste kening fan [[Prusen]] en de tredde en lêste [[keizer]] fan it [[Dútske Keizerryk]].
Willem wie de âldste soan fan Frederik III. Nei de dea fan syn heit (keizer Willem I) yn 1888 waard Willem II kening fan Pruisen en keizer fan Dútslân.

== Kânselier ==
Yn 1890 ûntsloech Willem II [[Otto von Bismarck|Bismarck]], omdat hy syn eigen kânselier wêze woe. Willem II farde in eigen koers, dy't bekend waard ûnder de namme &quot;Neue Kurs&quot;, wêryn't lykwols gjin echte line yn te ûntdekken foel. De brek mei Otto von Bismarck late ta in ûnoarderlik belied. Hy samle jaknikkers om him hinne, wêrtroch't hy by styeay wie om fout nei fout te meitsjen.&lt;br /&gt;
Willem II sei it werfersekeringsferdrach mei Ruslân op, wêrtroch't de relaasje fan Frankryk mei Ruslân ferstevige waard. Hy bersocht de sosjale omstannichheden fan de legere klassen te ferbetterjen, mar wie dêryn net súksesf. Ek joech er de boeren yn Súd-Afrika it idee har ûndersteune te sillen, mar luts dizze steun werom doe't de [[Boereoarloch]] útbruts. Ek wie hy troch ûnhandige aksjes mei skuldich oan it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]].

== Balling yn Nederlân ==
De Dútske Keizer Willem II moast oan de ein fan de Earste Wrâldoarloch, yn 1918, Dútslân ferlitte. Him wie troch ien fan syn generaals de hearigens opsein. By greve Bentinck op it kastiel Amerongen yn Nederlân krige Willem II ynearsten in ûnderkommen.
Yn 1920 kocht de eks-keizer yn Nederlân [[Hûs Doorn]] oan. Willem II liet yn it hûs frijwat feroarje om it nei syn winsken yn te rjochtsjen. Ek de yngong fan it terrein waard feroare. Oan de eastkant fan it foarplein fan it hûs waard in nij poartegebou setten.

== Kastiel Doorn ==
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 102-11383, Doorn, Kaiser Wilhelm II. mit Gattin und Tochter.jpg|thumb|''Willem II mei frou en styfdochter yn Doorn (1931)'']]
Doe't eks-keizer Willem II him definityf yn Doorn fêstige hie, liet hy, om it kastiel fierder yn te rjochtsjen, ferskaat guod út Dúslân oerkomme. It wie in fracht fan twaenfyftich spoarweinen, dy't folpakt wiene mei meubels, unifoarmen, jewielen enfh.. Ek syn samlingen wienen dêrby, wêrûnder syn ferneamde kolleksje tabaks- en snúfdoazen. In diel fan de besittings fan de keizer waard yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] nei Berlyn oerbrocht en is dêrnei yn Ruslân bedare, mar wat der noch is, kin hjoeddeisk noch yn Doorn besjoen wurde.

== Houliken ==
Op 27 febrewaris 1881 troude hy mei prinsesse [[Augusta Fiktoaria fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburch-Augustenburch]] (1858-1921), in dochter fan [[Frederik fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]. Se krigen sân bern. Hja ferstor al yn 1920, it jier dat Willem II him yn huzinge Doorn ta wenjen sette. Willem II wertroude mei Prinsesse Hermina fan Reusz, dy't him seis jier oerlibbe. De eks-keizer stoar yn 1941 yn Huzinge Doorn. Nei de dea fan Willem II gie prinsesse Hermine nei Dútslân werom dêr't se yn 1947 ferstoar.
=== Bern ===
{| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Ofbyld!!Namme!!Berne!!Ferstoarn!!Bysûnderheden
|-
| || [[Wilhelm fan Pruisen (1882-1951)|Kroanprins Wilhelm]]||[[6 maaie]] [[1882]]||[[20 july]] [[1951]]||Boaske yn 1905 mei [[Cecilie fan Mecklenburg-Schwerin]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Erich Sellin - Prinz Eitel Friedrich von Preußen (1914).jpg|100px]] || [[Eitel Frederik fan Pruisen|Prins Eitel Frederik]]||[[7 july]] [[1883]]||[[8 desimber]] [[1942]]||Boaske [[Sophie Charlotte fan Aldenboarch]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Adalbert of Prussia.jpg|100px]] || [[Adalbert fan Pruisen|Prins Adalbert]]||[[14 july]] [[1884]]||[[22 septimber]] [[1948]]||Boaske [[Adelheid Arna fan Saksen-Meiningen]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prinz August Wilhelm von Preußen.jpg|100px]] || [[August Wilhelm fan Pruisen|Prins August Wilhelm]]||[[29 jannewaris]] [[1887]]||[[25 maart]] [[1949]]||Boaske [[Alexandra fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Oskar of Prussia.jpg|100px]] || [[Oscar fan Pruisen|Prins Oscar]]||[[27 july]] [[1888]]||[[27 jannewaris]] [[1958]]||Boaske grevinne Ina Marie fan Bassewitz-Levetzow.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Joachim of Prussia.jpg|100px]] || [[Joachim fan Pruisen|Prins Joachim]]||[[17 desimber]] [[1890]]||[[18 july]] [[1920]]||Boaske [[Marie Auguste fan Anhalt]]. Plege yn 1920 selsmoard.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Viktória Lujza porosz királyi hercegnő.jpg|100px]] || [[Victoria Louise fan Pruisen|Prinses Victoria Louise]]||[[13 septimber]] [[1892]]||[[11 desimber]] [[1980]]||Boaske [[Ernst August fan Brunswyk]].
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}}[http://www.wereldoorlog1418.nl/keizer-wilhelm/ Biografy mei foto's en filmkes op www.wereldoorlog1418]
* [http://www.greatwar.nl/kaiser/kaiser.html De jierlikse betinking yn Doorn] mei in soad foto's
* [http://www.preussen-chronik.de/person.jsp?key=Person_Wilhelm+II+von_Preu%DFen Preus&lt;!--sic!--&gt;sen-Chronik]
--------
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wilhelm II of Germany}}
}}

[[Kategory:Willem II fan Dútslân| ]]
[[Kategory:Keizer fan Dútslân]]
[[Kategory:Kening fan Prusen]]
[[Kategory:Foarst fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Prins fan Oranje]]
[[Kategory:Greve fan Lingen]]
[[Kategory:Dútsk balling]]
[[Kategory:Hûs Hohenzollern]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Russysk komôf]]
[[Kategory:Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1859]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]]</text>
      <sha1>c4z2axubrj3zpy8oijsklhhk04jvvgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224375</id>
      <parentid>1224374</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kânselier */</comment>
      <origin>1224375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="960kkclzv9xmqp5ywr8656g71s04buo" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1976-116-35, Kaiserin Auguste Victoria, Kaiser Wilhelm II..jpg|thumb|''Willem II mei Auguste Victoria'']]

'''Friedrich Wilhelm (Willem)&lt;ref&gt;Yn âldere Nederlânsktalige – benammen Belgyske – publikaasjes waard de Dútske keizer soms '''Willem II''' neamd. Sjoch bygelyks dizze [http://www.dbnl.org/tekst/stre009inoo02_01/stre009inoo02_01_0014.htm passaazje] út it oarlochsdeiboek ''In Oorlogstijd'' (1915-1916) fan de Flaamske auteur [[Stijn Streuvels]]. Mar ek destiids wie de Dútske namme ''Wilhelm'' al wenstiger yn it Nederlânsk, faaks om betizing mei de Nederlânske kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] foar te wêzen.&lt;/ref&gt; Viktor Albert von Preussen''' ([[Potsdam]], [[27 jannewaris]] [[1859]] - [[Hûs Doarn|Doarn]] ([[Nederlân]]), [[4 juny]] [[1941]]), út it Hûs [[Hohenzollern]], wie fan [[1888]] - [[1918]] de lêste kening fan [[Prusen]] en de tredde en lêste [[keizer]] fan it [[Dútske Keizerryk]].
Willem wie de âldste soan fan Frederik III. Nei de dea fan syn heit (keizer Willem I) yn 1888 waard Willem II kening fan Pruisen en keizer fan Dútslân.

== Kânselier ==
Yn 1890 ûntsloech Willem II [[Otto von Bismarck|Bismarck]], omdat hy syn eigen kânselier wêze woe. Willem II farde in eigen koers, dy't bekend waard ûnder de namme &quot;Neue Kurs&quot;, wêryn't lykwols gjin echte line yn te ûntdekken foel. De brek mei Otto von Bismarck late ta in ûnoarderlik belied. Hy samle jaknikkers om him hinne, wêrtroch't hy by styeay wie om fout nei fout te meitsjen.&lt;br /&gt;
Willem II sei it werfersekeringsferdrach mei Ruslân op, wêrtroch't de relaasje fan Frankryk mei Ruslân ferstevige waard. Hy bersocht de sosjale omstannichheden fan de legere klassen te ferbetterjen, mar wie dêryn net súksesf. Ek joech er de boeren yn Súd-Afrika it idee har ûndersteune te sillen, mar luts dizze steun werom doe't de [[Boereoarloch]] útbruts. Ek wie hy troch ûnhandige aksjes mei skuldich oan it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]].

== Balling yn Nederlân ==
De Dútske Keizer Willem II moast oan de ein fan de Earste Wrâldoarloch, yn 1918, Dútslân ferlitte. Him wie troch ien fan syn generaals de hearigens opsein. By greve Bentinck op it kastiel Amerongen yn Nederlân krige Willem II ynearsten in ûnderkommen.
Yn 1920 kocht de eks-keizer yn Nederlân [[Hûs Doorn]] oan. Willem II liet yn it hûs frijwat feroarje om it nei syn winsken yn te rjochtsjen. Ek de yngong fan it terrein waard feroare. Oan de eastkant fan it foarplein fan it hûs waard in nij poartegebou setten.

== Kastiel Doorn ==
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 102-11383, Doorn, Kaiser Wilhelm II. mit Gattin und Tochter.jpg|thumb|''Willem II mei frou en styfdochter yn Doorn (1931)'']]
Doe't eks-keizer Willem II him definityf yn Doorn fêstige hie, liet hy, om it kastiel fierder yn te rjochtsjen, ferskaat guod út Dúslân oerkomme. It wie in fracht fan twaenfyftich spoarweinen, dy't folpakt wiene mei meubels, unifoarmen, jewielen enfh.. Ek syn samlingen wienen dêrby, wêrûnder syn ferneamde kolleksje tabaks- en snúfdoazen. In diel fan de besittings fan de keizer waard yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] nei Berlyn oerbrocht en is dêrnei yn Ruslân bedare, mar wat der noch is, kin hjoeddeisk noch yn Doorn besjoen wurde.

== Houliken ==
Op 27 febrewaris 1881 troude hy mei prinsesse [[Augusta Fiktoaria fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburch-Augustenburch]] (1858-1921), in dochter fan [[Frederik fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]. Se krigen sân bern. Hja ferstor al yn 1920, it jier dat Willem II him yn huzinge Doorn ta wenjen sette. Willem II wertroude mei Prinsesse Hermina fan Reusz, dy't him seis jier oerlibbe. De eks-keizer stoar yn 1941 yn Huzinge Doorn. Nei de dea fan Willem II gie prinsesse Hermine nei Dútslân werom dêr't se yn 1947 ferstoar.
=== Bern ===
{| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Ofbyld!!Namme!!Berne!!Ferstoarn!!Bysûnderheden
|-
| || [[Wilhelm fan Pruisen (1882-1951)|Kroanprins Wilhelm]]||[[6 maaie]] [[1882]]||[[20 july]] [[1951]]||Boaske yn 1905 mei [[Cecilie fan Mecklenburg-Schwerin]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Erich Sellin - Prinz Eitel Friedrich von Preußen (1914).jpg|100px]] || [[Eitel Frederik fan Pruisen|Prins Eitel Frederik]]||[[7 july]] [[1883]]||[[8 desimber]] [[1942]]||Boaske [[Sophie Charlotte fan Aldenboarch]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Adalbert of Prussia.jpg|100px]] || [[Adalbert fan Pruisen|Prins Adalbert]]||[[14 july]] [[1884]]||[[22 septimber]] [[1948]]||Boaske [[Adelheid Arna fan Saksen-Meiningen]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prinz August Wilhelm von Preußen.jpg|100px]] || [[August Wilhelm fan Pruisen|Prins August Wilhelm]]||[[29 jannewaris]] [[1887]]||[[25 maart]] [[1949]]||Boaske [[Alexandra fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Oskar of Prussia.jpg|100px]] || [[Oscar fan Pruisen|Prins Oscar]]||[[27 july]] [[1888]]||[[27 jannewaris]] [[1958]]||Boaske grevinne Ina Marie fan Bassewitz-Levetzow.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Joachim of Prussia.jpg|100px]] || [[Joachim fan Pruisen|Prins Joachim]]||[[17 desimber]] [[1890]]||[[18 july]] [[1920]]||Boaske [[Marie Auguste fan Anhalt]]. Plege yn 1920 selsmoard.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Viktória Lujza porosz királyi hercegnő.jpg|100px]] || [[Victoria Louise fan Pruisen|Prinses Victoria Louise]]||[[13 septimber]] [[1892]]||[[11 desimber]] [[1980]]||Boaske [[Ernst August fan Brunswyk]].
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}}[http://www.wereldoorlog1418.nl/keizer-wilhelm/ Biografy mei foto's en filmkes op www.wereldoorlog1418]
* [http://www.greatwar.nl/kaiser/kaiser.html De jierlikse betinking yn Doorn] mei in soad foto's
* [http://www.preussen-chronik.de/person.jsp?key=Person_Wilhelm+II+von_Preu%DFen Preus&lt;!--sic!--&gt;sen-Chronik]
--------
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wilhelm II of Germany}}
}}

[[Kategory:Willem II fan Dútslân| ]]
[[Kategory:Keizer fan Dútslân]]
[[Kategory:Kening fan Prusen]]
[[Kategory:Foarst fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Prins fan Oranje]]
[[Kategory:Greve fan Lingen]]
[[Kategory:Dútsk balling]]
[[Kategory:Hûs Hohenzollern]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Russysk komôf]]
[[Kategory:Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1859]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]]</text>
      <sha1>960kkclzv9xmqp5ywr8656g71s04buo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224376</id>
      <parentid>1224375</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Balling yn Nederlân */</comment>
      <origin>1224376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="dynkcwpjbh02dy4d7sgdxqqsvlybch1" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1976-116-35, Kaiserin Auguste Victoria, Kaiser Wilhelm II..jpg|thumb|''Willem II mei Auguste Victoria'']]

'''Friedrich Wilhelm (Willem)&lt;ref&gt;Yn âldere Nederlânsktalige – benammen Belgyske – publikaasjes waard de Dútske keizer soms '''Willem II''' neamd. Sjoch bygelyks dizze [http://www.dbnl.org/tekst/stre009inoo02_01/stre009inoo02_01_0014.htm passaazje] út it oarlochsdeiboek ''In Oorlogstijd'' (1915-1916) fan de Flaamske auteur [[Stijn Streuvels]]. Mar ek destiids wie de Dútske namme ''Wilhelm'' al wenstiger yn it Nederlânsk, faaks om betizing mei de Nederlânske kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] foar te wêzen.&lt;/ref&gt; Viktor Albert von Preussen''' ([[Potsdam]], [[27 jannewaris]] [[1859]] - [[Hûs Doarn|Doarn]] ([[Nederlân]]), [[4 juny]] [[1941]]), út it Hûs [[Hohenzollern]], wie fan [[1888]] - [[1918]] de lêste kening fan [[Prusen]] en de tredde en lêste [[keizer]] fan it [[Dútske Keizerryk]].
Willem wie de âldste soan fan Frederik III. Nei de dea fan syn heit (keizer Willem I) yn 1888 waard Willem II kening fan Pruisen en keizer fan Dútslân.

== Kânselier ==
Yn 1890 ûntsloech Willem II [[Otto von Bismarck|Bismarck]], omdat hy syn eigen kânselier wêze woe. Willem II farde in eigen koers, dy't bekend waard ûnder de namme &quot;Neue Kurs&quot;, wêryn't lykwols gjin echte line yn te ûntdekken foel. De brek mei Otto von Bismarck late ta in ûnoarderlik belied. Hy samle jaknikkers om him hinne, wêrtroch't hy by styeay wie om fout nei fout te meitsjen.&lt;br /&gt;
Willem II sei it werfersekeringsferdrach mei Ruslân op, wêrtroch't de relaasje fan Frankryk mei Ruslân ferstevige waard. Hy bersocht de sosjale omstannichheden fan de legere klassen te ferbetterjen, mar wie dêryn net súksesf. Ek joech er de boeren yn Súd-Afrika it idee har ûndersteune te sillen, mar luts dizze steun werom doe't de [[Boereoarloch]] útbruts. Ek wie hy troch ûnhandige aksjes mei skuldich oan it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]].

== Balling yn Nederlân ==
De Dútske Keizer Willem II moast oan de ein fan de Earste Wrâldoarloch, yn 1918, Dútslân ferlitte. Him wie troch ien fan syn generaals de hearigens opsein. By greve Bentinck op it kastiel Amerongen yn Nederlân krige Willem II ynearsten in ûnderkommen.
Yn 1920 kocht de eks-keizer yn Nederlân [[Hûs Doarn]] oan. Willem II liet yn it hûs frijwat feroarje om it nei syn winsken yn te rjochtsjen. Ek de yngong fan it terrein waard feroare. Oan de eastkant fan it foarplein fan it hûs waard in nij poartegebou setten.

== Kastiel Doorn ==
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 102-11383, Doorn, Kaiser Wilhelm II. mit Gattin und Tochter.jpg|thumb|''Willem II mei frou en styfdochter yn Doorn (1931)'']]
Doe't eks-keizer Willem II him definityf yn Doorn fêstige hie, liet hy, om it kastiel fierder yn te rjochtsjen, ferskaat guod út Dúslân oerkomme. It wie in fracht fan twaenfyftich spoarweinen, dy't folpakt wiene mei meubels, unifoarmen, jewielen enfh.. Ek syn samlingen wienen dêrby, wêrûnder syn ferneamde kolleksje tabaks- en snúfdoazen. In diel fan de besittings fan de keizer waard yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] nei Berlyn oerbrocht en is dêrnei yn Ruslân bedare, mar wat der noch is, kin hjoeddeisk noch yn Doorn besjoen wurde.

== Houliken ==
Op 27 febrewaris 1881 troude hy mei prinsesse [[Augusta Fiktoaria fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburch-Augustenburch]] (1858-1921), in dochter fan [[Frederik fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]. Se krigen sân bern. Hja ferstor al yn 1920, it jier dat Willem II him yn huzinge Doorn ta wenjen sette. Willem II wertroude mei Prinsesse Hermina fan Reusz, dy't him seis jier oerlibbe. De eks-keizer stoar yn 1941 yn Huzinge Doorn. Nei de dea fan Willem II gie prinsesse Hermine nei Dútslân werom dêr't se yn 1947 ferstoar.
=== Bern ===
{| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Ofbyld!!Namme!!Berne!!Ferstoarn!!Bysûnderheden
|-
| || [[Wilhelm fan Pruisen (1882-1951)|Kroanprins Wilhelm]]||[[6 maaie]] [[1882]]||[[20 july]] [[1951]]||Boaske yn 1905 mei [[Cecilie fan Mecklenburg-Schwerin]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Erich Sellin - Prinz Eitel Friedrich von Preußen (1914).jpg|100px]] || [[Eitel Frederik fan Pruisen|Prins Eitel Frederik]]||[[7 july]] [[1883]]||[[8 desimber]] [[1942]]||Boaske [[Sophie Charlotte fan Aldenboarch]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Adalbert of Prussia.jpg|100px]] || [[Adalbert fan Pruisen|Prins Adalbert]]||[[14 july]] [[1884]]||[[22 septimber]] [[1948]]||Boaske [[Adelheid Arna fan Saksen-Meiningen]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prinz August Wilhelm von Preußen.jpg|100px]] || [[August Wilhelm fan Pruisen|Prins August Wilhelm]]||[[29 jannewaris]] [[1887]]||[[25 maart]] [[1949]]||Boaske [[Alexandra fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Oskar of Prussia.jpg|100px]] || [[Oscar fan Pruisen|Prins Oscar]]||[[27 july]] [[1888]]||[[27 jannewaris]] [[1958]]||Boaske grevinne Ina Marie fan Bassewitz-Levetzow.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Joachim of Prussia.jpg|100px]] || [[Joachim fan Pruisen|Prins Joachim]]||[[17 desimber]] [[1890]]||[[18 july]] [[1920]]||Boaske [[Marie Auguste fan Anhalt]]. Plege yn 1920 selsmoard.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Viktória Lujza porosz királyi hercegnő.jpg|100px]] || [[Victoria Louise fan Pruisen|Prinses Victoria Louise]]||[[13 septimber]] [[1892]]||[[11 desimber]] [[1980]]||Boaske [[Ernst August fan Brunswyk]].
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}}[http://www.wereldoorlog1418.nl/keizer-wilhelm/ Biografy mei foto's en filmkes op www.wereldoorlog1418]
* [http://www.greatwar.nl/kaiser/kaiser.html De jierlikse betinking yn Doorn] mei in soad foto's
* [http://www.preussen-chronik.de/person.jsp?key=Person_Wilhelm+II+von_Preu%DFen Preus&lt;!--sic!--&gt;sen-Chronik]
--------
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wilhelm II of Germany}}
}}

[[Kategory:Willem II fan Dútslân| ]]
[[Kategory:Keizer fan Dútslân]]
[[Kategory:Kening fan Prusen]]
[[Kategory:Foarst fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Prins fan Oranje]]
[[Kategory:Greve fan Lingen]]
[[Kategory:Dútsk balling]]
[[Kategory:Hûs Hohenzollern]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Russysk komôf]]
[[Kategory:Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1859]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]]</text>
      <sha1>dynkcwpjbh02dy4d7sgdxqqsvlybch1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224377</id>
      <parentid>1224376</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kastiel Doorn */</comment>
      <origin>1224377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="otygrgfp6y2g0dtlenleoh9br4wdu6h" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1976-116-35, Kaiserin Auguste Victoria, Kaiser Wilhelm II..jpg|thumb|''Willem II mei Auguste Victoria'']]

'''Friedrich Wilhelm (Willem)&lt;ref&gt;Yn âldere Nederlânsktalige – benammen Belgyske – publikaasjes waard de Dútske keizer soms '''Willem II''' neamd. Sjoch bygelyks dizze [http://www.dbnl.org/tekst/stre009inoo02_01/stre009inoo02_01_0014.htm passaazje] út it oarlochsdeiboek ''In Oorlogstijd'' (1915-1916) fan de Flaamske auteur [[Stijn Streuvels]]. Mar ek destiids wie de Dútske namme ''Wilhelm'' al wenstiger yn it Nederlânsk, faaks om betizing mei de Nederlânske kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] foar te wêzen.&lt;/ref&gt; Viktor Albert von Preussen''' ([[Potsdam]], [[27 jannewaris]] [[1859]] - [[Hûs Doarn|Doarn]] ([[Nederlân]]), [[4 juny]] [[1941]]), út it Hûs [[Hohenzollern]], wie fan [[1888]] - [[1918]] de lêste kening fan [[Prusen]] en de tredde en lêste [[keizer]] fan it [[Dútske Keizerryk]].
Willem wie de âldste soan fan Frederik III. Nei de dea fan syn heit (keizer Willem I) yn 1888 waard Willem II kening fan Pruisen en keizer fan Dútslân.

== Kânselier ==
Yn 1890 ûntsloech Willem II [[Otto von Bismarck|Bismarck]], omdat hy syn eigen kânselier wêze woe. Willem II farde in eigen koers, dy't bekend waard ûnder de namme &quot;Neue Kurs&quot;, wêryn't lykwols gjin echte line yn te ûntdekken foel. De brek mei Otto von Bismarck late ta in ûnoarderlik belied. Hy samle jaknikkers om him hinne, wêrtroch't hy by styeay wie om fout nei fout te meitsjen.&lt;br /&gt;
Willem II sei it werfersekeringsferdrach mei Ruslân op, wêrtroch't de relaasje fan Frankryk mei Ruslân ferstevige waard. Hy bersocht de sosjale omstannichheden fan de legere klassen te ferbetterjen, mar wie dêryn net súksesf. Ek joech er de boeren yn Súd-Afrika it idee har ûndersteune te sillen, mar luts dizze steun werom doe't de [[Boereoarloch]] útbruts. Ek wie hy troch ûnhandige aksjes mei skuldich oan it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]].

== Balling yn Nederlân ==
De Dútske Keizer Willem II moast oan de ein fan de Earste Wrâldoarloch, yn 1918, Dútslân ferlitte. Him wie troch ien fan syn generaals de hearigens opsein. By greve Bentinck op it kastiel Amerongen yn Nederlân krige Willem II ynearsten in ûnderkommen.
Yn 1920 kocht de eks-keizer yn Nederlân [[Hûs Doarn]] oan. Willem II liet yn it hûs frijwat feroarje om it nei syn winsken yn te rjochtsjen. Ek de yngong fan it terrein waard feroare. Oan de eastkant fan it foarplein fan it hûs waard in nij poartegebou setten.

== Kastiel Doorn ==
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 102-11383, Doarn, Kaiser Wilhelm II. mit Gattin und Tochter.jpg|thumb|''Willem II mei frou en styfdochter yn Doorn (1931)'']]
Doe't eks-keizer Willem II him definityf yn Doarn fêstige hie, liet hy, om it kastiel fierder yn te rjochtsjen, ferskaat guod út Dúslân oerkomme. It wie in fracht fan twaenfyftich spoarweinen, dy't folpakt wiene mei meubels, unifoarmen, jewielen enfh.. Ek syn samlingen wienen dêrby, wêrûnder syn ferneamde kolleksje tabaks- en snúfdoazen. In diel fan de besittings fan de keizer waard yn de [[Twadde Wrâldkriich]] nei Berlyn oerbrocht en is dêrnei yn Ruslân bedare, mar wat der noch is, kin hjoeddeisk noch yn Doorn besjoen wurde.

== Houliken ==
Op 27 febrewaris 1881 troude hy mei prinsesse [[Augusta Fiktoaria fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburch-Augustenburch]] (1858-1921), in dochter fan [[Frederik fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]. Se krigen sân bern. Hja ferstor al yn 1920, it jier dat Willem II him yn huzinge Doorn ta wenjen sette. Willem II wertroude mei Prinsesse Hermina fan Reusz, dy't him seis jier oerlibbe. De eks-keizer stoar yn 1941 yn Huzinge Doorn. Nei de dea fan Willem II gie prinsesse Hermine nei Dútslân werom dêr't se yn 1947 ferstoar.
=== Bern ===
{| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Ofbyld!!Namme!!Berne!!Ferstoarn!!Bysûnderheden
|-
| || [[Wilhelm fan Pruisen (1882-1951)|Kroanprins Wilhelm]]||[[6 maaie]] [[1882]]||[[20 july]] [[1951]]||Boaske yn 1905 mei [[Cecilie fan Mecklenburg-Schwerin]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Erich Sellin - Prinz Eitel Friedrich von Preußen (1914).jpg|100px]] || [[Eitel Frederik fan Pruisen|Prins Eitel Frederik]]||[[7 july]] [[1883]]||[[8 desimber]] [[1942]]||Boaske [[Sophie Charlotte fan Aldenboarch]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Adalbert of Prussia.jpg|100px]] || [[Adalbert fan Pruisen|Prins Adalbert]]||[[14 july]] [[1884]]||[[22 septimber]] [[1948]]||Boaske [[Adelheid Arna fan Saksen-Meiningen]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prinz August Wilhelm von Preußen.jpg|100px]] || [[August Wilhelm fan Pruisen|Prins August Wilhelm]]||[[29 jannewaris]] [[1887]]||[[25 maart]] [[1949]]||Boaske [[Alexandra fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Oskar of Prussia.jpg|100px]] || [[Oscar fan Pruisen|Prins Oscar]]||[[27 july]] [[1888]]||[[27 jannewaris]] [[1958]]||Boaske grevinne Ina Marie fan Bassewitz-Levetzow.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Joachim of Prussia.jpg|100px]] || [[Joachim fan Pruisen|Prins Joachim]]||[[17 desimber]] [[1890]]||[[18 july]] [[1920]]||Boaske [[Marie Auguste fan Anhalt]]. Plege yn 1920 selsmoard.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Viktória Lujza porosz királyi hercegnő.jpg|100px]] || [[Victoria Louise fan Pruisen|Prinses Victoria Louise]]||[[13 septimber]] [[1892]]||[[11 desimber]] [[1980]]||Boaske [[Ernst August fan Brunswyk]].
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}}[http://www.wereldoorlog1418.nl/keizer-wilhelm/ Biografy mei foto's en filmkes op www.wereldoorlog1418]
* [http://www.greatwar.nl/kaiser/kaiser.html De jierlikse betinking yn Doorn] mei in soad foto's
* [http://www.preussen-chronik.de/person.jsp?key=Person_Wilhelm+II+von_Preu%DFen Preus&lt;!--sic!--&gt;sen-Chronik]
--------
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wilhelm II of Germany}}
}}

[[Kategory:Willem II fan Dútslân| ]]
[[Kategory:Keizer fan Dútslân]]
[[Kategory:Kening fan Prusen]]
[[Kategory:Foarst fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Prins fan Oranje]]
[[Kategory:Greve fan Lingen]]
[[Kategory:Dútsk balling]]
[[Kategory:Hûs Hohenzollern]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Russysk komôf]]
[[Kategory:Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1859]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]]</text>
      <sha1>otygrgfp6y2g0dtlenleoh9br4wdu6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224378</id>
      <parentid>1224377</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bern */</comment>
      <origin>1224378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="kftvwh6tgr1waf4xt5pjp0oz5bw28c7" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1976-116-35, Kaiserin Auguste Victoria, Kaiser Wilhelm II..jpg|thumb|''Willem II mei Auguste Victoria'']]

'''Friedrich Wilhelm (Willem)&lt;ref&gt;Yn âldere Nederlânsktalige – benammen Belgyske – publikaasjes waard de Dútske keizer soms '''Willem II''' neamd. Sjoch bygelyks dizze [http://www.dbnl.org/tekst/stre009inoo02_01/stre009inoo02_01_0014.htm passaazje] út it oarlochsdeiboek ''In Oorlogstijd'' (1915-1916) fan de Flaamske auteur [[Stijn Streuvels]]. Mar ek destiids wie de Dútske namme ''Wilhelm'' al wenstiger yn it Nederlânsk, faaks om betizing mei de Nederlânske kening [[Willem II fan de Nederlannen|Willem II]] foar te wêzen.&lt;/ref&gt; Viktor Albert von Preussen''' ([[Potsdam]], [[27 jannewaris]] [[1859]] - [[Hûs Doarn|Doarn]] ([[Nederlân]]), [[4 juny]] [[1941]]), út it Hûs [[Hohenzollern]], wie fan [[1888]] - [[1918]] de lêste kening fan [[Prusen]] en de tredde en lêste [[keizer]] fan it [[Dútske Keizerryk]].
Willem wie de âldste soan fan Frederik III. Nei de dea fan syn heit (keizer Willem I) yn 1888 waard Willem II kening fan Pruisen en keizer fan Dútslân.

== Kânselier ==
Yn 1890 ûntsloech Willem II [[Otto von Bismarck|Bismarck]], omdat hy syn eigen kânselier wêze woe. Willem II farde in eigen koers, dy't bekend waard ûnder de namme &quot;Neue Kurs&quot;, wêryn't lykwols gjin echte line yn te ûntdekken foel. De brek mei Otto von Bismarck late ta in ûnoarderlik belied. Hy samle jaknikkers om him hinne, wêrtroch't hy by styeay wie om fout nei fout te meitsjen.&lt;br /&gt;
Willem II sei it werfersekeringsferdrach mei Ruslân op, wêrtroch't de relaasje fan Frankryk mei Ruslân ferstevige waard. Hy bersocht de sosjale omstannichheden fan de legere klassen te ferbetterjen, mar wie dêryn net súksesf. Ek joech er de boeren yn Súd-Afrika it idee har ûndersteune te sillen, mar luts dizze steun werom doe't de [[Boereoarloch]] útbruts. Ek wie hy troch ûnhandige aksjes mei skuldich oan it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]].

== Balling yn Nederlân ==
De Dútske Keizer Willem II moast oan de ein fan de Earste Wrâldoarloch, yn 1918, Dútslân ferlitte. Him wie troch ien fan syn generaals de hearigens opsein. By greve Bentinck op it kastiel Amerongen yn Nederlân krige Willem II ynearsten in ûnderkommen.
Yn 1920 kocht de eks-keizer yn Nederlân [[Hûs Doarn]] oan. Willem II liet yn it hûs frijwat feroarje om it nei syn winsken yn te rjochtsjen. Ek de yngong fan it terrein waard feroare. Oan de eastkant fan it foarplein fan it hûs waard in nij poartegebou setten.

== Kastiel Doorn ==
[[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 102-11383, Doarn, Kaiser Wilhelm II. mit Gattin und Tochter.jpg|thumb|''Willem II mei frou en styfdochter yn Doorn (1931)'']]
Doe't eks-keizer Willem II him definityf yn Doarn fêstige hie, liet hy, om it kastiel fierder yn te rjochtsjen, ferskaat guod út Dúslân oerkomme. It wie in fracht fan twaenfyftich spoarweinen, dy't folpakt wiene mei meubels, unifoarmen, jewielen enfh.. Ek syn samlingen wienen dêrby, wêrûnder syn ferneamde kolleksje tabaks- en snúfdoazen. In diel fan de besittings fan de keizer waard yn de [[Twadde Wrâldkriich]] nei Berlyn oerbrocht en is dêrnei yn Ruslân bedare, mar wat der noch is, kin hjoeddeisk noch yn Doorn besjoen wurde.

== Houliken ==
Op 27 febrewaris 1881 troude hy mei prinsesse [[Augusta Fiktoaria fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburch-Augustenburch]] (1858-1921), in dochter fan [[Frederik fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]. Se krigen sân bern. Hja ferstor al yn 1920, it jier dat Willem II him yn huzinge Doorn ta wenjen sette. Willem II wertroude mei Prinsesse Hermina fan Reusz, dy't him seis jier oerlibbe. De eks-keizer stoar yn 1941 yn Huzinge Doorn. Nei de dea fan Willem II gie prinsesse Hermine nei Dútslân werom dêr't se yn 1947 ferstoar.
=== Bern ===
{| border=1 style=&quot;border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Ofbyld!!Namme!!Berne!!Ferstoarn!!Bysûnderheden
|-
| || [[Wilhelm fan Pruisen (1882-1951)|Kroanprins Wilhelm]]||[[6 maaie]] [[1882]]||[[20 july]] [[1951]]||Boaske yn 1905 mei [[Cecilie fan Mecklenburg-Schwerin]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Erich Sellin - Prinz Eitel Friedrich von Preußen (1914).jpg|100px]] || [[Eitel Frederik fan Pruisen|Prins Eitel Frederik]]||[[7 july]] [[1883]]||[[8 desimber]] [[1942]]||Boaske [[Sophie Charlotte fan Aldenboarch]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Adalbert of Prussia.jpg|100px]] || [[Adalbert fan Pruisen|Prins Adalbert]]||[[14 july]] [[1884]]||[[22 septimber]] [[1948]]||Boaske [[Adelheid Arna fan Saksen-Meiningen]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prinz August Wilhelm von Preußen.jpg|100px]] || [[August Wilhelm fan Pruisen|Prins August Wilhelm]]||[[29 jannewaris]] [[1887]]||[[25 maart]] [[1949]]||Boaske [[Alexandra fan Sleeswijk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]].
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Oskar of Prussia.jpg|100px]] || [[Oscar fan Pruisen|Prins Oscar]]||[[27 july]] [[1888]]||[[27 jannewaris]] [[1958]]||Boaske grevinne Ina Marie fan Bassewitz-Levetzow.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Prince Joachim of Prussia.jpg|100px]] || [[Joachim fan Pruisen|Prins Joachim]]||[[17 desimber]] [[1890]]||[[18 july]] [[1920]]||Boaske [[Marie Auguste fan Anhalt]]. Plege yn 1920 selsmoard.
|-
|align=center| [[Ofbyld:Viktória Lujza porosz királyi hercegnő.jpg|100px]] || [[Victoria Louise fan Pruisen|Prinses Victoria Louise]]||[[13 septimber]] [[1892]]||[[11 desimber]] [[1980]]||Boaske [[Ernst August fan Breunswyk]].
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{nl}}[http://www.wereldoorlog1418.nl/keizer-wilhelm/ Biografy mei foto's en filmkes op www.wereldoorlog1418]
* [http://www.greatwar.nl/kaiser/kaiser.html De jierlikse betinking yn Doarn] mei in soad foto's
* [http://www.preussen-chronik.de/person.jsp?key=Person_Wilhelm+II+von_Preu%DFen Preus&lt;!--sic!--&gt;sen-Chronik]
--------
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wilhelm II of Germany}}
}}

[[Kategory:Willem II fan Dútslân| ]]
[[Kategory:Keizer fan Dútslân]]
[[Kategory:Kening fan Prusen]]
[[Kategory:Foarst fan Eastfryslân]]
[[Kategory:Prins fan Oranje]]
[[Kategory:Greve fan Lingen]]
[[Kategory:Dútsk balling]]
[[Kategory:Hûs Hohenzollern]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Russysk komôf]]
[[Kategory:Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1859]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]]</text>
      <sha1>kftvwh6tgr1waf4xt5pjp0oz5bw28c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hânzestêd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43029</id>
    <revision>
      <id>1224400</id>
      <parentid>1223901</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Isel- en Suderseegebiet */</comment>
      <origin>1224400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18367" sha1="takj9lknutzby776zd6czjqij3nj7qv" xml:space="preserve">{{Stavering}}
[[Ofbyld:Stralsund, Germany, Ortseingangsschild (2006-09-25).JPG|thumb|''Stralsund, in Hânzestêd'']]
'''Hânzestêden''' binne lid fan it [[Hânze]]bûn. Dit wie fan oarsprong in gearwurkingsorganisaasje fan [[Dútslân|Dútske]] stêden om de [[Eastsee]]. Letter treden ek stêden út de [[Lege Lannen]] (it hjoeddeiske Nederlân en Belgje) ta. De grutte Hânzestêden, ''Gemeene of Principaalsteden'' neamd, sochten foar de hannel kontakt mei lytsere doarpen en stêden yn harren efterlân.
== List fan histoaryske Hanzestêden ==
Dit is in regionaal strukturearre list nei Dollinger fan stêden dêr't keaplju tusken de 14e en 16e iuw Hânzefoarrjocht ferliend waard (in diel mar koart). Ungefear 70 fan de ûngefear 200 hjir wjerjûne stêden bedreaunen akrtyf hanzebelied. De mearderheid fan de Hânzestêden liet him (lykas yn de Hânzedagen) troch in gruttere stêd yn de buert fertsjintwurdigje.

=== Noardseekust ===
[[Ofbyld:RathausDomBuergerschaft-01.jpg|thumb|250px|Hânzestêd Bremen]]
* [[Bremen (stêd)|Bremen]], ien fan de lêste Hânzestêden [[1669]]
* [[Buxtehude (Dútslân)|Buxtehude]], hartochdom Bremen
* [[Grins (stêd)|Grins]], frije stêd
* [[Hamburch|Hamburch]], frije ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburch en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stade (stêd)|Stade]], [[Hartochdom Bremen]]

=== Eastseekust westlik fan de [[Oder]] ===
* [[Anklam]], [[hartochdom Pommeren]]
* [[Bad Segeberg]], [[Sleeswyk-Holstein]]
* [[Demmin (stêd)|Demmin]], hartochdom Pommeren
* [[Greifswald]], hartochdom Pommeren
* [[Kiel (Dútslân)|Kiel]], greefskip Holstein, letter [[hartochdom Holstein]]
* [[Lübeck]], frije Ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburg en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Rostock]], foarstendom Rostock, letter [[hartochdom Meklenboarch]], ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stettin]], hartochdom Pommeren
* [[Stralsund]], [[foarstendom Rugen]], letter hartochdom Pommeren
* [[Wysmar]], hartochdom Meklenboarch
* [[Wolgast]], hartochdom Pommeren

=== Efter-Pommeren ===
* [[Białogard|Belgard]], hartochdom Pommeren
* [[Drawsko Pomorskie|Dramburg]], hartochdom Pommeren
* [[Goleniów (stêd)|Gollnow]], hartochdom Pommeren
* [[Gryfice (stêd)|Greifenberg]], hartochdom Pommeren
* [[Kamień Pomorski|Kammin]], hartochdom Pommeren
* [[Kołobrzeg|Kolberg]], hartochdom Pommeren
* [[Koszalin|Köslin]], hartochdom Pommeren
* [[Sławno (stêd)|Schlawe]], hartochdom Pommeren
* [[Stargard (Pommern)|Stargard]], hartochdom Pommeren
* [[Słupsk|Stolp]], hartochdom Pommeren
* [[Trzebiatow|Treptow]], hartochdom Pommeren
* [[Wolin (stêd)|Wollin]], hartochdom Pommeren

=== [[Prusen]], [[Sileezje]] en [[Poalen]] ===
* Foarstêd: [[Gdansk|Danzig]], Ordenssteat, sûnt 1457 [[Stedsteat]], ien fan de laêste Hânzestêden 1669
* [[Braniewo|Braunsberg]], Ordenssteat, letter [[bisdom]] [[Ermland]]
* [[Breslau]], Stadstaat (formeel in bisdom [[Breslau]]), wegens de fete fan de kening fan [[Bohemen]]
* [[Elbląg (stêd)|Elbing]], ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Kaliningrad|Königsberg]], Ordenssteat, letter hartochdom [[Prusen]]
* [[Chełmno nad Wisłą|Kulm]], Ordenssteat, letter [[Poalsk-Litouske Mienebest|Republyk Poalen-Litouwen]]
* [[Toruń|Thorn]], Ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Krakau]], [[Keninkryk Poalen (1385-1569)|Keninkryk Poalen]]

=== [[Lyflân]]ske en [[Sweden|Sweedske]] stêden ===
* [[Tartu|Dorpat]] (tsjintwurdich Tartu), bisdom Dorpat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Viljandi|Fellin]] (tsjintwurdich Viljandi), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kuldīga|Goldingen]] (tsjintwurdich Kuldīga), ordenssteat, letter hartochdom Kurland (Lehen der Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Straupe|Grut Roop]] (tsjintwurdich Straupe), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kokenhusen]] (tsjintwurdich Koknese), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republik Polen-Litauen), letter Koninkrijk Zweden
* [[Lemsal]] (tsjintwurdich Limbaži), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Pärnu|Pernau]] (tsjintwurdich Pärnu), Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Riga]], Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Tallinn|Reval]] (tsjintwurdich Tallinn), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Stockholm]], keninkryk Sweden
* [[Visby]], Gotlân (oan keninkryk [[Sweden]], 1409-1645 keninkryk [[Denemark]])
* [[Cēsis (stêd)|Wenden]] (tsjintwurdich Cēsis), Ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Ventspils (stêd)|Windau]] (tsjintwurdich Ventspils), Ordenssteat, letter Hartochdom Koerlân (letter de Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Valmiera|Wolmar]] (tsjintwurdich Valmiera), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden

=== Nederryngebiet ===
* [[Keulen]] (frije Ryksstêd), ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Dinant]], [[Bisdom Luik]]
* [[Dinslaken]], [[Hartochdom Kleef]]
* [[Duisburg]], hartochdom Kleef
* [[Düsseldorf]], foarstendom Berg
* [[Emmerik]], hartochdom Kleef
* [[Kalkar|Grieth]], hartochdom Kleef
* Utsûndering: [[Neuss]]krige yn 1475 fan [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Keizer Freark III]] de rjochten fan in (''selsstannige'') Hânzestêd&lt;!-- Foarstêd Keulen waard hjirfan útsûndere... --&gt;
* [[Nimwegen]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Feriene Provinsjes (Nederlân)]]
* [[Roermond (stêd)|Roermond]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Tiel]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Fenlo (stêd)|Fenlo]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Wesel (stêd)|Wesel]], foarstendom Kleef
* [[Sâltbommel]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Verenigde Provinciën]] (Nederlân)

=== Isel- en Suderseegebiet ===
* [[Arnhim]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Feriene Provinsjen (Nederlân)]]
* [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Dimter]], [[Oerisel]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Doesburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Elburch (plak)|Elburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harderwyk]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harns (stêd)|Harns]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hasselt (Oerisel)|Hasselt]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hattem]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hylpen]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Kampen (Oerisel)|Kampen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Oldenzaal]], Oerisel - [[Twinte]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Ommen (stêd)|Ommen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Starum]], Fryslân, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Sutfen (stêd)|Sutfen]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Swol]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)

=== Tusken de Ryn en Weser ([[Westfalen (streek)|Westfaalse]] stêden) ===
* Haadstêd fan it tredde kertier, foarstêd: [[Dortmund]], [[frije Ryksstêd]]
* Foarstêd: [[Múnster]], bisdom Münster
* Foarstêd: [[Osnabrück]], Bisdom Osnabrück; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Soest (Dútslân)|Soest]], hartochdom Westfalen, letter selsstannich gebiet ûnder Kleefske landhearen
* [[Ahlen]], Bisdom Münster
* [[Allendorf (Sundern)]], greefskip Mark
* [[Altena (Westfalen)|Altena]], greefskip Mark
* [[Arnsberg]], [[Hartochdom Westfalen]] (oan [[Keur-Keulen]])
* [[Attendorn]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Balve]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Beckum (Dútslân)|Beckum]], bisdom Münster
* [[Belecke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bielefeld]], greefskip Ravensberg
* [[Billerbeck]], bisdom Münster
* [[Hattingen-Blankenstein|Blankenstein]], greefskip Mark
* [[Bocholt (Dútslân)|Bocholt]], bisdom Münster
* [[Bochum]], greefskip Mark
* [[Bodenfeld]],
* [[Bödefeld]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Borgentreich]],
* [[Borken (stêd)|Borken]], bisdom Münster
* [[Brakel (Dútslân)|Brakel]], bisdom Paderborn
* [[Breckerfeld]], greefskip Mark
* [[Brilon]], Hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Coesfeld (stad)|Coesfeld]], bisdom Münster
* [[Dorsten]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Drolshagen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Dülmen]], bisdom Münster
* [[Essen (Noard-Rynlân-Westfalen)|Essen]], abdij Essen
* [[Eversberg]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Freienohl]], hartochdom Westfalen (Keur-Keulen)
* [[Fürstenau (Dútslân)|Fürstenau]],
* [[Geseke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Grevenstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Hachen]],
* [[Hagen]], greefskip Mark
* [[Haltern am See|Haltern]], bisdom Münster
* [[Hamm (Noard-Rynlân-Westfalen)|Hamm]], greefskip Mark
* [[Haselünne]], bisdom Münster
* [[Hattingen]], greefskip Mark
* [[Herford (stad)|Herford]], abdij Herford
* [[Warstein|Hirschberg]] yn [[Sauerland]], Hartochdom Westfalen (oan Kurköln)
* [[Dortmund-Hörde|Hörde]], greefskip Mark
* [[Neheim-Hüsten|Hüsten]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bad Iburg|Iburg]], bisdom Osnabrück
* [[Iserlohn]], greefskip Mark
* [[Kallenhardt]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Kamen]], greefskip Mark
* [[Korbach]], foarstendom Waldeck
* [[Langscheid (Sundern)]],
* [[Lemgo]], greefskip Lippe
* [[Lennep]], greefskip Berg
* [[Lippstadt]], freiherrschaft Lippe letter Greefskip Lippe
* [[Lüdenscheid]], greefskip Mark
* [[Lünen]], greefskip Mark
* [[Medebach]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Melle (Dútslân)|Melle]], bisdom Osnabrück
* [[Menden (Sauerland)]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Meppen (Nedersaksen)|Meppen]], bisdom Münster
* [[Minden]], bisdom Minden
* [[Neuenrade]], greefskip Mark
* Neustadt,
* [[Nieheim]],
* [[Olpe (stad)|Olpe]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Paderborn (stad)|Paderborn]], bisdom Paderborn
* [[Peckelsheim]],
* [[Plettenberg]], greefskip Mark
* [[Quakenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Ratingen]], foarstendom Berg
* [[Recklinghausen (stêd)|Recklinghausen]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Rheine]], bisdom Münster
* [[Rinteln]], greefskip Schaumburg
* [[Rüthen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Schmallenberg]], hartochdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
* [[Schüttorf]], [[greefskip Bentheim]]
* [[Schwerte]], [[greefskip Mark]]
* [[Solingen]], [[greefskip Berg]]
* [[Sundern (Sauerlân)]],
* [[Telgte]], bisdom Münster
* [[Unna (stad)|Unna]], greefskip Mark
* [[Vörden (Marienmünster)]]
* [[Vreden]], bisdom Münster
* [[Warburg]], bisdom Paderborn
* [[Warendorf (stêd)|Warendorf]], bisdom Münster
* [[Warstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Wattenscheid]], greefskip Mark
* [[Werl]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Werne]], bisdom Münster
* [[Schwerte-Westhofen|Westhofen]], greefskip Mark
* [[Wetter (Ruhr)]], greefskip Mark
* [[Wiedenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Wipperfürth]], greefskip Berg

=== Brandenburg ===
* [[Berlyn]]-[[Cölln]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Brandenburg (Havel)|Brandenburg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Frankfurt (Oder)]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Havelberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Kyritz]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Perleberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Pritzwalk]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch

=== Midden Dútslân (tusken [[Oberweser]] en [[Saale]]) ===
* [[Duderstadt]], aartsbisdom Mainz
* [[Erfurt]], bisdom Erfurt
* [[Göttingen (stêd)|Göttingen]], foarstendom Göttingen
* [[Halle (Saale)|Halle]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Merseburg]], bisdom Merseburg, letter hartochdom Sachsen-Merseburg
* [[Mühlhausen/Thüringen|Mühlhausen]], frije Ryksstêd
* [[Naumburg (Saale)]], Bisdom Naumburg-Zeits, letter hartochdom Sachsen-Zeitz
* [[Nordhausen (stêd)|Nordhausen]], frije Ryksstêd
* [[Northeim (stêd)|Northeim]], foarstendom Braunschweig
* [[Osterode oan de Harz (stêd)|Osterode am Harz]], foarstendom Braunschweig
* [[Uslar]], foarstendom Braunschweig

=== Tusken de Weser en [[Elbe]] ([[Saksen (folk)|Saksyske]] stêden) ===
* Foarstêd: [[Breunswyk]], foarstendom Braunschweig; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Alfeld (Leine)|Alfeld]], bisdom Hildesheim
* [[Aschersleben]], aartsbisdom Magdeburg
* [[Bockenem]], bisdom Hildesheim
* [[Einbeck]], foarstendom Grubenhagen
* [[Gardelegen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Goslar (stêd)|Goslar]], frije Rijksstad
* [[Gronau (Leine)|Gronau]], bisdom Hildesheim
* [[Halberstadt (stêd)|Halberstadt]], bisdom Halberstadt, letter Keurfoarstendom Brandenburg
* [[Hameln]], foarstendom Calenberg
* [[Hannover (stêd)|Hannover]], foarstendom Calenberg
* [[Helmstedt (stêd)|Helmstedt]], foarstendom Braunschweig
* [[Hildesheim (stêd)|Hildesheim]], bisdom Hildesheim; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Luneburch (stêd)|Luneburch]], hartochdom Braunschweig-Lüneburg
* [[Osterburg (Altmark)|Osterburg]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Quedlinburg (stêd)|Quedlinburg]], Reichsstift Quedlinburg, letter Vorstendom Brandenburg
* [[Salzwedel]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Seehausen (Altmark)|Seehausen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Stendal (stêd)|Stendal]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Tangermünde]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Uelzen (stêd)|Uelzen]], foarstendom Braunschweig-Lüneburg
* [[Werben (Elbe)|Werben]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg

=== Hânzekantoaren ===
[[Ofbyld:Hansehausantwerpen.jpg|thumb|''It [[Eastershûs]] yn Antwerpen.]]
In [[Hânzekantoar]] wie yn de [[Midsiuwen]] in fêstiging fan Hânzekeaplju yn it bûtenlân.

Der wienen yn totaal fjouwer Hânzekantoaren, it [[Hânzekantoar fan Brugge]] (letter ferpleatst nei Antwerpen om de fersanning fan de [[Swin (seeearm)|Swin]]), [[Bryggen|Tyskebrygge]] yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]], [[Peterhof (Novgorod)|Peterhof]] yn [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en [[Stalhof]] yn [[Londen]]. Tyskebrygge is it ienige Hânzekantoar dat bewarre bleaun is.

De [[Novgoroder Schra]] is de ienige folslein bewarre samling bepalingen oer de ynterne regleminten fan de fjouwer Hânzekantoaren.

{{Panorama|Brygge Norway 2005-08-18.jpg|1000px|''Panorama fan de [[Bryggen|Tyskebrygge]], de &quot;Dútske kade&quot;, yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]].}}

== Wichtige dependances en hannelsposten fan de Hânze ==
* [[Aberdeen]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], [[hartochdom Brabân]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]].
* [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], keninkryk [[Frankryk]]
* [[Berwick-upon-Tweed (plak)|Berwick-upon-Tweed]], keninkryk [[Skotlân]], letter keninkryk [[Ingelân]]
* [[Boston]], Lincolnshire, keninkryk [[Ingelân]]
* [[Bourgneuf (Charente-Maritime)|Bourgneuf]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Bristol (stêd)|Bristol]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Oslo|Christiana]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Damme (Belgje)|Damme]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]]
* [[Duinkerke]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]], no [[Frankryk]]
* [[Edinburgh]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Elbogen]] ([[Malmö]]), Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Great Yarmouth (plak)|Great Yarmouth]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Hafnarfjördhur]], [[Yslân]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Helsingborg (stêd)|Helsingborg]], Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Kingston upon Hull|Hull]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Ipswich (Ingelân)|Ipswich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kalmar]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Kaunas]], [[Gruthartochdom Litouwen]], letter [[Poalen-Litouwen]]
* [[King's Lynn]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kopenhagen]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[La Rochelle (Charente-Maritime)|La Rochelle]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Lissabon]], keninkryk [[Portegal]]
* [[Lödöse]] ([[Goateboarch]]), keninkryk [[Sweden]]
* [[Nantes]], Loiredal, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Narwa]] (Narva), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Newcastle-upon-Tyne]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Norwich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Nyköping]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Pleskau]] (Pskov), earst ûnôfhinklik prinsdom Pskov, nei 1510 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]]
* [[Polozsk]], Earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei ûnderdiel fan [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[Ribe (stêd)|Ripen]] (Ribe), Koninkrijk [[Denemarken-Noorwegen]]
* [[Smolensk]], earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], sûnt 1514 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]], sûnt 1611 [[Poalen-Litouwen]], no [[Ruslân]]
* [[Tønsberg]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Turku]], Keninkryk [[Sweden]] , no [[Finlân]]
* [[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[Republyk Feneetsje]], no [[Itaalje]]
* [[Vilnjûs|Wilna]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]]
* [[Vitebsk]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[York (Ingelân)|York]], keninkryk [[Ingelân]]

== Sjoch ek ==
*[[Hânzedagen]]
*[[Hânzeflaggen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.hanzesteden.info/ Hânzestêden oan de Isel]
* [http://www.hanse.org/ De Hanze yn de tsjintwurdige tiid]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>takj9lknutzby776zd6czjqij3nj7qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224401</id>
      <parentid>1224400</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Isel- en Suderseegebiet */</comment>
      <origin>1224401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18350" sha1="9180oxdrhwj0q5bjfkf7gbuid4c0ie2" xml:space="preserve">{{Stavering}}
[[Ofbyld:Stralsund, Germany, Ortseingangsschild (2006-09-25).JPG|thumb|''Stralsund, in Hânzestêd'']]
'''Hânzestêden''' binne lid fan it [[Hânze]]bûn. Dit wie fan oarsprong in gearwurkingsorganisaasje fan [[Dútslân|Dútske]] stêden om de [[Eastsee]]. Letter treden ek stêden út de [[Lege Lannen]] (it hjoeddeiske Nederlân en Belgje) ta. De grutte Hânzestêden, ''Gemeene of Principaalsteden'' neamd, sochten foar de hannel kontakt mei lytsere doarpen en stêden yn harren efterlân.
== List fan histoaryske Hanzestêden ==
Dit is in regionaal strukturearre list nei Dollinger fan stêden dêr't keaplju tusken de 14e en 16e iuw Hânzefoarrjocht ferliend waard (in diel mar koart). Ungefear 70 fan de ûngefear 200 hjir wjerjûne stêden bedreaunen akrtyf hanzebelied. De mearderheid fan de Hânzestêden liet him (lykas yn de Hânzedagen) troch in gruttere stêd yn de buert fertsjintwurdigje.

=== Noardseekust ===
[[Ofbyld:RathausDomBuergerschaft-01.jpg|thumb|250px|Hânzestêd Bremen]]
* [[Bremen (stêd)|Bremen]], ien fan de lêste Hânzestêden [[1669]]
* [[Buxtehude (Dútslân)|Buxtehude]], hartochdom Bremen
* [[Grins (stêd)|Grins]], frije stêd
* [[Hamburch|Hamburch]], frije ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburch en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stade (stêd)|Stade]], [[Hartochdom Bremen]]

=== Eastseekust westlik fan de [[Oder]] ===
* [[Anklam]], [[hartochdom Pommeren]]
* [[Bad Segeberg]], [[Sleeswyk-Holstein]]
* [[Demmin (stêd)|Demmin]], hartochdom Pommeren
* [[Greifswald]], hartochdom Pommeren
* [[Kiel (Dútslân)|Kiel]], greefskip Holstein, letter [[hartochdom Holstein]]
* [[Lübeck]], frije Ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburg en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Rostock]], foarstendom Rostock, letter [[hartochdom Meklenboarch]], ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stettin]], hartochdom Pommeren
* [[Stralsund]], [[foarstendom Rugen]], letter hartochdom Pommeren
* [[Wysmar]], hartochdom Meklenboarch
* [[Wolgast]], hartochdom Pommeren

=== Efter-Pommeren ===
* [[Białogard|Belgard]], hartochdom Pommeren
* [[Drawsko Pomorskie|Dramburg]], hartochdom Pommeren
* [[Goleniów (stêd)|Gollnow]], hartochdom Pommeren
* [[Gryfice (stêd)|Greifenberg]], hartochdom Pommeren
* [[Kamień Pomorski|Kammin]], hartochdom Pommeren
* [[Kołobrzeg|Kolberg]], hartochdom Pommeren
* [[Koszalin|Köslin]], hartochdom Pommeren
* [[Sławno (stêd)|Schlawe]], hartochdom Pommeren
* [[Stargard (Pommern)|Stargard]], hartochdom Pommeren
* [[Słupsk|Stolp]], hartochdom Pommeren
* [[Trzebiatow|Treptow]], hartochdom Pommeren
* [[Wolin (stêd)|Wollin]], hartochdom Pommeren

=== [[Prusen]], [[Sileezje]] en [[Poalen]] ===
* Foarstêd: [[Gdansk|Danzig]], Ordenssteat, sûnt 1457 [[Stedsteat]], ien fan de laêste Hânzestêden 1669
* [[Braniewo|Braunsberg]], Ordenssteat, letter [[bisdom]] [[Ermland]]
* [[Breslau]], Stadstaat (formeel in bisdom [[Breslau]]), wegens de fete fan de kening fan [[Bohemen]]
* [[Elbląg (stêd)|Elbing]], ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Kaliningrad|Königsberg]], Ordenssteat, letter hartochdom [[Prusen]]
* [[Chełmno nad Wisłą|Kulm]], Ordenssteat, letter [[Poalsk-Litouske Mienebest|Republyk Poalen-Litouwen]]
* [[Toruń|Thorn]], Ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Krakau]], [[Keninkryk Poalen (1385-1569)|Keninkryk Poalen]]

=== [[Lyflân]]ske en [[Sweden|Sweedske]] stêden ===
* [[Tartu|Dorpat]] (tsjintwurdich Tartu), bisdom Dorpat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Viljandi|Fellin]] (tsjintwurdich Viljandi), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kuldīga|Goldingen]] (tsjintwurdich Kuldīga), ordenssteat, letter hartochdom Kurland (Lehen der Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Straupe|Grut Roop]] (tsjintwurdich Straupe), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kokenhusen]] (tsjintwurdich Koknese), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republik Polen-Litauen), letter Koninkrijk Zweden
* [[Lemsal]] (tsjintwurdich Limbaži), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Pärnu|Pernau]] (tsjintwurdich Pärnu), Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Riga]], Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Tallinn|Reval]] (tsjintwurdich Tallinn), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Stockholm]], keninkryk Sweden
* [[Visby]], Gotlân (oan keninkryk [[Sweden]], 1409-1645 keninkryk [[Denemark]])
* [[Cēsis (stêd)|Wenden]] (tsjintwurdich Cēsis), Ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Ventspils (stêd)|Windau]] (tsjintwurdich Ventspils), Ordenssteat, letter Hartochdom Koerlân (letter de Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Valmiera|Wolmar]] (tsjintwurdich Valmiera), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden

=== Nederryngebiet ===
* [[Keulen]] (frije Ryksstêd), ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Dinant]], [[Bisdom Luik]]
* [[Dinslaken]], [[Hartochdom Kleef]]
* [[Duisburg]], hartochdom Kleef
* [[Düsseldorf]], foarstendom Berg
* [[Emmerik]], hartochdom Kleef
* [[Kalkar|Grieth]], hartochdom Kleef
* Utsûndering: [[Neuss]]krige yn 1475 fan [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Keizer Freark III]] de rjochten fan in (''selsstannige'') Hânzestêd&lt;!-- Foarstêd Keulen waard hjirfan útsûndere... --&gt;
* [[Nimwegen]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Feriene Provinsjes (Nederlân)]]
* [[Roermond (stêd)|Roermond]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Tiel]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Fenlo (stêd)|Fenlo]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Wesel (stêd)|Wesel]], foarstendom Kleef
* [[Sâltbommel]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Verenigde Provinciën]] (Nederlân)

=== Isel- en Suderseegebiet ===
* [[Arnhim]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Feriene Provinsjen (Nederlân)]]
* [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Dimter]], [[Oerisel]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Doesburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Elburch (plak)|Elburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harderwyk]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harns (stêd)|Harns]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hasselt (Oerisel)|Hasselt]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hattem]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hylpen]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Kampen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Oldenzaal]], Oerisel - [[Twinte]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Ommen (stêd)|Ommen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Starum]], Fryslân, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Sutfen (stêd)|Sutfen]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Swol]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)

=== Tusken de Ryn en Weser ([[Westfalen (streek)|Westfaalse]] stêden) ===
* Haadstêd fan it tredde kertier, foarstêd: [[Dortmund]], [[frije Ryksstêd]]
* Foarstêd: [[Múnster]], bisdom Münster
* Foarstêd: [[Osnabrück]], Bisdom Osnabrück; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Soest (Dútslân)|Soest]], hartochdom Westfalen, letter selsstannich gebiet ûnder Kleefske landhearen
* [[Ahlen]], Bisdom Münster
* [[Allendorf (Sundern)]], greefskip Mark
* [[Altena (Westfalen)|Altena]], greefskip Mark
* [[Arnsberg]], [[Hartochdom Westfalen]] (oan [[Keur-Keulen]])
* [[Attendorn]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Balve]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Beckum (Dútslân)|Beckum]], bisdom Münster
* [[Belecke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bielefeld]], greefskip Ravensberg
* [[Billerbeck]], bisdom Münster
* [[Hattingen-Blankenstein|Blankenstein]], greefskip Mark
* [[Bocholt (Dútslân)|Bocholt]], bisdom Münster
* [[Bochum]], greefskip Mark
* [[Bodenfeld]],
* [[Bödefeld]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Borgentreich]],
* [[Borken (stêd)|Borken]], bisdom Münster
* [[Brakel (Dútslân)|Brakel]], bisdom Paderborn
* [[Breckerfeld]], greefskip Mark
* [[Brilon]], Hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Coesfeld (stad)|Coesfeld]], bisdom Münster
* [[Dorsten]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Drolshagen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Dülmen]], bisdom Münster
* [[Essen (Noard-Rynlân-Westfalen)|Essen]], abdij Essen
* [[Eversberg]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Freienohl]], hartochdom Westfalen (Keur-Keulen)
* [[Fürstenau (Dútslân)|Fürstenau]],
* [[Geseke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Grevenstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Hachen]],
* [[Hagen]], greefskip Mark
* [[Haltern am See|Haltern]], bisdom Münster
* [[Hamm (Noard-Rynlân-Westfalen)|Hamm]], greefskip Mark
* [[Haselünne]], bisdom Münster
* [[Hattingen]], greefskip Mark
* [[Herford (stad)|Herford]], abdij Herford
* [[Warstein|Hirschberg]] yn [[Sauerland]], Hartochdom Westfalen (oan Kurköln)
* [[Dortmund-Hörde|Hörde]], greefskip Mark
* [[Neheim-Hüsten|Hüsten]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bad Iburg|Iburg]], bisdom Osnabrück
* [[Iserlohn]], greefskip Mark
* [[Kallenhardt]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Kamen]], greefskip Mark
* [[Korbach]], foarstendom Waldeck
* [[Langscheid (Sundern)]],
* [[Lemgo]], greefskip Lippe
* [[Lennep]], greefskip Berg
* [[Lippstadt]], freiherrschaft Lippe letter Greefskip Lippe
* [[Lüdenscheid]], greefskip Mark
* [[Lünen]], greefskip Mark
* [[Medebach]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Melle (Dútslân)|Melle]], bisdom Osnabrück
* [[Menden (Sauerland)]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Meppen (Nedersaksen)|Meppen]], bisdom Münster
* [[Minden]], bisdom Minden
* [[Neuenrade]], greefskip Mark
* Neustadt,
* [[Nieheim]],
* [[Olpe (stad)|Olpe]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Paderborn (stad)|Paderborn]], bisdom Paderborn
* [[Peckelsheim]],
* [[Plettenberg]], greefskip Mark
* [[Quakenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Ratingen]], foarstendom Berg
* [[Recklinghausen (stêd)|Recklinghausen]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Rheine]], bisdom Münster
* [[Rinteln]], greefskip Schaumburg
* [[Rüthen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Schmallenberg]], hartochdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
* [[Schüttorf]], [[greefskip Bentheim]]
* [[Schwerte]], [[greefskip Mark]]
* [[Solingen]], [[greefskip Berg]]
* [[Sundern (Sauerlân)]],
* [[Telgte]], bisdom Münster
* [[Unna (stad)|Unna]], greefskip Mark
* [[Vörden (Marienmünster)]]
* [[Vreden]], bisdom Münster
* [[Warburg]], bisdom Paderborn
* [[Warendorf (stêd)|Warendorf]], bisdom Münster
* [[Warstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Wattenscheid]], greefskip Mark
* [[Werl]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Werne]], bisdom Münster
* [[Schwerte-Westhofen|Westhofen]], greefskip Mark
* [[Wetter (Ruhr)]], greefskip Mark
* [[Wiedenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Wipperfürth]], greefskip Berg

=== Brandenburg ===
* [[Berlyn]]-[[Cölln]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Brandenburg (Havel)|Brandenburg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Frankfurt (Oder)]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Havelberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Kyritz]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Perleberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Pritzwalk]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch

=== Midden Dútslân (tusken [[Oberweser]] en [[Saale]]) ===
* [[Duderstadt]], aartsbisdom Mainz
* [[Erfurt]], bisdom Erfurt
* [[Göttingen (stêd)|Göttingen]], foarstendom Göttingen
* [[Halle (Saale)|Halle]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Merseburg]], bisdom Merseburg, letter hartochdom Sachsen-Merseburg
* [[Mühlhausen/Thüringen|Mühlhausen]], frije Ryksstêd
* [[Naumburg (Saale)]], Bisdom Naumburg-Zeits, letter hartochdom Sachsen-Zeitz
* [[Nordhausen (stêd)|Nordhausen]], frije Ryksstêd
* [[Northeim (stêd)|Northeim]], foarstendom Braunschweig
* [[Osterode oan de Harz (stêd)|Osterode am Harz]], foarstendom Braunschweig
* [[Uslar]], foarstendom Braunschweig

=== Tusken de Weser en [[Elbe]] ([[Saksen (folk)|Saksyske]] stêden) ===
* Foarstêd: [[Breunswyk]], foarstendom Braunschweig; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Alfeld (Leine)|Alfeld]], bisdom Hildesheim
* [[Aschersleben]], aartsbisdom Magdeburg
* [[Bockenem]], bisdom Hildesheim
* [[Einbeck]], foarstendom Grubenhagen
* [[Gardelegen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Goslar (stêd)|Goslar]], frije Rijksstad
* [[Gronau (Leine)|Gronau]], bisdom Hildesheim
* [[Halberstadt (stêd)|Halberstadt]], bisdom Halberstadt, letter Keurfoarstendom Brandenburg
* [[Hameln]], foarstendom Calenberg
* [[Hannover (stêd)|Hannover]], foarstendom Calenberg
* [[Helmstedt (stêd)|Helmstedt]], foarstendom Braunschweig
* [[Hildesheim (stêd)|Hildesheim]], bisdom Hildesheim; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Luneburch (stêd)|Luneburch]], hartochdom Braunschweig-Lüneburg
* [[Osterburg (Altmark)|Osterburg]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Quedlinburg (stêd)|Quedlinburg]], Reichsstift Quedlinburg, letter Vorstendom Brandenburg
* [[Salzwedel]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Seehausen (Altmark)|Seehausen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Stendal (stêd)|Stendal]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Tangermünde]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Uelzen (stêd)|Uelzen]], foarstendom Braunschweig-Lüneburg
* [[Werben (Elbe)|Werben]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg

=== Hânzekantoaren ===
[[Ofbyld:Hansehausantwerpen.jpg|thumb|''It [[Eastershûs]] yn Antwerpen.]]
In [[Hânzekantoar]] wie yn de [[Midsiuwen]] in fêstiging fan Hânzekeaplju yn it bûtenlân.

Der wienen yn totaal fjouwer Hânzekantoaren, it [[Hânzekantoar fan Brugge]] (letter ferpleatst nei Antwerpen om de fersanning fan de [[Swin (seeearm)|Swin]]), [[Bryggen|Tyskebrygge]] yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]], [[Peterhof (Novgorod)|Peterhof]] yn [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en [[Stalhof]] yn [[Londen]]. Tyskebrygge is it ienige Hânzekantoar dat bewarre bleaun is.

De [[Novgoroder Schra]] is de ienige folslein bewarre samling bepalingen oer de ynterne regleminten fan de fjouwer Hânzekantoaren.

{{Panorama|Brygge Norway 2005-08-18.jpg|1000px|''Panorama fan de [[Bryggen|Tyskebrygge]], de &quot;Dútske kade&quot;, yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]].}}

== Wichtige dependances en hannelsposten fan de Hânze ==
* [[Aberdeen]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], [[hartochdom Brabân]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]].
* [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], keninkryk [[Frankryk]]
* [[Berwick-upon-Tweed (plak)|Berwick-upon-Tweed]], keninkryk [[Skotlân]], letter keninkryk [[Ingelân]]
* [[Boston]], Lincolnshire, keninkryk [[Ingelân]]
* [[Bourgneuf (Charente-Maritime)|Bourgneuf]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Bristol (stêd)|Bristol]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Oslo|Christiana]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Damme (Belgje)|Damme]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]]
* [[Duinkerke]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]], no [[Frankryk]]
* [[Edinburgh]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Elbogen]] ([[Malmö]]), Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Great Yarmouth (plak)|Great Yarmouth]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Hafnarfjördhur]], [[Yslân]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Helsingborg (stêd)|Helsingborg]], Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Kingston upon Hull|Hull]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Ipswich (Ingelân)|Ipswich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kalmar]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Kaunas]], [[Gruthartochdom Litouwen]], letter [[Poalen-Litouwen]]
* [[King's Lynn]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kopenhagen]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[La Rochelle (Charente-Maritime)|La Rochelle]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Lissabon]], keninkryk [[Portegal]]
* [[Lödöse]] ([[Goateboarch]]), keninkryk [[Sweden]]
* [[Nantes]], Loiredal, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Narwa]] (Narva), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Newcastle-upon-Tyne]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Norwich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Nyköping]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Pleskau]] (Pskov), earst ûnôfhinklik prinsdom Pskov, nei 1510 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]]
* [[Polozsk]], Earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei ûnderdiel fan [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[Ribe (stêd)|Ripen]] (Ribe), Koninkrijk [[Denemarken-Noorwegen]]
* [[Smolensk]], earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], sûnt 1514 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]], sûnt 1611 [[Poalen-Litouwen]], no [[Ruslân]]
* [[Tønsberg]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Turku]], Keninkryk [[Sweden]] , no [[Finlân]]
* [[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[Republyk Feneetsje]], no [[Itaalje]]
* [[Vilnjûs|Wilna]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]]
* [[Vitebsk]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[York (Ingelân)|York]], keninkryk [[Ingelân]]

== Sjoch ek ==
*[[Hânzedagen]]
*[[Hânzeflaggen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.hanzesteden.info/ Hânzestêden oan de Isel]
* [http://www.hanse.org/ De Hanze yn de tsjintwurdige tiid]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>9180oxdrhwj0q5bjfkf7gbuid4c0ie2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224402</id>
      <parentid>1224401</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wichtige dependances en hannelsposten fan de Hânze */</comment>
      <origin>1224402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18349" sha1="dulkhzudlmvfi3s0x4a2vxpt747rb93" xml:space="preserve">{{Stavering}}
[[Ofbyld:Stralsund, Germany, Ortseingangsschild (2006-09-25).JPG|thumb|''Stralsund, in Hânzestêd'']]
'''Hânzestêden''' binne lid fan it [[Hânze]]bûn. Dit wie fan oarsprong in gearwurkingsorganisaasje fan [[Dútslân|Dútske]] stêden om de [[Eastsee]]. Letter treden ek stêden út de [[Lege Lannen]] (it hjoeddeiske Nederlân en Belgje) ta. De grutte Hânzestêden, ''Gemeene of Principaalsteden'' neamd, sochten foar de hannel kontakt mei lytsere doarpen en stêden yn harren efterlân.
== List fan histoaryske Hanzestêden ==
Dit is in regionaal strukturearre list nei Dollinger fan stêden dêr't keaplju tusken de 14e en 16e iuw Hânzefoarrjocht ferliend waard (in diel mar koart). Ungefear 70 fan de ûngefear 200 hjir wjerjûne stêden bedreaunen akrtyf hanzebelied. De mearderheid fan de Hânzestêden liet him (lykas yn de Hânzedagen) troch in gruttere stêd yn de buert fertsjintwurdigje.

=== Noardseekust ===
[[Ofbyld:RathausDomBuergerschaft-01.jpg|thumb|250px|Hânzestêd Bremen]]
* [[Bremen (stêd)|Bremen]], ien fan de lêste Hânzestêden [[1669]]
* [[Buxtehude (Dútslân)|Buxtehude]], hartochdom Bremen
* [[Grins (stêd)|Grins]], frije stêd
* [[Hamburch|Hamburch]], frije ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburch en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stade (stêd)|Stade]], [[Hartochdom Bremen]]

=== Eastseekust westlik fan de [[Oder]] ===
* [[Anklam]], [[hartochdom Pommeren]]
* [[Bad Segeberg]], [[Sleeswyk-Holstein]]
* [[Demmin (stêd)|Demmin]], hartochdom Pommeren
* [[Greifswald]], hartochdom Pommeren
* [[Kiel (Dútslân)|Kiel]], greefskip Holstein, letter [[hartochdom Holstein]]
* [[Lübeck]], frije Ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburg en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Rostock]], foarstendom Rostock, letter [[hartochdom Meklenboarch]], ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stettin]], hartochdom Pommeren
* [[Stralsund]], [[foarstendom Rugen]], letter hartochdom Pommeren
* [[Wysmar]], hartochdom Meklenboarch
* [[Wolgast]], hartochdom Pommeren

=== Efter-Pommeren ===
* [[Białogard|Belgard]], hartochdom Pommeren
* [[Drawsko Pomorskie|Dramburg]], hartochdom Pommeren
* [[Goleniów (stêd)|Gollnow]], hartochdom Pommeren
* [[Gryfice (stêd)|Greifenberg]], hartochdom Pommeren
* [[Kamień Pomorski|Kammin]], hartochdom Pommeren
* [[Kołobrzeg|Kolberg]], hartochdom Pommeren
* [[Koszalin|Köslin]], hartochdom Pommeren
* [[Sławno (stêd)|Schlawe]], hartochdom Pommeren
* [[Stargard (Pommern)|Stargard]], hartochdom Pommeren
* [[Słupsk|Stolp]], hartochdom Pommeren
* [[Trzebiatow|Treptow]], hartochdom Pommeren
* [[Wolin (stêd)|Wollin]], hartochdom Pommeren

=== [[Prusen]], [[Sileezje]] en [[Poalen]] ===
* Foarstêd: [[Gdansk|Danzig]], Ordenssteat, sûnt 1457 [[Stedsteat]], ien fan de laêste Hânzestêden 1669
* [[Braniewo|Braunsberg]], Ordenssteat, letter [[bisdom]] [[Ermland]]
* [[Breslau]], Stadstaat (formeel in bisdom [[Breslau]]), wegens de fete fan de kening fan [[Bohemen]]
* [[Elbląg (stêd)|Elbing]], ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Kaliningrad|Königsberg]], Ordenssteat, letter hartochdom [[Prusen]]
* [[Chełmno nad Wisłą|Kulm]], Ordenssteat, letter [[Poalsk-Litouske Mienebest|Republyk Poalen-Litouwen]]
* [[Toruń|Thorn]], Ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Krakau]], [[Keninkryk Poalen (1385-1569)|Keninkryk Poalen]]

=== [[Lyflân]]ske en [[Sweden|Sweedske]] stêden ===
* [[Tartu|Dorpat]] (tsjintwurdich Tartu), bisdom Dorpat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Viljandi|Fellin]] (tsjintwurdich Viljandi), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kuldīga|Goldingen]] (tsjintwurdich Kuldīga), ordenssteat, letter hartochdom Kurland (Lehen der Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Straupe|Grut Roop]] (tsjintwurdich Straupe), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kokenhusen]] (tsjintwurdich Koknese), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republik Polen-Litauen), letter Koninkrijk Zweden
* [[Lemsal]] (tsjintwurdich Limbaži), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Pärnu|Pernau]] (tsjintwurdich Pärnu), Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Riga]], Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Tallinn|Reval]] (tsjintwurdich Tallinn), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Stockholm]], keninkryk Sweden
* [[Visby]], Gotlân (oan keninkryk [[Sweden]], 1409-1645 keninkryk [[Denemark]])
* [[Cēsis (stêd)|Wenden]] (tsjintwurdich Cēsis), Ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Ventspils (stêd)|Windau]] (tsjintwurdich Ventspils), Ordenssteat, letter Hartochdom Koerlân (letter de Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Valmiera|Wolmar]] (tsjintwurdich Valmiera), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden

=== Nederryngebiet ===
* [[Keulen]] (frije Ryksstêd), ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Dinant]], [[Bisdom Luik]]
* [[Dinslaken]], [[Hartochdom Kleef]]
* [[Duisburg]], hartochdom Kleef
* [[Düsseldorf]], foarstendom Berg
* [[Emmerik]], hartochdom Kleef
* [[Kalkar|Grieth]], hartochdom Kleef
* Utsûndering: [[Neuss]]krige yn 1475 fan [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Keizer Freark III]] de rjochten fan in (''selsstannige'') Hânzestêd&lt;!-- Foarstêd Keulen waard hjirfan útsûndere... --&gt;
* [[Nimwegen]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Feriene Provinsjes (Nederlân)]]
* [[Roermond (stêd)|Roermond]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Tiel]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Fenlo (stêd)|Fenlo]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Wesel (stêd)|Wesel]], foarstendom Kleef
* [[Sâltbommel]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Verenigde Provinciën]] (Nederlân)

=== Isel- en Suderseegebiet ===
* [[Arnhim]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Feriene Provinsjen (Nederlân)]]
* [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Dimter]], [[Oerisel]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Doesburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Elburch (plak)|Elburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harderwyk]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harns (stêd)|Harns]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hasselt (Oerisel)|Hasselt]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hattem]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hylpen]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Kampen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Oldenzaal]], Oerisel - [[Twinte]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Ommen (stêd)|Ommen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Starum]], Fryslân, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Sutfen (stêd)|Sutfen]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Swol]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)

=== Tusken de Ryn en Weser ([[Westfalen (streek)|Westfaalse]] stêden) ===
* Haadstêd fan it tredde kertier, foarstêd: [[Dortmund]], [[frije Ryksstêd]]
* Foarstêd: [[Múnster]], bisdom Münster
* Foarstêd: [[Osnabrück]], Bisdom Osnabrück; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Soest (Dútslân)|Soest]], hartochdom Westfalen, letter selsstannich gebiet ûnder Kleefske landhearen
* [[Ahlen]], Bisdom Münster
* [[Allendorf (Sundern)]], greefskip Mark
* [[Altena (Westfalen)|Altena]], greefskip Mark
* [[Arnsberg]], [[Hartochdom Westfalen]] (oan [[Keur-Keulen]])
* [[Attendorn]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Balve]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Beckum (Dútslân)|Beckum]], bisdom Münster
* [[Belecke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bielefeld]], greefskip Ravensberg
* [[Billerbeck]], bisdom Münster
* [[Hattingen-Blankenstein|Blankenstein]], greefskip Mark
* [[Bocholt (Dútslân)|Bocholt]], bisdom Münster
* [[Bochum]], greefskip Mark
* [[Bodenfeld]],
* [[Bödefeld]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Borgentreich]],
* [[Borken (stêd)|Borken]], bisdom Münster
* [[Brakel (Dútslân)|Brakel]], bisdom Paderborn
* [[Breckerfeld]], greefskip Mark
* [[Brilon]], Hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Coesfeld (stad)|Coesfeld]], bisdom Münster
* [[Dorsten]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Drolshagen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Dülmen]], bisdom Münster
* [[Essen (Noard-Rynlân-Westfalen)|Essen]], abdij Essen
* [[Eversberg]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Freienohl]], hartochdom Westfalen (Keur-Keulen)
* [[Fürstenau (Dútslân)|Fürstenau]],
* [[Geseke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Grevenstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Hachen]],
* [[Hagen]], greefskip Mark
* [[Haltern am See|Haltern]], bisdom Münster
* [[Hamm (Noard-Rynlân-Westfalen)|Hamm]], greefskip Mark
* [[Haselünne]], bisdom Münster
* [[Hattingen]], greefskip Mark
* [[Herford (stad)|Herford]], abdij Herford
* [[Warstein|Hirschberg]] yn [[Sauerland]], Hartochdom Westfalen (oan Kurköln)
* [[Dortmund-Hörde|Hörde]], greefskip Mark
* [[Neheim-Hüsten|Hüsten]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bad Iburg|Iburg]], bisdom Osnabrück
* [[Iserlohn]], greefskip Mark
* [[Kallenhardt]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Kamen]], greefskip Mark
* [[Korbach]], foarstendom Waldeck
* [[Langscheid (Sundern)]],
* [[Lemgo]], greefskip Lippe
* [[Lennep]], greefskip Berg
* [[Lippstadt]], freiherrschaft Lippe letter Greefskip Lippe
* [[Lüdenscheid]], greefskip Mark
* [[Lünen]], greefskip Mark
* [[Medebach]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Melle (Dútslân)|Melle]], bisdom Osnabrück
* [[Menden (Sauerland)]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Meppen (Nedersaksen)|Meppen]], bisdom Münster
* [[Minden]], bisdom Minden
* [[Neuenrade]], greefskip Mark
* Neustadt,
* [[Nieheim]],
* [[Olpe (stad)|Olpe]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Paderborn (stad)|Paderborn]], bisdom Paderborn
* [[Peckelsheim]],
* [[Plettenberg]], greefskip Mark
* [[Quakenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Ratingen]], foarstendom Berg
* [[Recklinghausen (stêd)|Recklinghausen]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Rheine]], bisdom Münster
* [[Rinteln]], greefskip Schaumburg
* [[Rüthen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Schmallenberg]], hartochdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
* [[Schüttorf]], [[greefskip Bentheim]]
* [[Schwerte]], [[greefskip Mark]]
* [[Solingen]], [[greefskip Berg]]
* [[Sundern (Sauerlân)]],
* [[Telgte]], bisdom Münster
* [[Unna (stad)|Unna]], greefskip Mark
* [[Vörden (Marienmünster)]]
* [[Vreden]], bisdom Münster
* [[Warburg]], bisdom Paderborn
* [[Warendorf (stêd)|Warendorf]], bisdom Münster
* [[Warstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Wattenscheid]], greefskip Mark
* [[Werl]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Werne]], bisdom Münster
* [[Schwerte-Westhofen|Westhofen]], greefskip Mark
* [[Wetter (Ruhr)]], greefskip Mark
* [[Wiedenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Wipperfürth]], greefskip Berg

=== Brandenburg ===
* [[Berlyn]]-[[Cölln]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Brandenburg (Havel)|Brandenburg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Frankfurt (Oder)]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Havelberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Kyritz]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Perleberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Pritzwalk]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch

=== Midden Dútslân (tusken [[Oberweser]] en [[Saale]]) ===
* [[Duderstadt]], aartsbisdom Mainz
* [[Erfurt]], bisdom Erfurt
* [[Göttingen (stêd)|Göttingen]], foarstendom Göttingen
* [[Halle (Saale)|Halle]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Merseburg]], bisdom Merseburg, letter hartochdom Sachsen-Merseburg
* [[Mühlhausen/Thüringen|Mühlhausen]], frije Ryksstêd
* [[Naumburg (Saale)]], Bisdom Naumburg-Zeits, letter hartochdom Sachsen-Zeitz
* [[Nordhausen (stêd)|Nordhausen]], frije Ryksstêd
* [[Northeim (stêd)|Northeim]], foarstendom Braunschweig
* [[Osterode oan de Harz (stêd)|Osterode am Harz]], foarstendom Braunschweig
* [[Uslar]], foarstendom Braunschweig

=== Tusken de Weser en [[Elbe]] ([[Saksen (folk)|Saksyske]] stêden) ===
* Foarstêd: [[Breunswyk]], foarstendom Braunschweig; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Alfeld (Leine)|Alfeld]], bisdom Hildesheim
* [[Aschersleben]], aartsbisdom Magdeburg
* [[Bockenem]], bisdom Hildesheim
* [[Einbeck]], foarstendom Grubenhagen
* [[Gardelegen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Goslar (stêd)|Goslar]], frije Rijksstad
* [[Gronau (Leine)|Gronau]], bisdom Hildesheim
* [[Halberstadt (stêd)|Halberstadt]], bisdom Halberstadt, letter Keurfoarstendom Brandenburg
* [[Hameln]], foarstendom Calenberg
* [[Hannover (stêd)|Hannover]], foarstendom Calenberg
* [[Helmstedt (stêd)|Helmstedt]], foarstendom Braunschweig
* [[Hildesheim (stêd)|Hildesheim]], bisdom Hildesheim; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Luneburch (stêd)|Luneburch]], hartochdom Braunschweig-Lüneburg
* [[Osterburg (Altmark)|Osterburg]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Quedlinburg (stêd)|Quedlinburg]], Reichsstift Quedlinburg, letter Vorstendom Brandenburg
* [[Salzwedel]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Seehausen (Altmark)|Seehausen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Stendal (stêd)|Stendal]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Tangermünde]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Uelzen (stêd)|Uelzen]], foarstendom Braunschweig-Lüneburg
* [[Werben (Elbe)|Werben]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg

=== Hânzekantoaren ===
[[Ofbyld:Hansehausantwerpen.jpg|thumb|''It [[Eastershûs]] yn Antwerpen.]]
In [[Hânzekantoar]] wie yn de [[Midsiuwen]] in fêstiging fan Hânzekeaplju yn it bûtenlân.

Der wienen yn totaal fjouwer Hânzekantoaren, it [[Hânzekantoar fan Brugge]] (letter ferpleatst nei Antwerpen om de fersanning fan de [[Swin (seeearm)|Swin]]), [[Bryggen|Tyskebrygge]] yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]], [[Peterhof (Novgorod)|Peterhof]] yn [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en [[Stalhof]] yn [[Londen]]. Tyskebrygge is it ienige Hânzekantoar dat bewarre bleaun is.

De [[Novgoroder Schra]] is de ienige folslein bewarre samling bepalingen oer de ynterne regleminten fan de fjouwer Hânzekantoaren.

{{Panorama|Brygge Norway 2005-08-18.jpg|1000px|''Panorama fan de [[Bryggen|Tyskebrygge]], de &quot;Dútske kade&quot;, yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]].}}

== Wichtige dependances en hannelsposten fan de Hânze ==
* [[Aberdeen]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], [[hartochdom Brabân]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]].
* [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], keninkryk [[Frankryk]]
* [[Berwick-upon-Tweed (plak)|Berwick-upon-Tweed]], keninkryk [[Skotlân]], letter keninkryk [[Ingelân]]
* [[Boston]], Lincolnshire, keninkryk [[Ingelân]]
* [[Bourgneuf (Charente-Maritime)|Bourgneuf]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Bristol (stêd)|Bristol]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Oslo|Christiana]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Damme (Belgje)|Damme]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]]
* [[Duinkerke]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]], no [[Frankryk]]
* [[Edinburgh]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Elbogen]] ([[Malmö]]), Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Great Yarmouth (plak)|Great Yarmouth]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Hafnarfjördhur]], [[Yslân]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Helsingborg (stêd)|Helsingborg]], Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Kingston upon Hull|Hull]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Ipswich (Ingelân)|Ipswich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kalmar]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Kaunas]], [[Gruthartochdom Litouwen]], letter [[Poalen-Litouwen]]
* [[King's Lynn]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kopenhagen]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[La Rochelle (Charente-Maritime)|La Rochelle]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Lissabon]], keninkryk [[Portegal]]
* [[Lödöse]] ([[Goateboarch]]), keninkryk [[Sweden]]
* [[Nantes]], Loiredal, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Narwa]] (Narva), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Newcastle-upon-Tyne]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Norwich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Nyköping]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Pleskau]] (Pskov), earst ûnôfhinklik prinsdom Pskov, nei 1510 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]]
* [[Polozsk]], Earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei ûnderdiel fan [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[Ribe (stêd)|Ripen]] (Ribe), Koninkrijk [[Denemarken-Noorwegen]]
* [[Smolensk]], earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], sûnt 1514 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]], sûnt 1611 [[Poalen-Litouwen]], no [[Ruslân]]
* [[Tønsberg]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Turku]], Keninkryk [[Sweden]], no [[Finlân]]
* [[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[Republyk Feneetsje]], no [[Itaalje]]
* [[Vilnjûs|Wilna]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]]
* [[Vitebsk]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[York (Ingelân)|York]], keninkryk [[Ingelân]]

== Sjoch ek ==
*[[Hânzedagen]]
*[[Hânzeflaggen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.hanzesteden.info/ Hânzestêden oan de Isel]
* [http://www.hanse.org/ De Hanze yn de tsjintwurdige tiid]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>dulkhzudlmvfi3s0x4a2vxpt747rb93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224403</id>
      <parentid>1224402</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tusken de Ryn en Weser (Westfaalse stêden) */</comment>
      <origin>1224403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18326" sha1="lwpqg2m2u4e1hpgj8pt8dlsngdb1r36" xml:space="preserve">{{Stavering}}
[[Ofbyld:Stralsund, Germany, Ortseingangsschild (2006-09-25).JPG|thumb|''Stralsund, in Hânzestêd'']]
'''Hânzestêden''' binne lid fan it [[Hânze]]bûn. Dit wie fan oarsprong in gearwurkingsorganisaasje fan [[Dútslân|Dútske]] stêden om de [[Eastsee]]. Letter treden ek stêden út de [[Lege Lannen]] (it hjoeddeiske Nederlân en Belgje) ta. De grutte Hânzestêden, ''Gemeene of Principaalsteden'' neamd, sochten foar de hannel kontakt mei lytsere doarpen en stêden yn harren efterlân.
== List fan histoaryske Hanzestêden ==
Dit is in regionaal strukturearre list nei Dollinger fan stêden dêr't keaplju tusken de 14e en 16e iuw Hânzefoarrjocht ferliend waard (in diel mar koart). Ungefear 70 fan de ûngefear 200 hjir wjerjûne stêden bedreaunen akrtyf hanzebelied. De mearderheid fan de Hânzestêden liet him (lykas yn de Hânzedagen) troch in gruttere stêd yn de buert fertsjintwurdigje.

=== Noardseekust ===
[[Ofbyld:RathausDomBuergerschaft-01.jpg|thumb|250px|Hânzestêd Bremen]]
* [[Bremen (stêd)|Bremen]], ien fan de lêste Hânzestêden [[1669]]
* [[Buxtehude (Dútslân)|Buxtehude]], hartochdom Bremen
* [[Grins (stêd)|Grins]], frije stêd
* [[Hamburch|Hamburch]], frije ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburch en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stade (stêd)|Stade]], [[Hartochdom Bremen]]

=== Eastseekust westlik fan de [[Oder]] ===
* [[Anklam]], [[hartochdom Pommeren]]
* [[Bad Segeberg]], [[Sleeswyk-Holstein]]
* [[Demmin (stêd)|Demmin]], hartochdom Pommeren
* [[Greifswald]], hartochdom Pommeren
* [[Kiel (Dútslân)|Kiel]], greefskip Holstein, letter [[hartochdom Holstein]]
* [[Lübeck]], frije Ryksstêd: It ferdrach tusken Hamburg en Lübeck yn [[1241]] jildt as bertejier fan de Hânze, ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Rostock]], foarstendom Rostock, letter [[hartochdom Meklenboarch]], ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Stettin]], hartochdom Pommeren
* [[Stralsund]], [[foarstendom Rugen]], letter hartochdom Pommeren
* [[Wysmar]], hartochdom Meklenboarch
* [[Wolgast]], hartochdom Pommeren

=== Efter-Pommeren ===
* [[Białogard|Belgard]], hartochdom Pommeren
* [[Drawsko Pomorskie|Dramburg]], hartochdom Pommeren
* [[Goleniów (stêd)|Gollnow]], hartochdom Pommeren
* [[Gryfice (stêd)|Greifenberg]], hartochdom Pommeren
* [[Kamień Pomorski|Kammin]], hartochdom Pommeren
* [[Kołobrzeg|Kolberg]], hartochdom Pommeren
* [[Koszalin|Köslin]], hartochdom Pommeren
* [[Sławno (stêd)|Schlawe]], hartochdom Pommeren
* [[Stargard (Pommern)|Stargard]], hartochdom Pommeren
* [[Słupsk|Stolp]], hartochdom Pommeren
* [[Trzebiatow|Treptow]], hartochdom Pommeren
* [[Wolin (stêd)|Wollin]], hartochdom Pommeren

=== [[Prusen]], [[Sileezje]] en [[Poalen]] ===
* Foarstêd: [[Gdansk|Danzig]], Ordenssteat, sûnt 1457 [[Stedsteat]], ien fan de laêste Hânzestêden 1669
* [[Braniewo|Braunsberg]], Ordenssteat, letter [[bisdom]] [[Ermland]]
* [[Breslau]], Stadstaat (formeel in bisdom [[Breslau]]), wegens de fete fan de kening fan [[Bohemen]]
* [[Elbląg (stêd)|Elbing]], ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Kaliningrad|Königsberg]], Ordenssteat, letter hartochdom [[Prusen]]
* [[Chełmno nad Wisłą|Kulm]], Ordenssteat, letter [[Poalsk-Litouske Mienebest|Republyk Poalen-Litouwen]]
* [[Toruń|Thorn]], Ordenssteat, sûnt 1457 stêdsteat
* [[Krakau]], [[Keninkryk Poalen (1385-1569)|Keninkryk Poalen]]

=== [[Lyflân]]ske en [[Sweden|Sweedske]] stêden ===
* [[Tartu|Dorpat]] (tsjintwurdich Tartu), bisdom Dorpat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Viljandi|Fellin]] (tsjintwurdich Viljandi), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kuldīga|Goldingen]] (tsjintwurdich Kuldīga), ordenssteat, letter hartochdom Kurland (Lehen der Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Straupe|Grut Roop]] (tsjintwurdich Straupe), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Kokenhusen]] (tsjintwurdich Koknese), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republik Polen-Litauen), letter Koninkrijk Zweden
* [[Lemsal]] (tsjintwurdich Limbaži), aartsbisdom Riga, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Pärnu|Pernau]] (tsjintwurdich Pärnu), Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Riga]], Ordensstaat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Tallinn|Reval]] (tsjintwurdich Tallinn), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Stockholm]], keninkryk Sweden
* [[Visby]], Gotlân (oan keninkryk [[Sweden]], 1409-1645 keninkryk [[Denemark]])
* [[Cēsis (stêd)|Wenden]] (tsjintwurdich Cēsis), Ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden
* [[Ventspils (stêd)|Windau]] (tsjintwurdich Ventspils), Ordenssteat, letter Hartochdom Koerlân (letter de Republyk Poalen-Litouwen)
* [[Valmiera|Wolmar]] (tsjintwurdich Valmiera), ordenssteat, letter foarstendom Liiflân (Republyk Poalen-Litouwen), letter keninkryk Sweden

=== Nederryngebiet ===
* [[Keulen]] (frije Ryksstêd), ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Dinant]], [[Bisdom Luik]]
* [[Dinslaken]], [[Hartochdom Kleef]]
* [[Duisburg]], hartochdom Kleef
* [[Düsseldorf]], foarstendom Berg
* [[Emmerik]], hartochdom Kleef
* [[Kalkar|Grieth]], hartochdom Kleef
* Utsûndering: [[Neuss]]krige yn 1475 fan [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Keizer Freark III]] de rjochten fan in (''selsstannige'') Hânzestêd&lt;!-- Foarstêd Keulen waard hjirfan útsûndere... --&gt;
* [[Nimwegen]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Feriene Provinsjes (Nederlân)]]
* [[Roermond (stêd)|Roermond]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Tiel]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Fenlo (stêd)|Fenlo]], [[Hartochdom Gelre]], letter Feriene Provinsjes (Nederlân)
* [[Wesel (stêd)|Wesel]], foarstendom Kleef
* [[Sâltbommel]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Verenigde Provinciën]] (Nederlân)

=== Isel- en Suderseegebiet ===
* [[Arnhim]], [[Hartochdom Gelre]], letter [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Feriene Provinsjen (Nederlân)]]
* [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Dimter]], [[Oerisel]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Doesburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Elburch (plak)|Elburch]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harderwyk]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Harns (stêd)|Harns]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hasselt (Oerisel)|Hasselt]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hattem]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Hylpen]], [[Fryslân]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Kampen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Oldenzaal]], Oerisel - [[Twinte]], letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Ommen (stêd)|Ommen]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Starum]], Fryslân, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Sutfen (stêd)|Sutfen]], hartochdom Gelre, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)
* [[Swol]], Oerisel, letter Verenigde Provinciën (Nederlân)

=== Tusken de Ryn en Weser ([[Westfalen (streek)|Westfaalse]] stêden) ===
* Haadstêd fan it tredde kertier, foarstêd: [[Dortmund]], [[frije Ryksstêd]]
* Foarstêd: [[Múnster]], bisdom Münster
* Foarstêd: [[Osnabrück]], Bisdom Osnabrück; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Soest (Dútslân)|Soest]], hartochdom Westfalen, letter selsstannich gebiet ûnder Kleefske landhearen
* [[Ahlen]], Bisdom Münster
* [[Allendorf (Sundern)]], greefskip Mark
* [[Altena (Westfalen)|Altena]], greefskip Mark
* [[Arnsberg]], [[Hartochdom Westfalen]] (oan [[Keur-Keulen]])
* [[Attendorn]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Balve]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Beckum (Dútslân)|Beckum]], bisdom Münster
* [[Belecke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bielefeld]], greefskip Ravensberg
* [[Billerbeck]], bisdom Münster
* [[Hattingen-Blankenstein|Blankenstein]], greefskip Mark
* [[Bocholt (Dútslân)|Bocholt]], bisdom Münster
* [[Bochum]], greefskip Mark
* [[Bodenfeld]],
* [[Bödefeld]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Borgentreich]],
* [[Borken (stêd)|Borken]], bisdom Münster
* [[Brakel (Dútslân)|Brakel]], bisdom Paderborn
* [[Breckerfeld]], greefskip Mark
* [[Brilon]], Hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Coesfeld (stad)|Coesfeld]], bisdom Münster
* [[Dorsten]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Drolshagen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Dülmen]], bisdom Münster
* [[Essen (Noard-Rynlân-Westfalen)|Essen]], abdij Essen
* [[Eversberg]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Freienohl]], hartochdom Westfalen (Keur-Keulen)
* [[Fürstenau (Dútslân)|Fürstenau]],
* [[Geseke]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Grevenstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Hachen]],
* [[Hagen]], greefskip Mark
* [[Haltern am See|Haltern]], bisdom Münster
* [[Hamm (Noard-Rynlân-Westfalen)|Hamm]], greefskip Mark
* [[Haselünne]], bisdom Münster
* [[Hattingen]], greefskip Mark
* [[Herford (stad)|Herford]], abdij Herford
* [[Warstein|Hirschberg]] yn [[Sauerland]], Hartochdom Westfalen (oan Kurköln)
* [[Dortmund-Hörde|Hörde]], greefskip Mark
* [[Neheim-Hüsten|Hüsten]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Bad Iburg|Iburg]], bisdom Osnabrück
* [[Iserlohn]], greefskip Mark
* [[Kallenhardt]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Kamen]], greefskip Mark
* [[Korbach]], foarstendom Waldeck
* [[Langscheid (Sundern)]],
* [[Lemgo]], greefskip Lippe
* [[Lennep]], greefskip Berg
* [[Lippstadt]], freiherrschaft Lippe letter Greefskip Lippe
* [[Lüdenscheid]], greefskip Mark
* [[Lünen]], greefskip Mark
* [[Medebach]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Melle (Dútslân)|Melle]], bisdom Osnabrück
* [[Menden (Sauerland)]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Meppen (Nedersaksen)|Meppen]], bisdom Münster
* [[Minden]], bisdom Minden
* [[Neuenrade]], greefskip Mark
* Neustadt,
* [[Nieheim]],
* [[Olpe (stad)|Olpe]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Paderborn (stad)|Paderborn]], bisdom Paderborn
* [[Peckelsheim]],
* [[Plettenberg]], greefskip Mark
* [[Quakenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Ratingen]], foarstendom Berg
* [[Recklinghausen]], Vest Recklinghausen (oan Keur-Keulen)
* [[Rheine]], bisdom Münster
* [[Rinteln]], greefskip Schaumburg
* [[Rüthen]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Schmallenberg]], hartochdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
* [[Schüttorf]], [[greefskip Bentheim]]
* [[Schwerte]], [[greefskip Mark]]
* [[Solingen]], [[greefskip Berg]]
* [[Sundern (Sauerlân)]],
* [[Telgte]], bisdom Münster
* [[Unna (stad)|Unna]], greefskip Mark
* [[Vörden (Marienmünster)]]
* [[Vreden]], bisdom Münster
* [[Warburg]], bisdom Paderborn
* [[Warendorf (stêd)|Warendorf]], bisdom Münster
* [[Warstein]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Wattenscheid]], greefskip Mark
* [[Werl]], hartochdom Westfalen (oan Keur-Keulen)
* [[Werne]], bisdom Münster
* [[Schwerte-Westhofen|Westhofen]], greefskip Mark
* [[Wetter (Ruhr)]], greefskip Mark
* [[Wiedenbrück]], abdij Osnabrück
* [[Wipperfürth]], greefskip Berg

=== Brandenburg ===
* [[Berlyn]]-[[Cölln]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Brandenburg (Havel)|Brandenburg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Frankfurt (Oder)]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Havelberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Kyritz]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Perleberg]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch
* [[Pritzwalk]], mark Brandenburch, letter foarstendom Brandenburch

=== Midden Dútslân (tusken [[Oberweser]] en [[Saale]]) ===
* [[Duderstadt]], aartsbisdom Mainz
* [[Erfurt]], bisdom Erfurt
* [[Göttingen (stêd)|Göttingen]], foarstendom Göttingen
* [[Halle (Saale)|Halle]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Merseburg]], bisdom Merseburg, letter hartochdom Sachsen-Merseburg
* [[Mühlhausen/Thüringen|Mühlhausen]], frije Ryksstêd
* [[Naumburg (Saale)]], Bisdom Naumburg-Zeits, letter hartochdom Sachsen-Zeitz
* [[Nordhausen (stêd)|Nordhausen]], frije Ryksstêd
* [[Northeim (stêd)|Northeim]], foarstendom Braunschweig
* [[Osterode oan de Harz (stêd)|Osterode am Harz]], foarstendom Braunschweig
* [[Uslar]], foarstendom Braunschweig

=== Tusken de Weser en [[Elbe]] ([[Saksen (folk)|Saksyske]] stêden) ===
* Foarstêd: [[Breunswyk]], foarstendom Braunschweig; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* Foarstêd: [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]], aartsbisdom Maagdenburg
* [[Alfeld (Leine)|Alfeld]], bisdom Hildesheim
* [[Aschersleben]], aartsbisdom Magdeburg
* [[Bockenem]], bisdom Hildesheim
* [[Einbeck]], foarstendom Grubenhagen
* [[Gardelegen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Goslar (stêd)|Goslar]], frije Rijksstad
* [[Gronau (Leine)|Gronau]], bisdom Hildesheim
* [[Halberstadt (stêd)|Halberstadt]], bisdom Halberstadt, letter Keurfoarstendom Brandenburg
* [[Hameln]], foarstendom Calenberg
* [[Hannover (stêd)|Hannover]], foarstendom Calenberg
* [[Helmstedt (stêd)|Helmstedt]], foarstendom Braunschweig
* [[Hildesheim (stêd)|Hildesheim]], bisdom Hildesheim; ien fan de lêste Hânzestêden 1669
* [[Luneburch (stêd)|Luneburch]], hartochdom Braunschweig-Lüneburg
* [[Osterburg (Altmark)|Osterburg]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Quedlinburg (stêd)|Quedlinburg]], Reichsstift Quedlinburg, letter Vorstendom Brandenburg
* [[Salzwedel]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Seehausen (Altmark)|Seehausen]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Stendal (stêd)|Stendal]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Tangermünde]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg
* [[Uelzen (stêd)|Uelzen]], foarstendom Braunschweig-Lüneburg
* [[Werben (Elbe)|Werben]], Mark Brandenburg, letter foarstendom Brandenburg

=== Hânzekantoaren ===
[[Ofbyld:Hansehausantwerpen.jpg|thumb|''It [[Eastershûs]] yn Antwerpen.]]
In [[Hânzekantoar]] wie yn de [[Midsiuwen]] in fêstiging fan Hânzekeaplju yn it bûtenlân.

Der wienen yn totaal fjouwer Hânzekantoaren, it [[Hânzekantoar fan Brugge]] (letter ferpleatst nei Antwerpen om de fersanning fan de [[Swin (seeearm)|Swin]]), [[Bryggen|Tyskebrygge]] yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]], [[Peterhof (Novgorod)|Peterhof]] yn [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en [[Stalhof]] yn [[Londen]]. Tyskebrygge is it ienige Hânzekantoar dat bewarre bleaun is.

De [[Novgoroder Schra]] is de ienige folslein bewarre samling bepalingen oer de ynterne regleminten fan de fjouwer Hânzekantoaren.

{{Panorama|Brygge Norway 2005-08-18.jpg|1000px|''Panorama fan de [[Bryggen|Tyskebrygge]], de &quot;Dútske kade&quot;, yn [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]].}}

== Wichtige dependances en hannelsposten fan de Hânze ==
* [[Aberdeen]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], [[hartochdom Brabân]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]].
* [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], keninkryk [[Frankryk]]
* [[Berwick-upon-Tweed (plak)|Berwick-upon-Tweed]], keninkryk [[Skotlân]], letter keninkryk [[Ingelân]]
* [[Boston]], Lincolnshire, keninkryk [[Ingelân]]
* [[Bourgneuf (Charente-Maritime)|Bourgneuf]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Bristol (stêd)|Bristol]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Oslo|Christiana]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Damme (Belgje)|Damme]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]]
* [[Duinkerke]], greefskip [[Flaanderen]] yn de [[Nederlannen]], letter [[Súdlike Nederlannen]], no [[Frankryk]]
* [[Edinburgh]], keninkryk [[Skotlân]]
* [[Elbogen]] ([[Malmö]]), Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Great Yarmouth (plak)|Great Yarmouth]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Hafnarfjördhur]], [[Yslân]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Helsingborg (stêd)|Helsingborg]], Schonen, earst ûnderdiel fan it keninkryk [[Denemark-Noarwegen]], nei 1658 [[Sweden]]
* [[Kingston upon Hull|Hull]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Ipswich (Ingelân)|Ipswich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kalmar]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Kaunas]], [[Gruthartochdom Litouwen]], letter [[Poalen-Litouwen]]
* [[King's Lynn]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Kopenhagen]], keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[La Rochelle (Charente-Maritime)|La Rochelle]], Poitou, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Lissabon]], keninkryk [[Portegal]]
* [[Lödöse]] ([[Goateboarch]]), keninkryk [[Sweden]]
* [[Nantes]], Loiredal, keninkryk [[Frankryk]]
* [[Narwa]] (Narva), Estlân (keninkryk Denemark), letter Ordenssteat, letter keninkryk Sweden
* [[Newcastle-upon-Tyne]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Norwich]], keninkryk [[Ingelân]]
* [[Nyköping]], keninkryk [[Sweden]]
* [[Pleskau]] (Pskov), earst ûnôfhinklik prinsdom Pskov, nei 1510 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]]
* [[Polozsk]], Earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei ûnderdiel fan [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[Ribe (stêd)|Ripen]] (Ribe), Koninkrijk [[Denemarken-Noorwegen]]
* [[Smolensk]], earst ûnderdiel fan it [[Gruthartochdom Litouwen]], sûnt 1514 ûnderdiel fan it [[Grutfoarstendom Moskou]], sûnt 1611 [[Poalen-Litouwen]], no [[Ruslân]]
* [[Tønsberg]], Noarwegen, keninkryk [[Denemark-Noarwegen]]
* [[Turku]], Keninkryk [[Sweden]], no [[Finlân]]
* [[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[Republyk Feneetsje]], no [[Itaalje]]
* [[Vilnjûs|Wilna]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]]
* [[Vitebsk]], [[Gruthartochdom Litouwen]], dêrnei [[Poalen-Litouwen]], no [[Wyt-Ruslân]]
* [[York (Ingelân)|York]], keninkryk [[Ingelân]]

== Sjoch ek ==
*[[Hânzedagen]]
*[[Hânzeflaggen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.hanzesteden.info/ Hânzestêden oan de Isel]
* [http://www.hanse.org/ De Hanze yn de tsjintwurdige tiid]

[[Kategory:Hânze| ]]</text>
      <sha1>lwpqg2m2u4e1hpgj8pt8dlsngdb1r36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tiel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50708</id>
    <revision>
      <id>1224399</id>
      <parentid>1220239</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="80i6kvfgf1kgro8b0xzci8mawyab3wy" xml:space="preserve">{{Gemeente yn Nederlân |
namme = Tiel |
flagge =  Flag of Tiel.svg |
wapen = Coat of arms of Tiel.svg |
lokaasje = LocatieTiel.png |
provinsje = [[Gelderlân]] |
boargemaster = [[Steven de Vreeze]] ([[PvdA]]) |
haadplak = '''Tiel''' |
oerflak = 34,81 km² |
oerflak lân = 32,64 km²  |
oerflak wetter = 2,17 km²  |
ynwenners = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Tiel}}  |
datum ynwenners = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}} |
tichtens = 1428 |
ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|384}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|385}}  |
netnûmer = 0344 |
postkoade = 4000-4007, 4013-4014, 4017, 4062 |
webside = [http://www.tiel.nl www.tiel.nl] |
}}
[[Ofbyld:Tiel Rijksmonument 520663 Kantongerecht Nieuwe Tielseweg.JPG|thumb|Kantongerjocht]]
[[Ofbyld:Tiel, de Grote of Sint-Maartenskerk RM35568 IMG 3495 2018-05-20 11.48.jpg|Sint-Maartenstsjerke|thumb]]
[[Ofbyld:Tiel Dominicuskerk.JPG|thumb|[[Sint-Dominicuskerk (Tiel)|Sint-Dominikustsjerke]]]]
[[Ofbyld:TielWaterpoort2.JPG|thumb|De &quot;Wetterpoart&quot; is in restant fan de festingwurken]]
'''Tiel''' is in [[stêd]] (in eardere [[Hânze|Hânzestêd]]) en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn de Nederlânske provinsje [[Gelderlân]], dy't yn 'e [[13e iuw]] [[stedsrjochten]] krige. De gemeente hat {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Tiel}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: Gemeente Tiel) en hat in oerflakte fan 34,81 km² (dêr't 2,17 km² fan út wetter bestiet). 

Tiel leit oan de [[Ryskwei 15|A15]] en kin berikt wurde fia de [[Provinsjale wei 834|N834]] en [[Provinsjale wei|N835]]. De stêd leit ynklamme tusken de rivieren de [[Waal (rivier)|Waal]] (yn it suden) en de [[Linge (rivier)|Linge]] en it [[Amsterdam-Rynkanaal]] (easten). Tiel fungearet as einpunt fan de spoarlinen Utert - Tiel en Arnhim - Tiel. Sûnt 2007 hat de wyk [[Passewaaij]] in stasjon op de line Utert - Tiel. Fierders hat Tiel in oernachtingshaven foar de binnenfeart. 

De maskotte fan de stêd is [[Flipke]], it fruitbaaske (de stripfiguer fan de eardere lokale sjemfabriek [[De Betuwe]]). Fan Flipke stiet jin stânbyld yn 'e stêd.

== Keppelings om utens ==
* [http://www.tiel.nl Gemeente Tiel]
* [http://www.uitintiel.nl/ De Saak fan de stêd]

{{Commonscat|Tiel}}
{{GemeentenGelderlân}}
{{Koördinaten|51_53_0_N_5_26_0_E_type:city_region:NL|51°53'N, 5°26'O}}

[[Kategory:Tiel| ]]
[[Kategory:Plak yn Tiel]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn de 13e iuw]]</text>
      <sha1>80i6kvfgf1kgro8b0xzci8mawyab3wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Siegfried Lenz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54496</id>
    <revision>
      <id>1224334</id>
      <parentid>1185624</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="b2byiyglni2sud1lsdy4ukkmuos0alt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Bundesarchiv B 145 Bild-F030757-0019, Siegfried Lenz.jpg
| ôfbyldingstekst       = Siegfried Lenz yn 1969
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Siegfried Lenz
| nasjonaliteit         = {{GERnasj}}
| berne                 = [[17 maart]] [[1926]]
| berteplak             = [[Ełk (stêd)|Lyck]]
| stoarn                = [[7 oktober]] [[2014]]
| stjerplak             = [[Hamburch]]
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = [[Dútsk]]
| sjenre                = 
| perioade              = [[1956]]–[[2014]]
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = 
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}
'''Siegfried Lenz''' ([[Ełk (stêd)|Lyck]], [[East-Prusen]], [[17 maart]] [[1926]] - [[Hamburch]], [[7 oktober]] [[2014]]) wie in [[Dútslân|Dútsk]] [[skriuwer]]. Hy skreau [[roman]]s, ferskate bondels mei [[Koart ferhaal|koarte ferhalen]], [[essay]]s en stikken foar [[radio]] en it [[teäter (gebou)|teäter]]. Oant 1951 wie er [[sjoernalist]].

Lenz wie in soan fan in [[Dûaneamtner|dûanier]]. Mei 13 jier kaam er by de [[Hitlerjugend]].
Yn 1943 waard er soldaat yn de marine. Koart foar de ein fan oarloch wegere er in obsternate oare soldaat dea te sjitten en [[desjersje|desertearre]] yn [[Denemark]]. Nei't er fan de Britten kriichsfinzene makke wie yn [[Sleeswyk-Holstein]], gie er as [[tolk (berop)|tolk]] oan 't wurk. Koart skoft letter waard er frijlitten troch de Britten.

Nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] studearre Lenz [[Ingelsk]], [[literatuer]]wittenskip en [[filosofy]] yn [[Hamboarch]]. Yn 1948 kaam er by de krante ''[[Die Welt]]''. Doe't 1951 syn earste roman ''Es waren Habichte in der Luft'' ferskynd wie, naam er ûntslach by de krante en besleat er om mei de skriuwerij syn brea te fertsjinjen. Lykas ek skriuwer [[Günter Grass]] fielde Siegfried Lenz him bot ferbûn mei de politike partij [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] en stipe er de  ''Ostpolitik'' fan [[Willy Brandt]].

Siegfried Lenz krige tal fan literêre prizen. Yn 1988 waard er ûnderskieden mei de [[Fredespriis fan de Dútske Boekhannel]] (''Friedenspreis des Deutschen Buchhandels'').

== Siegfried Lenz-priis ==
De Siegfried Lenz-priis is in literêre priis dy't om de twa jier yn Hamburch útrikt wurdt troch de Siegfried Lenz-Stichting. De priis wurdt takend oan &quot;ynternasjonale skriuwers dy't erkenning krigen hawwe mei harren ferheljend wurk en waans skeppend wurk ticht by de geast fan Siegfried Lenz stiet&quot;. In sjuery fan fiif, beneamd troch de Stichting, selektearret de winners. Der is in jildbedrach fan 50.000 [[euro]] oan de priis ferbûn en dêrmei is de priis ien fan de heechste literatuerprizen yn Dútslân. Siegfried Lenz wie sels de inisjator fan de priis yn 2014, foar syn ferstjerren yn oktober fan dat jier.

== Literêr wurk &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt;==
[[File:Siegfried Lenz, Deutschstunde 1968.jpg|right|200px]]
===Romans===
* ''Es waren Habichte in der Luft'' (1951)
* ''So zärtlich war Suleyken'' (1955)
* ''Der Mann im Strom'' (1956)
* ''Jäger des Spotts'' (1958)
* ''Das Feuerschiff'' (1960)
* ''Zeit der Schuldlosen'' (1962)
* ''Das Gesicht'' (1964)
* ''Der Spielverderber'' (1965)
* ''Deutschstunde'' (1968) (Ned. fert. ''Duitse les''. Amsterdam, 2011)
* ''Die Augenbinde'' (1970)
* ''Das Vorbild'' (1973)
* ''Einstein überquert die Elbe bei Hamburg'' (1975)
* ''Elfenbeinturm und Barrikade'' (1976)
* ''Heimatmuseum'' (1978)
* ''Der Verlust'' (1981)
* ''Exerzierplatz'' (1985)
* ''Das serbische Mädchen'' (1987)
* ''Fundbüro'' (2003)
* ''Schweigeminute'' (2008)

== Keppelings om utens ==
* [http://www.siegfried-lenz.de/ Offisjeel webstee]
{{Commonscat|Siegfried Lenz}}

{{DEFAULTSORT:Lenz, Siegfried}}
[[Kategory:Dútsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk harkspulskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk essayist]]
[[Kategory:Dútsk publisist]]
[[Kategory:Dútsk sjoernalist]]
[[Kategory:Dútsk soldaat]]
[[Kategory:Dútsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Dútsk kriichsfinzene]]
[[Kategory:Dútsk tolk]]
[[Kategory:Persoan fan Eastprusysk-Dútsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1926]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2014]]</text>
      <sha1>b2byiyglni2sud1lsdy4ukkmuos0alt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jarfke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54970</id>
    <revision>
      <id>1224350</id>
      <parentid>1011691</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4813" sha1="t72l0g4ub0hisogkot4cea00jnq3x10" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jarfke (1896).gif|thumb|175px|De profeet smookt syn piip, út: ''Prophecye van Jarfke'' (Drieborg 1896)]]
'''Jarfke''', '''Jaarfke''' of '''Jarcke van der Muyden''' (en ek wol ''Aepko van der Munten'', ''Jarfke ter Münte'', ''Jarfken Wypkes'' of  ''Jaerfke'') soe yn de [[16e iuw]] in [[sjenner]] west hawwe yn [[East-Fryslân]] en [[Grinslân]]. 
Jarfke wie in East-Fryske boer of fisker, dy't omtrint de 13e iuw yn it noardlike [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] wenne, neffens oare boarnen yn de 15e iuw. Nettsjinsteande in protte ûnwissens oer Jarfkes libben geane Wilhelm Görges, Franz Louis Fuhse en P.G. Bartels út [[Auwerk]] derfan út dat de sjenner in wier persoan west hat. De Nederlânske sosjolooch en histoarikus Otto S. Knottnerus, dy't yngeand dwaande is mei feiten en fiksje oer de skiednis fan de [[Doalert]], beskôget Jarfke dêrfoaroer as in literêre 16e-iuwske útfining. 

Hy soe de skriuwer wêze fan in boek dat yn de 16e iuw yn [[Emden]] yn it [[Nederlânsk]] ferskynde, ''Prophecije ende Voorsegghinghe, van eenen geheeten Jarfke''&lt;ref&gt;Folsleine titel: ''Prophecije ende Voorsegghinghe, van eenen geheeten Jarfke van wonderlijke dingen, die nae sijn tijden sullen geschieden, int Oldeampt ende Westerwoldinghe Lant, ende die cleyne Oldeampt, vande crijgshandel ende verdestrueringe in Groeningerlandt'', útj. Seldenslach, 1666&lt;/ref&gt;. Yn dat boek foarsei er in soad saken yn de skiednis fan East-Fryslân en it Reiderlân. Syn profesyen bleaune riedselich en lieten altyd nije ynterpretaasjes ta. De Profesij fan Jarfke waard hiel wat kearen werprinte. Der binne tusken de 20 en 25 edysjes, dy't benammen yn tiden fan krisis printe binne.

Jarfke syn ''Prophecije'' sil ek yn Fryslân ferneamd west hawwe. It folksboekje wie tige populêr oant yn de [[19e iuw]].

De [[It Bilt|Biltske]] boer Dirck Jansz. Cuyck hie om 1600 hinne ''die profisie van Jascoe'' yn syn [[boekerij]]. Ek yn de 18e iuw waard Jarfke rieplachte. By in proses oer foarsizzings fan de kant fan de Roomsk-Katoliken yn ferbân mei Sint Jansdei (1734) wurdt in ferlern giene druk fan de ''prophethie ende Voorsegginge van een geheeten J.'' neamd.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Prophecye van Jarfke.jpg|''Prophecye van Jarfke'' (Grins 1732)
Prophecye van Jarfke (Groningen, ca. 1790).jpg|''Prophecye fan Jarfke'' (Grins, om 1790)
&lt;/gallery&gt;

== Literatuer ==
* P.G. Bartels: ''Fragmente zur Geschichte des Dollarts''. Yn: ''Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Altertümer zu Emden.'' 2, ôfl. 1, 1875, S.&amp;nbsp;1–48; [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/Emder_Jahrbuch/EJ02.pdf ostfriesischelandschaft.de] (PDF) – mei Nederdútske fragminten.
* Willem J. Friedrich: ''Van Jarfke en Juffertoren. Legendes, ware en verzonnen verhalen uit Westerwolde, het Oldambt en de Veenkoloniën.'' Bedum 2006.
* O.S. Knottnerus: [http://ottoknot.home.xs4all.nl/werk/Fransemalezing_2008.pdf ''Tussen twee grijpgrage vogels: Boeren en burgers in de Renaissance''.] (PDF) Appingedam 2008 (16e Fransemalêzing).
* [[S.J. van der Molen]]: ''Jarfke, Johannes en Tryntjen in Friesland.'' Yn: ''Volkskunde.'' 50, 1954, s.&amp;nbsp;16–23.
* S.J. van der Molen: [http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010621383:mpeg21:p037 ''Prophecye van Jarfke al in 1597 in Franeker gedrukt''.] Yn: ''Leeuwarder Courant'' fan 19 april 1980.
* [[Kornelis ter Laan]]: ''Prophecye van Jaarfke, opnieuw met historische toelichting en verklarende aantekeningen in 't licht gegeven.'' Grins 1931.
* [[Jurjen van der Kooi]], Theodor Schuster, ''Die Frau, die verlorenging. Sagen aus Ostfriesland.'' Leer 2003, s.&amp;nbsp;439–446.
* Paul Grebner: [https://books.google.nl/books?id=sWxNAAAAcAAJ ''Memoriale Voorseggingen ofte Prophecyen … Mitsgaders Verscheyden oude Prophecyen van Jarfke''.] Grins 1665.
* Gedeon Thurismonsius (pseudonym fan Dirck Mensinck): [https://archive.org/stream/ned-kbn-all-00000819-001#page/n34 ''XII propheterende tongen van Algarazabel, Jarfken Wypkes, Jan Brugman, Onnoosel Trijntjen (…)''.] Keulen 1680, s.&amp;nbsp;26–50.
* Wilhelm Leverkus: [http://www.jstor.org/stable/20650009 ''Friesische Weissagung aus dem XVI. Jahrhundert''.] Yn: ''Zeitschrift für deutsches Altertum'', 3, 1843, s.&amp;nbsp;457–459.

== Sjoch ek ==
* [[Intje Jans]] 

{{boarnen|boarnefernijing=
{{EvF|Jarfke}}
* Foar boarnen en referinsjes sjoch ek: [[:de:Jarfke van der Muyden]]
* [http://www.historischhuis.nl/sprekersgids/lezing/145/De_prophecije_van_Jarfke/ Lêzing drs. Otto S. Knottnerus ''De prophecije van Jarfke'']
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Eastfrysk persoan]]
[[Kategory:Dútsk persoan]]
[[Kategory:Folksferhaal]]
[[Kategory:Reiderlân]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 13e iuw]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 15e iuw]]</text>
      <sha1>t72l0g4ub0hisogkot4cea00jnq3x10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224351</id>
      <parentid>1224350</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="b41rsybdt0ebrmyy1ixn0wmal6dmrkc" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jarfke (1896).gif|thumb|175px|De profeet smookt syn piip, út: ''Prophecye van Jarfke'' (Drieborg 1896)]]
'''Jarfke''', '''Jaarfke''' of '''Jarcke van der Muyden''' (en ek wol ''Aepko van der Munten'', ''Jarfke ter Münte'', ''Jarfken Wypkes'' of  ''Jaerfke'') soe yn de [[16e iuw]] in [[sjenner]] west hawwe yn [[East-Fryslân]] en [[Grinslân]]. 
Jarfke wie in East-Fryske boer of fisker, dy't omtrint de 13e iuw yn it noardlike [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] wenne, neffens oare boarnen yn de 15e iuw. Nettsjinsteande in protte ûnwissens oer Jarfkes libben geane Wilhelm Görges, Franz Louis Fuhse en P.G. Bartels út [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] derfan út dat de sjenner in wier persoan west hat. De Nederlânske sosjolooch en histoarikus Otto S. Knottnerus, dy't yngeand dwaande is mei feiten en fiksje oer de skiednis fan de [[Doalert]], beskôget Jarfke dêrfoaroer as in literêre 16e-iuwske útfining. 

Hy soe de skriuwer wêze fan in boek dat yn de 16e iuw yn [[Emden]] yn it [[Nederlânsk]] ferskynde, ''Prophecije ende Voorsegghinghe, van eenen geheeten Jarfke''&lt;ref&gt;Folsleine titel: ''Prophecije ende Voorsegghinghe, van eenen geheeten Jarfke van wonderlijke dingen, die nae sijn tijden sullen geschieden, int Oldeampt ende Westerwoldinghe Lant, ende die cleyne Oldeampt, vande crijgshandel ende verdestrueringe in Groeningerlandt'', útj. Seldenslach, 1666&lt;/ref&gt;. Yn dat boek foarsei er in soad saken yn de skiednis fan East-Fryslân en it Reiderlân. Syn profesyen bleaune riedselich en lieten altyd nije ynterpretaasjes ta. De Profesij fan Jarfke waard hiel wat kearen werprinte. Der binne tusken de 20 en 25 edysjes, dy't benammen yn tiden fan krisis printe binne.

Jarfke syn ''Prophecije'' sil ek yn Fryslân ferneamd west hawwe. It folksboekje wie tige populêr oant yn de [[19e iuw]].

De [[It Bilt|Biltske]] boer Dirck Jansz. Cuyck hie om 1600 hinne ''die profisie van Jascoe'' yn syn [[boekerij]]. Ek yn de 18e iuw waard Jarfke rieplachte. By in proses oer foarsizzings fan de kant fan de Roomsk-Katoliken yn ferbân mei Sint Jansdei (1734) wurdt in ferlern giene druk fan de ''prophethie ende Voorsegginge van een geheeten J.'' neamd.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Prophecye van Jarfke.jpg|''Prophecye van Jarfke'' (Grins 1732)
Prophecye van Jarfke (Groningen, ca. 1790).jpg|''Prophecye fan Jarfke'' (Grins, om 1790)
&lt;/gallery&gt;

== Literatuer ==
* P.G. Bartels: ''Fragmente zur Geschichte des Dollarts''. Yn: ''Jahrbuch der Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Altertümer zu Emden.'' 2, ôfl. 1, 1875, S.&amp;nbsp;1–48; [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/Emder_Jahrbuch/EJ02.pdf ostfriesischelandschaft.de] (PDF) – mei Nederdútske fragminten.
* Willem J. Friedrich: ''Van Jarfke en Juffertoren. Legendes, ware en verzonnen verhalen uit Westerwolde, het Oldambt en de Veenkoloniën.'' Bedum 2006.
* O.S. Knottnerus: [http://ottoknot.home.xs4all.nl/werk/Fransemalezing_2008.pdf ''Tussen twee grijpgrage vogels: Boeren en burgers in de Renaissance''.] (PDF) Appingedam 2008 (16e Fransemalêzing).
* [[S.J. van der Molen]]: ''Jarfke, Johannes en Tryntjen in Friesland.'' Yn: ''Volkskunde.'' 50, 1954, s.&amp;nbsp;16–23.
* S.J. van der Molen: [http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010621383:mpeg21:p037 ''Prophecye van Jarfke al in 1597 in Franeker gedrukt''.] Yn: ''Leeuwarder Courant'' fan 19 april 1980.
* [[Kornelis ter Laan]]: ''Prophecye van Jaarfke, opnieuw met historische toelichting en verklarende aantekeningen in 't licht gegeven.'' Grins 1931.
* [[Jurjen van der Kooi]], Theodor Schuster, ''Die Frau, die verlorenging. Sagen aus Ostfriesland.'' Leer 2003, s.&amp;nbsp;439–446.
* Paul Grebner: [https://books.google.nl/books?id=sWxNAAAAcAAJ ''Memoriale Voorseggingen ofte Prophecyen … Mitsgaders Verscheyden oude Prophecyen van Jarfke''.] Grins 1665.
* Gedeon Thurismonsius (pseudonym fan Dirck Mensinck): [https://archive.org/stream/ned-kbn-all-00000819-001#page/n34 ''XII propheterende tongen van Algarazabel, Jarfken Wypkes, Jan Brugman, Onnoosel Trijntjen (…)''.] Keulen 1680, s.&amp;nbsp;26–50.
* Wilhelm Leverkus: [http://www.jstor.org/stable/20650009 ''Friesische Weissagung aus dem XVI. Jahrhundert''.] Yn: ''Zeitschrift für deutsches Altertum'', 3, 1843, s.&amp;nbsp;457–459.

== Sjoch ek ==
* [[Intje Jans]] 

{{boarnen|boarnefernijing=
{{EvF|Jarfke}}
* Foar boarnen en referinsjes sjoch ek: [[:de:Jarfke van der Muyden]]
* [http://www.historischhuis.nl/sprekersgids/lezing/145/De_prophecije_van_Jarfke/ Lêzing drs. Otto S. Knottnerus ''De prophecije van Jarfke'']
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Eastfrysk persoan]]
[[Kategory:Dútsk persoan]]
[[Kategory:Folksferhaal]]
[[Kategory:Reiderlân]]
[[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 13e iuw]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 15e iuw]]</text>
      <sha1>b41rsybdt0ebrmyy1ixn0wmal6dmrkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleef (Kreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58459</id>
    <revision>
      <id>1224396</id>
      <parentid>932582</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1224396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="pv9go83nbm634v0ow4c0dtt14a4wyww" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Kleef
| ôfbylding                   = Locator map KLE in Germany.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 308.085 
| oerflak                     = 1232 km²
| lân                         = [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Noardryn-Westfalen]]
| tal gemeenten               = 
| kenteken                    = 
| webside                     = 
}}
[[File:DEU Kreis Kleve COA.svg|thumb|left|125px|It wapen fan Kreis Kleef]]
De '''Kreis Kleef''' ([[Dútsk]]: '''Kreis Kleve''') is in bestjoerlik distrikt yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] en hat 308.085 ynwenners. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn [[1975]].

== Skiednis ==
Dielen fan Kreis Kleve binne lang in ûnderdiel fan [[Gelderlân]] (meast Opper-Gelre) west en de Nederlânske ynfloeden binne dêrom hjir en dêr noch te sjen, bygelyks yn nammen, de arsjitektuer en yn it kreiswapen dêr't de heraldyske linkerhelte (rjochts) de goudene liuw fan Gelre stiet. Oan de súdkant dêrfan wie it ek ta de Nederlannen hearrende hartochdom Gulik (dat is no Jülich). It âlde Opper-Gelre en de fan oarsprong [[Kleverlânsk]] pratende befolking yn it Hartochdom Kleef binne yn de twadde helte fan de 19e iuw stadichoan ferdútske. Oant fier yn de 19de iuw waard it Nederlânsk yn dit gebiet as amtstaal brûkt, en oant de [[Twadde Wrâldkriich]] waard it Nederlânsk sels noch yn ûnderskate tsjerken brûkt as tsjerketaal. [[Adolf Hitler]] ferbea it Nederlânsk noch langer te brûken fan 1936 ôf oan.

== Geografy ==
Kleef leit yn it noardwesten fan Noardryn-Westfalen tsien kilometer besuden de rivier de [[Ryn]], yn it Dútske Nederryngebiet. It grinzet oan de Nederlânske provinsjes [[Gelderlân]], [[Limburch (Nederlân)|Limboarch]] yn it westen en oan de Kreisen [[Borken (Kreis)|Borken]] yn it noarden, [[Wesel (Kreis)|Wesel]] yn it easten en oan [[Viersen (Kreis)|Viersen]] yn it suden. It distrikt kin de meast Nederlânske Kreis fan Dútslân neamd wurde. It [[dialekt]] fan Kleef en omkriten, it Kleverlânsk, wurdt taalkundich sels ta it Nederlânsk rekkene.  

== Stêden en gemeenten ==
[[File:Municipalities in KLE.svg|thumb|left|Gemeenten yn Kreis Kleef]]
{|
!align=left width=50%|Stêden
!align=left width=50%|Gemeenten
|- valign=top
||
# [[Emmerik]] (''Emmerich am Rhein'')
# [[Geldern|Gelderen]] (''Geldern'')
# [[Goch]]
# [[Kalkar]]
# [[Kevelaer]]
# [[Kleef (stêd)|Kleef]] (''Kleve'')
# [[Rees]]
# [[Straelen]]
||
# [[Bedburg-Hau]]
# [[Issum]]
# [[Kerken (gemeente)|Kerken]]
# [[Kranenburch (Noardryn-Westfalen)|Kranenburch]]
# [[Rheurdt]]
# [[Uedem]]
# [[Wachtendonk]]
# [[Weeze]]
|}

== Untjouwing ynwennertal ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarne
|-
| 1816 || {{0}}36.895 || &lt;ref&gt;Johann Georg von Viebahn [http://books.google.de/books?id=dF9MAAAAMAAJ&amp;hl=de&amp;pg=PA109#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Statistik und Topographie des Regierungs-Bezirks Düsseldorf'' 1836, s. 109]&lt;/ref&gt;
|-
| 1835 || {{0}}44.203 || 
|-
| 1871 || {{0}}47.517 || &lt;ref name=&quot;gelex&quot;&gt;[http://www.digitalis.uni-koeln.de/Gemeinde/gemeinde240-251.pdf Gemeindelexikon für das Königreich Preußen 1885]&lt;/ref&gt;
|-
| 1880 || {{0}}50.532 || &lt;ref name=&quot;gelex&quot; /&gt;
|-
| 1890 || {{0}}52.724 || &lt;ref name=&quot;demand&quot;&gt;[http://www.geschichte-on-demand.de/kleve.html Deutsche Verwaltungsgeschichte, 2015-01-12]&lt;/ref&gt;
|-
| 1900 || {{0}}59.642 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1910 || {{0}}71.326  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1925 || {{0}}80.810 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1939 || {{0}}87.462  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1950 || {{0}}89.013  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1960 || {{0}}98.500 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1970 || 107.900 || &lt;ref name=&quot;sjb72&quot;&gt;[http://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PPN=PPN514402342_1972&amp;DMDID=dmdlog9&amp;LOGID=log9&amp;PHYSID=phys45#navi Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland 1972]&lt;/ref&gt;
|-
| 1980 || 258.850 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot;&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw/online/logon Landesdatenbank Nordrhein-Westfalen]&lt;/ref&gt;
|-
| 1990 || 269.149 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|-
| 2000 || 299.362 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|-
| 2010 || 307.807 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Noardryn-Westfalen}}
[[Kategory:Distrikt yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1975]]</text>
      <sha1>pv9go83nbm634v0ow4c0dtt14a4wyww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224397</id>
      <parentid>1224396</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4390" sha1="4fmhrf1x4riwnilgem2po1bqysr394l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Kleef
| ôfbylding                   = Locator map KLE in Germany.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 308.085 
| oerflak                     = 1232 km²
| lân                         = [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Noardryn-Westfalen]]
| tal gemeenten               = 
| kenteken                    = 
| webside                     = 
}}
[[File:DEU Kreis Kleve COA.svg|thumb|left|125px|It wapen fan Kreis Kleef]]
De '''Kreis Kleef''' ([[Dútsk]]: '''Kreis Kleve''') is in bestjoerlik distrikt yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] en hat 308.085 ynwenners. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn [[1975]].

== Skiednis ==
Dielen fan Kreis Kleve binne lang in ûnderdiel fan [[Gelderlân]] (meast Opper-Gelre) west en de Nederlânske ynfloeden binne dêrom hjir en dêr noch te sjen, bygelyks yn nammen, de arsjitektuer en yn it kreiswapen dêr't de heraldyske linkerhelte (rjochts) de goudene liuw fan Gelre stiet. Oan de súdkant dêrfan wie it ek ta de Nederlannen hearrende hartochdom Gulik (dat is no Jülich). It âlde Opper-Gelre en de fan oarsprong [[Kleverlânsk]] pratende befolking yn it Hartochdom Kleef binne yn de twadde helte fan de 19e iuw stadichoan ferdútske. Oant fier yn de 19de iuw waard it Nederlânsk yn dit gebiet as amtstaal brûkt, en oant de [[Twadde Wrâldkriich]] waard it Nederlânsk sels noch yn ûnderskate tsjerken brûkt as tsjerketaal. [[Adolf Hitler]] ferbea it Nederlânsk noch langer te brûken fan 1936 ôf oan.

== Geografy ==
Kleef leit yn it noardwesten fan Noardryn-Westfalen tsien kilometer besuden de rivier de [[Ryn]], yn it Dútske Nederryngebiet. It grinzet oan de Nederlânske provinsjes [[Gelderlân]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] yn it westen en oan de Kreisen [[Borken (Kreis)|Borken]] yn it noarden, [[Wesel (Kreis)|Wesel]] yn it easten en oan [[Viersen (Kreis)|Viersen]] yn it suden. It distrikt kin de meast Nederlânske Kreis fan Dútslân neamd wurde. It [[dialekt]] fan Kleef en omkriten, it Kleverlânsk, wurdt taalkundich sels ta it Nederlânsk rekkene.

== Stêden en gemeenten ==
[[File:Municipalities in KLE.svg|thumb|left|Gemeenten yn Kreis Kleef]]
{|
!align=left width=50%|Stêden
!align=left width=50%|Gemeenten
|- valign=top
||
# [[Emmerik]] (''Emmerich am Rhein'')
# [[Geldern|Gelderen]] (''Geldern'')
# [[Goch]]
# [[Kalkar]]
# [[Kevelaer]]
# [[Kleef (stêd)|Kleef]] (''Kleve'')
# [[Rees]]
# [[Straelen]]
||
# [[Bedburg-Hau]]
# [[Issum]]
# [[Kerken (gemeente)|Kerken]]
# [[Kranenburch (Noardryn-Westfalen)|Kranenburch]]
# [[Rheurdt]]
# [[Uedem]]
# [[Wachtendonk]]
# [[Weeze]]
|}

== Untjouwing ynwennertal ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarne
|-
| 1816 || {{0}}36.895 || &lt;ref&gt;Johann Georg von Viebahn [http://books.google.de/books?id=dF9MAAAAMAAJ&amp;hl=de&amp;pg=PA109#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Statistik und Topographie des Regierungs-Bezirks Düsseldorf'' 1836, s. 109]&lt;/ref&gt;
|-
| 1835 || {{0}}44.203 || 
|-
| 1871 || {{0}}47.517 || &lt;ref name=&quot;gelex&quot;&gt;[http://www.digitalis.uni-koeln.de/Gemeinde/gemeinde240-251.pdf Gemeindelexikon für das Königreich Preußen 1885]&lt;/ref&gt;
|-
| 1880 || {{0}}50.532 || &lt;ref name=&quot;gelex&quot; /&gt;
|-
| 1890 || {{0}}52.724 || &lt;ref name=&quot;demand&quot;&gt;[http://www.geschichte-on-demand.de/kleve.html Deutsche Verwaltungsgeschichte, 2015-01-12]&lt;/ref&gt;
|-
| 1900 || {{0}}59.642 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1910 || {{0}}71.326  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1925 || {{0}}80.810 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1939 || {{0}}87.462  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1950 || {{0}}89.013  || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1960 || {{0}}98.500 || &lt;ref name=&quot;demand&quot; /&gt;
|-
| 1970 || 107.900 || &lt;ref name=&quot;sjb72&quot;&gt;[http://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PPN=PPN514402342_1972&amp;DMDID=dmdlog9&amp;LOGID=log9&amp;PHYSID=phys45#navi Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland 1972]&lt;/ref&gt;
|-
| 1980 || 258.850 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot;&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw/online/logon Landesdatenbank Nordrhein-Westfalen]&lt;/ref&gt;
|-
| 1990 || 269.149 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|-
| 2000 || 299.362 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|-
| 2010 || 307.807 || &lt;ref name=&quot;ldb&quot; /&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Noardryn-Westfalen}}
[[Kategory:Distrikt yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1975]]</text>
      <sha1>4fmhrf1x4riwnilgem2po1bqysr394l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuxhaven (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81173</id>
    <revision>
      <id>1224327</id>
      <parentid>1133626</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Algemien */</comment>
      <origin>1224327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9569" sha1="t3mj1gqob42rfms7rj97x8gowt6aejb" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Cuxhaven
| ôfbylding                   = Kugelbake2010.jpg 
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Kugelbake, it symboal fan Cuxhaven 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Cuxhaven COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 48.562  &lt;small&gt;(31-12-2022)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 161,91 km²
| befolkingstichtens          = 300 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 12 stedsdielen
| stifting                    =  
| ferkearsieren               =
| postkoade                   = 27472–27478
| tiidsône                    = [[UTC]]+1
| simmertiid                  = UTC+2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_51_40_N_08_41_40_E_type:city_scale:50000_region:DE|53° 51' NB, 08° 41' EL}}
| webside                     = [http://www.cuxhaven.de/ www.cuxhaven.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Nedersaksen
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 51
| lat_sec                     = 40
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 8
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 40
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Cuxhaven in CUX.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan Cuxhaven yn de lânkring Cuxhaven
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Cuxhaven''' ([[Nederdútsk]]: ''Cuxhoben'') is in [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] en havenstêd yn de [[Dútslân|Dútske]]  [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]] oan de [[Noardsee]] by de mûning fan de [[Elbe]]. It is de haadstêd fan it lykneamde distrikt [[Landkreis]] [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]]. De stêd hat sa'n lytse 50.000 ynwenners. 

== Algemien ==
De stêd hat in wichtige fiskerijhaven en fiskerswerf en hat in haventsjinst foar [[Hamboarch]] en it [[Noard-Eastseekanaal]]. De stêd hat ek in feartsjinst nei [[Helgolân]] en nei [[Harwich]] yn [[Ingelân]]. Fierder is it toerisme wichtich foar de stêd, benammen de stedsbuorren ''Duhnen'', ''Döse'' en ''Sahlenburg'' binne populêre bestimmings foar toeristen. 
Ek wurdt der wol waadrinnen organisearre nei it eilân [[Neuwerk]], dat by Hamboarch heart, sa'n 13 km benoardwesten fan Cuxhaven yn de Noardsee. Foar de toeristen wurde der simmerdeis hast alle dagen tochten mei hynder en wein nei ''Neuwerk'' oanbean. 
De stêd en syn foarrinner, de [[flekke]] [[Ritzebüttel]] hearde fan de [[13e iuw]] oant [[1937]] by Hamboarch. De fjoertoer de ''Kugelbake'' is it symboal fan Cuxhaven en stiet op it punt dêr't de mûning fan de Elbe begjint. It stiet ek yn it wapen fan de stêd.

== Namme ==
De earst oerlevere namme Cuxhaven komt mooglik fan it [[Nederdútsk]]e wurd ''koog'' ([[Polder|keach]]), dat in yndike part fan in lân betsjut. De namme komt foar as ''Kuckshafen'' (1570), ''Kukeshaven'' (1577) en ''Kuxhaven'' (1594). Dy foarmen sprekke die komôf yn werklikheid tsjin, alhoewol't om [[1700]] hinne de namme ''Koogshaven'' foarkomt. It earste part fan de nammen is folle âlder en is nei alle gedachten basearre op it [[Oergermaansk]]e *''kuk''- út it [[Proto-Yndo-Jeropeesk|Yndo-Jeropeeske]] *''gug''- &quot;bal, bulte, heuvel&quot;; de ferhege lizzing op de alluviale ouwer wie de oanlieding fan de namme.

It twadde part fan de namme &quot;haven&quot; soe ynearsten foar himsels sprekke, dochs is dêr ek wol in oare betsjutting mooglik. In komôf fan it [[Midnederdútsk]]e ''hove'' &quot;binnenplak, hôf of ôffreding&quot; of Midnederdútske ''hāge(n)'', &quot;ôffredige lân&quot; is ek mooglik.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Map cuxhaven 1910.jpg|150px|thumb|left|Kaart fan Cuxhaven yn 1910]]
De flekke Ritzebüttel, dat no in part fan de stêd is, hearde by it [[Hodelerlân]], in [[eksklave]] fan it [[Saksen (dielsteat)|Hartochdom Saksen]] en letter nei de splitsing dêrfan yn 1296 fan it hartochdom Saksen-Lauenburg. Yn 1394 naam de Hânzestêd Hamboarch it ''Slot Ritzebüttel'' yn om de mûning fan de Elbe feilich te stellen.  
Op 4 desimber 1872 waarden de doarpen Ritzebüttel en Cuxhaven gearfoege ta it nije plak Cuxhaven. Oan 'e ein fan de [[19e iuw]] waard it plak in wichtige haven en krige in streekrjochte spoarferbining mei Hamboarch.  
Op 15 maart 1907 krige it stedsrjochten yn de steat Hamboarch. Yn 1937 waard it in frije stêd yn de lânkring [[Stade (distrikt)|Stade]] yn de [[Prusen|Prusyske]] provinsje [[Hannover (provinsje)|Hannover]] yn it ramt fan de [[Grut-Hamboarch Wet]]. Yn 1972 waarden in stikmannich gemeenten út it buordistrikt Hodelerlân by Cuxhaven tafoege. Yn 1977 ferlear de stêd syn status as frije (''[[Kreisfreie Stadt]]'') stêd en fusearre mei de buordistrikten Hodelerlân en [[Wesermünde]] ta de nije lânkring Cuxhaven, wêrby't de stêd de haadstêd fan it nije distrikt waard. De stêd krige lykwols de spesjale status fan ''Große Selbständige Stadt'', dêr't yn Nedersaksen sân stêden fan binne. 

=== Befolkingsûntjouwing ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1890 !! 1910 !! 1925 !! 1939 !! 1950 !! 1960 !! 1970 !! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2010 !! 2020
|-
| 4.905 || 14.888 || 17.648 || 31.046 || 46.861 || 43.300 || 44.564 || 58.666 || 56.090 || 53.391 || 50.492 || 48.326
|}

== Goegrafy ==
Cuxhaven leit oan it noardlikste punt fan Nedersaksen en wurdt oan twa kanten troch wetter omjûn. Cuxhaven bestiet út de kearnstêd en ferskate doarpen dy't yn de gemeente Cuxhaven opnommen binne oer in reedlik grut oerflak hinne. De kearnstêd is om it âlde sintrum, it Slot Ritzebüttel en de haven hinne ûntwikkele, wylst oan de westkant in eintsje fansiden oan it wetter de badplakken Döse, Duhnen en Sahlenburg drokke toeristesintrums binne.

It heechste plak fan de gemeente is de Altenwalder Hichte mei in hichte fan 37,5 m boppe seenivo, it plak dêr't earder de [[Altenwalder Burg]], in eardere [[hichteboarch]], en in Aldsaksysk begraafplak wie. 

=== Stedsyndieling ===
[[Ofbyld:Luftaufnahmen -Cuxhaven Duhnen-Döse - 2012-05-by-RaBoe-037.jpg|170px|thumb|Loftfoto fan de badplakken Döse en Duhnen]]
[[Ofbyld:Cuxhaven -Altenbruch -St. Nicolai - 2005 by-RaBoe 002.jpg|thumbnail|170px|Tsjerke yn Altenbruch]]
De stêd bestiet út de folgjende wiken en buorren:

*Cuxhaven mei:
**Ritzebüttel
**Musikerviertel
**Lotsenviertel 
**Dobben
**Lehfeld
**Grimmershörn
*Altenbruch
*Altenwalde
*Arensch
*Berensch
*Döse
*Duhnen 
*Groden
*Holte-Spangen
*Lüdingworth
*Sahlenburg
*Stickenbüttel
*Süder-/Westerwisch

=== Ferkear en ferfier ===
De stêd is mei [[Bundesautobahn 27]] ferbûn mei [[Bremerhaven]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]]. It Stasjon Cuxhaven betsjinnet de stêd fan it ferkear oer it spoar. Der is ek in militêr fleanfjild 10 km súdlik fan Cuxhaven, ''Fliegerhorst Nordholz''.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Cuxhaven Schloss Ritzebuettel 2006-04-08 84.jpg|thumbnail|170px|Slot Ritzebüttel]]
* ''[[Alte Liebe]]'' (Utsjochplatfoarm njonken de Hamboarger fjoertoer yn 'e haven)
* [[Slot Ritzebüttel]]
* ''Kugelbake'' 
* ''Hamburger Leuchtturm'' (Hamboarger fjoertoer)
* ''Fischereimuseum Cuxhaven'' (Fiskerijmuseum Cuxhaven)
* ''Fort Kugelbake'', in festing út de twadde helte fan de 19e iuw
* ''Stadtmuseum'', it stedsk museum
* ''U-Boot-Archiv'' 
* ''Wrackmuseum'', dêr't wrakken fan sonken skippen útstald binne. 
* ''Hapag-Hallen'', histoaryske fearterminal dy't noch hieltyd yn gebrûk is

== Ofbylden ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Ofbyld:Cuxhaven_Rathaus_2010-07_01_(RaBoe).jpg|It riedhûs fan Cuxhaven
Ofbyld:Cuxhaven 2008 -Wasserturm- by-RaBoe-001.jpg|Alde wettertoer
Ofbyld:Hamburger Leuchtturm Cuxhaven 2013.jpg|Hamboarger fjoertoer
Ofbyld:Hapag_Hallen_Cuxhaven_2013_02.jpg|Hapag-Hallen, in histoaryske fearterminal
Ofbyld:Luftaufnahmen Nordseekueste 2012-05-by-RaBoe-040.jpg|Loftfoto fan de stêd mei haven
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Stêdebannen ==
* {{Flagge FR}} [[Vannes]], Frankryk, sûnt 1963
* {{Flagge UK}} [[Penzance]], Feriene Keninkryk, sûnt 1967
* {{Flagge IS}} [[Hafnarfjörður]], [[Yslân]], sûnt 1988
* {{Flagge DE}} [[Binz]] en [[Sassnitz]] op [[Rugen]], Dútslân, sûnt 1990
* {{Flagge PL}} [[Piła]], Poalen, sûnt 1996
* {{Flagge ES}} [[Vilanova de Arousa]], Spanje, sûnt 2001
* {{Flagge PT}} [[Ílhavo]], Portegal, sûnt 2002
* {{Flagge RU}} [[Moermansk]], Ruslân, sûnt 2004

Sûnt 1987 bestie ek in stêdebân mei [[Nuuk]], de haadstêd fan Grienlân. Omreden in gebiets- en bestjoersweeryndieling yn Nuuk waard dat yn maart 2011 beëinige.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.cuxhaven.de Offisjele webside]
* [http://www.cimx.de/panoramen/cuxhaven/ Loftfoto's fan Cuxhaven]
* [http://www.cuxhaven-buchen.de Toeristeburo ]

{{Boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Cuxhaven ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side].
}}
{{CommonsBalke|Cuxhaven}}

{{Koördinaten|53_51_40_N_08_41_40_E_type:city_scale:50000_region:DE|53° 51' NB, 08° 41' EL}}

[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>t3mj1gqob42rfms7rj97x8gowt6aejb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224328</id>
      <parentid>1224327</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Algemien */</comment>
      <origin>1224328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9567" sha1="dcd5wxj5gysqks12ifowq57lbmqcjl7" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Cuxhaven
| ôfbylding                   = Kugelbake2010.jpg 
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Kugelbake, it symboal fan Cuxhaven 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Cuxhaven COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 48.562  &lt;small&gt;(31-12-2022)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 161,91 km²
| befolkingstichtens          = 300 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]] 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 12 stedsdielen
| stifting                    =  
| ferkearsieren               =
| postkoade                   = 27472–27478
| tiidsône                    = [[UTC]]+1
| simmertiid                  = UTC+2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_51_40_N_08_41_40_E_type:city_scale:50000_region:DE|53° 51' NB, 08° 41' EL}}
| webside                     = [http://www.cuxhaven.de/ www.cuxhaven.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Nedersaksen
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 51
| lat_sec                     = 40
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 8
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 40
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Cuxhaven in CUX.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan Cuxhaven yn de lânkring Cuxhaven
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Cuxhaven''' ([[Nederdútsk]]: ''Cuxhoben'') is in [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] en havenstêd yn de [[Dútslân|Dútske]]  [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]] oan de [[Noardsee]] by de mûning fan de [[Elbe]]. It is de haadstêd fan it lykneamde distrikt [[Landkreis]] [[Cuxhaven (distrikt)|Cuxhaven]]. De stêd hat sa'n lytse 50.000 ynwenners. 

== Algemien ==
De stêd hat in wichtige fiskerijhaven en fiskerswerf en hat in haventsjinst foar [[Hamburch]] en it [[Noard-Eastseekanaal]]. De stêd hat ek in feartsjinst nei [[Helgolân]] en nei [[Harwich]] yn [[Ingelân]]. Fierder is it toerisme wichtich foar de stêd, benammen de stedsbuorren ''Duhnen'', ''Döse'' en ''Sahlenburg'' binne populêre bestimmings foar toeristen. 
Ek wurdt der wol waadrinnen organisearre nei it eilân [[Neuwerk]], dat by Hamboarch heart, sa'n 13 km benoardwesten fan Cuxhaven yn de Noardsee. Foar de toeristen wurde der simmerdeis hast alle dagen tochten mei hynder en wein nei ''Neuwerk'' oanbean. 
De stêd en syn foarrinner, de [[flekke]] [[Ritzebüttel]] hearde fan de [[13e iuw]] oant [[1937]] by Hamburch. De fjoertoer de ''Kugelbake'' is it symboal fan Cuxhaven en stiet op it punt dêr't de mûning fan de Elbe begjint. It stiet ek yn it wapen fan de stêd.

== Namme ==
De earst oerlevere namme Cuxhaven komt mooglik fan it [[Nederdútsk]]e wurd ''koog'' ([[Polder|keach]]), dat in yndike part fan in lân betsjut. De namme komt foar as ''Kuckshafen'' (1570), ''Kukeshaven'' (1577) en ''Kuxhaven'' (1594). Dy foarmen sprekke die komôf yn werklikheid tsjin, alhoewol't om [[1700]] hinne de namme ''Koogshaven'' foarkomt. It earste part fan de nammen is folle âlder en is nei alle gedachten basearre op it [[Oergermaansk]]e *''kuk''- út it [[Proto-Yndo-Jeropeesk|Yndo-Jeropeeske]] *''gug''- &quot;bal, bulte, heuvel&quot;; de ferhege lizzing op de alluviale ouwer wie de oanlieding fan de namme.

It twadde part fan de namme &quot;haven&quot; soe ynearsten foar himsels sprekke, dochs is dêr ek wol in oare betsjutting mooglik. In komôf fan it [[Midnederdútsk]]e ''hove'' &quot;binnenplak, hôf of ôffreding&quot; of Midnederdútske ''hāge(n)'', &quot;ôffredige lân&quot; is ek mooglik.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Map cuxhaven 1910.jpg|150px|thumb|left|Kaart fan Cuxhaven yn 1910]]
De flekke Ritzebüttel, dat no in part fan de stêd is, hearde by it [[Hodelerlân]], in [[eksklave]] fan it [[Saksen (dielsteat)|Hartochdom Saksen]] en letter nei de splitsing dêrfan yn 1296 fan it hartochdom Saksen-Lauenburg. Yn 1394 naam de Hânzestêd Hamboarch it ''Slot Ritzebüttel'' yn om de mûning fan de Elbe feilich te stellen.  
Op 4 desimber 1872 waarden de doarpen Ritzebüttel en Cuxhaven gearfoege ta it nije plak Cuxhaven. Oan 'e ein fan de [[19e iuw]] waard it plak in wichtige haven en krige in streekrjochte spoarferbining mei Hamboarch.  
Op 15 maart 1907 krige it stedsrjochten yn de steat Hamboarch. Yn 1937 waard it in frije stêd yn de lânkring [[Stade (distrikt)|Stade]] yn de [[Prusen|Prusyske]] provinsje [[Hannover (provinsje)|Hannover]] yn it ramt fan de [[Grut-Hamboarch Wet]]. Yn 1972 waarden in stikmannich gemeenten út it buordistrikt Hodelerlân by Cuxhaven tafoege. Yn 1977 ferlear de stêd syn status as frije (''[[Kreisfreie Stadt]]'') stêd en fusearre mei de buordistrikten Hodelerlân en [[Wesermünde]] ta de nije lânkring Cuxhaven, wêrby't de stêd de haadstêd fan it nije distrikt waard. De stêd krige lykwols de spesjale status fan ''Große Selbständige Stadt'', dêr't yn Nedersaksen sân stêden fan binne. 

=== Befolkingsûntjouwing ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1890 !! 1910 !! 1925 !! 1939 !! 1950 !! 1960 !! 1970 !! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2010 !! 2020
|-
| 4.905 || 14.888 || 17.648 || 31.046 || 46.861 || 43.300 || 44.564 || 58.666 || 56.090 || 53.391 || 50.492 || 48.326
|}

== Goegrafy ==
Cuxhaven leit oan it noardlikste punt fan Nedersaksen en wurdt oan twa kanten troch wetter omjûn. Cuxhaven bestiet út de kearnstêd en ferskate doarpen dy't yn de gemeente Cuxhaven opnommen binne oer in reedlik grut oerflak hinne. De kearnstêd is om it âlde sintrum, it Slot Ritzebüttel en de haven hinne ûntwikkele, wylst oan de westkant in eintsje fansiden oan it wetter de badplakken Döse, Duhnen en Sahlenburg drokke toeristesintrums binne.

It heechste plak fan de gemeente is de Altenwalder Hichte mei in hichte fan 37,5 m boppe seenivo, it plak dêr't earder de [[Altenwalder Burg]], in eardere [[hichteboarch]], en in Aldsaksysk begraafplak wie. 

=== Stedsyndieling ===
[[Ofbyld:Luftaufnahmen -Cuxhaven Duhnen-Döse - 2012-05-by-RaBoe-037.jpg|170px|thumb|Loftfoto fan de badplakken Döse en Duhnen]]
[[Ofbyld:Cuxhaven -Altenbruch -St. Nicolai - 2005 by-RaBoe 002.jpg|thumbnail|170px|Tsjerke yn Altenbruch]]
De stêd bestiet út de folgjende wiken en buorren:

*Cuxhaven mei:
**Ritzebüttel
**Musikerviertel
**Lotsenviertel 
**Dobben
**Lehfeld
**Grimmershörn
*Altenbruch
*Altenwalde
*Arensch
*Berensch
*Döse
*Duhnen 
*Groden
*Holte-Spangen
*Lüdingworth
*Sahlenburg
*Stickenbüttel
*Süder-/Westerwisch

=== Ferkear en ferfier ===
De stêd is mei [[Bundesautobahn 27]] ferbûn mei [[Bremerhaven]] en [[Bremen (stêd)|Bremen]]. It Stasjon Cuxhaven betsjinnet de stêd fan it ferkear oer it spoar. Der is ek in militêr fleanfjild 10 km súdlik fan Cuxhaven, ''Fliegerhorst Nordholz''.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Cuxhaven Schloss Ritzebuettel 2006-04-08 84.jpg|thumbnail|170px|Slot Ritzebüttel]]
* ''[[Alte Liebe]]'' (Utsjochplatfoarm njonken de Hamboarger fjoertoer yn 'e haven)
* [[Slot Ritzebüttel]]
* ''Kugelbake'' 
* ''Hamburger Leuchtturm'' (Hamboarger fjoertoer)
* ''Fischereimuseum Cuxhaven'' (Fiskerijmuseum Cuxhaven)
* ''Fort Kugelbake'', in festing út de twadde helte fan de 19e iuw
* ''Stadtmuseum'', it stedsk museum
* ''U-Boot-Archiv'' 
* ''Wrackmuseum'', dêr't wrakken fan sonken skippen útstald binne. 
* ''Hapag-Hallen'', histoaryske fearterminal dy't noch hieltyd yn gebrûk is

== Ofbylden ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Ofbyld:Cuxhaven_Rathaus_2010-07_01_(RaBoe).jpg|It riedhûs fan Cuxhaven
Ofbyld:Cuxhaven 2008 -Wasserturm- by-RaBoe-001.jpg|Alde wettertoer
Ofbyld:Hamburger Leuchtturm Cuxhaven 2013.jpg|Hamboarger fjoertoer
Ofbyld:Hapag_Hallen_Cuxhaven_2013_02.jpg|Hapag-Hallen, in histoaryske fearterminal
Ofbyld:Luftaufnahmen Nordseekueste 2012-05-by-RaBoe-040.jpg|Loftfoto fan de stêd mei haven
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Stêdebannen ==
* {{Flagge FR}} [[Vannes]], Frankryk, sûnt 1963
* {{Flagge UK}} [[Penzance]], Feriene Keninkryk, sûnt 1967
* {{Flagge IS}} [[Hafnarfjörður]], [[Yslân]], sûnt 1988
* {{Flagge DE}} [[Binz]] en [[Sassnitz]] op [[Rugen]], Dútslân, sûnt 1990
* {{Flagge PL}} [[Piła]], Poalen, sûnt 1996
* {{Flagge ES}} [[Vilanova de Arousa]], Spanje, sûnt 2001
* {{Flagge PT}} [[Ílhavo]], Portegal, sûnt 2002
* {{Flagge RU}} [[Moermansk]], Ruslân, sûnt 2004

Sûnt 1987 bestie ek in stêdebân mei [[Nuuk]], de haadstêd fan Grienlân. Omreden in gebiets- en bestjoersweeryndieling yn Nuuk waard dat yn maart 2011 beëinige.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.cuxhaven.de Offisjele webside]
* [http://www.cimx.de/panoramen/cuxhaven/ Loftfoto's fan Cuxhaven]
* [http://www.cuxhaven-buchen.de Toeristeburo ]

{{Boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Cuxhaven ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side].
}}
{{CommonsBalke|Cuxhaven}}

{{Koördinaten|53_51_40_N_08_41_40_E_type:city_scale:50000_region:DE|53° 51' NB, 08° 41' EL}}

[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>dcd5wxj5gysqks12ifowq57lbmqcjl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Philipp Otto Runge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82766</id>
    <revision>
      <id>1224333</id>
      <parentid>1214907</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="mb031nzmb11jmvog3uznrpoea1011ws" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Philipp Otto Runge - Selbstbildnis mit braunem Kragen.jpg|thumb|right|Selsportret (1802-1803)]]
'''Philipp Otto Runge''' ([[Wolgast]], [[23 july]] [[1777]] - [[Hamburch]], [[2 desimber]] [[1810]]) wie, mei [[Caspar David Friedrich]], in wichtich [[Dútslân|Dútsk]] [[keunstskilder]] en tekener út it tiidrek fan de [[Romantyk]].

== Priuwke fan syn wurk ==
&lt;gallery widths=&quot;230&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Ofbyld:Philipp Otto Runge - Die Eltern des Künstlers.jpg|De âlden fan de keunstner
Ofbyld:Philipp Otto Runge - Die kleine Perthes.jpg|De lytse Perthes
File:Philipp Otto Runge - Die Hülsenbeckschen Kinder.jpg|De bern fan Hülsenbeck
&lt;/gallery&gt;

== Keppelings om utens ==
* {{de}} [http://www.philipp-otto-runge-stiftung.de Philipp Otto Runge Stichting]
* [http://www.museum.wolgast.de/einrichtungen/rungehaus.html ''Runge-Haus'' yn Wolgast]

{{commonscat|Philipp Otto Runge}}

{{DEFAULTSORT:Runge, Philipp Otto}}
[[Kategory:Dútsk keunstskilder]]
[[Kategory:Romantyk]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1777]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1810]]</text>
      <sha1>mb031nzmb11jmvog3uznrpoea1011ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Friezebrêge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88497</id>
    <revision>
      <id>1224419</id>
      <parentid>1223953</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Ik kin it betinke, mar ik wit net at ik it goed útlis. Mar hoe ek: Dy noat wurket net; wat moat dêrmei / wat doch ik net goed?</comment>
      <origin>1224419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7427" sha1="qf5euhlbv876p5xhy82lovks1vxdjm4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks brêge
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Friesenbruecke.jpg
| ôfbyldingstekst             = ''Friezebrêge'', foar 2015.''
| tekst by ôfbylding          = 
| lân                         = {{GERf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| plak                        = [[Weener]]
| oer                         = [[Iems]]
| farwei                      = 
| spoar                       = [[Wiederline]]
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_9_41_N_7_22_21_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 9' N 7° 22' E}} 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   =
| boujier                     = [[1876]] &lt;small&gt;''(1ste brêge)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[1924]] &lt;small&gt;''(2e brêge)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[1950]] &lt;small&gt;''(3e brêge)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[2024]] &lt;small&gt;''(4e brêge)''&lt;/small&gt;
| iepening                    =
| behearder                   = 
| kosten                      = 
| gebrûk                      = 
| type                        = Spoarbrêge
| lingte                      = 337 m &lt;small&gt;''(4e brêge)''&lt;/small&gt;
| oerspanning                 = 145 m &lt;small&gt;''(4e brêge)''&lt;/small&gt;
| breedte                     = 
| hichte                      = 
| trochfarhichte              = 
| trochfarbreedte             = 57 m &lt;small&gt;''(4e brêge)''&lt;/small&gt;
| gewicht                     = 1800 [[Ton (massa)|ton]] &lt;small&gt;''(4e brêge)''&lt;/small&gt;
| materiaal                   = 
| monumintestatus             =
| monumintnûmer               = 
| bysûnderheden               = 
| ôfbrutsen yn                = [[1924]] &lt;small&gt;''(1ste brêge)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[1945]]  &lt;small&gt;''(2e brêge)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[2021]] &lt;small&gt;''(3e brêge)''&lt;/small&gt;
| reden ôfbraak               = fernijing&lt;br&gt;kriichskea&lt;br&gt;oanfarring
| mapname       = Nedersaksen
| lat_deg       = 53
| lat_min       = 9
| lat_sec       = 41
| lat_dir       = N
| lon_deg       = 7
| lon_min       = 22
| lon_sec       = 21
| lon_dir       = E
}}
De '''Friezebrêge''' ([[Dútsk]]: ''Friesenbrücke'') is in spoarbrêge by [[Weener]] oer de [[Iems]]. De brêge leit yn de spoarferbining tusken [[Nijeskâns]] en [[Lier (stêd)|Lier]], en dêrmei yn de ferbining tusken [[Grins (stêd)|Grins]] en [[Hamboarch]].

== Skiednis ==
De oarspronklike Friezebrêge wie in oerspanning fan 335 m. mei dêryn in [[draaibrêge]], boud yn [[1876]]; foar dy tiid hie der sûnt [[1813]] in fearboat west tusken [[Hilkenborg]] em [[Weener]]. Fan 1924 oant 1926 waard in nije brêge boud, mei in [[rolflapbrêge]]. Nei't dy op 'e ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] te neate dien wie, waard er ynearsten wer in fearboat ynset. Yn 1950-1951 waard dan in nije brêge boud, mei wer in rolflapbrêge om't it de werbou fan it âlde model wie. Lykwols duorre it oant [[1972]] ear't de boatferbining opheft waard.

Op [[3 desimber]] [[2015]] waard dy brêge oanfearn dêr't dy net mear troch brûkt wurde kin. Lykwols soe it in maklik werstel wêze wat net mear as in jier duorje soe. Yn de winter fan [[2021]] waard lang om let in begjin makke mei de bou fan 'e nije Friezebrêge; dy soe nei ferwachting (yn 2023) yn 'e simmer fan [[2024]] klear wêze. Letter waard bekend makke dat ein 2024 net helle wurde sil en dat er klear wêze soe earne  yn 2025. Der waard tocht dat yn alle gefallen de fuotgongers oer in healjier wer ferbining hawwe soene, mar yn augustus waard oanjûn dat it desimber wurde sil ear't it projekt oplevere wurdt. Lykwols waard ek dy datum net helle, dat yn 2026 stiet de iepening foar midden fan 2026 foarsein.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bauprojekte.deutschebahn.com/p/friesenbruecke |titel= Friesenbrücke |datum= septimber 2025 |opropdatum= 1 april 2026}}&lt;/ref&gt; Dêrmei waard de maklike reparaasje fan in jier, in weropbou fan mear as tsien jier.

Der is in multymediale ynformaasjebio op it bouplak oer de Friezebrêge en de [[Wiederline]] en der wurde rûnliedingen oanbean.

== Spoar ==
De brêge is de ferbining oer de Iems foar it [[Wiederline|spoar fan Grins nei Lier]]. Yn 1876 is de brêge boud by it oanlizzen fan it trasee tusken [[Ihrhove]] en Nijeskâns. It hat altyd in inkeldspoarferbining west, sûnder stroom. De brêge wie in part fan de koartste spoarferbining tusken [[Fryslân]] en [[East-Fryslân]]. Oant yn de sântiger jierren fan de [[20e iuw]] wie de brêge in part fan de koartste ferbining tusken Hollân en Hamboarch, wat in protte spoarferkear joech. Sûnt dy tiid is it in regionale ferbining, fral brûkt troch [[Arriva]]. Foar de ferbining wurde op it stuit bussen fan [[Wynskoat]] en [[Lier (stêd)|Lier]] brûkt en  flugge bussen tusken Grins en Lier.

== Iems ==
[[Ofbyld:Friesenbrücke2015-IV.JPG|thumb|De brêge nei de oanfarring troch de ''Emsmoon'']]
De brêge is 4m heech, dat genôch is foar moterboatsjes en frachtskippen mei fracht. Foar oare gefallen moast de brêge iepene wurde, op tiden dat gjin treinferkear ferwachte waard. By elkoar passearren sa sa'n tsientûzen skippen it ier de iepen of sletten brêge. De [[Meyer Werft]] yn [[Papenburch]] hie lykwols hieltiid gruttere skippen boud, dy't net mear troch de iepening fan de flapbrêge koenen. Der wie lykwols spesjaal in oerspanning fan de fêste brêge mei skroeven fêstsetten ynstee fan mei neils, dat dat segmint fuorthelle wurde koe. Sa koene de skippen sa't dy yn Papenburch boud wurden, de brêge passearje.

Op 3 desimber 2015 kaam de kustfarder ''Emsmoon'' op 'e reis fan Papenburch ôf nei de brêge. De brêge wie ticht, en it skip lei sa heech yn it wetter dat de boech boppe it spoardek útkaam. Dochs fear it skip troch de brêge oant de flap kapot wie en gâns de brêge in pear meter opskood wie.

Ynstee fan in simpele weropbou fan de ferneatige brêge, waard in gâns nije brêge ûntwurpen. De nije brêge is wer in draaibrêge wurden, mei de draaipylder op de Hilkenborg-igge. Dêrmei leit de brêge der krekt oarsom yn as de eardere brêge: it skipsgat is yn beide gefallen oan de Weenerigge, mar de eardere brêge hie de flap nei Weener ta.

== Koarte ôfstân ==
De brêge hie ek in fuotpaad. Dêrmei koenen de ynwenners fan east fan de Iems, de gemeente [[Westoverledingen]], oerstekke nei Weener. It paad waard ek brûkt troch fytsers, út de omkriten wei en op lange-ôfstânrûtes. De lêste jierren foar de oanfarring, hie de brêge al in buordsje hân dat dy ferbean wie foar fytsers, mar mei in kuier fan 350 meter wie de fyts al mei te nimmen. Lange-ôfstânrûtes koenen fansels ferlein wurde nei in brêge by Papenburch, nei't de brêge skansearre rekke, mar de lokale ferbining ferdwûn dêrnei.

Fan 2018 ôf wie der wer in fearboatsje foar it lokale ferkear. Dat waard lykwols yn 2024 wer ôfskaft, om't it opleverjen fan 'e brêge tichteby wie.

== Sjoch ek ==
* [[Wiederline]]
* [https://rheiderland.de/artikel/51497/bahn-bietet-baustellen-fuehrungen-an Ofbyld fan de nije brêge (2024)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=HQeq15DCS4Q ''De Deutsche Bahn is 'stolz' op de nieuwe Friesenbrücke in aanbouw''], RTV Noord 

[[Kategory:Brêge yn Dútslân]]
[[Kategory:Bouwurk yn Weener]]
[[Kategory:Bouwurk yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bouwurk yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1876]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1924]]
[[Kategory:Bouwurk út 1925]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1945]]
[[Kategory:Bouwurk út 1951]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 2015]]</text>
      <sha1>qf5euhlbv876p5xhy82lovks1vxdjm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Simson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90466</id>
    <revision>
      <id>1224384</id>
      <parentid>1217220</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6170" sha1="tia7mta3l26no8pg3rk2wxoxva43vju" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme              = Simson
| alternative nammen = Samson
| namme oarsprong    = Hebriuwsk: שִׁמְשׁוֹן (Šimšôn, fan *sjemeš* = sinne)
| ôfbylding          = Samson, by Valentin de Boulogne, Cleveland Museum of Art.jpg
| ôfbyldingstekst    = Simson troch Valentin de Boulogne (1630)
| berne              = oankundige troch in ingel
| berteplak          = Soara (Rjochters 13:2)
| ferstoarn          = datum net neamd yn 'e Bibel; dea beskreaun
| stjerplak          = Gaza (yn 'e timpel fan Dagon) (Rjochters 16:30)
| leeftyd            = net neamd yn 'e Bibel
| folk               = Israelitysk (stam fan Dan)
| heit               = Manoäch
| mem                = namme net neamd
| partner            = ferskate relaasjes
| bern               = 
| titel              = 
| rol                = rjochter fan Israel; strider tsjin de Filistinen
| perioade           = tiid fan 'e rjochters
| bekend fan         = boppenatuerlike krêft; Delila; dea yn 'e timpel fan Dagon
| neamd yn           = [[Rjochters]] 13–16
| tradysje           = [[joadedom]]; [[kristendom]]; [[islam]]
}}
'''Simson'''  ([[Hebriuwsk]]: שמשון) is in [[Bibel|bibelsk]] persoan. Syn ferhaal begjint mei syn berte yn it haadstik 13 en einiget mei syn spektakulêre dea yn haadstik 26 fan it bibelboek [[Rjochters]]. Twintich jier lang soe Simson rjochter wêze fan 'e Israeliten.

== It ferhaal neffens it Alde Testamint ==
[[Ofbyld:Samson hos filistrene.jpg|thumb|left|Simson yn 'e trêdmûne nei't de Filistinen him finzen nommen hiene (oaljeskilderij fan [[Carl Bloch]], 1834–1890).]]
Neffens it [[Alde Testamint]] waard Simson berne yn in tiid dat de [[Filistinen]] oer de [[Israeliten]] hearsken. Syn heit [[Manoäch]] wie fan 'e stamme fan [[Dan (stam)|Dan]] en troud mei in ûnfruchtbere frou. Op in dei ferskynde in boadskipper fan God oan dy frou, dy't har tynge die dat hja in soan krije soe. De frou krige de opdracht om gjin wyn, sterke drank en ûnrein iten mear te nimmen en ek mocht hja it hier fan har soan net ôfknippe. Simon's foarornearring wie nammentlik in Nazireeër te wêzen, in oan God wijd persoan, dy't de Israeliten helpe soe om har fan it jûk fan 'e Filistinen te ûntdwaan. Simson stie bekend om syn ûnbidige fysike krêft en dy krêft bleau sa lang as syn hier net ôfknipt waard. 

As Simson troud mei in Filistynske frou en Simson op 'e brulloft oan 'e Filistynske gasten in kryptysk riedsel jout, ûntfytmannet syn frou him it andert en jout dat troch oan 'e Filistinen. Simson wurdt troch it ferried sa lulk as in sage. Hy ferslacht dan tritich Filistinen en klaait har út om mei de klean de beleaning foar it andert betelje te kinnen. Terloarsteld beslút Simson dêrnei werom te gean nei syn âlders. Mar nei in skoftke giet Simson werom nei syn frou. As Simson dêr fernimt dat syn skoanheit syn frou oan in oar jûn hat, fernielt er út wraak de rispinge fan 'e Filistinen troch baarnende fakkels oan sturten fan hûnderten foksen te binen en se troch it boulân en de hôven mei fruchtbeammen te jeien. De Filistinen hearre wa't en wêrom dat harren oandien is en deadzje dêrnei Simson's skoanheit en frou.

Jimmeroan hat Simson it oan 'e stok mei de Filistinen. Ienris liet Simson him willich yn 'e boeiens slaan troch manlju fan syn eigen folk, dy't him dêrnei meitôgen nei de Filistinen. De Filistinen wiene optein doe't hja Simson sa helpleas seagen, mar doe't de boeiens fan him ôffoelen en Simson in tsjeak fan in ezel wist te bemachtigjen, wie it gau dien mei de feestfreugde. Simson sloech mei de tsjeak mar raak om him hinne en wist in mannichte fan wol tûzen man te ferslaan. In oare kear, doe't de Filistinen yn Gaza mienden Simson ynsletten te hawwen yn harren stêd, wist Simson de doarren fan 'e stedspoarte út de hingsels te skuorren om se dêrnei te ferslepen nei in berch by [[Hebron]]. 
[[Ofbyld:Гюстав Доре. Смерть Самсона.jpg|thumb|left|Simson stjert mei de Filistinen.]]

Simson's ûndergong wurdt de Filistynske frou [[Delila]]. Hy kriget har leaf en hja makket misbrûk fan it fertrouen dat Simson yn har stelt. Hieltiten wer freget Delila as sy by him leit wêr't dy grutte krêft fan him dochs wei komt. Simson jout ynearsten gjin belies en spjeldet har wat op 'e mouwe. Mar Delila jout likemin belies en freget jimmeroan wer hoe't it komt dat Simson sa sterk is. Op 't lêst jout Simson it op en ferklapt er dat it ferlies fan syn hier ek it ferlies fan syn krêft betsjut. Delila warskôget de Filistinen en wylst Simson sliept, knipt hja him syn frissels ôf. As Delila dan ropt &quot;Simson, de Filistinen oer dy&quot; is Simson machtleas en wurdt er oermastere. De Filistinen stekke him de eagen út en bringe him nei Gaza, dêr't er syn libben slite moat troch lange dagen yn in trêdmûne te wurkjen. 

As de Filistynske foarsten op in dei in grut offerfeest yn 'e timpel organisearje, liket it se in moai idee om Simson der foar it fermaak by te heljen. De bline Simson wurdt dan ophelle en kriget in plak tusken twa pylders fan 'e timpel. En wylst de Filistinen yn 'e stiiffolle timpel feestje, muzyk meitsje en de spot mei Simson driuwe, lit in slaaf Simson de pylders befiele. Dan freget Simson de Heare noch ienris syn âlde krêft werom te jaan om te stjerren mei de Filistinen. Hy giet tusken de pylders stean en triuwt mei alle krêft de pylders útinoar. De timpel ferliest syn stabilens, begjint te kreakjen en te triljen en wylst de pylders omfalle komt it dak op 'e feestende mannichte del. Mei de Filistinen stjert ek Simson. 

Simson wurdt letter troch famylje út it pún weihelle. Syn lêste rêstplak kriget Simson yn it grêf fan syn heit, dat earne tusken Soara en Esjtaöl leit.

== Boarne ==
* Bibelboek Rjochters, haadstikken 13-16.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.christiananswers.net/dutch/q-abr/abr-a006-dut.html Berjocht oer it mooglike plak fan de timpel, dy't Simson neffens de Bibel feneatige]  
 
{{CommonsBalke|Samson}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>tia7mta3l26no8pg3rk2wxoxva43vju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fokker 50</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91191</id>
    <revision>
      <id>1224387</id>
      <parentid>1020471</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gearwurking */</comment>
      <origin>1224387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7058" sha1="e5zfejwvshrfv9i5zjx68ihzlukmgca" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;&quot; 
! style=&quot;font-size: larger;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Fokker 50
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | 
[[Ofbyld:KLM.Fokker F50.jpg|275px]]&lt;br /&gt;
|-
! Rol
| Ferkearsfleantúch
|-
! Makker
| [[Fokker (bedriuw)|Fokker]]
|- 
! Untwerper
| Fokker
|- 
! Earste flecht
| [[28 desimber]] [[1985]] 
|-
! Yn tsjinst
| [[1987]]
|-
! Ut tsjinst
| n.f.t. 
|-
! Tal makke
| 213 (1987-1996) 
|-
! Grutste brûkers
| [[VLM Airlines]], [[Denim Air]] &lt;br&gt; [[Virgin Australia Regional Airlines]]
|-
! Farianten
| Sjoch tekst
|-
|}
[[File:Overdracht 1e Fokker-50 aan DLT ( West Duitsland ) Fokker-50, Bestanddeelnr 934-0471.jpg|thumb|275px|Oerdracht 1e Fokker 50 oan DLT [[West-Dútslân]]]]
De '''Fokker 50''' is in twamotorich passazjiersfleantúch foar sa'n 50 passazjiers. It tastel waard boud troch it Nederlânsk fleantúchfabryk [[Fokker (bedriuw)|Fokker]]; it wie de opfolger fan de [[Fokker F27|Fokker F27 ''Friendship'']].

De Fokker 50 - de namme fan it tastel is ôflaat fan de passazjierskapaciteit - makke op [[28 desimber]] [[1985]] syn earste proefflecht en fleach yn july [[1990]] foar it earst foar de [[Keninklike Loftfeart Maatskippij|KLM]]. Totaal binne der 213 F50's makke, it lêste tastel waard yn 1997 ôflevere nei't Fokker al fallyt gien wie.&lt;ref name=&quot;KLM-afscheid&quot;&gt;[http://www.nu.nl/economie/2213942/klm-neemt-afscheid-van-fokker-50.html ''KLM neemt afscheid van Fokker 50''], [[NU.nl]], 27 maart 2010&lt;/ref&gt;

Yn desimber 2012 wiene noch 129 fan de 213 makke F 50's yn aktive tsjinst.&lt;ref&gt;[http://ch-aviation.ch/portal/aircraft.php ch-aviation.ch – Aircraft]&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Oarspronklik tocht Fokker dat de F27 ''Friendship'' oant ein 20e iuw produsearre wurde koe, mei ferbetterings yn stappen sadat it tastel modern bliuwe soe oant de produksjeline sletten wurde soe. Begjin jierren '80 die Fokker in stúdzje nei in útfiering mei in nije motor, de F27RE (RE= ''re-engined'') ferzje. De ûntwikkeling fan in ferzje mei allinnich in nije motor gie lykwols net troch, meidat de [[loftfeartmaatskippij]]en dêr gjin ferlet fan hiene. 

Dat at Fokker de nijste technology ynsette woe en de konkurrinsje byhâlde woe, moast der in folslein nij tastel komme. Mei projekt P335 waard de bou fan de Fokker 50 oan 'e gong brocht. Op it earste gesicht likje de Fokker 50 tastellen in protte op de [[Fokker F-27]] wêrfan't se mei de F-60 Utility de opfolgers binne. Lytse ferskillen oan de bûtenkant binne it [[lâningsgestel]], de ramen (net mear ovaal), de langere [[motorgondel]]s en de [[propeller]]s mei seis blêden. Lykas ek de F27 binne de Fokker 50 en 60 [[heechdekker]]s, wat as foardielen hat dat de laadflier flakker is en dat der mear romte is tusken de turbopropmotors en de grûn. Dat lêste makket de kâns op it opsûgjen fan smoargens yn de motors of it skansearjen fan de propellerblêden op rûge lâningsbanen lytser.

== Nije materialen en nije technyk ==
[[File:Fokker50 propeller aviodrome lelystad.JPG|thumb|275px|De seisblêdige propeller fan de Fokker 50 soarge mei foar minder leven yn de kabine]]
Fokker hie in primeur yn de fleantúchbou mei it tapassen fan [[Komposyt (materiaal)|komposytmaterialen]] op primêre, dragende dielen fan de konstruksje. Oant dat ta waard dat allinne dien yn de sekundêre, net dragende parten fan it tastel. Soksoarte materialen dy't tapast waarden wiene [[aramide]] en [[glêsrizel]]. Aramide waard brûkt yn de rompnoas, foarrâne fan de fleugel, delen van het [[kylflak]] en de rêchfin, de flierren en de floeistikken tusken fleugel en [[fleantúchromp|romp]]. Glêstried waard brûkt yn de motorgondels en de sturt.

In grut ferskil mei de F27 en oare propellerfleantugen út dy tiid is ek it folle legere lûdsnivo yn de kabine.
Dit waard berikt troch:
* De propeller mei koartere blêden makke de ôfstân fan de tip mei de kabine grutter, de belêsting it blêd waard lytser en de grûnfrekwinsje waard heger.
* In tige sekuer [[fasesyngroanisaasje]] systeem makke dat it lûd fan de linker en rjochter propeller elkaar foar in part opheffe.
* De trillingsdôvers op de romp, ôfstimd op presys 102&amp;nbsp;Hz.
* In kompleet sletten en goed ôffearre kabine-ynterieur (de sydwanden, bagaazjebakken en plafond), sadat in dûbele wand konstruksje ûntstiet dy't it oerbringen fan lûd ferleget.
* In stil airconditioningsysteem.

== Gearwurking ==
Foar de bou fan de Fokker 50 waard troch Fokker oparbeide mei:
* [[Dassault]] yn [[Biarritz]] ([[Frankryk]]);
* [[SABCA]] yn [[Gosselies]] ([[België]])
* [[Messerschmitt|Messerschmitt-Bölkow-Blohm]] út [[Dútslân]]
* [[Fuji Heavy Industries]] út [[Japan]]

De Fokkerbedriuwen yn [[Doardt]], [[Papendrecht]], [[Ypenburg (wenwyk)|Ypenburg]], [[Hoogeveen]], [[Woensdrecht (plak)|Woensdrecht]] en [[Skiphol-East]] wurken ek oan it tastel.

== Farianten ==
* Fokker 50
* Fokker 50 ''High Performance''
* Fokker 50 ''Utility''
* Fokker 50 ''Maritime Mk.2''
* Fokker 50 ''Maritime Enforcer''
* Fokker 50 ''Sacred Crow'' (ien, foar in partikulier)
* Fokker 50 ''Freighter''
* Fokker 60
* Fokker 60UTA-N
* Fokker 60 ''Utility'' &lt;ref&gt;De Fokker 60 Utility is in mei 1,62 meter ferlingde fariant fan de Fokker 50, ornearre as frachtfleantúch. Der binne mar fjouwer fan makke, dy't troch de Keninklike Loftmacht yn gebrûk naam waarden.&lt;/ref&gt;

== Twadde libben ==
Anno 2014 is de Fokker 50 as ferkearsfleantúch ferâldere, mar it tastel bliuwt belanstelling foar om reden fan de koarte lâningsbaan dêr't er mei ta kin en de fier út elkoar steande lâningstsjillen. Itselde jilde oars foar de F27. Ombou ta frachtfleantúch jout it type sadwaande in twadde libben. Dat bart bygelyks by Aircraft Conversions op [[Skiphol-East]]. Der wurde yn sa'n gefal laaddoarren foar yn de romp en efter de fleugel oanbrocht. De frachtkapasiteit is 7700 kg.&lt;ref&gt;Het Parool 7 maaie 2014&lt;/ref&gt;

== Technyske gegevens ==
[[Ofbyld:Avianca Fokker F50 HK-4468 (6598289915).jpg|thumb|Cockpit fan in Fokker 50]] 
[[Ofbyld:Inuti Skyways F50.JPG|thumb|Passazjierskabine Fokker 50]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 
! Fokker 60UTA-N&lt;ref&gt;FliegerRevue, 2/2008, S. 67, ISSN|0941-889X&lt;/ref&gt;
|-
| Bemanning || 3
|-
| Kapasiteit (''payload'') || 60 passazjiers of 7325&amp;nbsp;kg fracht
|-
| Langte || 28,87&amp;nbsp;m
|-
| Spanwiidte || 29,0&amp;nbsp;m
|-
| Hichte || 8,32&amp;nbsp;m
|-
| Fleugeloerflak || 70&amp;nbsp;m²
|-
| Gewicht leech || 13,375&amp;nbsp;t
|-
| Maks. startgewicht || 22,95&amp;nbsp;t
|-
| Krúsfaasje || 471&amp;nbsp;km/o
|-
| Heechste faasje || 532&amp;nbsp;km/o
|-
| Tsjinstplafond || 7600&amp;nbsp;m
|-
| Fleanberik || 2400&amp;nbsp;km
|-
| Oandriuwing || twa [[turboprop]] [[Pratt &amp; Whitney|Pratt &amp; Whitney Canada]] [[Pratt &amp; Whitney Canada PW100|PW127B]] fan  2050&amp;nbsp;kW it stik
|}

==Sjoch ek==
* [[Fokker F27]]

== Keppeling om utens ==
{{commonscat|Fokker 50|Fokker 50}}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references /&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Fokker 050}}
[[Kategory:Fokker]]
[[Kategory:Nederlânske ferkearsfleanmasine]]
[[Kategory:Yntroduksje út 1985]]</text>
      <sha1>e5zfejwvshrfv9i5zjx68ihzlukmgca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuki Kobayashi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114231</id>
    <revision>
      <id>1224389</id>
      <parentid>1223357</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="if5l3x193vln9s6j7kemzo0nlml22c4" xml:space="preserve">{{stobbe|Japansk fuotballer}}
'''{{PAGENAME}}''' ([[24 april]] [[1992]]) is in [[Japan]]sk [[fuotbal]]ler, dy't fan augustus 2016 oant de simmer fan 2019 spile foar [[sc It Hearrenfean|It Hearrenfean]]. Earder spile {{PAGENAME}} foar [[Tokyo Verdy]] en [[Júbilo Iwata]]. Yn augustus 2019 tekene hy by [[Waasland-Beveren]] nei't hy transferfrij by sc Heerenveen weigie. Fan 2020 ôf spilet er by [[Al-Khor]].

==Statistiken==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=3|[[Japansk fuotbalalvetal]]
|-
!Perioade!!Wedstriden!!Doelpunten
|-
|2016||2||1
|-
|2017||2||0
|-
|2018||0||0
|-
|2019||4||0
|-
!Totaal||8||1
|}

==Keppeling om utens==
*[https://www.national-football-teams.com/player/64693/Yuki_Kobayashi.html National Football Teams]

{{DEFAULTSORT:Kobayashi, Yuki}}
[[Kategory:Japansk fuotballer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1992]]</text>
      <sha1>if5l3x193vln9s6j7kemzo0nlml22c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224390</id>
      <parentid>1224389</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="836" sha1="hg5pgwjjzg6osetyqqpvghft3v7ih47" xml:space="preserve">{{stobbe|Japansk fuotballer}}
'''{{PAGENAME}}''' ([[24 april]] [[1992]]) is in [[Japan]]sk [[fuotbal]]ler, dy't fan augustus 2016 oant de simmer fan 2019 spile foar [[sc It Hearrenfean]]. Earder spile {{PAGENAME}} foar [[Tokyo Verdy]] en [[Júbilo Iwata]]. Yn augustus 2019 tekene hy by [[Waasland-Beveren]] nei't hy transferfrij by sc Heerenveen weigie. Fan 2020 ôf spilet er by [[Al-Khor]].

==Statistiken==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=3|[[Japansk fuotbalalvetal]]
|-
!Perioade!!Wedstriden!!Doelpunten
|-
|2016||2||1
|-
|2017||2||0
|-
|2018||0||0
|-
|2019||4||0
|-
!Totaal||8||1
|}

==Keppeling om utens==
*[https://www.national-football-teams.com/player/64693/Yuki_Kobayashi.html National Football Teams]

{{DEFAULTSORT:Kobayashi, Yuki}}
[[Kategory:Japansk fuotballer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1992]]</text>
      <sha1>hg5pgwjjzg6osetyqqpvghft3v7ih47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224391</id>
      <parentid>1224390</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="836" sha1="4wcntmh64hvcmv5taz77tdxjleguo60" xml:space="preserve">{{stobbe|Japansk fuotballer}}
'''{{PAGENAME}}''' ([[24 april]] [[1992]]) is in [[Japan]]sk [[fuotbal]]ler, dy't fan augustus 2016 oant de simmer fan 2019 spile foar [[SC It Hearrenfean]]. Earder spile {{PAGENAME}} foar [[Tokyo Verdy]] en [[Júbilo Iwata]]. Yn augustus 2019 tekene hy by [[Waasland-Beveren]] nei't hy transferfrij by sc Heerenveen weigie. Fan 2020 ôf spilet er by [[Al-Khor]].

==Statistiken==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=3|[[Japansk fuotbalalvetal]]
|-
!Perioade!!Wedstriden!!Doelpunten
|-
|2016||2||1
|-
|2017||2||0
|-
|2018||0||0
|-
|2019||4||0
|-
!Totaal||8||1
|}

==Keppeling om utens==
*[https://www.national-football-teams.com/player/64693/Yuki_Kobayashi.html National Football Teams]

{{DEFAULTSORT:Kobayashi, Yuki}}
[[Kategory:Japansk fuotballer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1992]]</text>
      <sha1>4wcntmh64hvcmv5taz77tdxjleguo60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Engern</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128781</id>
    <revision>
      <id>1224392</id>
      <parentid>930114</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2310" sha1="mh50cg2123zlc6zo58z43c1d4r6jlnu" xml:space="preserve">[[File:Angaria locator map (1000).svg|thumb|Engern yn Saksen om 1000&amp;nbsp;hinne{{legend|#d40000|Engern}}{{legend|#FEFEE9|Oare parten fan Saksen}}{{legend|#F6E1B9|Rest fan it [[Keninkryk Dútslân]]}}]]
'''Engern''' of ''Angria'' en ''Angaria'' is in histoarysk gebiet yn de hjoeddeiske Dútske steaten [[Nedersaksen]], [[Bremen (dielsteat)|Bremen]] en [[Noardryn-Westfalen]]. De [[kronykskriuwer]] [[Widukind fan Corvey]] skreau yn syn wurk de ''[[Res gestae saxonicae]]'' dat Engern de sintrale regio fan it [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[Stamhartochdom Saksen]] wie, dat it gebiet oan de beide iggen fan de [[Weser]] fan boppe nei ûnderen omfieme. De regio [[Westfalen (streek)|Westfalen]] grinzge der yn it westen oan en de regio [[Eastfalen]] grinzge der yn it easten oan. De namme komt fan de eardere [[Germanen|Germaanske]] stamme de [[Angrivaarjers]]. Dy stamme is by it [[Germaanske Folkeferfarren|Folkeferfarren]] opgien yn it Bûn fan de [[Saksen (folk)|Saksen]]. It mulpunt fan de regio wie de stêd [[Minden]] dy't sûnt [[803]] de sit fan in [[bisdom Minden|bisdom]] waard.&lt;br/&gt;
It lân fan 'e Angrivaarjers waard ferôvere troch [[Karel de Grutte]] yn de [[Saksekriich]] en neffens de ''[[Keninklike Frankyske Annalen]]'' sleaten Angrivaarske lieders harren eigen fredersûnderhannelings mei it [[Karolingyske Ryk]] by [[Bückeburg]] yn [[775]].&lt;br/&gt;
Yn [[1180]] ferballe keizer Freark Barbarossa de Saksyske hartoch [[Hindrik de Liuw]] en skafte it hartochdom winliken ôf, doe't er it ferdielde yn it foardiel fan lytsere foarstendommen. It [[Hartochdom Westfalen]] waard skonken oan de aartsbiskop fan Keulen, wylst Engern oan [[Bernard fan Anhalt]] ta kaam, dy't de hartochstitel fan Saksen oernaam. De namme ''Engern'' waard dêrnei amper mear brûkt. Yn de [[trettjinde iuw]] waard it sintrale gebiet om de Weser hinne it mulpunt fan it [[greefskip Hoya]], dat yn [[1582]] urven wie troch de hartoggen fan [[Hartochdom Breunswyk-Luneburch|Breunswyk-Luneburch]]

==Sjoch ek==
*[[Enger]]
*[[Earesburch]]

[[Kategory:Saksen (folk)]]
[[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Skiednis fan Bremen]]
[[Kategory:Skiednis fan Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Regio yn Dútslân]]
[[Kategory:Geografy fan Nedersaksen]]
[[Kategory:Geografy fan Bremen]]
[[Kategory:Geografy fan Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>mh50cg2123zlc6zo58z43c1d4r6jlnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George I fan Grut-Brittanje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149411</id>
    <revision>
      <id>1224379</id>
      <parentid>1037271</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9279" sha1="hnb80o6et752x2872hr3amqebizsl7r" xml:space="preserve">{{Dyn koart
| ôfbylding                   = GeorgeIKneller1714.jpg
| ôfbyldingstekst             = George I Loadewyk
| ôfbyldingsbreedte           = 200
| namme                       = 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               = [[File:Flag_of_Hanover_(1692).svg|20px]] [[Karfoarstendom Hannover|Hannoveraansk]] &lt;br&gt; [[File:Flag_of_Great_Britain_(1707–1800).svg|20px]] [[Keninkryk Grut-Brittanje|Britsk]]
| bertedatum                  = [[28 maaie]] [[1660]]
| berteplak                   = [[Hannover]], [[Karfoarstendom Hannover]], [[Hillige Roomske Ryk]]
| stjerdatum                  = [[11 juny]] [[1727]] &lt;small&gt;(67 jier)&lt;/small&gt;
| stjerplak                   = [[Osnabrück]], [[Prinsbisdom Osnabrück]], Hillige Roomske Ryk
| dynasty                     = [[Hûs Hannover]] 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = [[Karfoarstendom Hannover|karfoarst fan Hannover]]
| regear1                     = 23 jannewaris 1698 - 11 juny 1727
| amtsperioade1               = 
| foargonger1                 = [[Ernst August fan Breunswyk-Luneburch|Ernst August]]
| opfolger1                   = [[George II fan Grut-Brittanje|George II]]
| funksje2                    = [[Hartochdom Saksen-Lauenburg|hartoch fan Saksen-Lauenburg]] 
| regear2                     = 1705 - 11 juny 1727
| amtsperioade2               =  
| foargonger2                 = [[George Willem fan Breunswyk-Lüneburg|George Willem]]
| opfolger2                   = [[George II fan Grut-Brittanje|George II]]
| funksje3                    = [[List fan keningen fan Grut-Brittanje|kening fan Grut-Brittanje]] en [[List fan keningen fan Ierlân|Ierlân]]
| regear3                     = 1 augustus 1714 - 11 juny 1727
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = [[Anna fan Grut-Brittanje|Anna]]
| opfolger3                   = [[George II fan Grut-Brittanje|George II]]
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''George I Loadewyk''' ([[Dútsk]]: ''Georg Ludwig'', [[Ingelsk]]: ''George Louis'') ([[Hannover]], [[28 maaie]] [[1660]] - [[Osnabrück]], [[11 juny]] [[1727]]) wie fan [[23 jannewaris]] [[1698]] ôf [[karfoarst]] fan it [[Karfoarstendom Breunswyk-Lüneburg]] (Hannover) yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Op [[1 augustus]] [[1714]] waard er ek [[kening]] fan [[Keninkryk Grut-Brittanje|Grut-Brittanje]] en [[Keninkryk Ierlân|Ierlân]].
 
George waard berne yn [[Hannover]], de doetiidske residinsje fan de [[hartoggen]] fan it [[Hartochdom Breunswyk-Lüneburg]] yn it hjoeddeistige [[Nedersaksen]] yn [[Dútslân]], as soan fan [[Ernst August fan Breunswyk-Lüneburg|Ernst August]] en [[Sofia fan de Palts|Sofia]] fan Hannover. George erve alle titels en gebieten fan syn heit en syn omkes. In rige Jeropeeske oarloggen late ta de útwreiding fan syn Dútske gebieten, en yn [[1708]] waard er bekrêftige ta [[karfoarst]] fan Hannover. Nei it ferstjerren fan syn mem, en fan syn efternicht [[Anne fan Grut-Brittanje|Anne]], keninginne fan Grut-Brittanje en Ierlân, yn [[1714]] kaam George, as earste [[monarch]] fan it [[Hûs Hannover]] op de Britske troan. Om't de ''[[Act of Settlement]]'' fan [[1701]] it ferbea dat [[katoliken]] de Britske troan bemachtigje koene, wie George it tichtst besibbe [[protestantske]] famyljelid. As andert dêrop besochten de [[Jakobiten]] George ôf te setten en him te ferfangen mei [[Jakobus Frâns Edwert Stuart]], de katolike healbroer fan Anne.

Under de hearskippij fan George, naam de macht fan de Britske monargy ôf en sette de oergong nei it regearjen troch in [[kabinet (polityk)|kabinet]] útein. Oan de ein fan syn hearskippij kaam de wiere macht yn hannen fan [[Robert Walpole]], dy't winliken de earste Britske ''[[de facto]]'' [[minister-presidint]] waard. George ferstoar oan in [[serebraal faskulêr aksidint|oerhaal]] yn in reis nei Hannover, dêr't er ek begroeven waard.

== Libbensrin ==
[[Ofbyld:George I Oval.jpg|thumb|George I yn 1714, doe't er op de Britske troan kaam]]
George Loadewyk waard berne op 28 maaie 1660 yn Hannover as âldste bern fan [[Ernst August fan Breunswyk-Lüneburg]] en [[Sofia fan de Palts]], in pakesizzer fan kening [[Jakobus I fan Ingelân]] troch har mem [[Elizabeth I fan Ingelân|Elizabeth Stuart]]. George hie fiif jongere bruorren: Freark August (1661-1691), Maksimiliaan Willem (1666-1727), Karel Filips (1669-1690), Kristiaan (1671-1703) en [[Ernst August fan Hannover|Ernst August]] (1674-1728). George hie ek in jongere suster: Sofia Charlotte (1668-1705), dy't kening [[Freark I fan Prusen|Freark I yn Prusen]] boaske.

Fan 1698 ôf bestjoerde er it [[Karfoarstendom Breunswyk-Lüneburg]], en nei it ferstjerren fan syn omke en skoanheit [[Georg Willem fan Breunswyk-Lüneburg]] yn 1705 erve er it [[Hartochdom Breunswyk-Lüneburg]]. Nei it ferstjerren fan syn mem. dy't neffens de ''[[Act of Settlement]]'' oanwiisd waard as Britske troanopfolchster, giene har rjochten oer op George. Op 31 oktober 1714 waard er ta kening fan Grut-Brittanje en Ierlân kroane as opfolger fan keninginne [[Anne fan Grut-Brittanje|Anne]]. Hy wie de tichtst besibbe protestantske famyljelid fan har. Hy krige lykwols te krijen mei tsjinstân fan de [[Jakobiten]] ûnder lieding fan [[Jakobus Frâns Edwert Stuart]], de soan fan kening [[Jakobus II fan Ingelân|Jakobus II]]. Harren opstân wie om 'e nocht.

George learde net goed [[Ingelsk]], dochs koe it wol skriuwe en ferstean. Hy ferparte syn tiid tusken Ingelân en syn gebiet yn Hannoverlân. Yn Ingelân waard er te Dútsk en boppedat net al te snoad fûn. Op it Jeropeeske fêstelân hie er in bettere namme. Wylst de kening yn Hannoverlân in [[absolute monarch]] wie, stie er goedkarrend foar de [[Ferljochting]] oer.

Yn 1721 waard Sir [[Robert Walpole]] [[minister-presidint]] en wurdt beskôge as de earste Britske minister-presidint. Dy wie doe noch in troch de kening beneamde minister dy't troch de mearderheid yn it [[Legerhûs]], it parlemint, late.

George ferstoar yn 1727 op Slot Osnabrück doe't er ûnderweis nei Hannover wie en in oerhaal krige. Hy waard begroeven yn it Leineschloss yn Hannover. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard er fannijs begroeven yn it [[mausoleum]] yn de tûnen fan Herreshausen. Syn soan folge him op as [[George II fan Grut-Brittanje|George II]]

== Houlik en bern ==
Op [[18 novimber]] [[1682]] boaske er syn nicht [[Sofia Dorotea fan Selle|Sofia Dorotea]], dochter fan [[George Willem fan Breunswyk-Lüneburg]]. Dat houlik waard foarnommen om reden fan it befêstigjen fan in goed jierliks ynkommen en de oansteande feriening fan Hannover mei Celle.

George hold der lykwols in stikmannich frijsters op nei. Mei ien fan harren, [[Melusine von der Schulenburg]], dy't er hartoginne fan Kendall makke, hie er trije ûnwettige bern. Doe't syn frou op har bart in ferhâlding oangie mei de Sweedske greve Philip Christoph von Köningsmarck, ferballe George har fan de rêst fan har libben nei [[Ahlden]]. It houlik waard yn [[1694]] ûntbûn, net om reden fan harren ûndôgenens, mar om reden dat Sofia George efterlitten hie.

George hie mei Sofia twa bern:

* [[George II fan Grut-Brittanje|George Augustus]] (10 november 1683 - 25 oktober 1760), waard letter kening George II. Hy boaske prinsesse [[Karoline fan Brandenburch-Ansbach]].
* Sofia Dorotea (16 maart 1687 - 28 juni 1757), de lettere gemalinne fan kening [[Freark Willem I fan Prusen]] en mem fan kening [[Freark de Grutte]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://en.wikipedia.org/wiki/George_I_of_Great_Britain ''Notes'', ''References'', ''Sources'' en ''Further Reading'' op dizze side].
----------------------------
{{Commonscat|Geporge I of Great Britain}}
}}

[[Kategory:Kening fan Grut-Brittanje]]
[[Kategory:Kening fan Ierlân]]
[[Kategory:Karfoarst fan Hannover]]
[[Kategory:Hartoch fan Saksen-Lauenburg]]
[[Kategory:Hûs fan Hannover]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Deensk komôf]]
[[Kategory:Ingelsk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Ingelsk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Ingelsk persoan fan Deensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1660]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1727]]</text>
      <sha1>hnb80o6et752x2872hr3amqebizsl7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ammerland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150076</id>
    <revision>
      <id>1224354</id>
      <parentid>1156020</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="e3qettrsyu8jslgb4y2tapnw8kxqn1y" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Ammerlân
| ôfbylding                   = Lage des Landkreises Ammerland in Deutschland.png 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[File:Wappen Landkreis Ammerland.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 128.253 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik, Niedersaksen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 730,64 km²
| befolkingstichtens          = 176 ynw./km²
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| dielsteat                   = [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| Regierungsbezirk            =
| Bestjoerssit                = 
| adres bestjoer              = Ammerlandallee 12&lt;br&gt;26655 Westerstede
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_12_N_8_0_36_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 13' N 8° 0' E}} 
| oprjochting                 = [[1933]]
| opheffing                   =
| yndieling                   = 6 gemeenten
| kenteken                    = WST 
| NUTS-koade                  = DE946
| kreiskaai                   = 03 4 51
| webside                     = [https://www.ammerland.de/ ammerland.de] 
}}
'''Ammerland''' (Ammerlân) is in [[lânkring]] yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]]. Bysûnder wie dat der oant de ferliening fan 'e stedsstatus oan it haadplak [[Westerstede]] op 28 maaie 1977 gjin inkeld plak yn 'e lânkring de status fan stêd hie.

== Geografy ==
Lang bleau in grut diel fan it Ammerlân isolearre as in eilân yn in see fan ûnbegeanber [[heechfean]]. Ek no is fral it easten en suden noch in wiidsk lânskip, beammen binne der net in soad. Wynmûnen ûnderbrieken it flakke lânskip en fan 'e 47 mûnen oan it begjin fan 'e 20e iuw binne der hjoeddedei noch njoggen bewarre bleaun. It grutste diel fan it lân wurdt tsjinwurdich brûkt as greide. De [[geast]]grûnen fan it Ammerlân dêrfoaroer binne tradisjoneel in mingeling fan lytse boskjes, ikkers en hagen en hawwe de skaaimerken fan in parklânskip.

De lânkring Ammerlân grinzget fanút it noarden mei de klok mei oan 'e lânkringen [[Fryslân]], [[Wesermarsch]], de selsstannige stêd [[Aldenburch]] en de lânkringen [[Aldenburch (Landkreis)|Aldenburch]], [[Kloppenburch (Landkreis)|Kloppenburch]] en [[Lier (distrikt)|Lier]].   

Alhoewol't de [[Noardsee]]kust sa'n 40 kilometer fierderop leit, wurdt it westlike diel fan Ammerland noch beynfloede troch it tij. De rivieren [[Leda]] en [[Jümme]] ferbine it Ammerlân mei de [[Iems]] en sadwaande yndirekt mei de Noardsee.

== Skiednis ==
It Ammerlân waard foar it earst yn 'e 10e iuw neamd. Oannommen wurdt dat de namme is ôflaat fan ''ameri'', dat sompe betsjut. Yn 'e tiid dat de [[Wytsings]] binnenfoelen waarden der lytse, ringfoarmige kastielen boud om de delsettings te beskermjen.    

Foar in lange tiid wie der net in soad ynteresse yn 'e sompige regio. Yn 'e 14e iuw waard it ûnderdiel fan it greefskip Aldenburch. De greven lieten bolwurken yn 'e krite bouwe, dy't de grins foarmen mei de Friezen.

De lânkring Ammerlân waard yn 1933 stifte en folget rûchwei de grinzen fan 'e histoaryske regio.

== Bestjoerlike yndieling ==
De lânkring is ûnder te ferdielen yn seis [[Einheitsgemeinde]]n (ienheidsgemeenten). Dêrmei is de lânkring Ammerland ien fan 'e lânkringen mei de minste gemeenten fan it lân. De iennige stêd is (sûnt 1977) it haadplak Westerstede.

[[Ofbyld:Municipalities in WST.svg|thumb|left|Gemeenten fan de lânkring Ammerlân.]]
{|
|-
! Stêd
! Gemeenten
|- valign=top
||
#[[Westerstede]]
||
#[[Apen (Nedersaksen)|Apen]]
#[[Bad Zwischenahn]]
#[[Edewecht]]
#[[Rastede]]
#[[Wiefelstede]]
|}
== Keppeling om utens ==
* [https://www.ammerland-touristik.de/ Toeristyske side fan Ammerlân]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [[:de:Landkreis Ammerland]].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Landkreis Ammerland|Lânkring Ammerlân}}
}}

{{Nedersaksen}}
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1933]]</text>
      <sha1>e3qettrsyu8jslgb4y2tapnw8kxqn1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harburg (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150083</id>
    <revision>
      <id>1224358</id>
      <parentid>1039981</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="in9rtka6h7rrx3ocnwr7m1d058jtjqe" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Harburg
| ôfbylding                   = [[File:Locator map WL in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Harburg.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Harburg COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 254.431 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.245,03 km²
| befolkingstichtens          = 204  / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = 
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 42
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = WL
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 3 53
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1932]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 53°19′ N 9°58′ E  
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-harburg.de/ side lânkring Harburg]
}}
'''Harburg''' is in [[Landkreis]] (lânkring) yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De namme is ûntliend oan de doetiidske stêd Hardburg oan de [[Elbe]], dy't eartiids it haadplak fan de lânkring wie, mar tsjintwurdich ûnderdiel foarmet fan [[Hamburch]].

== Skiednis ==
Yn 1885 stifte it [[Prusen|Prusyske]] regear trije distrikten yn it gebiet: it distrikt Harburg, it distrikt Winsen en de distriktfrije stêd Harburg oan de Elbe. Yn 1932 waarden dy distrikten gearfoege en waard de stêd Harburg-Wilhelmsburg, sûnt 1927 gearfoege ta ien stêd, de haadstêd fan it distrikt. De stêd bleau fierder in selstannich bestjoerlik lichem en foarme gjin ûnderdiel fan it distrikt.

Yn 1937 waard de stêd Harburg-Wilhelmsburg by Hamburch yndield, wylst it distrikt Harburg selstannich waard. Winsen oan de Luhe waard yn 1944 de nije haadstêd fan de kring.  

== Geografy ==
De lânkring grinzget oan, begjinnend fan it easten  mei de klok mei, de lânkreisen [[Lüneburch (Landkreis)|Lüneburch]], [[Heidekreis (Landkreis)|Heidekreis]], [[Rotenburg/Wumme (Landkreis)| Rotenburg]] en [[Stade (Landkreis)|Stade]], de stêd Hamburch en de dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] (Lauenburg).

== Stêden en gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in WL.svg|thumb|300px|left|''Stêden en gemeenten yn de lânkring Harburg'']]
{|
|-
!  style=&quot;text-align:left; width:25%;&quot;|Stêden
! colspan=&quot;3&quot;  style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;|[[Samtgemeinde]]n
|- valign=top
||
#[[Buchholz in der Nordheide]]
#[[Winsen (Luhe)]]
&lt;br&gt;
'''Frije gemeenten'''
#[[Neu Wulmstorf]]
#[[Rosengarten (Nedersaksen)|Rosengarten]]
#[[Seevetal]]
#[[Stelle (Dútslân)|Stelle]]
||
*'''1. [[Elbmarsch]]'''
# [[Drage (Nedersaksen)|Drage]]
# [[Marschacht]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Tespe]]
*'''2. [[Hanstedt (Samtgemeinde)|Hanstedt]]'''
# [[Asendorf (Harburg)|Asendorf]]
# [[Brackel]]
# [[Egestorf]]
# [[Hanstedt]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Marxen]]
# [[Undeloh]]
||
*'''3. [[Hollenstedt (Samtgemeinde)|Hollenstedt]]'''
# [[Appel (Dútslân)|Appel]]
# [[Drestedt]]
# [[Halvesbostel]]
# [[Hollenstedt]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Moisburg]]
# [[Regesbostel]]
# [[Wenzendorf]]
*'''4. [[Jesteburg (Samtgemeinde)|Jesteburg]]'''
# [[Bendestorf]]
# [[Harmstorf]]
# [[Jesteburg]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
||
*'''5. [[Salzhausen (Samtgemeinde)|Salzhausen]]'''
# [[Eyendorf]]
# [[Garlstorf]]
# [[Garstedt]]
# [[Gödenstorf]]
# [[Salzhausen]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Toppenstedt]]
# [[Vierhöfen]]
# [[Wulfsen]]
*'''6. [[Tostedt (Samtgemeinde)|Tostedt]]'''
# [[Dohren]]
# [[Handeloh]]
# [[Heidenau (Nedersaksen)|Heidenau]]
# [[Kakenstorf]]
# [[Königsmoor]]
# [[Otter (Dútslân)|Otter]]
# [[Tostedt]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Welle (Dútslân)|Welle]]
# [[Wistedt]]
|-
||| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; sit fan de Samtgemeinde
|}

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Harburg|Lânkring Harburg}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1932]]</text>
      <sha1>in9rtka6h7rrx3ocnwr7m1d058jtjqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224359</id>
      <parentid>1224358</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4886" sha1="mk2rrfmdgviiarghx9um7rnyg88waj9" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Harburg
| ôfbylding                   = [[File:Locator map WL in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Harburg.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Harburg COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 254.431 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.245,03 km²
| befolkingstichtens          = 204  / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = 
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 42
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = WL
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 3 53
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1932]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 53°19′ N 9°58′ E  
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-harburg.de/ side lânkring Harburg]
}}
'''Harburg''' is in [[Landkreis]] (lânkring) yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De namme is ûntliend oan de doetiidske stêd Hardburg oan de [[Elbe]], dy't eartiids it haadplak fan de lânkring wie, mar tsjintwurdich ûnderdiel foarmet fan [[Hamburch]].

== Skiednis ==
Yn 1885 stifte it [[Prusen|Prusyske]] regear trije distrikten yn it gebiet: it distrikt Harburg, it distrikt Winsen en de distriktfrije stêd Harburg oan de Elbe. Yn 1932 waarden dy distrikten gearfoege en waard de stêd Harburg-Wilhelmsburg, sûnt 1927 gearfoege ta ien stêd, de haadstêd fan it distrikt. De stêd bleau fierder in selstannich bestjoerlik lichem en foarme gjin ûnderdiel fan it distrikt.

Yn 1937 waard de stêd Harburg-Wilhelmsburg by Hamburch yndield, wylst it distrikt Harburg selstannich waard. Winsen oan de Luhe waard yn 1944 de nije haadstêd fan de kring.  

== Geografy ==
De lânkring grinzget oan, begjinnend fan it easten  mei de klok mei, de lânkreisen [[Luneburch (Landkreis)|Luneburch]], [[Heidekreis (Landkreis)|Heidekreis]], [[Rotenburg/Wumme (Landkreis)| Rotenburg]] en [[Stade (Landkreis)|Stade]], de stêd Hamburch en de dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] (Lauenburg).

== Stêden en gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in WL.svg|thumb|300px|left|''Stêden en gemeenten yn de lânkring Harburg'']]
{|
|-
!  style=&quot;text-align:left; width:25%;&quot;|Stêden
! colspan=&quot;3&quot;  style=&quot;text-align:center; width:75%;&quot;|[[Samtgemeinde]]n
|- valign=top
||
#[[Buchholz in der Nordheide]]
#[[Winsen (Luhe)]]
&lt;br&gt;
'''Frije gemeenten'''
#[[Neu Wulmstorf]]
#[[Rosengarten (Nedersaksen)|Rosengarten]]
#[[Seevetal]]
#[[Stelle (Dútslân)|Stelle]]
||
*'''1. [[Elbmarsch]]'''
# [[Drage (Nedersaksen)|Drage]]
# [[Marschacht]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Tespe]]
*'''2. [[Hanstedt (Samtgemeinde)|Hanstedt]]'''
# [[Asendorf (Harburg)|Asendorf]]
# [[Brackel]]
# [[Egestorf]]
# [[Hanstedt]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Marxen]]
# [[Undeloh]]
||
*'''3. [[Hollenstedt (Samtgemeinde)|Hollenstedt]]'''
# [[Appel (Dútslân)|Appel]]
# [[Drestedt]]
# [[Halvesbostel]]
# [[Hollenstedt]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Moisburg]]
# [[Regesbostel]]
# [[Wenzendorf]]
*'''4. [[Jesteburg (Samtgemeinde)|Jesteburg]]'''
# [[Bendestorf]]
# [[Harmstorf]]
# [[Jesteburg]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
||
*'''5. [[Salzhausen (Samtgemeinde)|Salzhausen]]'''
# [[Eyendorf]]
# [[Garlstorf]]
# [[Garstedt]]
# [[Gödenstorf]]
# [[Salzhausen]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Toppenstedt]]
# [[Vierhöfen]]
# [[Wulfsen]]
*'''6. [[Tostedt (Samtgemeinde)|Tostedt]]'''
# [[Dohren]]
# [[Handeloh]]
# [[Heidenau (Nedersaksen)|Heidenau]]
# [[Kakenstorf]]
# [[Königsmoor]]
# [[Otter (Dútslân)|Otter]]
# [[Tostedt]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Welle (Dútslân)|Welle]]
# [[Wistedt]]
|-
||| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; sit fan de Samtgemeinde
|}

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Harburg|Lânkring Harburg}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1932]]</text>
      <sha1>mk2rrfmdgviiarghx9um7rnyg88waj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nienburg (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150133</id>
    <revision>
      <id>1224362</id>
      <parentid>1164917</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4773" sha1="emx3qwlx3gs9vsureqf6tbxa8zbymli" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Nienburg/Weser
| ôfbylding                   = [[File:Locator map NI in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Nienburg Weser.svg|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Nienburg, Weser COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 121.390 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.398,97 km²
| befolkingstichtens          = 87 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= [[Nienburg (Nedersasken)|Nienburg]]
| haadplak                    = Diepholz
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 36
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = NI
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 2 56
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1977]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°43′ N 8°44′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.lk-nienburg.de/ side lânkring Nienburg/Weser]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Nienburg''' is in distrikt yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei begjinnend fanút it wêst oan de lânkringen [[Diepholz (Landkreis)|Diepholz]], [[Verden (Landkreis)|Verden]] en [[Heidekreis]], oan de [[regio Hannover]] en oan de lânkring [[Schaumburg (Landkreis)|Schaumburg]] (allegear yn Nedersaksen) en oan de [[Noardryn-Westfalen|Noardryn-Westfaalske]] kring [[Minden-Lübbecke]]. De [[Weser]] rint fanút it suden troch de lânkring noardlik nei [[Bremen (stêd)|Bremen]].

== Skiednis ==
By de weryndieling yn de provinsje Hannover fan 1 oktober 1932 waard de eardere kring Nienburg, de kring Stolzenau en de gemeenten Haßbergen en Anderten út de ophefte kring Hoya ta de foars gruttere lânkring Nienburg gearfoege.

Nei noch in pear feroarings yn 1974 krige de lânkring de hoeddeiske grinzen op 1 augustus 1977, doe't yn it ramt fan de weryndieling yn Nedersaksen tsien eastlike gemeenten fan de ophefte lânkring Grafschaft Hoya by de lânkring Nienburg yndield waarden.
== Stêden en gemeenten ==

[[Ofbyld:Municipalities in NI.svg|thumb|300px|left|''Stêden en gemeenten fan de lânkring Nienburg'']]
{|
! align=left width=25%|Stêden
! colspan=3 align=center width=75%|[[Samtgemeinde]]n
|- valign=top
||
#[[Nienburg (Nedersasken)|Nienburg]]
#[[Rehburg-Loccum]]
&lt;br&gt;
'''Frije gemeenten'''
#[[Steyerberg]]
||
*'''1. [[Grafschaft Hoya (Samtgemeinde)|Grafschaft Hoya]]'''
# [[Bücken]]
# [[Eystrup]]
# [[Gandesbergen]]
# [[Hämelhausen]]
# [[Hassel (Nedersaksen)|Hassel]]
# [[Hilgermissen]]
# [[Hoya (Dútslân)|Hoya]] &lt;sup&gt;1, 2&lt;/sup&gt;
# [[Hoyerhagen]]
# [[Schweringen]]
# [[Warpe (Nedersaksen)|Warpe]]
*'''2. [[Heemsen (Samtgemeinde)|Heemsen]]'''
# [[Drakenburg]]
# [[Haßbergen]]
# [[Heemsen]]
# [[Rohrsen]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
||
*'''3. [[Liebenau (Samtgemeinde)|Liebenau]]'''
# [[Binnen]]
# [[Liebenau (Nedersaksen)|Liebenau]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Pennigsehl]]
*'''4. [[Marklohe (Samtgemeinde)|Marklohe]]'''
# [[Balge]]
# [[Marklohe]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Wietzen]]
*'''5. [[Mittelweser (Samtgemeinde)|Mittelweser]]'''
# [[Estorf]]
# [[Husum (Nedersaksen)|Husum]]
# [[Landesbergen]]
# [[Leese (Dútslân)|Leese]]
#[[Stolzenau]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
||
*'''6. [[Steimbke (Samtgemeinde)|Steimbke]]'''
# [[Linsburg]]
# [[Rodewald]]
# [[Steimbke]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Stöckse]]
*'''7. [[Uchte (Samtgemeinde)|Uchte]]'''
# [[Diepenau]]
# [[Raddestorf]]
# [[Uchte]] &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
# [[Warmsen]]
|-
|||colspan=3 align=center|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; sit fan de Samtgemeinde; &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; stêd
|}
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Nienburg/Weser|Lânkring Nienburg/Weser}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1932]]</text>
      <sha1>emx3qwlx3gs9vsureqf6tbxa8zbymli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gifhorn (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150153</id>
    <revision>
      <id>1224355</id>
      <parentid>1040188</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7576" sha1="3s7bwj934lq0ay2g9o1u8shr50w38wn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Gifhorn
| ôfbylding                   = [[File:Locator map GF in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Gifhorn.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:Wappen Landkreis Gifhorn.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 176.523 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.562,86 km²
| befolkingstichtens          = 113 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Gifhorn
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 41
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = GF
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 1 51
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1885]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°35′ N 10°36′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.gifhorn.de/start/ side lânkring Gifhorn]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Gifhorn''' is in bestjoerlik distrikt yn it easten fan it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
Oanbuorjende distrikten binne mei de klok mei (fanôf it noardeasten) de [[Altmarkkreis Salzwedel]] en [[Börde (Landkreis)|Börde]] (beide yn [[Saksen-Anhalt]]), de lânkring [[Helmstedt (Landkreis)|Helmstedt]], de [[Kreisfreie Stadt|kringfrije stêd]] [[Wolfsburg]], nochris de lânkring Helmstedt, de kringfrije stêd [[Breunswyk]], de lânkring [[Peine (Landkreis)|Peine]], de [[Regio Hannover]] en de lânkringen [[Celle (Landkreis)|Celle]] en [[Uelzen (Landkreis)|Uelzen]] (allegear yn Nedersaksen).

Rivieren yn de lânkring binne de [[Aller (rivier)|Aller]], [[Ise (Aller|Ise]], [[Ohre]] en [[Oker (rivier)|Oker]]. Wichtige kanalen binne it Mittellandkanal, it Elbe-Seitenkanal en it Allerkanal.

De hichte fan it lân ferskilt fan 46 meter boppe seenivo oan de Aller by Müden oant it heechste punt fan 124 meter boppe seenivo yn it noarden fan de lânkring by Sprakensehl.

== Skiednis ==
De lânkring waard yn 1885 troch it [[Prusen|Prusysk]] regear ynsteld. Yn 1932 waard de eardere kring Isenhagen it noardlike diel fan de lânkring Gifhorn. Oarspronklik makke Wolfsburg diel út fan de lânkring, mar sûnt 1951 waard Wolfsburg in kringfrije stêd. Troch de yndieling fan de stêd Fallersleben by Wolfsburg yn 1974 ferlear de lânkring Gifhorn op 'e nij in diel fan it gebiet.

== Polityk ==
De politike ferhâldings yn de lânkring Gifhorn wiene eartiids hiel oars as yn de rest fan Dútslân. Fakentiden smieten partijen, dy't earne oars sûnder betsjutting wiene, yn Gifhorn krekt hiele hege eagen by ferkiezings. De klassike tsjinstellings tusken lofts en rjochts of tusken katoliken en protestanten telden yn de polityk fan Gifhorn minder, mar namste mear it ferset fan de Welfen ([[Deutsch-Hannoversche Partei]]) tsjin de anneksaasje troch Prusen. Ek de konservative Prusen hiene harren oanhingers, lykas yn de [[Deutschnationale Volkspartei]]. Yn 1920 wie de útslach fan de kring Gifhorn foar de rykdeiferkiezings: Welfen 48,7 %, SPD ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands]]) 27,9 %, DVP ([[Deutsche Volkspartei]]) 8,6 %, DNVP ([[Deutschnationale Volkspartei]]) 8,2 %. De katolike [[Deutsche Zentrumspartei|Zentrumpartei]] spile gjin rol yn de lânkring Gifhorn en bleau altiten ûnder de 1% hingjen.  

By ferkiezings yn 1930 waard de [[NSDAP]] mei 34,2% fan de stimmen de grutste partij fan de lânkring. By de ferkiezings fan april 1932 wûn de NSDAP op 'e nij yn Gifhorn, mei 68,1% fan de stimmen wist de NSDAP yn de lânkring sels ien fan de bêste risseltaten yn it hiele Ryk te heljen (PD 14,2 %, Welfen 6,4 %, KPD ([[Kommunistische Partei Deutschlands]]) 5,0 %, DNVP 4,1 % en alle oare partijen bleaun ûnder 1 %). By de ryksdeiferkiezings fan maart 1930 keazen 73% fan de stimgerjochtigen op de NSDAP. Nearne oars yn it ryk wie it perzintaazje NSDAP-stimmen sa heech. Nei de Twadde Wrâldkriich bleaune tige rjochts-konservative partijen as DP ([[Deutsche Partei]]), de DRP ([[Deutsche Reichspartei]]) en de SRP ([[Sozialistische Reichspartei]]) yn de polityk fan de lânkring in fertsjintwurdiging hâlden. Pas yn de jierren 1960 ferskode de politike foarkar mear nei it midden en waard de lânkring in bolwurk fan de CDU [[Christlich Demokratische Union Deutschlands]]. Letter ûntwikkele de politike foarkar fan de befolking fan de lânkring him stadichoan nei in Dútske trochsnit. 
            
== Befolking ==
Fral nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare de struktuer fan de befolking foars. Wylst yn it kringgebiet (op basis fan de grinzen nei 1951) yn 1821 mar 31.940 minsken wennen en troch oanwaaks yn 1939 oant 65.739 tanommen wie, lieten de statistiken fan 1950 nettsjinsteande de kriich in taname oant 119.281 sjen. Dêrûnder wiene ek 52.072 [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlings]], dy't benammen út it easten ferdreaun wiene.
== Gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in GF.svg|thumb|330px|left|''Gemeenten yn de lânkring Gifhorn'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
# [[Gifhorn]], stêd, (selstannige gemeente)
# [[Sassenburg]] 
# [[Wittingen]], stêd 

'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dielnimmende gemeenten
{|
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''1. [[Samtgemeinde Boldecker Land]]''' 
# [[Barwedel]] 
# [[Bokensdorf]] 
# [[Jembke]]
# [[Osloß]] 
# [[Tappenbeck]] 
# [[Weyhausen]] * 

* '''2. [[Samtgemeinde Brome]]''' 
# [[Bergfeld]]
# [[Brome]], Flecken * 
# [[Ehra-Lessien]] 
# [[Parsau]]
# [[Rühen]] 
# [[Tiddische]] 
# [[Tülau]] 

* '''3. [[Samtgemeinde Hankensbüttel]]'''
# [[Dedelstorf]] 
# [[Hankensbüttel]] * 
# [[Obernholz]]
# [[Sprakensehl]] 
# [[Steinhorst (Nedersaksen)|Steinhorst]] 
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''4. [[Samtgemeinde Isenbüttel]]''' 
# [[Calberlah]] 
# [[Isenbüttel]] * 
# [[Ribbesbüttel]]
# [[Wasbüttel]] 

* '''5. [[Samtgemeinde Meinersen]]''' 
# [[Hillerse]]
# [[Leiferde]] 
# [[Meinersen]] *
# [[Müden (Aller)]] 

* '''6. [[Samtgemeinde Papenteich]]''' 
# [[Adenbüttel]]
# [[Didderse]] 
# [[Meine]] *
# [[Rötgesbüttel]]
# [[Schwülper]] 
# [[Vordorf]] 

* '''7. [[Samtgemeinde Wesendorf]]''' 
# [[Groß Oesingen]]
# [[Schönewörde]] 
# [[Ummern]] 
# [[Wagenhoff]] 
# [[Wahrenholz]] 
# [[Wesendorf]] * 
|}

'''[[Gemeentefrij gebiet]]''' (net bewenne)
* [[Giebel (gemeentefrij gebiet)|Giebel]] (10,36 km²)

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Sit fan it bestjoer fan de samtgemeinde.
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Gifhorn|Lânkring Gifhorn}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]</text>
      <sha1>3s7bwj934lq0ay2g9o1u8shr50w38wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Northeim (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150175</id>
    <revision>
      <id>1224363</id>
      <parentid>1040249</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="77mbw4w2rvqf3m2wn4isbsqqu17q5lh" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Northeim
| ôfbylding                   = [[File:Locator map NOM in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Northeim.svg|120px]]
| wapen                       = [[File:Wappen Landkreis Northeim.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 132.285 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.267,08 km²
| befolkingstichtens          = 104 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Northeim
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 11
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = NOM, EIN, GAN
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 1 55
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1885]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 51°44′ N 9°51′ E    
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-northeim.de/ side lânkring Northeim]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Northeim''' is in distrikt yn it suden fan de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei begjinnend fanút it noardwesten oan de lânkringen [[Holzminden (Landkreis)|Holzminden]], [[Hildesheim (Landkreis)|Hildesheim]], [[Goslar (Landkreis)|Goslar]] en [[Göttingen (landkreis)|Göttingen]] (allegear yn Nedersaksen), oan de lânkring [[Kassel (landkreis)|Kassel]] (yn [[Hessen]]) en oan de kring [[Höxter (Kreis)|Höxter]] (yn [[Noardryn-Westfalen]]).

De lânkring leit yn it [[Wezerberchlân]]. Yn it noardeasten grinzget de lânkring oan de westlike útrinners fan de [[Harz]]. It heechste punt fan de lânkring foarmet de Große Blöße (528 meter boppe see nivo) by Dassel.

De [[Weser]] foarmet de súdwestlike grins fan de lânkring. In oare rivier, de [[Leine (rivier)|Leine]], rint yn it eastlike diel fan súd nei noard troch de lânkring. Noardwestlik fan Northeim streamt de hast 50 kilometer lange [[Rhume]] yn de Leine. In pear kilometger eastlik fan Einbeck mûne de [[Ilme]] yn de Leine.

== Stêden en gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in NOM.svg|left|380px|''Gemeenten yn de lânkring Northeim'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
{|
| width=&quot;450&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Bad Gandersheim]], stêd
# [[Bodenfelde]], flekke
# [[Dassel]], stêd 
# [[Einbeck]], stêd 
# [[Hardegsen]], stêd 
# [[Kalefeld]] 
# [[Katlenburg-Lindau]] 
# [[Moringen]], stêd 
# [[Nörten-Hardenberg]], flekke
# [[Northeim]], haadstêd
# [[Uslar]], stêd 
|}

'''[[Gemeentefrij gebiet]]''': [[Solling (gemeentefrij gebiet)|Solling]] (177,49 km², net bewenne)
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Northeim|Lânkring Northeim}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]</text>
      <sha1>77mbw4w2rvqf3m2wn4isbsqqu17q5lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vechta (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150176</id>
    <revision>
      <id>1224366</id>
      <parentid>1159000</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1224366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3522" sha1="r3refulh5iu1bpf98y4e9gie49qzho8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Vechta
| ôfbylding                   = [[File:Locator map VEC in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Vechta.svg|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Vechta COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|Lânkring]]
| ynwennertal                 = 142.814 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 812,63 km²
| befolkingstichtens          = 176 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Vechta
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 10
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = VEC
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 4 60
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1939]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°41′ N 8°13′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-vechta.de/ side lânkring Vechta]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Vechta''' is in distrikt yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget yn it noardwesten oan de lânkring [[Kloppenburch (Landkreis)|Kloppenburch]],  yn it noarden oan de lânkring [[Aldenburch (Landkreis)|Aldenburch]], yn it easten oan de lânkring [[Diepholz (Landkreis)|Diepholz]] en yn it suden en westen oan de lânkring [[Osnabrück (Landkreis)|Osnabrück]]. De lânkringen Kloppenburch en Vechta foarmje tegearre it Oldenburger Münsterland.

== Skiednis == 
Yn de 13e iuw waard it gebiet ûnderdiel fan it [[Prinsbisdom Múnster|heechstift Múnster]]. Mei de ynfiering fan de [[sekularisaasje]] yn 1803 waard it gebiet oan Aldenburch oerdroegen. Tsjerklik bleau it gebiet lykwols ûnder Münster fallen. It ferklearret ek de namme ''Oldenburger Münsterland''. Ek hjoeddedei is de lânkring foar it measte roomsk. De lânkring Vechta waard yn 1945 ynsteld.

== Gemeenten ==
[[File:Municipalities in VEC.svg|thumb|left|''Gemeenten yn de lânkring Vechta'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
{|
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
#[[Bakum]]
#[[Damme (Dümmer)|Damme]], stêd 
#[[Dinklage]], stêd 
#[[Goldenstedt]] 
#[[Holdorf (Nedersaksen)|Holdorf]] 
#[[Lohne (Aldenburch)|Lohne]], stêd
#[[Neuenkirchen-Vörden]] 
#[[Steinfeld (Aldenburch)|Steinfeld]] 
#[[Vechta]], haadstêd
#[[Visbek]] 
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
|}
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Vechta |Lânkring Vechta}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1939]]</text>
      <sha1>r3refulh5iu1bpf98y4e9gie49qzho8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uelzen (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150211</id>
    <revision>
      <id>1224364</id>
      <parentid>1163471</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="brw0xwrsiam11o3498v7jvqsgt9gcba" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Uelzen
| ôfbylding                   = [[File:Locator map UE in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Uelzen.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Uelzen COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 92.389 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.454,22 km²
| befolkingstichtens          = 64 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Uelzen
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 27
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = UE
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 3 60
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1885]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°44′ N 7°24′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-uelzen.de/home.aspx side lânkring Uelzen]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Uelzen''' is in distrikt yn it noardeasten fan it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei begjinnend yn it noarden oan de lânkringen Lüneburg en Lüchow-Dannenberg (beide yn Nedersaksen), oan de [[Altmarkkreis Salzwedel]] (yn [[Saksen-Anhalt]]) en oan de lânkringen [[Gifhorn (Landkreis)|Gifhorn]], [[Celle (Landkreis)|Celle]] en [[Heidekreis]] (allegear wer yn Nedersaksen).

It eastlike diel fan de [[Lüneburger Heide]] leit yn de lânkring, dy't diel útmakket fan de Noard-Dútske leechflakte. It sintrale lânskip is it yn de Saale-iistiid foarme &quot;Uelzener-Bevenser Becken&quot;, dat wurdt omfieme troch ferskate [[morene]]rêgen.

Yn de lânkring hat de [[Ilmenau (rivier)|Ilmenau]] syn boarne, dy't dan yn noardlike rjochting nei [[Luneburch]] streamt. It plattelân is flak en tin befolke.

== Wapen ==
De trije sulverenkrusen yn it reade fjild ferwize nei de trije kleasters Ebstorf, Medingen en Oldenstadt. It skyld hat in blauwe liuw op in sulveren eftergrûn mei reade herten. De herten binne ûntliend oan it [[Denemark|Deenske]] keningswapen, in ferwizing nei it houlik fan hartoch Willem fan Lüneburg mei prinses Helena fan Denemark.  

== Gemeenten==
[[File:Municipalities in UE.svg|thumb|300px|left|''Gemeenten fan de lânkring Uelzen'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
# [[Bienenbüttel]]
# [[Uelzen]], [[haadstêd]]

'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dêrûnder fallende plakken

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Sit fan it bestjoer fan de Samtgemeinde

{|
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''1. [[Samtgemeinde Aue]]''' 
# [[Bad Bodenteich]], [[flekke]] 
# [[Lüder (Lüneburger Heide)|Lüder]]
# [[Soltendieck]] 
# [[Wrestedt]] * 
* '''2. [[Samtgemeinde Bevensen-Ebstorf]]''' 
# [[Altenmedingen]] 
# [[Bad Bevensen]], stêd * 
# [[Barum (Landkreis Uelzen)|Barum]]
# [[Ebstorf]], flekke
# [[Emmendorf]]
# [[Hanstedt (Landkreis Uelzen)|Hanstedt]] 
# [[Himbergen]] 
# [[Jelmstorf]]
# [[Natendorf]] 
# [[Römstedt]]
# [[Schwienau]] )
# [[Weste (Nedersaksen)|Weste]] 
# [[Wriedel]] 
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''3. [[Samtgemeinde Rosche]]''' 
# [[Oetzen]] 
# [[Rätzlingen (Nedersaksen)|Rätzlingen]] 
# [[Rosche]] * 
# [[Stoetze]]
# [[Suhlendorf]] 
* '''4. [[Samtgemeinde Suderburg]]'''
# [[Eimke]] 
# [[Gerdau]]
# [[Suderburg]] * 
|}
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Uelzen|Lânkring Uelzen}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]</text>
      <sha1>brw0xwrsiam11o3498v7jvqsgt9gcba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224365</id>
      <parentid>1224364</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4485" sha1="5wgdztv52wyr8gem7ty3vpje6hi5cxm" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Uelzen
| ôfbylding                   = [[File:Locator map UE in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Uelzen.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Uelzen COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 92.389 &lt;small&gt;(2019)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.454,22 km²
| befolkingstichtens          = 64 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Uelzen
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 27
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = UE
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 3 60
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1885]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°44′ N 7°24′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreis-uelzen.de/home.aspx side lânkring Uelzen]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Uelzen''' is in distrikt yn it noardeasten fan it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei begjinnend yn it noarden oan de lânkringen Lüneburg en Lüchow-Dannenberg (beide yn Nedersaksen), oan de [[Altmarkkreis Salzwedel]] (yn [[Saksen-Anhalt]]) en oan de lânkringen [[Gifhorn (Landkreis)|Gifhorn]], [[Celle (Landkreis)|Celle]] en [[Heidekreis]] (allegear wer yn Nedersaksen).

It eastlike diel fan de [[Lüneburger Heide]] leit yn de lânkring, dy't diel útmakket fan de Noard-Dútske leechflakte. It sintrale lânskip is it yn de Saale-iistiid foarme &quot;Uelzener-Bevenser Becken&quot;, dat wurdt omfieme troch ferskate [[morene]]rêgen.

Yn de lânkring hat de [[Ilmenau (rivier)|Ilmenau]] syn boarne, dy't dan yn noardlike rjochting nei [[Luneburch (stêd)|Luneburch]] streamt. It plattelân is flak en tin befolke.

== Wapen ==
De trije sulverenkrusen yn it reade fjild ferwize nei de trije kleasters Ebstorf, Medingen en Oldenstadt. It skyld hat in blauwe liuw op in sulveren eftergrûn mei reade herten. De herten binne ûntliend oan it [[Denemark|Deenske]] keningswapen, in ferwizing nei it houlik fan hartoch Willem fan Lüneburg mei prinses Helena fan Denemark.  

== Gemeenten==
[[File:Municipalities in UE.svg|thumb|300px|left|''Gemeenten fan de lânkring Uelzen'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
# [[Bienenbüttel]]
# [[Uelzen]], [[haadstêd]]

'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dêrûnder fallende plakken

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Sit fan it bestjoer fan de Samtgemeinde

{|
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''1. [[Samtgemeinde Aue]]''' 
# [[Bad Bodenteich]], [[flekke]] 
# [[Lüder (Lüneburger Heide)|Lüder]]
# [[Soltendieck]] 
# [[Wrestedt]] * 
* '''2. [[Samtgemeinde Bevensen-Ebstorf]]''' 
# [[Altenmedingen]] 
# [[Bad Bevensen]], stêd * 
# [[Barum (Landkreis Uelzen)|Barum]]
# [[Ebstorf]], flekke
# [[Emmendorf]]
# [[Hanstedt (Landkreis Uelzen)|Hanstedt]] 
# [[Himbergen]] 
# [[Jelmstorf]]
# [[Natendorf]] 
# [[Römstedt]]
# [[Schwienau]] )
# [[Weste (Nedersaksen)|Weste]] 
# [[Wriedel]] 
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''3. [[Samtgemeinde Rosche]]''' 
# [[Oetzen]] 
# [[Rätzlingen (Nedersaksen)|Rätzlingen]] 
# [[Rosche]] * 
# [[Stoetze]]
# [[Suhlendorf]] 
* '''4. [[Samtgemeinde Suderburg]]'''
# [[Eimke]] 
# [[Gerdau]]
# [[Suderburg]] * 
|}
== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Uelzen|Lânkring Uelzen}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1885]]</text>
      <sha1>5wgdztv52wyr8gem7ty3vpje6hi5cxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wolfenbüttel (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150249</id>
    <revision>
      <id>1224370</id>
      <parentid>1040590</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4787" sha1="6f14vj7yxudrpn14vlkijqtc3xf3ba8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Wolfenbüttel
| ôfbylding                   = [[File:Locator map WF in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Wolfenbüttel.svg|120px]]
| wapen                       = [[File:Wappen Landkreis Wolfenbüttel.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 119.361 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 722,56 km²
| befolkingstichtens          = 165 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = [[Wolfenbüttel]]
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 32
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = WF
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 1 58
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1833]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°8′ N 10°35′ E    
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.lkwf.de/ side lânkring Wolfenbüttel]
}}
De '''[[Landkreis|lânkring]] Wolfenbüttel''' is in distrikt yn it easten fan de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]].

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei, begjinnend yn it noarden, oan de lânkring [[Helmstedt (Landkreis)|Helmstedt]] (yn Nedersaksen), oan de lânkring [[Harz (Landkreis)|Harz]] (yn [[Saksen-Anhalt]]) en oan de lânkring [[Goslar (Landkreis)|Goslar]] en de kringfrije stêden Salzgitter en [[Breunswyk|Breunswyk]] (allegear ek yn Nedersaksen).

De net by de lânkringen hearrende stêd Salzgitter sneit de lânkring Wolfenbüttel midstwa. Eastlik fan Salzgitter leit it gruttere diel mei de haadstêd Wolfenbüttel. It folle lytsere westlike diel oan de oare kant fan Salzgitter bestiet mar út ien [[Samtgemeinde]]: Baddeckenstedt. De Samtgemeinde Baddeckenstedt dielt de eastlike grins mei Salzgitter en grinzget dêrnjonken noch oan de lânkringen Goslar en Hildesheim.

Yn it westlike part fan de lânkring lizze de middelberchtmes Hain en Salzgitter. It lânskip fan it eastlike part wurdt foarme troch it middelberchtme de Elm, dêr foarmet de Eilumer Horn it heechste punt 323 meter boppe seenivo is. Nei it suden ta begjinne de útrinner fan it [[Harz]]berchtme.

== Gemeenten ==
[[File:Municipalities in WF.svg|thumb|300px|left|''Gemeenten fan de lânkring Wolfenbüttel'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
# [[Cremlingen]] 
# [[Schladen-Werla]] (sit: [[Schladen]]] 
# [[Wolfenbüttel]], [[Kreisstadt|haadstêd]], (selsstannige gemeente)

'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dêrûnder fallende plakken

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Sit fan it bestjoer fan de Samtgemeinde
{|
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''1. [[Samtgemeinde Baddeckenstedt]]''' 
# [[Baddeckenstedt]] *
# [[Burgdorf (Landkreis Wolfenbüttel)|Burgdorf]] 
# [[Elbe (Nedersaksen)|Elbe]]
# [[Haverlah]]
# [[Heere]]
# [[Sehlde]]
* '''2. [[Samtgemeinde Elm-Asse]]''' 
# [[Dahlum]] 
# [[Denkte]] 
# [[Hedeper]] 
# [[Kissenbrück]]
# [[Kneitlingen]]
# [[Remlingen-Semmenstedt]] 
# [[Roklum]] 
# [[Schöppenstedt]], Stadt * 
# [[Uehrde]]
# [[Vahlberg]]
# [[Winnigstedt]] 
# [[Wittmar]] 
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''3. [[Samtgemeinde Oderwald]]''' 
# [[Börßum]] *
# [[Cramme]]
# [[Dorstadt]] 
# [[Flöthe]] 
# [[Heiningen (Nedersaksen)|Heiningen]]
# [[Ohrum]] 
* '''4. [[Samtgemeinde Sickte]]''' 
# [[Dettum]] 
# [[Erkerode]] 
# [[Evessen]] 
# [[Sickte]] * 
# [[Veltheim (Ohe)]] 
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
|}

== Gemeentefrij gebiet ==
Yn de lânkring lizze trije gemeentefrije gebieten, dy't alle trije net bewenne binne:
# [[Am Großen Rhode]] (5,79 km²)
# [[Barnstorf-Warle]] (1,29 km²)
# [[Voigtsdahlum]] (5,77 km²)

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Landkreis Wolfenbüttel|Lânkring Wolfenbüttel}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1833]]</text>
      <sha1>6f14vj7yxudrpn14vlkijqtc3xf3ba8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Göttingen (Landkreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150418</id>
    <revision>
      <id>1224356</id>
      <parentid>1041071</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5699" sha1="d4n770y51gpquddqh0dk5uyowt0enps" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Göttingen
| ôfbylding                   = [[File:Locator map GÖ in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Landkreis Goettingen.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:DEU Landkreis Goettingen COA.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 323.900  &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.753,41 km²
| befolkingstichtens          = 185 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = [[Göttingen]]
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 39
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = GÖ, DUD, HMÜ, OHA
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 1 59
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1973]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 51°30′ N 9°56′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.landkreisgoettingen.de/index.php side lânkring Göttingen]
}}
De '''Landkreis Göttingen''' is de meast súdlike [[Landkreis|lânkring]] fan it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]]. De grinzen fan de hjoeddeiske lânkring Göttingen ûnstiene op 1 novimber 2016, doe't de besteande lânkring mei Osterode am Harz útwreide waard. 

== Geografy ==
De lânkring grinzget mei de klok mei (begjinnend fanút it noarden) oan de lânkringen [[Northeim (Landkreis)|Northeim]] en [[Goslar (Landkreis)|Goslar]] (Nedersaksen), oan de lânkringen [[Nordhausen (Landkreis)|Nordhausen]] en [[Eichsfeld (Landkreis)|Eichsfeld]] ([[Tueringen]]) en oan de [[Werra-Meißner-Kreis]], oan de lânkring [[Kassel (Landkreis)|Kassel]], oan de kreisfreie stêd [[Kassel]] en oan de [[eksklave]] Kragenhof ([[Hessen]]).

It westlike diel fan de lânkring heart noch by it Weserberchlân, wylst it easten fan de lânkring in part fan de [[Harz]] foarmet. De heechste bergen fan de lânkring lizzen yn de Harz mei toppen oant 860 meter boppe seenivo. De rivier de [[Leine (rivier)|Leine]] rint troch de sintrale haadstêd Göttingen. Yn [[Hann. Münden|Münden]] yn it suden fan de lânkring rinne de [[Werra]] en de [[Fulde (rivier)|Fulda]] tegearre. Fanôf dat punt hjit de rivier de [[Weser]], dy't fierderop de westlike grins fan de lânkring foarmet. 

Hast de helte (45%) fan de lânkring bestiet út bosk. Yn de lânkring lizze sân bekende grotten: de Himmelreichhöhle eastlik fan Walkenried, de Lichtensteinhöhle by Osterode, de Jettenhöhle yn it natoergebiet Gipskarstlandschaft Hainholz westlik fan Düna, de Marthahöhle yn itselde natoergebiet by Düna, de Steinkirche Scharzfeld by Scharzfeld, de foar toeristen iepene Iberger Tropfsteinhöhle by Bad Grund en Einhornhöhle by Scharzfeld.

== Gemeenten ==
[[File:Municipalities in GÖ-2016.svg|thumb|300px|''Gemeenten yn de lânkring Göttingen'']]

{| class=&quot;toptextcells&quot; style=&quot;width:50%&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;| [[Ienheidsgemeente]]n
|-
|style=&quot;width:50%&quot;|
* [[Adelebsen]], flekke
* [[Bad Grund (Harz)]] (bestjoerssit yn [[Windhausen (Bad Grund)|Windhausen]])
* [[Bad Lauterberg im Harz]], stêd
* [[Bad Sachsa]], stêd
* [[Bovenden]], flekke
* [[Duderstadt]], stêd, selstannige gemeente
* [[Friedland (Nedersaksen)|Friedland]] (bestjoerssit yn [[Groß Schneen]])
* [[Gleichen]] (bestjoerssit yn [[Reinhausen (Gleichen)|Reinhausen]]) 
|
* [[Göttingen]], haadstêd
* [[Hann. Münden]], stêd, selsstannige gemeente
* [[Herzberg am Harz]], stêd
* [[Osterode am Harz]], stêd
* [[Rosdorf]] 
* [[Staufenberg (Nedersaksen)|Staufenberg]]
* [[Walkenried]] 
|}

{| class=&quot;toptextcells&quot; style=&quot;width:50%&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;| [[Samtgemeinde]]n mei de dêrûnder fallende gemeenten
|-
|style=&quot;width:50%&quot;|
'''[[Samtgemeinde Dransfeld]]''' 
* [[Bühren]] 
* [[Dransfeld]], stêd * 
* [[Jühnde]] 
* [[Niemetal]] (bestjoerssit yn [[Varlosen]])
* [[Scheden]]
'''[[Samtgemeinde Gieboldehausen]]'''
* [[Bilshausen]]
* [[Bodensee (Landkreis Göttingen)|Bodensee]] 
* [[Gieboldehausen]], flekke * 
* [[Krebeck]] 
* [[Obernfeld]] 
* [[Rhumspringe]] 
* [[Rollshausen]] 
* [[Rüdershausen]] 
* [[Wollbrandshausen]]
* [[Wollershausen]]
|
'''[[Samtgemeinde Hattorf am Harz]]''' 
* [[Elbingerode (Osterode am Harz)|Elbingerode]] 
* [[Hattorf am Harz]] * 
* [[Hörden am Harz]] 
* [[Wulften am Harz]]
'''[[Samtgemeinde Radolfshausen]]''' 
* [[Ebergötzen]] * 
* [[Landolfshausen]] 
* [[Seeburg (Nedersaksen)|Seeburg]]
* [[Seulingen]]
* [[Waake]] 
|-
! colspan=&quot;2&quot;| Gemeentefrij gebiet (ûnbewenne)
|-
|colspan=&quot;2&quot;|
* [[Harz (Landkreis Göttingen)]] (267,37 km²)
|}
{{Commonscat|Landkreis Göttingen|Lânkring Göttingen}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1973]]</text>
      <sha1>d4n770y51gpquddqh0dk5uyowt0enps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heidekreis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150424</id>
    <revision>
      <id>1224360</id>
      <parentid>1041096</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="h4mtclmtr8p557nnbqdaffvcy1tpj7g" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Landkreis Göttingen
| ôfbylding                   = [[File:Locator map HK in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagg Landkreis Heidkreis.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:Wappen des Heidekreises.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 140.885  &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 1.873,72 km²
| befolkingstichtens          = 75 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = Bad Fallingbostel
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 23
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = HK
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 3 58
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[1977]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°55′ N 9°45′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.heidekreis.de/home.aspx side lânkring Heidekreis]
}}
De '''Landkreis Heidekreis''' is in [[Landkreis|lânkring]] yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]]. De lânkring leit hast hielendal op de [[Lüneburger Heide]], dêr't de namme nei ferwiisd. De haadstêd is [[Bad Fallingbostel]]. 

De lânkring ûnstie op 1 augustus 1977 troch de fúzje fan de eardere lânkringen Fallingbostel en Soltau. De lânkring krige doe de namme Fallingbostel-Soltau, mar op 1 augustus 2011 waard Soltau-Fallingbostel yn Heidekreis omneamd. De lânkring heart by de Metropoalregio's Hamburch en Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg. It eardere distrikt Soltau yn it noarden is tradisjoneel op [[Hamburch]] oriïntearre, wylst it eardere distrikt Fallingbostel yn it suden altiten mear op [[Hannover]] oriïntearre wie.

== Geografy ==
It grutste diel fan de Heidekreis leit yn de saneamde Südheide, rûchwei de trijehoeke tusken Schneverdingen yn it noarden, Verden yn it westen en Wolfsburg yn it súdeasten. Yn it noardwesten dêrfan leit it natoerbeskermingspark [[Lüneburger Heide]]. It súdwesten is it ûnwetteringsgebiet fan de rivier de [[Aller (rivier)|Aller]]. De 72 kilometer lange [[Böhme (rivier)|Böhme]] hat de boarne yn it noardwesten yn it natoerbeskermingspark Lüneburger Heide by Schneverdingen en streamt dwers troch de lânkringe nei Soltau en letter rjochting Fallingbostel. Noardwestlik fan de Böhme lizze heechflakten dy't foar boskbou en agrarysk brûkt wurde. Südeastlik leit in gebiet mei folle mear reliëf yn it lânskip, de saneamde Falkenberg-ein[[morene]], dy't hast hielendal yn it militêre oefengebiet Bergen-Hohne leit. 

Mei de klok mei grinzget de lânkring begjinnen yn it noarden oan de lânkringen [[Harburg (Landkreis)|Harburg]], [[Luneburch (Landkreis)|Luneburch]], [[Uelzen (Landkreis)|Uelzen]] en [[Celle (Landkreis)|Celle]], oan de [[Regio Hannover]] en oan de lânkringen [[Nienburg (Landkreis)|Nienburg]], [[Verden (Landkreis)|Verden]] en [[Rotenburg (Landkreis)|Rotenburg]].

== Gemeenten ==
[[File:Municipalities in HK.svg|thumb|left|300px|''Gemeenteyndieling fan de lânkring Heidekreis'']]
'''[[Ienheidsgemeente]]n'''
{|
| width=&quot;800&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Bad Fallingbostel]], ''[[Haadstêd|kreisstadt]]''
# [[Bispingen]]
# [[Munster (Nedersaksen)|Munster]], stêd 
# [[Neuenkirchen (Lüneburger Heide)|Neuenkirchen]]
# [[Schneverdingen]], stêd
# [[Soltau]], stêd 
# [[Walsrode]], stêd
# [[Wietzendorf]]
|}

'''[[Samtgemeinde]]n''' mei de dêrûnder fallende gemeenten

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; sit fan it bestjoer fan de samtgemeinde
{|
| width=&quot;350&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''1. [[Samtgemeinde Ahlden]]''' 
# [[Ahlden (Aller)]], [[flekke]] 
# [[Eickeloh]] 
# [[Grethem]] 
# [[Hademstorf]]
# [[Hodenhagen]] * 
* '''2. [[Samtgemeinde Rethem (Aller)]]''' 
# [[Böhme (Nedersaksen)|Böhme]]
# [[Frankenfeld]] 
# [[Häuslingen]] 
# [[Rethem (Aller)]], stêd * 
| width=&quot;350&quot; valign=&quot;top&quot; |
* '''3. [[Samtgemeinde Schwarmstedt]]''' 
# [[Buchholz (Aller)]] 
# [[Essel]] 
# [[Gilten]] 
# [[Lindwedel]] 
# [[Schwarmstedt]] *
|}

'''Gemeentefrij gebiet''' (ûnbewenne)
* [[Osterheide]]
{{Commonscat|Landkreis Heidekreis|Lânkring Heidekreis}}
{{Nedersaksen}}

[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1977]]</text>
      <sha1>h4mtclmtr8p557nnbqdaffvcy1tpj7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Regio Hannover</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150449</id>
    <revision>
      <id>1224357</id>
      <parentid>1201255</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografy */</comment>
      <origin>1224357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4949" sha1="bdpfw89n7yuqr2lh9r59vbs95zievq8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)
| namme                       = Regio Hannover
| ôfbylding                   = [[File:Locator map H in Germany.svg|300px]]
| flagge                      = [[File:Flagge Region Hannover.svg|border|120px]]
| wapen                       = [[File:Wappen der Region Hannover.svg|60px]]
| soarte gebiet               = [[Landkreis|lânkring]]
| ynwennertal                 = 1.155.330  &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 2.290,86 km²
| befolkingstichtens          = 504 / km²
| sels yn te foljen 1         = 
| namme sels yn te foljen 1   = 
| sels yn te foljen 2         = 
| namme sels yn te foljen 2   = 
| sels yn te foljen 3         = 
| namme sels yn te foljen 3   = 
| lân                         = [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = bûnslân
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| haadplak                    = [[Hannover]]
| grutste plak                = 
| sels yn te foljen 4         = tal gemeenten
| namme sels yn te foljen 4   = 21
| sels yn te foljen 5         = kenteken
| namme sels yn te foljen 5   = H
| sels yn te foljen 6         = ''Kreisschlüssel''
| namme sels yn te foljen 6   = 03 2 41
| sels yn te foljen 7         = 
| namme sels yn te foljen 7   = 
| stifting                    = [[2001]]
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 52°25′ N 9°43′ E   
| sels yn te foljen 8         = 
| namme sels yn te foljen 8   = 
| sels yn te foljen 9         = 
| namme sels yn te foljen 9   = 
| webside                     = [https://www.hannover.de/ side Regio Hannover]
}}
De '''Regio Hannover''' ([[Dútsk]]: ''Region Hannover'') is in ''Kommunalverband besonderer Art'' yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteat|bûnslân]] [[Nedersaksen]]. It distrikt hat in unike status yn it distriktenstelsel fan Nedersaksen. Underdiel fan de Regio Hannover foarmet de stêd [[Hannover]], de haadstêd fan it bûnslân, dy't deselde foarrjochten hat as in stêd dy't gjin diel útmakket fan in lânkring. De Regio Hannover is wat ynwennertal oanbelanget folle grutter dan de oare lânkringen yn Nedersaksen. It bestjoer is it ''Regionsparlament'', dat foarsitten wurdt troch de ''Regionspräsident''. Alle fiif jier wurdt der in nij regioparlemint en in nije Regionspräsident keazen. De funksje fan in  Regionspräsident is te fergelykjen mei in boargemaster yn in stêd of gemeente.&lt;ref&gt;[https://www.hannover.de/Leben-in-der-Region-Hannover/Politik/Regionspr%C3%A4sident-Oberb%C3%BCrgermeister/Der-Regionspr%C3%A4sident-Die-Regionpr%C3%A4sidentin/Was-ist-ein-Regionspr%C3%A4sident Side fan de lânkring Hannover]&lt;/ref&gt;

De Regio Hannover ûnstie op 1 novimber 2001, doe't de [[Kreisfreie Stadt]] Hannover en de [[Landkreis|lânkring]] Hannover gearfoege waarden. 

== Geografy ==
De Regio Hannover grinzget yn it westen oan de lânkringen [[Schaumburg (Landkreis)|Schaumburg]] en [[Nienburg (Landkreis)|Nienburg]], yn it noarden oan de lânkringen [[Heidekreis]] en [[Celle (Landkreis)|Celle]], yn it easten oan de lânkringen [[Gifhorn (Landkreis)|Gifhorn]] en [[Peine (Landkreis)|Peine]] en oan [[Hildesheim (Landkreis)|Hildesheim]] en [[Hameln-Pyrmont]] yn it suden.

Neffens ynwennertal is Hannover de grutste stêd en wat oerflak oanbelanget is Neustadt am Rübenberge dat.

De Regio Hannover makket die út fan de Metropoalregio Hannover-Braunschweig-Göttingen.

De regio leit yn it oergongsgebiet tusken de [[Lüneburger Heide]] en middenberchtme. Yn it westen leit de Steinhuder Mar, de grutste mar fan Nedersaksen, yn it súdwesten it Calenberger Lân en de berchkaam Deister.

== Stêden en gemeenten ==
[[File:Municipalities in H.svg|300px|left|''Gemeente yn de Regio Hannover'']]
Alle stêden en gemeenten yn de Regio Hannover binne saneamde [[ienheidsgemeente]]n.
{|
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
#[[Barsinghausen]], stêd
#[[Burgdorf (Regio Hannover)|Burgdorf]], stêd
#[[Burgwedel]], stêd
#[[Garbsen]], stêd
#[[Gehrden]], stêd
#[[Hannover]], haadstêd
#[[Hemmingen (Nedersaksen)|Hemmingen]], stêd
#[[Isernhagen]] 
#[[Laatzen]], stêd
#[[Langenhagen]], stêd
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
#&lt;li value=11&gt;[[Lehrte]], stêd
#[[Neustadt am Rübenberge]], stêd
#[[Pattensen]], stêd
#[[Ronnenberg]], stêd
#[[Seelze]], stêd
#[[Sehnde]], stêd
#[[Springe (plak)|Springe]], stêd
#[[Uetze]] 
#[[Wedemark]] 
#[[Wennigsen (Deister)]] 
#[[Wunstorf]], stêd
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
|}

{{Nedersaksen}}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Region Hannover|Regio Hannover}}
}}
[[Kategory:Distrikt yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2001]]</text>
      <sha1>bdpfw89n7yuqr2lh9r59vbs95zievq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olaf Scholz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154596</id>
    <revision>
      <id>1224331</id>
      <parentid>1206586</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9729" sha1="9dzj63zuypwxkviymif8gsshvs8jhle" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = Olaf Scholz September 2024.jpg
| ôfbyldingstekst             = Olaf Scholz (2024)
| ôfbyldingsbreedte           = 250
| namme                       = Olaf Scholz 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               = {{GERnasj}}
| bertedatum                  = [[14 juny]] [[1958]]
| berteplak                   = [[Osnabrück]] ([[Nedersaksen]], [[West-Dútslân]])
| stjerdatum                  = 
| stjerplak                   = 
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = {{GERetn}}
| regionale identiteit        = 
| partij                      = [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = [[Bûnskânselier fan Dútslân]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[2021]]-[[2025]]
| foargonger1                 = [[Angela Merkel]]
| opfolger1                   = [[Friedrich Merz]]
| funksje2                    = [[Fise-kânselier (Dútslân)|Fise-kânselier]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[2018]]-[[2021]]
| foargonger2                 = Sigmar Gabriel
| opfolger2                   = Robert Habeck
| funksje3                    = Bûnsminister fan Finânsjes
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 2018-2021
| foargonger3                 = Peter Altmaier (wnd.)
| opfolger3                   = Christian Lindner
| funksje4                    = Partijlieder SPD
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 2018 (waarnimmend)
| foargonger4                 = Martin Schulz
| opfolger4                   = Andrea Nahles
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = [https://olaf-scholz.spd.de/ olaf-scholz.spd.de]
}}
'''Olaf Scholz''' ([[Osnabrück]], [[14 juny]] [[1958]]) is in Dútsk politikus fan de [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands]] (SPD). Sûnt 8 desimber 2021 is er [[bûnskânselier]] fan [[Dútslân]]. Earder wie er fan 14 maart 2018 ôf fisekânselier fan Dútslân en bûnsminister fan Finânsjes yn it kabinet-Merkel IV. 

Earder wie er ûnder mear boargemaster fan [[Hamburch]]. Scholz wie út namme fan syn partij kânselierskandidaat by de Bûnsdeiferkiezings fan 2021, dy 't troch de SPD wûn waarden. Nei dy ferkiezings waard er bûnskânselier fan Dútslân en lieder fan Kabinet-Scholz I.

== Biografy ==
Olaf Scholz waard berne yn Osnabrück, mar groeide op yn Rahlstedt, in wyk yn [[Hamburch]]. Nei de [[middelbere skoalle]] begûn er yn [[1978]] oan in stúdzje [[rjocht]]en oan de [[universiteit fan Hamburch]]. Dêr studearre er yn [[1984]] ôf. Letter wurke er as advokaat, dêr't er him talei op it arbeidsrjocht. Scholz waard yn 1975 lid fan de [[SPD]]. Fan [[1982]] oant [[1988]] wie er fise-foarsitter fan de Jusos, de jongereinorganisaasje fan dy [[partij]]. Dêrneist wie er fan [[1987]] oant [[1989]] fise-presidint fan de [[International Union of Socialist Youth]]. Fan [[1994]] ôf wie Scholz in pear jier lokaal foarsitter fan de SPD yn Hamburch-Altona.

=== Parlemintslid yn 'e Bûnsdei ===
Yn 1998 makke Scholz de oergong nei de lanlike polityk doe't er him ferkiesber stelde foar de Bûnsdeiferkiezings. Hy slagge deryn om keazen te wurden en hie dêrnei oant [[2001]] sitting yn de [[SPD]]-fraksje yn de [[Bûnsdei]]. Yn juny 2001 joech er syn sit foartidich op om minister fan Ynlânske Saken te wurden yn it dielsteatregear (de Senaat) fan [[Hamburch]]. Scholz wie dêrfoar benadere troch doetiidske boargemaster Ortwin Runde, dy 't in opfolger socht foar de ôftreden Hartmuth Wrocklaagd. Nei fiif moannen moast Scholz syn funksje wer dellizze doe't nei de ferkiezings yn Hamboarch in nij regear oantrede en de SPD yn de opposysje bedarre. 

Scholz kearde werom nei [[Berlyn]] nei 't er by de Bûnsdeiferkiezings fan 2002 op 'e nij keazen waard yn it nasjonale parlemint. Hy waard werkeazen yn 2005 en 2009 en bleau oan 2011 ta sitten. Yn dy perioade wie Scholz ek sekretaris-generaal fan de SPD (2002–2004) en fraksjesekretaris fan de SPD-fraksje (2005-2007).

=== Minister en boargemaster ===
Yn novimber [[2007]] waard Scholz oansteld as bûnsminister fan Arbeid en Sosjale Saken yn it earste kabinet fan [[bûnskanselier]] [[Angela Merkel]]. Hy folge syn weromlutsen partijgenoat Franz Müntefering tuskentiids op. Scholz tsjinne de amtstermyn út ta it oantreden fan it kabinet-Merkel II yn oktober 2009. 

Ein [[2009]] waard Scholz keazen as partijfoarsitter fan de SPD yn Hamboarch, in funksje dy 't er earder al dien hie tusken [[2000]] en [[2004]]. Boppedat waard er keazen ta fise-foarsitter op lanlik nivo. Yn beide funksjes waard er yn de jierren dêrnei hieltyd wer keazen. 

Yn de maitiid fan [[2011]] wie Scholz út namme fan de SPD listlûker by de dielsteatferkiezings yn Hamburch. Hy fierde kampanje tsjin de sittende [[Christlich Demokratische Union Deutschlands (BRD)|CDU]]-boargemaster Christoph Ahlhaus en wist him mei romme sifers te ferslaan. De SPD helle in absolute mearderheid, sadat de partij gjin koälysje mei in oare partij nedich hie. Scholz ferliet dêrop de Bûnsdei en waard yn maart 2011 beneamd ta earste boargemaster fan Hamboarch. Nei fjouwer jier waard er by de lokale ferkiezings fan 2015 op 'e nij keazen. Omdat de SPD syn mearderheid lykwols ferlern hie, joech er yn syn twadde amtstermyn lieding oan in koälysje mei [[Bündnis 90/Die Grünen]]. 

Doe't SPD-foarsitter [[Martin Schulz]] him yn de neisleep fan de Bûnsdeiferkiezings fan 2017 weromluts út syn funksje, waard fise-foarsitter Scholz yn febrewaris 2018 nei foarren skood om syn taken tydlik waar te nimmen. Hy soe oanbliuwe oant it partijkongres fan [[22 april]] [[2018]]. As waarnimmend partijfoarsitter hie Scholz in kaairol yn de ûnderhannelingen oer it regearakkoart en de gearstalling fan it kabinet-Merkel IV. Yn dat regear, dat op 14 maart 2018 úteinsette, waard Scholz bûnsminister fan Finânsjes en as sadanich opfolger fan Wolfgang Schäuble.&lt;ref&gt;[http://www.standaard.be/cnt/dmf20180304_03388729 Crisis afgewend: SPD-leden stemmen voor grote coalitie], [[De Standaard]], 4 maart 2018&lt;/ref&gt; Hy waard ek oantsjut as fisekanselier. It boargemasterskip fan Hamboarch joech er oan Katharina Fegebank oer.

=== Bûnskânselier ===
Yn in syktocht nei in nije foarsitter organisearre de SPD yn de hjerst fan 2019 in liederskipsferkiezing. Fise-foarsitter Olaf Scholz, dy't in duo foarme mei Klara Geygus, jilde dêrby as de foarnaamste kandidaat mar ferlear de ferkiezing fan Saskia Esken en Norbert Walter-Borjans. Op 10 augustus 2020 waard Scholz troch de partij foardroegen as kânselierskandidaat foar de Bûnsdeiferkiezings fan 2021. Yn maaie 2021 waard syn kandidatuer troch de partijleden offisjeel befêstige.&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/buitenland/de-inhaalslag-bij-de-spd-moet-van-olaf-scholz-komen~b15f57d0/ De inhaalslag bij de SPD moet van Olaf Scholz komen] (Trouw, 11 maaie 2021)&lt;/ref&gt; By de ferkiezingskampanje, dêr 't Armin Laschet (CDU/CSU) en Annalena Baerbock (Bündnis 90/Die Grünen) syn wichtichste tsjinstanners wienen, wist Scholz yn de peilingen de lieding te nimmen. By allle trije telefyzjedebatten waard Scholz troch de sjoggers ta winner útroppen.&lt;ref&gt;[https://www.ad.nl/buitenland/favoriete-kanselierskandidaat-duitsland-wint-ook-derde-tv-debat~a26ae773/ Favoriete kanselierskandidaat Duitsland wint ook derde tv-debat] (AD, 19 septimber 2021)&lt;/ref&gt; 

De SPD helle by de ferkiezings 25,7% fan de stimmen en waard foar it earst sûnt de ferkiezingen fan 2002 wer de grutste fraksje yn de [[Bûnsdei]]. Scholz easke noch op de ferkiezingsjûn it bûnskânselierskip op en sei dat er it foartou nimme woe yn it formearjen fan in nij regear.&lt;ref&gt;[https://nos.nl/collectie/13875/artikel/2399358-spd-leider-scholz-ziet-zichzelf-als-nieuwe-kanselier-maar-voor-formatie-ligt-alles-nog-open SPD-leider Scholz ziet zichzelf als nieuwe kanselier, maar voor formatie ligt alles nog open] (NOS, 26 septimber 2021)&lt;/ref&gt; Hy stjoerde oan op de foarming fan in 'Ferkearsljochtkoälysje' ([[Dútsk]]: ''Ampelkoalition'') fan [[SPD]], [[FDP]] en [[Bündnis 90/Die Grünen]].

==== Bewâld ====
Op 8 desimber 2021 waard Scholz troch de Bûnsdei ferkeazen ta Bûnskanselier fan Dútslân. 

==== Persoanlik ====
Olaf Scholz hat twa jongere bruorren. Hy troude yn 1998 mei Britta Ernst, dy 't op dielsteatnivo ek polityk aktyf is foar de SPD. Sy hawwe gjin bern.

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat}}
* [https://olaf-scholz.spd.de/olaf-scholz/ Olaf Scholz] op 'e webside fan syn partij (SPD)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Navigaasje bûnskânseliers fan Dútslân}}
{{DEFAULTSORT:Scholz, Olaf}}
[[Kategory:Dútsk politikus]]
[[Kategory:Dútsk boargemaster]]
[[Kategory:Dútsk parlemintslid]]
[[Kategory:Dútsk minister fan Finânsjes]]
[[Kategory:Bûnskânselier fan Dútslân]]
[[Kategory:Dútsk sosjalist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1958]]</text>
      <sha1>9dzj63zuypwxkviymif8gsshvs8jhle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiesmoor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156510</id>
    <revision>
      <id>1224345</id>
      <parentid>1223823</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomy &amp; ferkear */</comment>
      <origin>1224345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9255" sha1="p1rsijw18fet5b9pkcym560go2frbzd" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd        
| namme                       = Wiesmoor &lt;br&gt; ''Wiismaur''
| ôfbylding                   = Ortseingang Wiesmoor msu.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Feankanaal yn Wiesmoor
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Wiesmoor_COA.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 82,94 km²             
| befolkingstichtens          = 161 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 11 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|15px]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]
| bestjoerlike ienheid 3      =
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| boargemaster                =
| stêdsyndieling              =
| stifting                    =
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}
| postkoade                   = 26639
| netnûmer                    = 04944
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
| webside                     = [https://www.wiesmoor.de/ www.wiesmoor.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Wiesmoor in AUR.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan 'e gemeente Wiesmoor yn 'e lânkring Auwerk
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Wiesmoor''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Wiismaur''&lt;ref&gt;[https://oostfraeisk.org/main?W=Wiesmoor&amp;df=de%3Efrs&amp;fts=J Oostfräisk Woordenbauk: Wiesmoor ]&lt;/ref&gt;) is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De gemeente leit yn de regio [[East-Fryslân]] en yn it uterste súdeasten fan de [[lânkring]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], dêr 't it bestjoerlik ta heart. Wiesmoor hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} ynwenners (stân: {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}).

== Geografy ==
De gemeente leit yn it Eastfryske [[heechfean]]gebiet. Wiesmoor leit sa’n 30 kilometer fan de [[Waadsee]] ôf. De grutste stêden yn ’e omkriten binne [[Wilhelmshaven]] (op sa’n 30 kilometer ôfstân eastlik fan Wiesmoor), [[Aldenburch]] (45 km. súdeastlik), [[Bremen]] (80 km. súdeastlik) en [[Grins (stêd)|Grins]] (80 km. westlik).

It stedsgebiet leit op in hichte tusken de 10,6 en 14 meter boppe seenivo. 

De buorgemeenten binne ûnder oaren [[Friedeburg]] (lânkring [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]]) yn it easten, [[Uplengen]] (lânkring [[Lier (distrikt)|Lier]]) yn it suden, [[Großefehn]] yn it westen en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (stedsdiel Brockzetel) yn it noarden.

De gemeente hat neist it sintrum de stedsdielen: ''Rammsfehn'', ''Hinrichsfehn'',  ''Marcardsmoor'', ''Mullberg'', ''Voßbarg'', ''Wiesederfehn'', ''Wilhelmsfehn I'', ''Wilhelmsfehn II'' en ''Zwischenbergen''

== Skiednis ==
Wiesmoor leit, sa 't de namme ek oanjout, yn it eardere heechfeangebiet yn it midden fan East-Fryslân. Oan de njoggentjinde iuw ta wennen der suver gjin minsken yn it gebiet. It heechfeangebiet waard út it westen wei ôfgroeven. Yn ’e rin fan de santjinde iuw waard by dy ôfgroevingen it gebiet fan de hjoeddeistige gemeente berikt. Fan 1780 ôf ûntstiene de earste delsettingen oan 'e râne fan 'e hjoeddeistige gemeente. De earste stichting wie Voßbarg. Yn it earstoan fûn de ûntginning op lytse skaal plak, der wie sprake fan ôfbrânen en boekweitkultuer.

Pas oan ’e ein fan de njoggentjinde iuw waard de turfwinning planmittiger oanpakt. Der waarden kanalen oanlein dy’t de ûntginnning fan it gebiet ienfâldiger makken. De delsetting Wiesmoor ûntstie yn 1906 om in nije, mei turf stookte elektrisiteitssintrale hinne. De earste gemeente Wiesmoor ûntstie yn 1923 as gefolch fan in gemeentlike weryndieling yn it gebiet. De bou fan de earste evangelysk-luterske tsjerke begûn yn 1929. De tsjerke foel ûnder de parochy yn Marcardsmoor.

Al foar de [[Twadde Wrâldkriich]] kamen se op it idee, de restwaarmte fan de elektryske sintrale te brûken foar de ferwaarming fan broeikassen. Boppedat die bliken dat de grûn gaadlik wie foar de oanbou fan sierblommen. Om dy reden kaam it toerisme fan 1952 ôf op gong. Om dat te befoarderjen waarden der iepenbiere parken, fivers ensfh. oanlein. Sadwaande krige it plak yn 1977 de titel ''Staatlich anerkannter Luftkurort''. Tusken 1964 en 1993 wie der yn Wiesmoor in loftmachtkazerne fan de [[Bundeswehr]]. Yn 1995 ferdwûn de elektryske sintrale út Wiesmoor. Mei troch de túnbou en it toerisme hie de sluting gjin grutte ynfloed op de ekonomyske sitewaasje. Op it plak fan de sintrale stiet in kantoargebou dat no as gemeentehûs brûkt wurdt.

Yn 1972 waarden de gemeenten Marcardsmoor, Voßbarg, Wiesederfehn en Zwischenbergen ûnderdiel fan it bestjoerlike distrikt (''Stadt'') Wiesmoor. Op 16 maart 2006 krige de gemeente it stedsrjocht.

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn 1906 waard Wiesmoor stifte, yn 1914 wennen der 151 minsken. Pas nei de oarloch kaam de tûzenste ynwenner. De groei komt benammen troch de opname fan Dútsktalige flechtlingen út it easten. It spronkje tusken 1951 en 1972 is te tankjen oan in gemeentelike weryndielingen. De groei nei 1990 komt foaral troch minsken út de eardere DDR. De groei nei 2000 komt foar in grut diel troch pensjonearden út oare dielen fan Dútslân.  

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:750 height:225
PlotArea = width:600 height:200 left:45 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1914 from:start till:100 text:151
 bar:1923 from:start till:600 text:686
 bar:1939 from:start till:900 text:905
 bar:1949 from:start till:1400 text:1.474
 bar:1951 from:start till:4900 text:4.927
 bar:1961 from:start till:5700 text:5.738
 bar:1972 from:start till:9700 text:9.724
 bar:1985 from:start till:10500 text:10.505
 bar:1996 from:start till:11800 text:11.874
 bar:2007 from:start till:13100 text:13.128
 bar:2019 from:start till:13200 text:13.236

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Wiesmoor
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; ferkear ==
De túnbou spilet in in relatyf grutte rol yn Wiesmoor. De kassen fan de túnbouwers beslaan mei-inoar 80.000 m². De firma Bohlen &amp; Doyen GmbH is mei mear as 500 wurknimmers de grutste wurkjouwer fan Wiesmoor. It bedriuw is yn 1950 oprjochte en bout oan it enerzjynet. Yn Wiesmoor spilet de yndustriële turfwinning noch hieltyd in relatyf grutte rol. De turf giet benammen nei túnsintra, dêr’t de turf as dong ferkocht wurdt.
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan East-Fryslân]]
De wichtichste ferbiningswei is de [[Bundesstraße 436]]. Dy provinsjale dyk rint fan de stêd [[Lear]] dwers troch Wiesmoor hinne nei de stêd [[Wilhelmshaven]] yn it easten.  Yn it sintrum fan Wiesmoor krúst de ''Bundesstraße 436'' mei de ''Landesstraße 12'', dy’t [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] (yn it noarden) mei [[Remels]] (yn it suden) ferbynt. Dy 14 kilometer lange dyk is de wichtichste ferkearsferbining mei de sneldyk A28 ([[Lier]]-[[Aldenburch]]).

It iepenbier ferfier bestiet út busferbiningen mei oare plakken, benammen nei Auwerk en Lear. In spoarferbining hat Wiesmoor nea hân. De treinstasjons om Wiesmoor hinne binne Lear, Wittmund, Augustfehn en Sande. Lykwols stopt de intercity allinnich yn Lear en Augustfehn.

Wiesmoor hat in soad kanalen en oare wetterferbiningen. Lykas wurde dy allinnich foar de wetterhúshâlding en de plesierfeart brûkt.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Wiesmoor}}
* [http://www.wiesmoor.de/ Offisjele webside fan ’e stêd]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Wiesmoor.pdf Beskriuwing fan Wiesmoor] (PDF; 280&amp;nbsp;kB) yn ’e histoaryske databank fan ’e [[Eastfryske Lânskip]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Koördinaten|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>p1rsijw18fet5b9pkcym560go2frbzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224346</id>
      <parentid>1224345</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomy &amp; ferkear */</comment>
      <origin>1224346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9268" sha1="5k8fk7806d9t3drc1kossfpk3ezr9xe" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd        
| namme                       = Wiesmoor &lt;br&gt; ''Wiismaur''
| ôfbylding                   = Ortseingang Wiesmoor msu.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Feankanaal yn Wiesmoor
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Wiesmoor_COA.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 82,94 km²             
| befolkingstichtens          = 161 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 11 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|15px]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]
| bestjoerlike ienheid 3      =
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| boargemaster                =
| stêdsyndieling              =
| stifting                    =
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}
| postkoade                   = 26639
| netnûmer                    = 04944
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
| webside                     = [https://www.wiesmoor.de/ www.wiesmoor.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Wiesmoor in AUR.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan 'e gemeente Wiesmoor yn 'e lânkring Auwerk
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Wiesmoor''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Wiismaur''&lt;ref&gt;[https://oostfraeisk.org/main?W=Wiesmoor&amp;df=de%3Efrs&amp;fts=J Oostfräisk Woordenbauk: Wiesmoor ]&lt;/ref&gt;) is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De gemeente leit yn de regio [[East-Fryslân]] en yn it uterste súdeasten fan de [[lânkring]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], dêr 't it bestjoerlik ta heart. Wiesmoor hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} ynwenners (stân: {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}).

== Geografy ==
De gemeente leit yn it Eastfryske [[heechfean]]gebiet. Wiesmoor leit sa’n 30 kilometer fan de [[Waadsee]] ôf. De grutste stêden yn ’e omkriten binne [[Wilhelmshaven]] (op sa’n 30 kilometer ôfstân eastlik fan Wiesmoor), [[Aldenburch]] (45 km. súdeastlik), [[Bremen]] (80 km. súdeastlik) en [[Grins (stêd)|Grins]] (80 km. westlik).

It stedsgebiet leit op in hichte tusken de 10,6 en 14 meter boppe seenivo. 

De buorgemeenten binne ûnder oaren [[Friedeburg]] (lânkring [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]]) yn it easten, [[Uplengen]] (lânkring [[Lier (distrikt)|Lier]]) yn it suden, [[Großefehn]] yn it westen en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (stedsdiel Brockzetel) yn it noarden.

De gemeente hat neist it sintrum de stedsdielen: ''Rammsfehn'', ''Hinrichsfehn'',  ''Marcardsmoor'', ''Mullberg'', ''Voßbarg'', ''Wiesederfehn'', ''Wilhelmsfehn I'', ''Wilhelmsfehn II'' en ''Zwischenbergen''

== Skiednis ==
Wiesmoor leit, sa 't de namme ek oanjout, yn it eardere heechfeangebiet yn it midden fan East-Fryslân. Oan de njoggentjinde iuw ta wennen der suver gjin minsken yn it gebiet. It heechfeangebiet waard út it westen wei ôfgroeven. Yn ’e rin fan de santjinde iuw waard by dy ôfgroevingen it gebiet fan de hjoeddeistige gemeente berikt. Fan 1780 ôf ûntstiene de earste delsettingen oan 'e râne fan 'e hjoeddeistige gemeente. De earste stichting wie Voßbarg. Yn it earstoan fûn de ûntginning op lytse skaal plak, der wie sprake fan ôfbrânen en boekweitkultuer.

Pas oan ’e ein fan de njoggentjinde iuw waard de turfwinning planmittiger oanpakt. Der waarden kanalen oanlein dy’t de ûntginnning fan it gebiet ienfâldiger makken. De delsetting Wiesmoor ûntstie yn 1906 om in nije, mei turf stookte elektrisiteitssintrale hinne. De earste gemeente Wiesmoor ûntstie yn 1923 as gefolch fan in gemeentlike weryndieling yn it gebiet. De bou fan de earste evangelysk-luterske tsjerke begûn yn 1929. De tsjerke foel ûnder de parochy yn Marcardsmoor.

Al foar de [[Twadde Wrâldkriich]] kamen se op it idee, de restwaarmte fan de elektryske sintrale te brûken foar de ferwaarming fan broeikassen. Boppedat die bliken dat de grûn gaadlik wie foar de oanbou fan sierblommen. Om dy reden kaam it toerisme fan 1952 ôf op gong. Om dat te befoarderjen waarden der iepenbiere parken, fivers ensfh. oanlein. Sadwaande krige it plak yn 1977 de titel ''Staatlich anerkannter Luftkurort''. Tusken 1964 en 1993 wie der yn Wiesmoor in loftmachtkazerne fan de [[Bundeswehr]]. Yn 1995 ferdwûn de elektryske sintrale út Wiesmoor. Mei troch de túnbou en it toerisme hie de sluting gjin grutte ynfloed op de ekonomyske sitewaasje. Op it plak fan de sintrale stiet in kantoargebou dat no as gemeentehûs brûkt wurdt.

Yn 1972 waarden de gemeenten Marcardsmoor, Voßbarg, Wiesederfehn en Zwischenbergen ûnderdiel fan it bestjoerlike distrikt (''Stadt'') Wiesmoor. Op 16 maart 2006 krige de gemeente it stedsrjocht.

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn 1906 waard Wiesmoor stifte, yn 1914 wennen der 151 minsken. Pas nei de oarloch kaam de tûzenste ynwenner. De groei komt benammen troch de opname fan Dútsktalige flechtlingen út it easten. It spronkje tusken 1951 en 1972 is te tankjen oan in gemeentelike weryndielingen. De groei nei 1990 komt foaral troch minsken út de eardere DDR. De groei nei 2000 komt foar in grut diel troch pensjonearden út oare dielen fan Dútslân.  

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:750 height:225
PlotArea = width:600 height:200 left:45 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1914 from:start till:100 text:151
 bar:1923 from:start till:600 text:686
 bar:1939 from:start till:900 text:905
 bar:1949 from:start till:1400 text:1.474
 bar:1951 from:start till:4900 text:4.927
 bar:1961 from:start till:5700 text:5.738
 bar:1972 from:start till:9700 text:9.724
 bar:1985 from:start till:10500 text:10.505
 bar:1996 from:start till:11800 text:11.874
 bar:2007 from:start till:13100 text:13.128
 bar:2019 from:start till:13200 text:13.236

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Wiesmoor
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; ferkear ==
De túnbou spilet in in relatyf grutte rol yn Wiesmoor. De kassen fan de túnbouwers beslaan mei-inoar 80.000 m². De firma Bohlen &amp; Doyen GmbH is mei mear as 500 wurknimmers de grutste wurkjouwer fan Wiesmoor. It bedriuw is yn 1950 oprjochte en bout oan it enerzjynet. Yn Wiesmoor spilet de yndustriële turfwinning noch hieltyd in relatyf grutte rol. De turf giet benammen nei túnsintra, dêr’t de turf as dong ferkocht wurdt.
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan East-Fryslân]]
De wichtichste ferbiningswei is de [[Bundesstraße 436]]. Dy provinsjale dyk rint fan de stêd [[Lear]] dwers troch Wiesmoor hinne nei de stêd [[Wilhelmshaven]] yn it easten.  Yn it sintrum fan Wiesmoor krúst de ''Bundesstraße 436'' mei de ''Landesstraße 12'', dy’t [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] (yn it noarden) mei [[Remels]] (yn it suden) ferbynt. Dy 14 kilometer lange dyk is de wichtichste ferkearsferbining mei de sneldyk A28 ([[Lier (stêd)|Lier]]-[[Aldenburch]]).

It iepenbier ferfier bestiet út busferbiningen mei oare plakken, benammen nei Auwerk en Lear. In spoarferbining hat Wiesmoor nea hân. De treinstasjons om Wiesmoor hinne binne Lear, Wittmund, Augustfehn en Sande. Lykwols stopt de intercity allinnich yn Lier en Augustfehn.

Wiesmoor hat in soad kanalen en oare wetterferbiningen. Lykas wurde dy allinnich foar de wetterhúshâlding en de plesierfeart brûkt.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Wiesmoor}}
* [http://www.wiesmoor.de/ Offisjele webside fan ’e stêd]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Wiesmoor.pdf Beskriuwing fan Wiesmoor] (PDF; 280&amp;nbsp;kB) yn ’e histoaryske databank fan ’e [[Eastfryske Lânskip]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Koördinaten|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>5k8fk7806d9t3drc1kossfpk3ezr9xe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224347</id>
      <parentid>1224346</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomy &amp; ferkear */</comment>
      <origin>1224347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9268" sha1="fb89kq4kl3rawsvjjg3d5sccdgt9gxq" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd        
| namme                       = Wiesmoor &lt;br&gt; ''Wiismaur''
| ôfbylding                   = Ortseingang Wiesmoor msu.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Feankanaal yn Wiesmoor
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU_Wiesmoor_COA.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 82,94 km²             
| befolkingstichtens          = 161 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 11 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU Landkreis Aurich COA.svg|15px]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]
| bestjoerlike ienheid 3      =
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| boargemaster                =
| stêdsyndieling              =
| stifting                    =
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|436}}
| postkoade                   = 26639
| netnûmer                    = 04944
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
| webside                     = [https://www.wiesmoor.de/ www.wiesmoor.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = East-Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Wiesmoor in AUR.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan 'e gemeente Wiesmoor yn 'e lânkring Auwerk
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Wiesmoor''' ([[Eastfrysk Plat]]: ''Wiismaur''&lt;ref&gt;[https://oostfraeisk.org/main?W=Wiesmoor&amp;df=de%3Efrs&amp;fts=J Oostfräisk Woordenbauk: Wiesmoor ]&lt;/ref&gt;) is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De gemeente leit yn de regio [[East-Fryslân]] en yn it uterste súdeasten fan de [[lânkring]] [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]], dêr 't it bestjoerlik ta heart. Wiesmoor hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Wiesmoor}} ynwenners (stân: {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}).

== Geografy ==
De gemeente leit yn it Eastfryske [[heechfean]]gebiet. Wiesmoor leit sa’n 30 kilometer fan de [[Waadsee]] ôf. De grutste stêden yn ’e omkriten binne [[Wilhelmshaven]] (op sa’n 30 kilometer ôfstân eastlik fan Wiesmoor), [[Aldenburch]] (45 km. súdeastlik), [[Bremen]] (80 km. súdeastlik) en [[Grins (stêd)|Grins]] (80 km. westlik).

It stedsgebiet leit op in hichte tusken de 10,6 en 14 meter boppe seenivo. 

De buorgemeenten binne ûnder oaren [[Friedeburg]] (lânkring [[Wittmund (distrikt)|Wittmund]]) yn it easten, [[Uplengen]] (lânkring [[Lier (distrikt)|Lier]]) yn it suden, [[Großefehn]] yn it westen en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (stedsdiel Brockzetel) yn it noarden.

De gemeente hat neist it sintrum de stedsdielen: ''Rammsfehn'', ''Hinrichsfehn'',  ''Marcardsmoor'', ''Mullberg'', ''Voßbarg'', ''Wiesederfehn'', ''Wilhelmsfehn I'', ''Wilhelmsfehn II'' en ''Zwischenbergen''

== Skiednis ==
Wiesmoor leit, sa 't de namme ek oanjout, yn it eardere heechfeangebiet yn it midden fan East-Fryslân. Oan de njoggentjinde iuw ta wennen der suver gjin minsken yn it gebiet. It heechfeangebiet waard út it westen wei ôfgroeven. Yn ’e rin fan de santjinde iuw waard by dy ôfgroevingen it gebiet fan de hjoeddeistige gemeente berikt. Fan 1780 ôf ûntstiene de earste delsettingen oan 'e râne fan 'e hjoeddeistige gemeente. De earste stichting wie Voßbarg. Yn it earstoan fûn de ûntginning op lytse skaal plak, der wie sprake fan ôfbrânen en boekweitkultuer.

Pas oan ’e ein fan de njoggentjinde iuw waard de turfwinning planmittiger oanpakt. Der waarden kanalen oanlein dy’t de ûntginnning fan it gebiet ienfâldiger makken. De delsetting Wiesmoor ûntstie yn 1906 om in nije, mei turf stookte elektrisiteitssintrale hinne. De earste gemeente Wiesmoor ûntstie yn 1923 as gefolch fan in gemeentlike weryndieling yn it gebiet. De bou fan de earste evangelysk-luterske tsjerke begûn yn 1929. De tsjerke foel ûnder de parochy yn Marcardsmoor.

Al foar de [[Twadde Wrâldkriich]] kamen se op it idee, de restwaarmte fan de elektryske sintrale te brûken foar de ferwaarming fan broeikassen. Boppedat die bliken dat de grûn gaadlik wie foar de oanbou fan sierblommen. Om dy reden kaam it toerisme fan 1952 ôf op gong. Om dat te befoarderjen waarden der iepenbiere parken, fivers ensfh. oanlein. Sadwaande krige it plak yn 1977 de titel ''Staatlich anerkannter Luftkurort''. Tusken 1964 en 1993 wie der yn Wiesmoor in loftmachtkazerne fan de [[Bundeswehr]]. Yn 1995 ferdwûn de elektryske sintrale út Wiesmoor. Mei troch de túnbou en it toerisme hie de sluting gjin grutte ynfloed op de ekonomyske sitewaasje. Op it plak fan de sintrale stiet in kantoargebou dat no as gemeentehûs brûkt wurdt.

Yn 1972 waarden de gemeenten Marcardsmoor, Voßbarg, Wiesederfehn en Zwischenbergen ûnderdiel fan it bestjoerlike distrikt (''Stadt'') Wiesmoor. Op 16 maart 2006 krige de gemeente it stedsrjocht.

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn 1906 waard Wiesmoor stifte, yn 1914 wennen der 151 minsken. Pas nei de oarloch kaam de tûzenste ynwenner. De groei komt benammen troch de opname fan Dútsktalige flechtlingen út it easten. It spronkje tusken 1951 en 1972 is te tankjen oan in gemeentelike weryndielingen. De groei nei 1990 komt foaral troch minsken út de eardere DDR. De groei nei 2000 komt foar in grut diel troch pensjonearden út oare dielen fan Dútslân.  

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:750 height:225
PlotArea = width:600 height:200 left:45 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1914 from:start till:100 text:151
 bar:1923 from:start till:600 text:686
 bar:1939 from:start till:900 text:905
 bar:1949 from:start till:1400 text:1.474
 bar:1951 from:start till:4900 text:4.927
 bar:1961 from:start till:5700 text:5.738
 bar:1972 from:start till:9700 text:9.724
 bar:1985 from:start till:10500 text:10.505
 bar:1996 from:start till:11800 text:11.874
 bar:2007 from:start till:13100 text:13.128
 bar:2019 from:start till:13200 text:13.236

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Wiesmoor
&lt;/timeline&gt;

== Ekonomy &amp; ferkear ==
De túnbou spilet in in relatyf grutte rol yn Wiesmoor. De kassen fan de túnbouwers beslaan mei-inoar 80.000 m². De firma Bohlen &amp; Doyen GmbH is mei mear as 500 wurknimmers de grutste wurkjouwer fan Wiesmoor. It bedriuw is yn 1950 oprjochte en bout oan it enerzjynet. Yn Wiesmoor spilet de yndustriële turfwinning noch hieltyd in relatyf grutte rol. De turf giet benammen nei túnsintra, dêr’t de turf as dong ferkocht wurdt.
[[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan East-Fryslân]]
De wichtichste ferbiningswei is de [[Bundesstraße 436]]. Dy provinsjale dyk rint fan de stêd [[Lear]] dwers troch Wiesmoor hinne nei de stêd [[Wilhelmshaven]] yn it easten.  Yn it sintrum fan Wiesmoor krúst de ''Bundesstraße 436'' mei de ''Landesstraße 12'', dy’t [[Wittmund (stêd)|Wittmund]] (yn it noarden) mei [[Remels]] (yn it suden) ferbynt. Dy 14 kilometer lange dyk is de wichtichste ferkearsferbining mei de sneldyk A28 ([[Lier (stêd)|Lier]]-[[Aldenburch]]).

It iepenbier ferfier bestiet út busferbiningen mei oare plakken, benammen nei Auwerk en Lear. In spoarferbining hat Wiesmoor nea hân. De treinstasjons om Wiesmoor hinne binne Lier, Wittmund, Augustfehn en Sande. Lykwols stopt de intercity allinnich yn Lier en Augustfehn.

Wiesmoor hat in soad kanalen en oare wetterferbiningen. Lykas wurde dy allinnich foar de wetterhúshâlding en de plesierfeart brûkt.

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Wiesmoor}}
* [http://www.wiesmoor.de/ Offisjele webside fan ’e stêd]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Wiesmoor.pdf Beskriuwing fan Wiesmoor] (PDF; 280&amp;nbsp;kB) yn ’e histoaryske databank fan ’e [[Eastfryske Lânskip]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{Koördinaten|53_24_0_N_7_44_0_E_scale:12500_type:city_region:DE|53° 24' N 7° 44' E}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>fb89kq4kl3rawsvjjg3d5sccdgt9gxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Amand-les-Eaux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164020</id>
    <revision>
      <id>1224418</id>
      <parentid>1215183</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>55737</id>
      </contributor>
      <comment>/* It besjen wurdich */ Photograph updated</comment>
      <origin>1224418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5951" sha1="gjlsgmu1nc6wrt5hjmny01xznq472ep" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Saint-Amand-les-Eaux (Nord) - Abbaye de Saint-Amand - Anciens pavillons d'entrée - Echevinage - 43357399181.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Eardere abdijgebouwen.
| wapen                       = [[Ofbyld:Blason ville fr Saint-Amand-les-Eaux (Nord).svg|60px]]
| ynwennertal                 = 15.974 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/france/nord/valenciennes/59526__saint_amand_les_eaux/ City Population]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 33,81 km²
| befolkingstichtens          = 472.5 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 14 m
| lân                         = {{Flagge FR}} [[Frankryk]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Opper-Frankryk]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Departemint 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Nord (departemint)|Nord]]
| bestjoerlike ienheid 3      = Arrondissemint
| namme bestjoerlike ienheid 3= Valenciennes
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|50_26_55_N_3_25_41_E_scale:12500_type:landmark_region:FR|50° 26' N 3° 25' E}}    
| webside                     = [https://saint-amand-les-eaux.fr/ saint-amand-les-eaux.fr]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Frankryk-reliëf  
| lat_deg                     = 50  
| lat_min                     = 26
| lat_sec                     = 55
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 3
| lon_min                     = 25
| lon_sec                     = 41
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 59526-Saint-Amand-les-Eaux-Sols.png
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Saint-Amand-les-Eaux''' ([[Nederlânsk]]: ''Sint-Amands-aan-de-Skarpe'') is in stêd en gemeente yn it [[Frankryk|Frânske]] [[Nord (departemint)|Noarderdepartemint]] (regio [[Opper-Frankryk]]). De stêd makket diel út fan it arrondissemint Valenciennes en fan 'e [[histoarysk]]e [[lânstreek]] [[Frânsk-Flaanderen]]. Saint-Amand-les-Eaux leit oan 'e rivier de Scarpe, in kanalisearre sydrivier fan 'e [[Skelde]]. 

== Geografy ==
It plak leit yn it hert fan it 'Parc naturel régional Scarpe-Escaut', tichteby de [[Belgje|Belgyske]] grins. 

It oerflak fan Saint-Amand-les-Eaux is 33,8 km² en de gemeente is yn ferskillende wiken en buorskippen yndield:

* Westlik fan 'e stedskearn: La Bruyère, Le Moulin Blanc en Le Saubois
* Sudlik en eastlik, oan 'e oare kant fan 'e Scarpe: La Collinière, Moulin des Loups, La Grise Chemise, Le Thumelart, Mont des Bruyères, La Croisette, Cubray en Saint-Amand-Thermal.

Fral it noardlike diel fan 'e gemeente is beboud. Yn it súdeastlike diel leit it steatsbosk fan Saint-Amand. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Veüe et perspective de la Royalle Abbaye de St Amand en Tournaisis fondée l'an 638 par Dagobert 1 Roy de France.jpg|thumb|left|De Sint-Amandusabdij foar de revolúsje.]]
Saint-Amand-les-Eaux ûntstie om 'e [[Sint-Amandusabdij]] hinne, ien fan 'e grutste abdijen fan [[Greefskip Henegouwen|Henegouwen en Flaanderen]]. Dy abdij waard yn 'e jierren 633-639 troch [[Amandus fan Maastricht]] boud op 'e grûn, dy't, lykas beskreaun yn 'e ''Vita Sancti Amandi'', syn freon kening [[Dagobert I]], him foar dat doel skonken hie. 

Yn 'e [[Frânske Revolúsje]] is it [[Benediktinen|Benediktynske]] kompleks hast hielen ôfbrutsen. Fan 'e abdij bleaune allinne de [[Barok (styl)|barokke]] tsjerketoer (1626) en de tagongspoarte oer. De bylden yn 'e toer waarden ek yn 'e tiid fan 'e [[Frânske Revolúsje]] fernield. De tagongspoarte is yn ; e styl fan 'e Flaamske [[renêssânse]] en jout tsjintwurdich ûnderdak oan it gemeentehûs.     

Nei de Frânske Revolúsje wie de offisjele gemeentenamme Saint-Amand; sûnt 1962 waard dêr 'les-Eaux' oan tafoege.  

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Moulin au Moulin-Blanc de Saint-Amand-les-Eaux.jpg|left|thumb|Moulin Blanc.]]
* De toer fan 'e eardere abdijtsjerke, sûnt 1846 in [[monument historique]]''.
* l'Echevinage, de eardere tagong fan 'e abdij, sûnt 1883 in ''monument historique''.
* Stedssintrum: [[Église Saint-Martin (Saint-Amand-les-Eaux)|Église Saint-Martin]].
* Moulin des Loups: [[Église Notre-Dame-des-Malades]].
* La Croisette: [[Église Saint-Jean-Baptiste (Saint-Amand-les-Eaux)|Église Saint-Jean-Baptiste]]
* Le Moulin Blanc: [[Église Sainte-Thérèse (Saint-Amand-les-Eaux)|Église Sainte-Thérèse]]
* Le Moulin Blanc: [[Moulin Blanc (Saint-Amand-les-Eaux)|Moulin Blanc]] (mûne).
* De stêd hat meardere boarnen, dy't fan it plak in kuerplak makken dêr't mineraalwetter produsearre wurdt. 
* Op it gemeentlike begraafplak fan Saint-Amand-les-Eaux is in [[Grut-Brittanje|Britsk]] kriichsgrêf út 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Ek is dêr it grêf fan 'e yn Saint-Amand-les-Eaux berne [[Louise de Bettignies]], dy't foar de Britten yn 'e [[Earste Wrâldkriich]] spionearre.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  1800 || 1851 ||  1901 || 1946 || 1975 || 2006 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 8.039 || 9.527 || 13.705 || 14.218 || 16.692 || 16.590 || 15.997
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Saint-Amand-les-Eaux}}
}}
[[Kategory:Plak yn Frankryk]]
[[Kategory:Plak yn Opper-Frankryk]]
[[Kategory:Gemeente yn Frankryk]]
[[Kategory:Gemeente yn Opper-Frankryk]]</text>
      <sha1>gjlsgmu1nc6wrt5hjmny01xznq472ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleef</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181281</id>
    <revision>
      <id>1224398</id>
      <parentid>1189070</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <origin>1224398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10319" sha1="6naenbbc5d1jr3ki23r6cp04br9xrv0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Die Schwanenburg der Stadt Kleve.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Kleve Flag.svg|border|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:DEU Kleve COA.svg|60px]]
| lân                         = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| gemeente-yndieling          = 
| ynwennertal                 = 52.887 (2023)
| oerflak                     = 97,76 km²
| befolkingstichtens          = 541 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 12 m 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               =
| postkoade                   = 47533
| netnûmer                    = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_47_11.1_N_6_08_20.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°47' N 6°08' E}}
| webside                     = [https://www.kleve.de/ www.kleve.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Noardryn-Westfalen
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 47
| lat_sec                     = 11.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 08
| lon_sec                     = 20.1
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Kleef''' ([[Dútsk]]: Kleve) is in gemeente en stêd yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. It is de haadstêd fan 'e [[Kleve (Kreis)|Kreis Kleve]]. De stêd leit 10 km besuden de [[Ryn]] tusken [[Emmerik]] en it Reichswald, net fier fan 'e grins mei [[Nederlân]] by [[Nimwegen]].     

De stêd leit op 'e helling fan 'e Nederrynske Heuvelrêch, in [[driuwwâl]] út de [[iistiid]]. Dy driuwwâl foarmet de grins fan it rivierterras fan 'e [[Ryn]]. It sintrum fan Kleef is heuveleftich en hat in kastiel op it heechste punt. De namme fan 'e stêd soe fan it Middelnederlânske wurdt ''clef'' of ''clif'' ôflaat wêze.   

== Skiednis ==
De kearn fan 'e stêd foarmet it kastiel út de 10e iuw, de saneamde ''Schwanenburg''. Njonken dat kastiel ûntstie in delsetting. Yn 1092 waard de namme ''Cleve'' foar it earst neamd. Greve [[Diederik VI fan Kleef|Diederik VI]] stifte de stêd, dy't op 25 april 1242 stedsrjochten krige. It rjocht om in eigen ried te kiezen krige de stêd tsjin 'e ein fan 'e 13e iuw. De ferhûzing fan it Marijestift nei Kleef betsjutte in grutte stedsútwreiding en doe waard de Nijstêd (''Neustadt'') stifte. Grutte brannen ferneatigen de stêd yn 1368 en 1528. Troch in fernimstige houlikspolityk fan 'e Klever greven makke de stêd in grutte bloei mei. Op it [[konsylje fan Konstanz]] waard greve [[Adolf IV fan Kleef-Mark|Adolf II]] yn 1417 yn 'e hartochstân opnommen.     
[[Ofbyld:Cliviam Ducatus Clivensis elegans oppidum.jpg|thumb|left|Kleef yn 1575.]]
Nei de ferieniging fan 'e hartochdommen [[Hartochdom Kleef|Kleef]], [[Hartochdom Gulik|Gulik]] en [[Hartochdom Berg|Berg]] en de greefskippen Mark en Ravensberg yn 1521 wie Kleef in duchtige konkurrint fan Düsseldorf. De ferienige hartochdommen omfiemen yn 'e 16e iuw in gebiet, dat bûten de prinsbisdommen [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]], [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]] en it greefskip Lippe, likernôch mei Noardryn-Westfalen oerienkaam. Nei de dea fan hartoch [[Jehan Willem fan Kleef|Jehan Willem]] yn 1609 foelen de gebieten oan it [[karfoarstedom Brandenburch]] en oan 'e Paltske Wittelsbacher fan [[Foarstedom Palts-Neuburg|Palts-Neuburg]] ta. Yn 'e 17e iuw krige Kleef njonken [[Berlyn]] en [[Kaliningrad|Keningsbergen]] de status fan in tredde Brandenburchske residinsjestêd.

Tusken 1647 en 1679 wie [[Jehan Maurits fan Nassau-Siegen]] troch de karfoarst [[Freark Willem I fan Brandenburch]] (1620–1688) as steedhâlder fan Kleef beneamd. Freark Willem hie earder troch Jehan Maurits yn [[De Haach]] prinsesse Louise Henriëtte fan Nassau kennen leard en nei harren houlik joegen hja earst de foarkar oan Kleef boppe [[Berlyn]] as wenplak. Yn Kleef waarden harren earste twa bern berne. Jehan Maurits fan Nassau-Siegen hie foar de Nederlânske [[West-Yndyske Kompanjy]] Mauritsstêd (sûnt 1710 [[Recife]]) yn [[Brazylje]] stifte. Yn De Haach liet Jehan Maurits nei syn weromkommen troch [[Jacob van Campen]] it [[Mauritshûs]] bouwe. Nei syn beneaming yn Kleef joech er opdracht om de Schwanenburg yn [[Barok (styl)|barokke]] styl te ferbouwen. As residinsje fan 'e steedhâlders waard it Prinsehôf boud, dat hjoed-de-dei noch troch in strjitnamme betocht wurdt. De parken en barokke tunen dy't er oanlizze liet, waarden mei de stêd in soad besocht troch reizigers. Op it plein fan 'e Schwanenburg betinkt in rutersbyld fan karfoarst Friedrich Wilhelm it Brandenburchske bewâld. 
[[Ofbyld:Cleve Stadt und Hafen (um 1895).jpg|thumb|left|Kleef yn 1895.]]
Oant de 18e iuw fierde [[Prusen]] yn syn Nederrynske provinsjes noch in relatyf tolerant taalbelied foar it Nederlânsk oer. Dat feroare nei't de gebieten troch it [[Kongres fan Wenen]] op 'e nij oan Prusen tawiisd waard en Prusen mei in aktive taalpolityk útein sette om in ein te meitsjen oan it [[Nederlânsk]] as fiertaal en te ferfangen troch it Dútsk as de iennige taal yn it offisjele ferkear. Ek waard it Nederlânsk yn 1827 op 'e skoallen en yn 'e tsjerken ferbean, de lêste domeinen dêr't it Nederlânsk noch hoek hold.       
Dochs bleau it Nederlânsk noch oant yn 'e lêste desinnia yn Kleef en omkriten yn tsjerken belangryk. It Dútske keizerryk telde om 1900 hinne noch 80.361 Nederlânsktalige ynwenners.  
De [[Kulturkampf]] late nei de ynfiering fan de anty-katolyke Maaiewetten (''Maigesetze'') ek yn it tradisjoneel katolike Kleef ta in grut tal konflikten. Sa waarden ferskillende boargemasters net erkend en preesters feroardiele.

=== Twadde Wrâldkriich ===
De [[synagoge]] fan Kleef baarne yn 'e [[Kristallnacht|nacht fan 9 nei 10 novimber 1938]] ôf. Hjoed-de-dei stiet op it lege plak in monumint foar de joadske gemeente fan Kleef. Fan 'e yn 1933 likernôch 200 leden fan 'e joadske mienskip waarden der yn 'e tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] 50 minsken fermoarde. It joadehûs oan it Spoykanal wie it sammelplak foar de te deportearjen joaden.

Ut it provinsjale psychiatryske ferpleechhûs Bedburg-Hau by Kleef waarden allinne yn maart 1940 mear as 1.700 pasjinten nei sintrale moardsintra brocht om se dêr te fermoardzjen.
[[Ofbyld:The British Army in North-west Europe 1944-45 B14611.jpg|thumb|left|De Britten nimme Kleef yn.]] 
Kleef hie gjin grutte militêre betsjutting en wie dêrom ynearsten ek gjin doel foar grutskalige bombardeminten op 'e stêd. Dat feroare tsjin 'e ein fan 'e oarloch doe't de stêd mei Emmerik sûnt oktober 1944 ek oanfallen waard. Op 7 oktober 1944 bombardearren 335 Britske bommesmiters Kleef, wêrby't 463 minsken omkamen. Fral it stedssintrum waard troffen. In oanfal oerdei op 7 febrewaris 1945 ferneatige ek it oare diel fan 'e stêd yn in kraterlânskip. De tsjerken en de Schwanenburg waarden hast folslein ferneatige. Dy twa bombardeminten ferneatigen de 700 jier âlde stêd oant 80% en tusken de 800 en 1.000 minsken ferlearen dêrby harren libben. 

Tagelyk mei de lêste bombardeminten op 'e stêd begûn de Slach om it Reichswald. Mear as 10.000 soldaten fan beide kanten kamen yn 'e striid om. It doel fan 'e alliearden wie om fanút [[Nijmegen]] oer Kleef, [[Goch]] en [[Geldern]] oer de rykswegen 9 en 58 op te tsjen nei [[Wesel (stêd)|Wesel]] om dêr in brêge oer de Ryn oan te lizzen. De measte slachtoffers fan 'e striid lizze op it Dútske militêre begraafplak yn Donsbrüggen en it Britske kriichsbegraafplak yn it Reichswald begroeven.  

== Stedsyndieling ==
Njonken de kearnstêd Kleef binne der noch 14 ''[[Ortsteil]]e'':

{| 
|colspan=2 |
|-----
| width=&quot;30%&quot; valign=&quot;top&quot; |
*Bimmen
*Brienen 
*Donsbrüggen 
*Düffelward 
*Griethausen 
*Keeken 
*Kellen 
*Kleef 
| width=&quot;30%&quot; valign=&quot;top&quot; |
*Materborn 
*Reichswalde 
*Rindern 
*Salmorth 
*Schenkenschanz 
*Warbeyen 
*Wardhausen
|}

== It besjen wurdich ==
* Fan it eardere kastiel Schwanenburg fan 'e greven fan Kleef út de 11e en 12e iuw is neat mear oer. Fan it 15e-iuwske slot binne de Swannetoer, in goatysk bouwurk mei wargong, hoektuorren en de Spiegeltoer oerbleaun. 
* De eardere stiftstjerke Marije-Himelfeart is in trijeskippige goatyske tsjerke. De tsjerke waard yn 'e oarloch folslein ferneatige en krige by de weropbou in nije yndieling. Fan it oarspronklike ynterieur is in alter bewarre bleaun. 
* De minderbruorretsjerke Marije-Untfinzenistsjerke oan 'e Tiergartenstraße is in twaskippige, goatyske halletsjerke mei in ienfâldich ynterieur. Nijsgjirrich binne de 15e-iuwske koerbanken. 
* De protestantske tsjerke oan 'e Stechbahn is in goatyske bakstientsjerke út 1619-1621 en is nei de oarloch werboud. 

=== Musea ===
* [https://www.koekkoek-haus.de/nl Koekkoek Haus]
* [https://www.klevischer-verein.de/schwanenburg/museum-im-schwanenturm/ Geologysk Museum]
* [https://www.klever-schuhmuseum.de/NL/ Klever Schuhmuseum]
* [https://www.forum-arenacum.de/ Forum Arenacum]
* [https://museumtijdschrift.nl/artspot/museum-kurhaus-kleve/ Museum Kurhaus Kleve]

=== Oars ===
* [https://tiergarten-kleve.de/ Dierepark]
{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kleve]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Kleve}}
}}
[[Kategory:Kleef| ]]
[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>6naenbbc5d1jr3ki23r6cp04br9xrv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enercon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183467</id>
    <revision>
      <id>1224352</id>
      <parentid>1196952</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-16200-41</username>
        <id>57272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bedriuwsstruktuer */</comment>
      <origin>1224352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="evwvfndrxhxd1kc8fqjd1pgm0rkfqg4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bedriuw
| namme = Enercon GmbH
| ôfbylding = ENERCON logo.png
| ôfbyldingstekst = Logo fan Enercon
| oprjochte = 23 july 1984
| oprjochter = [[Aloys Wobben]]
| haadkertier = [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Eastfryslân]], [[Dútslân]]
| lieding = * Udo Bauer (CEO)
* Ulrich Schulze Südhoff (CCO)
* Jörg Scholle (CTO)
* Heiko Juritz (COO)
* Dr. Michael Jaxy (CFO)
* Dr. Martin Prillmann (CRO)
| sektor = Wynenerzjy
| produkten = Wynmûnen
| wurknimmers = ~ 13.000 (2023)
| webstee = [https://www.enercon.de www.enercon.de]
}}
[[Ofbyld:Enercon Verwaltung.jpg|thumb|Haadkantoar Auwerk]]
[[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Fabryk yn Auwerk]]
[[Ofbyld:Flug Emden 2010 022.JPG|thumb|Fabryk yn 'e haven fan [[Emden]]]]
'''Enercon GmbH''' is in [[Eastfryslân|Eastfrysk]] bedriuw dat spesjalisearre is yn it ûntwikkeljen, produsearjen, ferkeapjen en ûnderhâlden fan [[wynturbine]]s foar onshore wynenerzjy. It bedriuw waard oprjochte yn 1984 troch [[Aloys Wobben]] yn [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], [[Eastfryslân]]. Enercon is bekend wurden troch syn ynnovaasjes op it mêd fan oandriuwingstechnology en hat mear as 33.000 wynmûnen ynstalleare mei in totale kapasiteit fan mear as 62 gigawatt wrâldwiid.

== Skiednis ==
=== Oprjochting en iere jierren ===
Enercon waard op 23 july 1984 oprjochte troch elektro-ynzjineur [[Aloys Wobben]] yn Auwerk. Mei in lyts team fan trije meiwurkers ûntwikkele hy de earste wynmûne fan it bedriuw, de E-15/E-16 mei in fermogen fan 55 kW. Yn de jierren dêrnei folge de E-17 en E-32 modellen.

=== Ynternasjonale útwreiding en technologyske ynnovaasje ===
Yn 1992 begûn Enercon mei de ynstallaasje fan wynmûnen bûten Dútslân, ûnder oare yn Nederlân, Portegal en Spanje. Yn 1993 yntrodusearre it bedriuw de E-40/500, de earste wynmûne mei in folslein omfoarmersysteem, wat in trochbraak wie yn de wynenerzjysektor. Dy technology waard in unyk úthingboerd fan Enercon en waard in wrâldwiid sukses.

=== Fierdere ûntwikkeling en groei ===
Yn 2002 lansearre Enercon de E-112 mei in fermogen fan 4,5 MW, dy't letter útwreide waard nei 6 MW. Yn 2005 kaam de E-82 mei 2 MW op 'e merk, dy't ien fan de meast ynstallearre modellen waard. Yn de jierren dêrnei ûntwikkele Enercon de E-126 mei in fermogen fan oant 7,5 MW, op dat stuit de krêftichste lânseigen wynmûne yn 'e wrâld.

=== Resinte ûntjouwingen ===
Yn 2012 waard de [[Aloys Wobben Stiftung]] (AWS) oprjochte, dy't sûnt dy tiid de iennige oandielhâlder fan Enercon is. Yn 2017 naam Enercon it Nederlânske bedriuw Lagerwey oer en yntegrearre har PMG-technology yn de eigen wynmûnen. Yn 2020 lansearre Enercon de EP5-platfoarm mei de E-160 EP5. Yn 2021 waard de projektûntwikkelings- en eksploitaasjedieling ôfskieden en oerdroegen oan Alterric, in joint venture mei EWE AG.

== Bedriuwsstruktuer ==
Enercon is in ûnderdiel fan de UEE Holding SE &amp; Co. KG, mei it haadkertier yn Aurich. De [[Aloys Wobben Stiftung]] is de iennige oandielhâlder fan it bedriuw. Enercon hat produksjelokaasjes yn Dútslân (Auwerk, Emden, Magdeburg), Brazylje, Yndia, Kanada, Turkije en Portegal. It bedriuw hat ferkeapkantoren yn 25 lannen en wurket mei mear as 30 eksklusive leveransiers foar ûnderdielen.

== Untwerp en technology ==
Enercon's wynmûnen binne bekend om har dripfoarmige gondels, ûntwurpen yn de midden fan de jierren 1990 troch de Britske arsjitekt [[Norman Foster]]. Dy foarm ferbetteret de aerodynamika en beskermet tsjin rûch waar. De tuorren hawwe faak griene ringen boppe de fûneminten, dy't ljochter wurde nei boppen ta, om sa better yn it lânskip op te gean.
Enercon hat ek ynnovaasjes brocht yn de yntegraasje fan elektryske systemen yn de gondel, lykas by de E-160 EP5 E3, dy't yn 2022 yntrodusearre waard.

=== Produktportfolio ===
Enercon hat in breed oanbod fan wynmûnemodellen ûntwikkele, ynklusyf:
* E-15/E-16: 55 kW
* E-40: 500 kW – de earste gearleaze wynmûne
* E-66: 1,5 MW – ynfiering fan de megawattklasse
* E-82: 2 MW – ien fan de meast ynstallearre modellen
* E-112: 4,5 MW – letter útwreide nei 6 MW
* E-126: oant 7,5 MW – op dat stuit de krêftichste lânseigen wynmûne
* E-160 EP5: 4,6 MW – lansearre yn 2020
* E-175 EP5: 6 MW – ûntwikkele yn 2023, mei de grutste rotor yn it portfolio

== Ynternasjonale aktiviteiten ==
Enercon hat mear as 33.000 wynmûnen ynstalleare yn mear as 45 lannen, mei in totale kapasiteit fan mear as 62 GW. It bedriuw hat mear as 13.000 meiwurkers oer de hiele wrâld, wêrûnder sa'n 300 yn Nederlân, mei R&amp;D-kantoaren yn Barneveld en Terschuur.

== Keppelings om utens ==
* [https://www.enercon.de Offisjele webside fan Enercon]
* [https://www.enercon.de/en/company/enercon-story Skiednis fan Enercon]

[[Kategory:Eastfrysk bedriuw]]
[[Kategory:Dútsk enerzjybedriuw]]
[[Kategory:Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Wynturbine]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1984]]</text>
      <sha1>evwvfndrxhxd1kc8fqjd1pgm0rkfqg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deboara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189798</id>
    <revision>
      <id>1224383</id>
      <parentid>1217943</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4639" sha1="com5iyv7go1grd44olr1h0nc9fkcy78" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme              = Deboara
| ôfbylding          = Profetesse Deboara.jpg
| ôfbyldingstekst    = Deboara sprekt rjocht ûnder de palmbeam.
| alternative nammen = Deborah
| namme oarsprong    = Hebriuwsk: דְּבוֹרָה (Dəḇōrāh, “bij”)
| folk               = Israëlysk
| heit               = net neamd yn 'e Bibel
| mem                = net neamd yn 'e Bibel
| partner            = Lappidot (Rjochters 4:4)
| bern               = net neamd yn 'e Bibel
| titel              = rjochter; profetesse
| rol                = 
| perioade           = 12e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters)
| bekend fan         = lieding fan Israel; oerwinning op Sisera; Liet fan Deboara
| neamd yn           = [[Rjochters]] 4–5
| tradysje           = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Deboara''' is yn it [[Alde Testamint]] de iennige frou dy't eksplisyt rjochter neamd wurdt en hja wie yn 'e 12e iuw foar Kristus sawol geastlik as polityk lieder fan Israel. Hja spriek rjocht ûnder de &quot;palmbeam fan Deboara&quot;, dy't tusken [[Rama yn Benjamin|Rama]] en [[Bet-El]] stie ([[Rjochters]] 4:5). Dêr gong it folk fan Israel hinne om juridyske skelen en oare kwestjes foar te lizzen. Oer har man Lappidot is fierder neat bekend, sels net ta hokker stamme hy hearde. 

Deboara hie har posysje fral te tankjen oan har religieuze besieling. Hja wie it dy generaal [[Barak (bibelsk persoan)|Barak]] opdracht joech in leger te organisearjen om de striid oan te gean mei de wrede underdrukker fan it folk, de [[Kanaän]]ityske kening Jabin fan Chasor. Ek joech Deboara ynstruksjes wêr't dy slach plakfine moast tsjin [[Sisera]], de legeroanfierder fan Jabin. Barak woe ek dat Deboara meigyng om't har oanwêzigens en ynfloed by God wis bydrage soe oan 'e oerwinning. Deboara gyng mei, mar warskôge Barak dat hy dêrtroch net de eare fan 'e oerwinning opstrike soe en dat de Heare it lot fan Sisera yn 'e hannen fan in frou lizze soe. Tegearre teachen hja nei [[Tel Kadesh|Kêdesj]] en dêr waard in leger fan 10.000 man by inoar sammele en doe gie it oan nei de berch Tabor. Fan 'e berchhellingen wie it naderjende leger fan Jabin te sjen. Legeroanfierder Sisera hie mei 900 izeren weinen in grut militêr oerwicht, mar makke in grutte fout troch de striidmacht te konsintrearjen by it rivierke de Kison.

Doe sei Deboara tsjin Barak: &quot;Oerein, want dit is de dei dat de Heare Sisera oan jo oerlevere hat. De Heare giet ommers foar jo út&quot;. Yn it kamp fan Sisera wie yntusken grutte panyk útbrutsen. De Heare die de grûn nammentlik skodzjen en wetter spielde út de himel sadat de Kison in kolkjende stream waard en de grûn by it rivierke kleare dridze, dêr't de striidweinen fan Sisera yn fêst kamen te sitten. Net de militêre krêft fan Barak, mar it yngripen fan God, de stoarm en de panyk brocht Israel de oerwinning.

Sisera besocht te flechtsjen nei Chêber de Kenyt en tocht dêr feilich te wêzen om't der frede wie tusken kening Jabin en Chêber de Kenyt. Mar dêr gyng de profesije fan Deboara yn ferfolling dat Sisera stjerre soe troch de hân fan in frou. Chêber's frou Jaël ferwolkomme Sisera en joech him in gastfrij ûnthaal. Hja joech him te drinken en liet him rêste yn 'e tinte, yn 'e fersekering dat hja elkenien dy't nei him frege fuortstjoere soe. Doe't Sisera de sliep hie, krige Jaël lykwols in hearring fan 'e tinte en sloech dy hearring mei in hammer dwers troch de holle fan Sisera yn 'e grûn. Doe't Barak by de tinte kaam, rûn Jaël him al yn 'e mjitte om te sizzen dat hja de man hie dy't Barak socht.

Deboara's ferhaal lit sjen dat it liederskip yn Israel net bûn wie oan geslacht, mar oan ropping fan God.  

== Bibelteksten ==
* Rjochters 4 is in ferslach oer har optreden as rjochter ûnder de palmbeam en har berop oan 'e legerlieder Barak en de striid tsjin de Kanaänityske kening Jabin.
* Rjochters 5 stiet bekend as it Liet fan Deboara. It is in oerwinningsliet yn dichtfoarm dat hja tegearre mei Barak song nei it ferslaan fan generaal Sisera. 

== Grêf ==
Neffens de joadske tradysje wurdt Tel Kadesh (Kêdesj) assosjearre mei it begraafplak fan 'e profetes Deboara. By de tagong fan 'e archeologyske lokaasje fan Tel Kadesj lizze twa grutte stiennen sarkofagen út de [[Romeinske tiid]], dy't troch guon joaden identifisearre wurde as de grêven fan Deboara en Barak.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Rjochters 4
* Rjochters 5
{{reflist}}  
----
{{Commonscat|Deborah|Deboara}}
}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 12e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>com5iyv7go1grd44olr1h0nc9fkcy78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samuël (profeet)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190681</id>
    <revision>
      <id>1224386</id>
      <parentid>1221614</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5670" sha1="fda42tscz7xv6y2r91x5nalmv1aok4m" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme      = Samuël
| ôfbylding  = InfantSamuel.jpg
| ôfbyldingstekst = De jonge Samuël yn gebed&lt;br&gt;([[Joshua Reynolds]])
| namme oarsprong = Hebriuwsk: שְׁמוּאֵל (Shemu'el, &quot;namme fan God&quot; of &quot;God hat heard&quot;)
| folk       = [[Israeliten]] (stamme fan [[Levy (stamme)|Levy]] of [[Efraïm (stamme)|Efraïm]])
| heit       = [[Elkana]]
| mem        = [[Hanna (bibelsk persoan)|Hanna]]
| partner    =
| bern       = [[Joël]] en [[Abía]]
| perioade   = 11e iuw f.Kr.
| bekend fan = lêste rjochter fan Israel; profeet dy't kening Saul en kening David salve
| neamd yn   = [[1 en 2 Samuël|1 Samuël]]; [[1 en 2 Kroniken|1 Kroniken]]; [[Psalmen|Psalm]] 99:6; [[Hannelingen fan de Apostels|Hannelingen]] 13:20; [[Brief oan de Hebreeërs|Hebreeërs]] 11:32
| tradysje   = [[joadedom]]; [[kristendom]]; [[islam]]
}}
'''Samuël''' ([[Hebriuwsk]]: שְׁמוּאֵל) is in [[bibel]]sk persoan út it [[Alde Testamint]]. Hy wie in profeet en de lêste fan 'e [[Richters (bibelboek)|rjochters]] dy't lieding joegen oer [[Israel]] foardat it lân in keninkryk waard. Samuël spile in krúsjale rol yn 'e oergong fan 'e tiid fan 'e rjochters nei de monargy.
== It ferhaal fan Samuël ==
De berte fan Samuël wurdt beskreaun as in wûnder. Syn mem, [[Hanna (bibelsk persoan)|Hanna]], wie ûnfruchtber en smeekte God yn it hillichdom yn Sjilo om in soan. Hja ûnthiet dat as se in bern krige, se him oan 'e Heare tawije soe. Doe't Samuël berne waard, brocht se him nei de pryster [[Ely (bibelsk persoan)|Ely]] om yn it hillichdom te tsjinjen. 

Doe't Samuël noch in jonge wie en yn it hillichdom tsjinne, fûn syn ropping troch God plak (beskreaun yn [[1 Samuël]] 3). Op in nacht, doe't Samuël op bêd lei, hearde er in stim dy't syn namme rôp. Hy tocht earst dat it Ely wie en rûn trije kear nei de âlde pryster ta, mar dy hie him net roppen.
Lang om let begrypte Ely dat it de Heare wie dy't de jonge rôp. Hy joech Samuël de rie om te antwurdzjen mei de wurden: &quot;Sprek, Heare, want Jo feint harket.&quot; Doe't God fannijs rôp, die Samuël dat. God iepenbierre him doe in swier oardiel oer it hûs fan Ely, om't Ely syn soannen net tsjinholden hie yn harren sûndich gedrach. Troch dat barren waard yn hiel Israel dúdlik dat Samuël as profeet fan 'e Heare oansteld wie.

[[Ofbyld:Bénouville, Samuel sacrant David.jpg|thumb|left|Samuël salvet de jonge David ta kening&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[François-Léon Benouville]])&lt;/small&gt;]]
As folwoeksene groeide Samuël út ta in machtich geastlik lieder. Hy rôp it folk op om de ôfgoaden wei te dwaan en werom te kearen nei God. Under syn lieding waarden de [[Filistinen]] ferslein by Mispa, wêrby de Heare yngrypte. Doe't Samuël âld waard, fregen de Israeliten om in kening, lykas ek oare folken hiene. Hoewol't Samuël dêr op tsjin wie, salve er op oanwizing fan God earst [[Saul fan Israel|Saul]] en letter [[David fan Israel|David]] ta kening.

De soannen fan Samuël, Joël en Abía, folgen harren heit net op yn syn rjochtfeardigens. Hja wiene rjochters yn Beër-Sjêba en lieten har omkeapje en ferdraaiden it rjocht, wat ien fan 'e redenen wie wêrom't it folk om in kening frege. Samuël ferstoar yn hege âldens en waard begroeven yn syn wenplak [[Rama (stêd)|Rama]], wêrby't hiel Israel oer him roude.

Neffens de tradysje leit Samuël begroeven yn wat hjoed-de-dei bekend stiet as de [[Nabi Samwil]]-moskee, lizzend op in strategyske hichte boppe [[Jeruzalim]]. It plak wurdt troch joaden, kristenen en moslims as hillich beskôge. Yn 'e joadske tradysje wurdt Samuël ta ien fan 'e grutste profeten rekkene en faak yn ien sike mei [[Mozes]] en [[Aäron]] neamd.

== Saul en de geast fan Samuël ==
[[Ofbyld:Corbould Which of Endor.jpg|thumb|left|De ferskining fan Samuël&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Edward Henry Corbould]])&lt;/small&gt;]]
In opfallend ferhaal fynt plak nei de dea fan Samuël (beskreaun yn 1 Samuël 28). Kening Saul siet yn 'e lytse loege troch de oarloch tsjin 'e [[Filistinen]] en socht om rie. Hy besocht kontakt te krijen mei God troch dreamen en profeten, mar God antwurde him net. Saul wist him gjin ried mear en gyng lang om let tsjin 'e eigen wetten yn nei in medium yn [[Endor (plak)|Endor]]: de saneamde heks fan Endor. Hy frege har om de geast fan Samuël op te roppen út it deaderyk. Doe't de geast fan Samuël ferskynde, hie er gjin goed nijs: hy foarsei de ûndergong fan Saul en syn soannen en sei dat it keninkryk oergie op David. Dit ferhaal is unyk yn 'e Bibel om't it ien fan 'e seldsume kearen is dat der beskreaun wurdt dat in ferstoarne profeet weromkomt om te sprekken.

== Betsjutting ==
De namme Samuël betsjut &quot;God hat heard&quot;. Hy spile in beslissende rol by it ûntstean fan 'e monargy, mar ek as de hoeder dy't de keningen op harren ferantwurdlikens foar God wiisde. Hy fertsjintwurdige it morele gewisse fan it folk.

== Yn de islam ==
Yn 'e [[Koran]] wurdt Samuël net by namme neamd, mar der wurdt nei him ferwiisd yn Soera 2 (Al-Baqara), fers 246-248, as de profeet dy't troch de Israeliten frege waard om in kening oan te stellen. De islamityske tradysje identifisearret dizze profeet faak as ''Samu'il''.
{{boarnen|boarnefernijing=
De skiednis fan Samuël wurdt wiidweidich beskreaun yn it bibelboek [[1 Samuël]]. Syn rol as rjochter en profeet wurdt ek neamd yn 'e geslachtsregisters fan [[1 Kroniken]].
{{reflist}}
{{Commonscat|Samuel (Biblical figure)|Samuël}}
}}
{{DEFAULTSORT:Samuel}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Joadsk profeet]]
[[Kategory:Kristlik profeet]]
[[Kategory:Islamitysk profeet]]</text>
      <sha1>fda42tscz7xv6y2r91x5nalmv1aok4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ely (bibelsk persoan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190706</id>
    <revision>
      <id>1224385</id>
      <parentid>1222216</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="oofpln7q7koanj5f5krzu5li6d7va1d" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme           = Ely
| ôfbylding       = Eli and Samuel.jpg
| ôfbyldingstekst = Ely en de jonge Samuël&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[John Singleton Copley]], 1780)&lt;/small&gt;
| namme oarsprong = Hebriuwsk: עֵלִי (ʻĒlī, &quot;ferheven&quot; of &quot;myn God is heech&quot;)
| folk            = [[Israeliten]] (stamme fan [[Levi (stamme)|Levy]], ôfstammeling fan Itamar)
| heit            =
| mem             =
| partner         =
| bern            = [[Chofny]] en [[Pinechas]]
| perioade        = 11e iuw f.Kr.
| bekend fan      = hegepryster fan Sjilo en mentor fan [[Samuël (profeet)|Samuël]]
| neamd yn        = [[1 Samuël]] 1-4; [[1 Keningen]] 2:27
| tradysje        = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Ely''' ([[Hebriuwsk]]: עֵלִי) is in [[bibel]]sk persoan út it [[Alde Testamint]]. Hy wie de hegepryster fan 'e [[Tabernakel (tinte)|tabernakel]] yn [[Sjilo]] en ien fan 'e lêste [[rjochters]] fan [[Israel]]. Ely is foaral bekend as de mentor fan 'e profeet [[Samuël (profeet)|Samuël]].

== Libben en amt ==
Ely tsjinne fjirtich jier lang as rjochter oer it folk fan Israel. Syn wenplak wie Sjilo, dat yn dy tiid it religieuze sintrum fan it lân wie omdat de [[Arke fan it Ferbûn]] dêr stie. Ely spile in wichtige rol yn it ferhaal fan [[Hanna (bibelsk persoan)|Hanna]], dy't yn Sjilo om in bern bea. Ely seach har bidden en tocht earst dat hja dronken wie, mar doe't hja har ferhaal die, seinige er har. Ut dat gebed waard Samuël berne, dy't letter troch Hanna oan God wijd waard en troch Ely grutbrocht waard.

== De fal fan syn hûs ==
Hoewol't Ely sels in from man wie, hie hy twa soannen, [[Chofny en Pinechas]], dy't as prysters misbrûk makken fan harren macht. Hja stellen dielen fan 'e offers en misdroegen harren foar de froulju oer dy't by de tabernakel kamen. Ely bestrafte syn soannen wol, mar hy grypte net hurd genôch yn. Dêrom krige er fan in profeet te hearren dat syn skaai it prysterskip ferlieze soe. Letter krige ek de jonge Samuël in boadskip fan God oer it oardiel oer it hûs fan Ely.

== De dea fan Ely ==
De profesije kaam út doe't der oarloch wie tsjin 'e [[Filistinen]]. De twa soannen fan Ely sneuvelen yn 'e striid en de Arke fan it Ferbûn waard troch de fijân rôve. Doe't in boade it nijs yn Sjilo brocht, foel de 98-jierrige Ely, dy't al blyn wie fan 'e stoel, briek syn nekke en stoar. Ely hie fjirtich jier rjochter oer Israel west. Syn pakesizzer [[Ikabod]] waard koart dêrnei berne, waans namme &quot;de eare is fuort&quot; betsjut, ferwizend nei it ferlies fan 'e Arke.
{{boarnen|boarnefernijing=
It ferhaal fan Ely is te finen yn 'e earste fjouwer haadstikken fan [[1 Samuël]]. Syn neiteam en it ferlies fan it prysterskip wurdt ek neamd yn [[1 Keningen]] 2:27.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Eli (biblical figure)|Ely}}
}}
{{DEFAULTSORT:Ely}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Hegepreester fan Israel]]</text>
      <sha1>oofpln7q7koanj5f5krzu5li6d7va1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elandantilope</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190979</id>
    <revision>
      <id>1224405</id>
      <parentid>1224211</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T23:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>ik haw wat dingen feroare; sjoch oerlis</comment>
      <origin>1224405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6111" sha1="itukt7m3lp0cvfpqxslew7q00haztmv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Elandantilope
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Eland (Taurotragus oryx) male (32708655016).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;folwoeksen elandantilope (mantsje)&lt;/small&gt;
|Lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai    = [[elandantilopen]] (''Taurotragus'')
|Wittenskiplike namme = Taurotragus oryx
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|soarte    = 
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Taurotragus oryxx 1.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#000080}} ''T. o. pattersonianus''&lt;br&gt;{{Color box|#800000}} ''T. o. livingstonii''&lt;br&gt;{{Color box|#808000}} ''T. o. oryx''&lt;/small&gt; &lt;/small&gt;
}}
De '''elandantilope''' (''Taurotragus oryx'') is ien fan 'e grutste [[Antilope|antilopesoarte]]n fan [[Afrika]]. It bist heart ta it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus'') en komt foar op 'e iepen flakten en [[savannes]] fan East- en Súd-Afrika. Nettsjinsteande syn grutte en gewicht is de elandantilope ferrassend linich.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Young eland.jpg|thumb|left|Jonge elandantilope.]]
De elandantilope is in massyf boud dier. In folwoeksen bok kin in skofthichte hawwe fan 1,60 meter en oant wol 900 kilo weage, wylst de hinen (wyfkes) wat lytser en lichter binne (oant 600 kilo). De kleur fan it koarte hier is skier gielbrún oant griisich, wêrby't âldere mantsjes faak in blaugriize gloed oer de hûd krije. Op 'e flanken binne soms ljochte, tinne fertikale streken te sjen.

In opfallend skaaimerk by de mantsjes is de grutte, loshingjende kielpûde ûnder de hals en in túf donker hier op 'e foarholle. Sawol de bokken as de hinen hawwe rjochte, spiraalfoarmich draaide hoarnen. Dy fan 'e mantsjes binne koarter, mar folle tsjokker en sterker as dy fan 'e wyfkes. By de bokken kinne de hoarnen oant 1,20 meter lang wurde.

== Fersprieding en systematyk ==
Elandantilopen komme foar yn in breed gebiet dat rint fan [[Etioopje]] en [[Súd-Sûdan]] yn it noarden oant [[Súd-Afrika]] yn it suden. Se libje op savannes, gerslannen en yn net tichte boskgebieten, mar mije reinwâlden en echte woastinen.

Der wurde meastentiids trije [[ûndersoarte]]n erkend:

*''Taurotragus oryx oryx'': komt foar yn Súd- en Súdwest-Afrika.
*''Taurotragus oryx livingstonii'': libbet yn it sintrale diel fan súdlik Afrika (Zambia, Botswana).
*''Taurotragus oryx pattersonianus'': de East-Afrikaanske fariant.

De elandantilope is nau besibbe oan de [[reuze-elandantilope]] (''Taurotragus derbianus''), dy't noch wat grutter wurde kin en yn West- en Sintraal-Afrika libbet. [[Taksonomy]]sk foarmje dy beide soarten it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus''), dat soms as in [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[grutte kûdû's]] (''Tragelaphus'') beskôge wurdt. 

== Ekology ==
Elandantilopen binne [[herbivoar]]en dy't sawol gers ite as blêden en tûken fan strûken. Se binne benammen moarns en jûns aktyf; op it waarmst fan 'e dei sykje se it skaad op om te wjerkôgjen. Hoewol't se der wat loch útsjen, kinne se snelheden berikke fan wol 70 kilometer yn it oere. Dêrnjonken binne se treflike springers; folwoeksen bisten springe oer hikken fan 1,5 oant 2 meter, wylst jongere bisten wol 3 meter heech springe kinne.

De bisten binne sosjaal en libje yn nomadyske keppels dy't yn it reinseizoen grutte ôfstannen ôflizze kinne. It leefgebiet fan sa'n keppel is grut en kin wol 500 hektare of mear beslaan. De groepen binne faak net hiel stabyl; se kinne maklik útinoar falle en wer gearfoegje. By it rinnen fan in elandantilope is faak in &quot;klikkend&quot; lûd te hearren; der wurdt tocht dat dit feroarsake wurdt troch de pezen of knibbels dy't oer it bonkerak gliidzje fanwegen it grutte gewicht.
[[Ofbyld:Knee-clicks-and-visual-traits-indicate-fighting-ability-in-eland-antelopes-multiple-messages-and-1741-7007-6-47-S2.ogg|thumb|250px|Lûd by it rinnen fan 'e &quot;knikkende knibbels&quot;]] 
De draachtiid fan in elandantilope duorret njoggen moannen, wêrnei't der ien keal berne wurdt. De jongen wurde faak yn in pjutteboartersplak byinoar holden, wêrby't se beskerme wurde troch de hiele groep. In elandantilope kin yn it wyld sa'n 15 oant 20 jier âld wurde.

== Status en bedriging ==
De elandantilope wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't de populaasjes yn guon dielen fan Afrika te lijen hân ha fan jacht en habitatferlies, binne der yn Súd-Afrika en Namybje op grutte skaal elandantilopen útset op partikuliere wyldpleatsen. Fanwegen harren rêstige karakter en de kwaliteit fan it fleis en de molke (dy't in hiel heech fetgehalte hat), is der yn it ferline besocht om elandantilopen te domestisearjen, ûnder oaren yn Ruslân en Súd-Afrika.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
*[https://www.iucnredlist.org/species/22055/115166135 Tragelaphus oryx, oproppen 4 april 2026.]
*[https://www.awf.org/wildlife-conservation/eland African Wildlife Foundation (AWF), oproppen 4 april 2026.] 
*[https://www.britannica.com/animal/eland Encyclopedia Britannica, eland, oproppen 4 april 2026.] 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Taurotragus oryx|''Taurotragus oryx''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Elandantilope}}
[[Kategory:Kûdû]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>itukt7m3lp0cvfpqxslew7q00haztmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224406</id>
      <parentid>1224405</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T23:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedriging */ kt</comment>
      <origin>1224406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6118" sha1="rdnuwhyst4hnfjlylzlk3qbdmyqmdij" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Elandantilope
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Eland (Taurotragus oryx) male (32708655016).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;folwoeksen elandantilope (mantsje)&lt;/small&gt;
|Lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai    = [[elandantilopen]] (''Taurotragus'')
|Wittenskiplike namme = Taurotragus oryx
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1766
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|soarte    = 
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Taurotragus oryxx 1.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#000080}} ''T. o. pattersonianus''&lt;br&gt;{{Color box|#800000}} ''T. o. livingstonii''&lt;br&gt;{{Color box|#808000}} ''T. o. oryx''&lt;/small&gt; &lt;/small&gt;
}}
De '''elandantilope''' (''Taurotragus oryx'') is ien fan 'e grutste [[Antilope|antilopesoarte]]n fan [[Afrika]]. It bist heart ta it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus'') en komt foar op 'e iepen flakten en [[savannes]] fan East- en Súd-Afrika. Nettsjinsteande syn grutte en gewicht is de elandantilope ferrassend linich.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Young eland.jpg|thumb|left|Jonge elandantilope.]]
De elandantilope is in massyf boud dier. In folwoeksen bok kin in skofthichte hawwe fan 1,60 meter en oant wol 900 kilo weage, wylst de hinen (wyfkes) wat lytser en lichter binne (oant 600 kilo). De kleur fan it koarte hier is skier gielbrún oant griisich, wêrby't âldere mantsjes faak in blaugriize gloed oer de hûd krije. Op 'e flanken binne soms ljochte, tinne fertikale streken te sjen.

In opfallend skaaimerk by de mantsjes is de grutte, loshingjende kielpûde ûnder de hals en in túf donker hier op 'e foarholle. Sawol de bokken as de hinen hawwe rjochte, spiraalfoarmich draaide hoarnen. Dy fan 'e mantsjes binne koarter, mar folle tsjokker en sterker as dy fan 'e wyfkes. By de bokken kinne de hoarnen oant 1,20 meter lang wurde.

== Fersprieding en systematyk ==
Elandantilopen komme foar yn in breed gebiet dat rint fan [[Etioopje]] en [[Súd-Sûdan]] yn it noarden oant [[Súd-Afrika]] yn it suden. Se libje op savannes, gerslannen en yn net tichte boskgebieten, mar mije reinwâlden en echte woastinen.

Der wurde meastentiids trije [[ûndersoarte]]n erkend:

*''Taurotragus oryx oryx'': komt foar yn Súd- en Súdwest-Afrika.
*''Taurotragus oryx livingstonii'': libbet yn it sintrale diel fan súdlik Afrika (Zambia, Botswana).
*''Taurotragus oryx pattersonianus'': de East-Afrikaanske fariant.

De elandantilope is nau besibbe oan de [[reuze-elandantilope]] (''Taurotragus derbianus''), dy't noch wat grutter wurde kin en yn West- en Sintraal-Afrika libbet. [[Taksonomy]]sk foarmje dy beide soarten it skaai fan 'e [[elandantilopen]] (''Taurotragus''), dat soms as in [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[grutte kûdû's]] (''Tragelaphus'') beskôge wurdt. 

== Ekology ==
Elandantilopen binne [[herbivoar]]en dy't sawol gers ite as blêden en tûken fan strûken. Se binne benammen moarns en jûns aktyf; op it waarmst fan 'e dei sykje se it skaad op om te wjerkôgjen. Hoewol't se der wat loch útsjen, kinne se snelheden berikke fan wol 70 kilometer yn it oere. Dêrnjonken binne se treflike springers; folwoeksen bisten springe oer hikken fan 1,5 oant 2 meter, wylst jongere bisten wol 3 meter heech springe kinne.

De bisten binne sosjaal en libje yn nomadyske keppels dy't yn it reinseizoen grutte ôfstannen ôflizze kinne. It leefgebiet fan sa'n keppel is grut en kin wol 500 hektare of mear beslaan. De groepen binne faak net hiel stabyl; se kinne maklik útinoar falle en wer gearfoegje. By it rinnen fan in elandantilope is faak in &quot;klikkend&quot; lûd te hearren; der wurdt tocht dat dit feroarsake wurdt troch de pezen of knibbels dy't oer it bonkerak gliidzje fanwegen it grutte gewicht.
[[Ofbyld:Knee-clicks-and-visual-traits-indicate-fighting-ability-in-eland-antelopes-multiple-messages-and-1741-7007-6-47-S2.ogg|thumb|250px|Lûd by it rinnen fan 'e &quot;knikkende knibbels&quot;]] 
De draachtiid fan in elandantilope duorret njoggen moannen, wêrnei't der ien keal berne wurdt. De jongen wurde faak yn in pjutteboartersplak byinoar holden, wêrby't se beskerme wurde troch de hiele groep. In elandantilope kin yn it wyld sa'n 15 oant 20 jier âld wurde.

== Status en bedriging ==
De elandantilope wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't de populaasjes yn guon dielen fan Afrika te lijen hân ha fan jacht en habitatferlies, binne der yn Súd-Afrika en Namybje op grutte skaal elandantilopen útset op partikuliere wyldpleatsen. Fanwegen harren rêstige karakter en de kwaliteit fan it fleis en de molke (dy't in hiel heech fetgehalte hat), is der yn it ferline besocht om elandantilopen te domestisearjen, ûnder oaren yn Ruslân en Súd-Afrika.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
*[https://www.iucnredlist.org/species/22055/115166135 Tragelaphus oryx, oproppen 4 april 2026.]
*[https://www.awf.org/wildlife-conservation/eland African Wildlife Foundation (AWF), oproppen 4 april 2026.] 
*[https://www.britannica.com/animal/eland Encyclopedia Britannica, eland, oproppen 4 april 2026.] 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Taurotragus oryx|''Taurotragus oryx''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Elandantilope}}
[[Kategory:Elandantilope]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>rdnuwhyst4hnfjlylzlk3qbdmyqmdij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otniël</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190987</id>
    <revision>
      <id>1224381</id>
      <parentid>1224221</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="6nve6y4see1estnvlvtcjsbfytdko0j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme               = Otniël
| ôfbylding           = Othoniel Ben Kenaz.jpg
| ôfbyldingstekst     = Otniël
| alternative nammen  = Othniel; Othniel ben Kenaz
| namme oarsprong     = Hebriuwsk: עָתְנִיאֵל (ʿOṯnīʾēl, &quot;liemte fan God&quot; of &quot;krêft fan God&quot;)
| folk                = [[Israëlysk]] ([[Juda (stamme)|Juda]])
| heit                = Kenas
| mem                 = net neamd yn 'e Bibel
| partner             = [[Aksa]] (syn nicht)
| bern                = Chatat en Meonotai (1 Kroniken 4:13)
| titel               = 
| rol                 = Befrijer fan Israel fan 'e Edomiten/Arameeërs
| perioade            = 14e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters)
| bekend fan          = Earste rjochter fan Israel; oerwinning op Kûsjan-Risjataïm; ynname fan Debir
| neamd yn            = [[Jozua (bibelboek)|Jozua]] 15;&lt;br&gt; [[Rjochters]] 1;&lt;br&gt; Rjochters 3;&lt;br&gt; [[1 Kroniken]] 4
| tradysje            = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Otniël''' is yn it [[Alde Testamint]] de earste rjochter fan Israel nei de dea fan [[Jozua (bibelsk persoan)|Jozua]]. Hy hearde ta de [[Juda (stamme)|stamme fan Juda]] en wie de soan fan Kenas, de jongere broer fan [[Kaleb (bibelsk persoan)|Kaleb]]. Otniël wurdt yn 'e Bibel presintearre as de ideäle rjochter, dy't it folk ferloste út 'e hannen fan in bûtenlânske ûnderdrukker.

== Ynname fan Debir ==
De earste kear dat Otniël yn 'e Bibel neamd wurdt, is by de oermastering fan [[Kanaän]]. Kaleb beloofde syn dochter [[Aksa]] as frou oan 'e man dy't de stêd Kirjat-Sefer (letter [[Debir]]) ynnimme soe. Otniël slagge deryn de stêd te oerweldigjen en krige Aksa as syn frou. Aksa frege dêrop har heit om ekstra lân mei wetterboarnen, dy't Kaleb har joech (Jozua 15:16-19; Rjochters 1:12-15). Dizze skiednis sketst Otniël as in dappere en súksesfolle strider al foardat er rjochter wie.

== Earste Rjochter fan Israel ==
Nei de dea fan Jozua fergeat it folk fan Israel de Heare en begûnen hja de Baäls en de Asjeara's te tsjinjen. As straf levere God har oer yn 'e hannen fan kening Kûsjan-Risjataïm fan Aram-Naharaïm (Mesopotaamje). Acht jier lang waard it folk troch him ûnderdrukt. Doe't it folk ta de Heare rôp om help, soarge de Heare foar in befrijer yn 'e persoan fan Otniël.

De Geast fan 'e Heare kaam oer Otniël, wêrtroch't er as rjochter oer Israel optrede koe. Hy late it folk yn 'e oarloch tsjin Kûsjan-Risjataïm en helle de oerwinning. De Bibel jout oan dat &quot;de Heare de kening yn syn hannen joech&quot;. Nei dizze befrijing hie it lân fjirtich jier lang frede, oant de dea fan Otniël (Rjochters 3:9-11).

Nei de dea fan Otniël foel it folk fan Israel werom yn 'e âlde sûnden. As straf liet God de Moabityske kening Eglon it lân oerweldigje. Achttjin jier lang moasten de Israeliten tribút (belesting) betelje oan 'e Moabiten. [[Ehûd]] waard de direkte opfolger fan Otniël dy't it folk befrije soe fan 'e Moabiten.

== Grêf ==
[[Ofbyld:קבר עותניאל בן קנז.jpg|thumb|left|Tombe fan Otniël yn Hebron.]]
Neffens de joadske tradysje leit it grêf fan Otniël ben Kenas yn [[Hebron]]. De lokaasje wurdt alle troch tûzenen joadske pylgers besocht, benammen op 'e dei fan ''Sjabbat Chayei Sarah''. It grêf leit yn in grot yn 'e wyk Jabel Johar.

== Betsjutting ==
It ferhaal fan Otniël tsjinnet yn it boek Rjochters as it prototype foar alle folgjende rjochters. Syn libben folget in fêst patroan dat yn it hiele boek weromkomt: it folk docht wat ferkeard, God straft har, it folk hat spyt, en God stjoert in rjochter om it folk te rêden. Otniël is de iennige rjochter oer wa't gjin negative dingen skreaun steane; hy is it foarbyld fan in geastlik en militêr lieder dy't folslein neffens de wil fan God hannelet.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Jozua (bibelboek)|Jozua]] 15:16-19: It ferhaal fan de ynname fan Debir en it houlik mei Aksah.
*[[Rjochters]] 1:12-15: In werhelling fan it ferhaal oer de ynname fan Debir.
*[[Rjochters]] 3:7-11: It ferslach oer syn optreden as rjochter en de striid tsjin Kûsjan-Risjataïm.
*[[1 Kroniken]] 4:13: De geslachtsline fan Otniël binnen de stamme fan Juda.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Othniel|Otniël}}
}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 14e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 14e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>6nve6y4see1estnvlvtcjsbfytdko0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Henri Brispot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190999</id>
    <revision>
      <id>1224322</id>
      <parentid>1224309</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>oanfolling fan fr:</comment>
      <origin>1224322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2585" sha1="gff8uqt5oxw1bh6bj2abfs98gygt1hp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = Henri Brispot.jpg
| ôfbyldingstekst              = Henri Brispot yn 1903
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{FRAnasj}}
| berne                        = [[5 july]] [[1846]]
| berteplak                    = [[Beauvais]]
| stoarn                       = [[12 febrewaris]] [[1928]] (81 jier)
| stjerplak                    = [[Parys]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = [[keunstskilder]], [[litograaf]]
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Henri Brispot''' ([[Beauvais]], [[5 july]] [[1846]] - [[Parys]], [[12 febrewaris]] [[1928]]) &lt;ref&gt; [https://www.burlington.co.uk/artist-biography/henri-brispot.html burlington.co.uk] &lt;/ref&gt; wie in Frânske [[keunstskilder]] en [[yllustrator]].

Pierre Henri Brispot, de heit fan Henri Brispot, wie boargemaster fan Mouy.

Henri Brispot, in learling fan [[Émile Lassalle]] en dêrnei fan [[Léon Bonnat]] oan 'e École des beaux-arts yn Parys, wie in sjenreskilder dy't bewust [[Irony|iroanysk]] of empatysk nei sênes út it deistich libben seach, of anekdoatyske skilderijen makke dy't de hege geastlikheid bespotten - in tema dat yn dy tiid tige populêr wie.

Hy is de makker fan 'e poster út 1896 dy't de earste betelle foarstellings fan 'e [[bruorren Lumière]] harren ''Cinematograph'' oankundige yn 'e Salon indien du Grand Café yn Parys.

Hy wûn in medalje fan 'e 3e klasse op 'e 'Salon des artistes français' fan 1881, en dêrnei in sulveren medalje op 'e Wrâldtentoanstelling fan 1889. Hy waard yn 1898 beneamd ta Ridder fan it [[Legioen fan Eare]].

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:Cinematograph Lumiere advertisement 1895.jpg|
File:En Province.png|''En Province''
File:Henri Brispot - Les belles au parc Monceau.jpg|''Les belles au parc Monceau''
File:Henri Brispot Gourmand.jpg|''Gourmand''
File:Henri Brispot The chess game.jpg|''It skaakspul''	
File:The chef de cuisine.jpg|''Le	chef de cuisine''
&lt;/gallery&gt;


{{Commonscat|Henri Brispot}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [[:fr:Henri Brispot]]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Brispot, Henri}}
[[Kategory:Frânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Frânsk yllustrator]]
[[Kategory:Pikardysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1846]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1928]]</text>
      <sha1>gff8uqt5oxw1bh6bj2abfs98gygt1hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eucharisty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191003</id>
    <revision>
      <id>1224409</id>
      <parentid>1224316</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T23:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>+ etymology</comment>
      <origin>1224409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="biuyk6hk4461ijaybda255gfshkyaqz" xml:space="preserve">[[Ofbyld:20190529 Spain and Portugal El Camino Pilgrimage 1063 (48002601588).jpg|thumb|260px|Eucharistyfiering.]]
De '''eucharisty''' (fan it [[Gryksk]]e εὐχαριστία, ''eucharistia'', &quot;it oerbringen fan tankberens&quot;), ek wol it '''misoffer''', de '''kommuny''' of it '''Altersakramint''' neamd, is in sintraal ûnderdiel fan 'e Hillige Misse en in sakramint yn 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], de [[Eastersk-otterdoksy|Eastersk-Otterdokse Tsjerken]] en de [[Anglikaanske Tsjerke]]. Yn dy tsjerken wurdt de eucharisty as de werklike tsjintwurdichheid fan Jezus Kristus yn 'e foarm fan brea en wyn beskôge.  

== Etymology en Terminology ==
It wurd eucharisty komt fan it [[Gryksk]]ske εὐχαριστία (''eucharistia''), wat &quot;tanksizzen&quot; betsjut. Yn 'e iere tsjerke waard it ek wol it &quot;brekken fan it brea&quot; of it &quot;Miel fan 'e Heare&quot; neamd.

De eucharisty hat ferskate nammen dy't elk in eigen kant fan it sakramint beljochtsje. Sa wurdt de eucharisty ek it misoffer neamd, om't leauwigen tinke dat it offer fan Jezus fan 'e berch [[Golgota]] yn 'e tsjerke wer op 'e nij belibbe wurde kin. It wurdt ek wol de kommuny neamd, wat mienskip betsjut; it is it momint dat minsken harren bân mei God en meiïnoar sterker meitsje. It lytse stikje brea dat se dêrby ite, hjit de [[hosty]]. Dat wurd betsjut letterlik slachtoffer en ferwiist nei Jezus, dy't Syn libben joech foar de minsken.

== Teologyske djipgong ==
It grutste ferskil tusken de ferskate tsjerkegenoatskippen leit yn 'e wize wêrop't hja de oanwêzigens fan Kristus yn it brea en de wyn ynterpretearje.

=== Transsubstansjaasje (Roomsk-Katolyk) ===
Neffens it katolike dogma fan 'e [[transsubstansjaasje]] feroaret de substânsje fan it brea en de wyn folslein yn it Lichem en Bloed fan Kristus, wylst de  uterlike skaaimerken lykas smaak, geur en foarm itselde bliuwe.

=== Metousiosis (Eastersk-otterdoks) ===
De Eastersk-Otterdokse Tsjerken brûke de term [[metousiosis]]. Hja leauwe ek yn 'e werklike feroaring, mar sjogge dit foaral as in hillich mystearje dat net folslein mei it ferstân of troch filosofyske termen te ferklearjen is.

=== Konsubstansjaasje (Luthersk) ===
[[Marten Luther]] learde dat Kristus yn, mei en ûnder it brea en de wyn oanwêzich is, mar dat it brea en de wyn ek gewoan brea en wyn bliuwe.

=== Symbolisme ===
[[Huldrych Zwingli]] en letter in grut part fan 'e protestantske wrâld seagen it jûnsmiel foaral as in betinkingsmiel. It brea en de wyn binne symboalen dy't ferwize nei it lichem en bloed, mar feroarje net fan wêzen.

== Opbou fan 'e Eucharistyfiering ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Haadûnderdiel !! Underdiel !! Beskriuwing
|-
| Tarieding fan 'e jeften (offertorium)
| Tarieding fan it alter
| It alter wurdt klear makke
|-
| 
| Bringen fan brea en wyn
| Brea en wyn wurde nei it alter brocht as jeften fan 'e leauwigen.
|-
| 
| Offertoriumgebeden
| De pryster sprekt gebeden út dêr't de jeften oan God opdroegen wurde.
|-
| Eucharistysk gebed
| [[Prefaasje]]
| Tankgebed dêr't God priizge wurdt foar syn heilshanneljen.
|-
| 
| [[Sanctus]]
| De gemeente sjongt of seit: &quot;Hillich, hillich, hillich...&quot;
|-
| 
| [[Epiklese]]
| Oanropping fan 'e Hillige Geast oer brea en wyn.
|-
| 
| Ynstellingswurden ([[konsekraasje]])
| By de konsekraasje sprekt de pryster de ynstellingswurden fan Jezus (&quot;Dit is myn lichem...&quot; en &quot;Dit is de beker fan myn bloed...&quot;)  út oer it brea en de wyn. Op dat stuit wurde brea en wyn neffens de katolike lear it Lichaam en Bloed fan Kristus. Nei dizze wurden toant de pryster de [[hosty]] en dêrnei de [[tsjelk]] oan 'e leauwigen; dit wurdt de [[elevaasje]] neamd. Yn guon tsjeDe pryster seit de wurden fan Jezus: &quot;, en brea en wyn wurde it Lichaam en Bloed fan Kristus.
|-
| 
| [[Anamnese (gebed)|Anamnese]]
| Betinking fan it lijen, de dea en de ferrizenis fan Kristus.
|-
|-
| 
| Offergebed
| De tsjerke biedt it offer fan Kristus oan 'e Heit oan.
|-
| 
| [[Doksology]]
| Slotlofprizing: &quot;Troch Him, mei Him en yn Him...&quot;
|-
| Kommunyritus
| [[Us Heit (gebed)|Us Heit]]
| It gebed dat Jezus syn learlingen leard hat.
|-
| 
| Fredewinsk
| De leauwigen winskje inoar de frede fan Kristus ta.
|-
| 
| Brekken fan it brea ([[Agnus Dei]])
| It brea wurdt brutsen; &quot;Laam Gods&quot; wurdt sein of songen.
|-
| 
| Kommuny
| De leauwigen ûntfange dit sakramint.
|}
* Foar de jildigens fan it sakramint moat it brea fan weet makke wêze. Yn 2017 hat it [[Paus|Fatikaan]] nochris befêstige dat folslein glutenfrij brea net jildich is foar de eucharisty, al binne hosty's mei in tige leech glutengehalte tastien foar minsken mei in yntolerânsje foar gluten.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://rkdocumenten.nl/toondocument/4541-over-bepaalde-onderdelen-van-de-h-eucharistie-nl/?systeemnum=4541-25 RK Documenten: ''Over bepaalde onderdelen van de H. Eucharistie'' - Haadstik 2, art. 3 Eucharistische liturgie.]
* [https://press.vatican.va/roman_curia/congregations/ccdds/documents/rc_con_ccdds_doc_20030317_ordinamento-messale_en.html Side Fatikaan: General instruction of the Roman missal.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Eucharist}}
}}
[[Kategory:Roomsk-Katolike Tsjerke]]
[[Kategory:Lienwurd út it Gryksk]]</text>
      <sha1>biuyk6hk4461ijaybda255gfshkyaqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nasjonaal Park Karoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191006</id>
    <revision>
      <id>1224321</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks natoergebiet | namme                = Nasjonaal Park Karoo | ôfbylding            = Klipspringer's Pass ... (46233113341).jpg | ôfbyldingsbreedte    = | ôfbyldingstekst      = Potlekkertjie Loop (Nuweveldbergen). | lân                  = [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]] | bestj. ienh. 1       = provinsje | namme bestj. ienh. 1 = [[West-Kaap]] | bestj. ienh. 2       = | namme bestj. ienh. 2 = | plak                 = Beaufo...&quot;</comment>
      <origin>1224321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="hg1ws62j1nem9odxc9n9u4p7fn2wwhh" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks natoergebiet
| namme                = Nasjonaal Park Karoo
| ôfbylding            = Klipspringer's Pass ... (46233113341).jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = Potlekkertjie Loop (Nuweveldbergen).
| lân                  = [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]]
| bestj. ienh. 1       = provinsje
| namme bestj. ienh. 1 = [[West-Kaap]]
| bestj. ienh. 2       =
| namme bestj. ienh. 2 =
| plak                 = [[Beaufort-Wes]]
| koördinaten          = {{Koördinaten yn tekst|32_21_S_22_32_E_type:landmark_region:SA|32°21' S 22°32' E}}
| status               =
| oerflak              = 750 km²
| stifting             = 1979
| behear               = SANParks
| webside              = [https://www.sanparks.org/parks/karoo sanparks.org]
| mapname              = Súd-Afrika-reliëf
| mapwidth             =
| lat_deg              = 32
| lat_min              = 21
| lat_sec              = 0
| lat_dir              = S
| lon_deg              = 22
| lon_min              = 32
| lon_sec              = 0
| lon_dir              = E
| tekst by posysjekaart=
}}
It '''Nasjonaal Park Karoo''' is in natuerreservaat yn 'e Grutte [[Karoo]] fan [[Súd-Afrika]] by it plak [[Beaufort-Wes]]. It park is stifte om in represintatyf diel fan 'e drûge Karoo-biotoop te beskermjen en stiet bekend om syn lânskip en rykdom oan fossilen.

== Skiednis ==
Yn 'e jierren 1970 waard Beaufort-Wes ree fûn om grûn beskikber te stellen foar natuerbeskerming. It park waard offisjeel iepene yn 1979. In bysûnder projekt yn it park wie de werynfiering fan bisten dy't earder troch jacht út it gebiet ferdwûn wiene, lykas de [[liuw]] en de [[swarte noashoarn]].

== Geografy ==
It park leit oan 'e foet fan 'e Nuweveldbergen. Karakteristyk foar it lânskip is de oergong fan 'e flakten nei de rûge berchkliffen en plato's, dy't op guon plakken wol 1.900 meter boppe de seespegel útstekke.

== Klimaat ==
Fan novimber oant maart (simmer) is it hyt mei temperatueren dy't oant oer de 40°C geane. De measte rein falt yn dy tiid troch koarte, fûle tongerbuien. Winterdeis (maaie oant augustus) binne de temperatueren om en de by 20°C, mar nei it ûndergean fan 'e sinne kuollet it hurd ôf. Nachtfroasten binne gewoan en op 'e hege dielen fan 'e bergen falt geregeld snie.

== Floara en Fauna ==
[[Ofbyld:Diictodon Skeleton (32659626041).jpg|thumb|left|Fossyl oan it Fossil Trail.]]
It park hat in ferrassend ferskaat oan libben dat him oanpast hat oan 'e drûchte:

De fegetaasje bestiet fral út lytse strûken, gerssoarten en ferskate [[fetplanten]]. In opfallende beam is de Karoo-toarnbeam ('' Vachellia karroo'').

Yn 1779 waard by de boarne fan 'e [[Gamkarivier]], krekt yn it gebiet fan it hjoeddeiske park, ien fan 'e lêste oarspronklike [[swarte noashoarns]] (''Diceros bicornis bicornis'') fan 'e Karoo sketten. Nei't de soarte troch de jacht mear as twa iuwen út de regio ferdwûn wie, waard yn 1993 foar it earst wer besocht om de soarte te weryntrodusearjen. De súksesfolle weryntroduksje krige lykwols pas syn beslach sûnt 2005. Troch in strategysk útwikselingsprogramma mei oare reservaten, wurdt der no wurke oan in [[metapopulaasje]] foar in stabile en sûne groei fan 'e bedrige soarte.

Ek de yn 'e earste helte fan 'e 20e iuw hast útstoarne [[Kaapske berchsebra]] (''Equus zebra zebra'') hat hjir syn leefgebiet. Oare bekende bisten binne de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis'') en de [[steppesebra]] (''Equus quagga''), de meast nauwe sibbe fan 'e útstoarne [[quagga]].

It &quot;Fossil Trail&quot; yn it park lit oerbliuwsels sjen fan ''Therapsida'' (sûchdiereftige reptilen) dy't hjir mear as 250 miljoen jier lyn libben.

== Toerisme ==
It park is maklik tagonklik oer de N1-snelwei. Besikers kinne oernachtsje yn in hûskes yn Kaapsk-Hollânske styl. Der binne ferskate net asfaltearre rûtes, kuierpaden en der is in spesjaal paad foar minsken mei in beheining om de fossilen te besjen. 

== Ofbylden ==
&lt;div style=&quot;display: table; margin-left: 0;&quot;&gt;
 &lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Ofbyld:Gemsbok (Oryx gazella) (32647828892).jpg|Gimsbok.
Ofbyld:Southern Masked Weaver (Ploceus velatus) male on nest ... (32743606176).jpg|Weverfûgel.
Ofbyld:Leopard Tortoise (Stigmochelys pardalis) at waterhole ... (32761322795).jpg|Skyldpodde.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}}
{{Commonscat|Karoo National Park}}
}}
{{DEFAULTSORT:Karoo, Nasjonaal Park}}
[[Kategory:West-Kaap]]
[[Kategory:Nasjonaal park yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]]</text>
      <sha1>hg1ws62j1nem9odxc9n9u4p7fn2wwhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Megan Fox</title>
    <ns>1</ns>
    <id>191007</id>
    <revision>
      <id>1224324</id>
      <timestamp>2026-04-06T15:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21210-24</username>
        <id>57609</id>
      </contributor>
      <comment>/* Megan fox */ nije seksje</comment>
      <origin>1224324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="pg92s53ovq07z7nkuhf1d7d2a14fgcl" xml:space="preserve">== Megan fox  ==

April o” Neil  [[Wiki:Meidogger-bydragen/&amp;#126;2026-21210-24|&amp;#126;2026-21210-24]] ([[Meidogger oerlis:&amp;#126;2026-21210-24|talk]]) 6 apr 2026, 17.08 (CEST)</text>
      <sha1>pg92s53ovq07z7nkuhf1d7d2a14fgcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beaufort-Wes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191008</id>
    <revision>
      <id>1224371</id>
      <timestamp>2026-04-06T18:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak yn Súd-Afrika | namme          = Beaufort-Wes | ôfbylding      = BeaufortWest.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge         = | wapen          = | provinsje      = [[West-Kaap]] | distrikt       = [[Sintraal-Karoo]] | gemeente       = [[Beaufort-Wes]] | boargemaster   = | ynwennertal    = 32.192 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Statistics South Africa, Census 2022.&lt;/ref&gt; | oerflak        = 42,90 km² | befolkingtichtens = 750 ynw./km² | hichte         = 850 m | post...&quot;</comment>
      <origin>1224371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="a5pug9khj1dm3zsyzmemz7fsz1srilr" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak yn Súd-Afrika
| namme          = Beaufort-Wes
| ôfbylding      = BeaufortWest.jpg
| ôfbyldingstekst =
| flagge         =
| wapen          =
| provinsje      = [[West-Kaap]]
| distrikt       = [[Sintraal-Karoo]]
| gemeente       = [[Beaufort-Wes]]
| boargemaster   =
| ynwennertal    = 32.192 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Statistics South Africa, Census 2022.&lt;/ref&gt;
| oerflak        = 42,90 km²
| befolkingtichtens = 750 ynw./km²
| hichte         = 850 m
| postkoade      = 6970
| stifting       = 1818
| netnûmer       = +27 23
| webside        =
| mapname        = Súd-Afrika
| lat_deg        = 32
| lat_min        = 21
| lat_dir        = S
| lon_deg        = 22
| lon_min        = 35
| lon_dir        = E
| tekst by posysjekaart = Lokaasje yn Súd-Afrika
}}
'''Beaufort-Wes''' is in stêd yn 'e provinsje [[West-Kaap]] fan [[Súd-Afrika]]. It is it grutste plak yn 'e Grutte [[Karoo]] en stiet dêrom ek wol bekend as de &quot;Haadstêd fan 'e Karoo&quot;. De stêd leit oan 'e N1-snelwei, de haadrûte tusken [[Kaapstêd]] en [[Johannesburch]].

De stêd waard yn 1818 stifte en is ferneamd nei de hartoch fan Beaufort, de heit fan Lord Charles Somerset, dy't doe gûverneur fan 'e [[Kaapkoloanje]] wie. Beaufort-Wes hat in bysûndere histoaryske status: yn 1837 waard it de alderearste gemeente (''municipality'') fan Súd-Afrika.

== Gemeente ==
Beaufort-Wes is it haadplak fan 'e gemeente mei deselde namme. Njonken de stêd sels falle ek in pear oare lytse plakken ûnder dit bestjoer:

* Merweville: in lyts, skildereftich doarpke fierder de Karoo yn.
* Nelspoort: bekend om syn histoarysk sanatoarium en rotstekeningen fan 'e [[San (folk)|San]].

== Ekonomy en Toerisme ==
Beaufort-Wes leit tige gaadlik oan 'e N1, de wichtichste ferbining fan Kaapstêd nei Jehannesburch. In soad reizgers ûnderweis nei ien fan dy stêden hâlde hjir skoft of tanke hjir by ien fan 'e grutte tankstasjons. De ekonomy wurdt njonken tsjinsten ek bepaald troch de agrarsyke sektor, dy't fral út it hâlden fan skiep foar wol en fleis (it ferneamde ''Karoo-lam'') bestiet.

Foar toeristenis it plak bekend om 't de stêd de tagong foarmet fan it [[Nasjonaal Park Karoo]], dat fuort oan 'e stêd grinzget en it unike ekosysteem fan 'e Karoo beskermet

Beaufort-Wes is it berteplak fan 'e ferneamde hertsjirurch [[Christiaan Barnard]], dy't yn 1967 de earste herttransplantaasje op 'e wrâld útfierde. Syn heit wie hjir dûmny en de âlde pastorije is no in museum.

De stêd hat in ferskate histoaryske gebouwen yn 'e Kaapsk-Hollânske en Viktoariaanske styl.

== Befolking ==
Neffens de folkstelling fan 2022 hat de stêd Beaufort-Wes (it stedsgebiet) 32.192 ynwenners. Dat is in lichte delgong fergelike mei 2011 (doe 34.085), wat benammen komt troch de oanhâldende drûchte en de trek fan de befolking nei de grutte stêden yn de West-Kaap. Neffens de sifers fan 2022 bestiet de befolking foar it grutste part út [[Kleurling|kleurlingen]] (70%), folge troch [[Negroïde ras|swarten]] (18%) en [[Jeropide ras|blanken (11%).]]  

De meast sprutsen taal is mei ôfstân it [[Afrikaansk]], dat troch mear as 80% fan de ynwenners as memmetaal brûkt wurdt. Dêrneist wurde [[Xhosa]] en [[Ingelsk]] praat.

== Wetterkrisis ==
Beaufort-Wes leit yn in tige drûch gebiet en hat de lêste jierren te krijen hân mei slimme wettertekoarten. De [[Gamkarivier]], dy't troch de stêd rint, stiet it grutste part fan it jier drûch. De stêd is foar syn wetterfoarsjenning hieltyd mear ôfhinklik fan boargatten en it opfangen fan reinwetter yn 'e Gamkadam.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Beaufort West}}
}}
{{Koördinaten|32_21_S_22_35_E_type:city_region:ZA|32° 21' S 22° 35' E}}
[[Kategory:Plak yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Plak yn West-Kaap]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1818]]</text>
      <sha1>a5pug9khj1dm3zsyzmemz7fsz1srilr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ehûd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191009</id>
    <revision>
      <id>1224372</id>
      <timestamp>2026-04-06T18:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks bibelsk persoan | namme                = Ehûd | ôfbylding            = Speculum Darmstadt 2505 55r cropped.jpg | ôfbyldingstekst      = Ehûd deadet kening Eglon fan Moäb | alternative nammen   =  | namme oarsprong      = Hebriuwsk: אֵהוּד (’Ēhūḏ) | folk                 = [[Israëlysk]] ([[Benjamin (stamme)|Benjamin]]) | heit                 = Geara | rol                  =  | perioade             = 14e of 13e iuw f.Kr. | bekend fan           = Tw...&quot;</comment>
      <origin>1224372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2980" sha1="mx919ft9cmxmb5yw6wwjwkotu3g3lnc" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme                = Ehûd
| ôfbylding            = Speculum Darmstadt 2505 55r cropped.jpg
| ôfbyldingstekst      = Ehûd deadet kening Eglon fan Moäb
| alternative nammen   = 
| namme oarsprong      = Hebriuwsk: אֵהוּד (’Ēhūḏ)
| folk                 = [[Israëlysk]] ([[Benjamin (stamme)|Benjamin]])
| heit                 = Geara
| rol                  = 
| perioade             = 14e of 13e iuw f.Kr.
| bekend fan           = Twadde rjochter fan Israel; de moard op Eglon,  befrijer fan Israel fan 'e Moäbiten 
| neamd yn             = [[Rjochters]] 3
| tradysje             = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Ehûd''' is yn it [[Alde Testamint]] de twadde rjochter fan Israel. Hy wie de soan fan Geara út de stamme fan [[Benjamin (stamme)|Benjamin]] en folge [[Otniël]] op as rjochter fan Israel. Ehûd befrijde it folk nei in lange tiid fan Moäbityske oerhearrigens.

== De list fan Ehûd ==
Nei de dea fan Otniël waard Israel achttjin jier lang ûnderdrukt troch kening [[Eglon]] fan [[Moäb]]. Doe't de Israeliten God om help rôpen, waard Ehûd as harren lieder oansteld. Syn kâns kaam doe't er útsocht waard om de skatting (de belesting) nei kening Eglon fan [[Moäb]] te bringen. Ehûd brûkte dy missy foar it meitsjen fan in plan om de kening te fermoardzjen. Om't Ehûd loftshandich wie, koe er in dûbelsnijend swurd ûnder syn klean op syn rjochterheup ferbergje – in plak dêr't de kening syn liifwachten gjin wapen ferwachten.

Meidat er de kening in geheim boardskip fertelle woe, krige Ehûd de kâns om de kening allinnich te sprekken. Neidat elkenien de seal ferliet, loek Ehûd syn swurd en stiek de kening yn 'e búk. Om't Eglon tige dik wie, ferdwûn it hiele wapen yn it lichem. Ehûd die de doarren op slot en ûntsnapte foardat de tsjinstfeinten it lyk fûnen.

== Befrijing en frede ==
Nei syn ûntsnapping sammele Ehûd it leger fan Israel yn it berchlân fan [[Efraïm]]. Hja besetten de oerstekplakken fan 'e [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] en fersloegen sa'n 10.000 Moabiten. Troch dizze oerwinning kaam der in ein oan 'e ûnderdrukking. Under Ehûd hie it lân tachtich jier lang frede, de langste rêstperioade yn it boek Rjochters. De opfolger fan Ehûd wie [[Sjamgar]].

== Betsjutting ==
Ehûd stiet bekend as in dapper en slûchslim lieder. Syn ferhaal yn 'e Bibel yllustrearret hoe't God in yndividu mei in &quot;ôfwikende&quot; eigenskip (loftshandichheid) brûke koe foar de rêding fan it hiele folk. Syn optreden soarge foar in duorjende stabiliteit foardat [[Sjamgar]] en letter [[Deboara (profetesse)|Deboara]] as rjochters optreden.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Rjochters]] 3:12-30: De striid tsjin Eglon en de befrijing fan Israel.
*[[Rjochters]] 4:1: De dea fan Ehûd.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ehud|Ehûd}}
}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 14e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 14e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>mx919ft9cmxmb5yw6wwjwkotu3g3lnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1224382</id>
      <parentid>1224372</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1224382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3005" sha1="qsky3epn7qcxaty5983yke6oy1efrks" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme                = Ehûd
| ôfbylding            = Speculum Darmstadt 2505 55r cropped.jpg
| ôfbyldingstekst      = Ehûd deadet kening Eglon fan Moäb
| alternative nammen   = 
| namme oarsprong      = Hebriuwsk: אֵהוּד (’Ēhūḏ)
| folk                 = [[Israëlysk]] ([[Benjamin (stamme)|Benjamin]])
| heit                 = Geara
| rol                  = 
| perioade             = 14e of 13e iuw f.Kr.
| bekend fan           = Twadde rjochter fan Israel; de moard op Eglon,  befrijer fan Israel fan 'e Moäbiten 
| neamd yn             = [[Rjochters]] 3
| tradysje             = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Ehûd''' is yn it [[Alde Testamint]] de twadde rjochter fan Israel. Hy wie de soan fan Geara út de stamme fan [[Benjamin (stamme)|Benjamin]] en folge [[Otniël]] op as rjochter fan Israel. Ehûd befrijde it folk nei in lange tiid fan Moäbityske oerhearrigens.

== De list fan Ehûd ==
Nei de dea fan Otniël waard Israel achttjin jier lang ûnderdrukt troch kening [[Eglon]] fan [[Moäb]]. Doe't de Israeliten God om help rôpen, waard Ehûd as harren lieder oansteld. Syn kâns kaam doe't er útsocht waard om de skatting (de belesting) nei kening Eglon fan [[Moäb]] te bringen. Ehûd brûkte dy missy foar it meitsjen fan in plan om de kening te fermoardzjen. Om't Ehûd loftshandich wie, koe er in dûbelsnijend swurd ûnder syn klean op syn rjochterheup ferbergje – in plak dêr't de kening syn liifwachten gjin wapen ferwachten.

Meidat er de kening in geheim boardskip fertelle woe, krige Ehûd de kâns om de kening allinnich te sprekken. Neidat elkenien de seal ferliet, loek Ehûd syn swurd en stiek de kening yn 'e búk. Om't Eglon tige dik wie, ferdwûn it hiele wapen yn it lichem. Ehûd die de doarren op slot en ûntsnapte foardat de tsjinstfeinten it lyk fûnen.

== Befrijing en frede ==
Nei syn ûntsnapping sammele Ehûd it leger fan Israel yn it berchlân fan [[Efraïm]]. Hja besetten de oerstekplakken fan 'e [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] en fersloegen sa'n 10.000 Moabiten. Troch dizze oerwinning kaam der in ein oan 'e ûnderdrukking. Under Ehûd hie it lân tachtich jier lang frede, de langste rêstperioade yn it boek Rjochters. De opfolger fan Ehûd wie [[Sjamgar]].

== Betsjutting ==
Ehûd stiet bekend as in dapper en slûchslim lieder. Syn ferhaal yn 'e Bibel yllustrearret hoe't God in yndividu mei in &quot;ôfwikende&quot; eigenskip (loftshandichheid) brûke koe foar de rêding fan it hiele folk. Syn optreden soarge foar in duorjende stabiliteit foardat [[Sjamgar]] en letter [[Deboara (profetesse)|Deboara]] as rjochters optreden.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Rjochters]] 3:12-30: De striid tsjin Eglon en de befrijing fan Israel.
*[[Rjochters]] 4:1: De dea fan Ehûd.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ehud|Ehûd}}
}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 14e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 14e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>qsky3epn7qcxaty5983yke6oy1efrks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Rjochters fan Israel</title>
    <ns>10</ns>
    <id>191010</id>
    <revision>
      <id>1224380</id>
      <timestamp>2026-04-06T19:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot; ! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ced8e5&quot; width=&quot;96%&quot; | Rjochters fan Israel (Alde Testamint) |- ! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f7eee3&quot; | [[Rjochters (bibelboek)|It Boek Rjochters]] |- | align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; | [[Otniël]] · [[Ehûd]] · [[Sjamgar]] · [[Deboara]] · [[Gideön]]...&quot;</comment>
      <origin>1224380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1008" sha1="31o0skcvt4uyw3viu7g3snkvhy5um45" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ced8e5&quot; width=&quot;96%&quot; | Rjochters fan Israel (Alde Testamint)
|-
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f7eee3&quot; | [[Rjochters (bibelboek)|It Boek Rjochters]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; |
[[Otniël]] · [[Ehûd]] · [[Sjamgar]] · [[Deboara]] · [[Gideön]] · (''[[Abimêlek (Rjochters)|Abimêlek]] anty-rjochter'') · [[Tola (rjochter)|Tola]] · [[Jaïr (rjochter)|Jaïr]] · [[Jefta]] · [[Ibsan]] · [[Elon (rjochter)|Elon]] · [[Abdon (rjochter)|Abdon]] · [[Simson]]
|-
! align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f7eee3&quot; | [[1 Samuël|It Boek 1 Samuël]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot; |
[[Ely (bibelsk persoan)|Ely]] · [[Samuël (profeet)|Samuël]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje rjochters fan Israel}}
|}
[[Kategory:Navigaasje]]</text>
      <sha1>31o0skcvt4uyw3viu7g3snkvhy5um45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Elandantilope</title>
    <ns>1</ns>
    <id>191011</id>
    <revision>
      <id>1224407</id>
      <timestamp>2026-04-06T23:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kommentaar</comment>
      <origin>1224407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1533" sha1="s97n47tg48dohk75iceebjk9bqh72cj" xml:space="preserve">==Yndieling==
{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Ik haw de yndieling fan dit bist op skaainivo feroare. Jo hiene hjir skreaun: &quot;Yn 'e systematyk waard de elandantilope foarhinne yn it aparte skaai ''Taurotragus'' set, mar op basis fan genetysk ûndersyk wurdt de soarte hjoed-de-dei meastentiids by de kûdû's (''Tragelaphus'') rekkene.&quot; Mar ik haw my der ris even wat yn ferdjippe, en it liket my ta dat de beide soarten elandantilopen noch altyd oer it algemien yn in apart skaai pleatst wurde (''Taurotragus''). Ynstee dat de dy beide soarten mei de kûdû's op ien bulte smiten wurde, liket der in beweging te wêzen om 'e taksonomyske yndieling yn oerienstimming mei it genetyske ûndersyk te bringen troch de beide meast ôfwikende soarten kûdû's (de lytse kûdû en de nyala) yn eigen monotypyske skaaien te pleatsen, sadat der foar it skaai fan 'e kûdû's in monofyletyske kearngroep fan 6 soarten oerbliuwt. 

Noch even in oar punt: jo hiene efter de nammen fan 'e websiden dy't jo as boarnen oanfierden in komma set. Dat moat net, want dan wurdt dy komma as ûnderdiel fan 'e link sjoen en dan wurket de link net. Dus der stie bgl. &lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;*[https://www.iucnredlist.org/species/22055/115166135, Tragelaphus oryx, oproppen 4 april 2026.]&lt;/nowiki&gt; Dat moat wêze: &lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;*[https://www.iucnredlist.org/species/22055/115166135 Tragelaphus oryx, oproppen 4 april 2026.]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
[[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 7 apr 2026, 01.51 (CEST)</text>
      <sha1>s97n47tg48dohk75iceebjk9bqh72cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Elandantilope</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191012</id>
    <revision>
      <id>1224408</id>
      <timestamp>2026-04-06T23:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1224408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="c6ucc59keegky8r0ron45gkjmmh0jsy" xml:space="preserve">[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Holhoarnige]]</text>
      <sha1>c6ucc59keegky8r0ron45gkjmmh0jsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerrit Smith Miller jr.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191013</id>
    <revision>
      <id>1224410</id>
      <timestamp>2026-04-07T00:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1224410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="mp3lsvydrwkycb8b5t3aksiy9nn5y5r" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Gerrit-Smith-Miller-Jr.-circa-1897.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Gerrit Smith Miller jr.
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[6&amp;nbsp;desimber]] [[1869]]
| berteplak                    = [[Peterboro (New York)|Peterboro]] ([[New York (steat)|New York]])
| stoarn                       = [[24&amp;nbsp;febrewaris]] [[1956]]
| stjerplak                    = [[Washington, D.C.]] 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlanners|Nederlânsk]]
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[biolooch]]
| aktyf as                     = [[publisist]]
| jierren aktyf                = [[1894]] – [[1954]]
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Gerrit Smith Miller jr.''' ([[Peterboro (New York)|Peterboro]], [[6&amp;nbsp;desimber]] [[1869]] – [[Washington, D.C.]], [[24&amp;nbsp;febrewaris]] [[1956]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[soölooch]], spesjalisearre yn [[sûchdieren]], en [[botanikus]].
__TOC__
==Libben==
Gerrit Smith Miller jr. waard yn [[1869]] [[berne]] yn [[Peterboro (New York)|Peterboro]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[New York (steat)|New York]]. Hy kaam út in [[rykdom|rike]] [[famylje]] mei sawol [[Ingelsen|Ingelske]] as [[Nederlanners|Nederlânsk]]e woartels. Syn [[oerpake]] wie de [[sakeman]], [[politikus]] en [[abolisjonisme|abolisjonist]] [[Gerrit Smith]]. Syn [[heit]] wie de [[feehâlder]] [[Gerrit Smith Miller]]. 

Miller [[studearre]] yn [[1894]] ôf oan 'e [[prestiizje|prestizjeuze]] [[Universiteit fan Harvard]] yn [[Cambridge (Massachusetts)]]. Neitiid wurke er op it [[Amerikaansk Ministearje fan Lânbou]] ûnder de foaroansteande [[soölooch]] [[C.&amp;nbsp;Hart Merriam]]. Yn [[1898]] waard er troch it [[Amerikaansk Nasjonaal Museum]] yn [[Washington, D.C.]] oannommen as assistint-konservator fan 'e ôfdieling [[sûchdieren]], dêr't er fan [[1909]] oant [[1940]] [[konservator]] wie. De lêste sechstjin jier fan syn libben wied er ferbûn oan 'e ôfdieling [[biology]] fan it [[Smithsonian Ynstitút]], ek yn Washington, D.C.

Op it mêd fan 'e soölogy spesjalisearre Miller him yn 'e [[mammalogy]], de stúdzje fan sûchdieren. Sa makke er yn [[1906]] in reis nei [[Frankryk]], [[Spanje]] en de stêd [[Tanger]] yn it doetiidske [[Sultanaat Marokko]], mei as doel om [[spesimina]] te sammeljen fan noch ûnbeskreaune lytsere sûchdieren. Op it mêd fan 'e [[botany]] kaam foar Miller de [[list fan botanisy nei auteursôfkoarting|auteursôfkoarting]] '''G.S.Mill.''' yn gebrûk.

Yn [[1915]] publisearre er de resultaten fan syn ûndersyk nei de saneamde [[Piltdownman]], dat in iere [[minskeftigen|minskeftige]] wêze soe dy't opdobbe wie yn [[Ingelân]]. Miller konkludearre dat it [[fossyl]] fan 'e [[ûnderkaak]] eins ôfkomstich wie fan in fossile [[minskapen|minskaap]] en dat it fossylfragmint fan 'e [[plasse]] fan in moderne [[minske]] wie. Mei oare wurden: de Piltdownman wie in [[ferfalsking]]. Dat late yn Ingelân ta in grut [[skandaal]], mar it die bliken dat Miller gelyk hie.

Yn [[1921]] waard Miller keazen ta lid fan 'e [[Amerikaanske Akademy fan Keunsten en Wittenskippen]]. Yn [[1934]] waard him troch de [[Akademy fan Natoerwittenskippen]] fan [[Philadelphia]] de [[Leidy Award]] takend. Yn [[1939]] waard er ta lid keazen fan it prestizjeuze [[Amerikaansk Filosofysk Genoatskip]]. Gerrit Smith Miller jr. kaam op [[24&amp;nbsp;febrewaris]] [[1956]] yn Washington, D.C. te [[ferstjerren]] yn 'e [[âlderdom]] fan 86 jier.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/42882 Wurken fan Gerrit Smith Miller jr. op Project Gutenberg]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gerrit_Smith_Miller_Jr. ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Gerrit Smith Miller Jr.}}
}}

{{DEFAULTSORT:Miller, Gerrit Smith jr.}}
[[Kategory:Amerikaansk mammalooch]]
[[Kategory:Amerikaansk taksonoom]]
[[Kategory:Amerikaansk botanikus]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk konservator]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1869]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1956]]</text>
      <sha1>mp3lsvydrwkycb8b5t3aksiy9nn5y5r</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>