Yslân

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Yslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3860</id>
    <revision>
      <id>1228059</id>
      <parentid>1082260</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neawis</username>
        <id>24529</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Stavering lykset mei it Yslânsk, en it grutste fleanfjild wie oanjûn as Riga(?) ynstee fan Kefklavík</comment>
      <origin>1228059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6461" sha1="ps51dqdjwwl0qe9h8kza4ek0c8rbaz8" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Lýðveldið Ísland |
namme = Yslân |
flagge = Flag of Iceland.svg |
wapen = Coat of arms of Iceland.svg |
lokaasje = Europe-Iceland.svg |
motto = |
folksliet = Lofsöngur |
taal = [[Yslânsk]] |
haadstêd = Reykjavík |
steatsfoarm = Republyk |
oerflak = 103.125 |
pctwetter = 2,70 |
ynwenners = 293.291 | teljier = 2004 |
munt = Króna | muntkoade = ISK |
tiidsone = 0 |
feestdei = [[17 juny]] |
lânkoade = ISL |
ynternet = .is |
tillefoan = 354 |
}}
'''Yslân''' of '''Iislân''', offisjeel de '''Republyk Yslân''', is in lân yn [[Jeropa|Noardwest-Jeropa]]. De haadstêd is [[Reykjavík]]. Mei de oare [[Skandinaavje|Skandinavyske lannen]] hat Yslân in sterke histoaryske en kultuerele bân, mar ek organisatoarysk is Yslân lid fan de [[Noardske Ried]].

== Geografy ==
=== Lizzing ===
Yslân wurdt begrinzge troch:
* de [[Grienlânsee]] yn it noarden;
* de [[Atlantyske Oseaan]] yn it suden;
* de [[Strjitte fan Denemark]] yn it westen;
* [[Grienlân]] yn it noardwesten.

=== Lânskip ===
[[Ofbyld:Landmannalaugar.jpeg|thumb|200px|left|Yslâns lânskip.]]
Foar it meastepart bestiet Yslân út leech- en middel-berchtme, wêr't in protte rivieren en rivierkes fan nei de see streame. It berchtme is amper begroeid mei [[bosk]]en. De heechste berch is de [[Hvannadalshnúkoer]] op 2110 meter hichte. It eilân is ferneamd troch syn [[geiser (boarne)|geisers]]. It binnenlân wurdt sawat net bewenne; it tichtst befolke gebiet leit oan de súdwestkust om de haadstêd Reykjavík hinne.

=== Klimaat ===
Yn it suden fan it eilân soarget de [[waarme golfstream]] dy't bylâns de kust streamt foar in evenredich klimaat dat lykwols kâlder is as yn Jeropa troch de wyn dy't meastentiids út it noarden waait.

== Skiednis ==
De iere [[Romeinen]] en [[Grikelân|Griken]] hienen al fermoedens dat der noardlik fan de [[Grut-Brittanje|Britske eilannen]] in grut eilân lizze moast. It &quot;Ultima Thule&quot;, dêr 't de Romeinen oer berjochtsje, giet nei alle gedachten oer Yslân, mar wissichheid hjiroer ûntbrekt lykwols. Ut [[archeology]]ske fynsten docht bliken dat de Romeinen sels foet oan wâl setten hawwe, mar de earste minsken dy't in skoft lang op Yslân wenne hawwe wienen [[Ierlân|Ierske]] [[muonts]]en. Mei de komst fan de [[Wytsingen]] binne sy ferdwûn.

Yn de [[9e iuw]] kamen de bewenners fan Noarske ôfkomst dêrhinne. De earste Wytsing dy't him foarfêst op Yslân festige wie [[Ingólfur Arnarson]]. Hy lanne yn [[874]] oan de súdkust en festige him om-ende-by [[877]] oan in baai yn it súdwesten. Dat plak neamde hy [[Reykjavik]]. Sûnt dy tiid waard it eilân stadichoan folslein kolonisearre.

Yn [[1262]] waard Yslân ûnderhearrich oan de [[Noarwegen|Noarske]] monargy. Yn de [[14e iuw]] waard Noarwegen feriene mei [[Denemarken]] en doe't yn [[1814]] dizze lannen wer skiede waarden, kaam Yslân by Denemarken te hearren.

== Demografy ==
=== Befolking ===
Yslân hat 308.910 ynwenners.&lt;ref name=factbook&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ic.html CIA Factbook] (sjoen op 3 desimber 2010)&lt;/ref&gt; De ynwenners fan Yslân binne neikommelingen fan de [[Wytsingen]], fermingd mei [[Skotlân|Skotske]] en [[Ierlân|Ierske]] ymmigranten. De grutste útlânske kloft folk wurdt foarme troch de [[Denemarken|Denen]]. De befolking fan Yslân is benammen konsintrearre yn it súdlik en westlik part fan it lân. Sawat de helte fan de befolking wennet yn de omjouwing fan de haadstêd [[Reykjavík]].

De trochsneed leeftydsferwachting yn Yslân is 80,79 jier. De befolkingsopbou sjocht der sa út:&lt;ref name=factbook&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ic.html CIA Factbook] (sjoen op 3 desimber 2010)&lt;/ref&gt;

* 0-14 jier: 20,7% (wêrfan manlik 32.268 en froulik 31.308)
* 15-64 jier: 67,1% (wêrfan manlik 104.158 en froulik 101.584)
* 65 jier en âlder: 12,2% (wêrfan manlik 16.952 en froulik 20.424)

=== Taal ===
De offisjele taal fan Yslân is it [[Yslânsk]], in [[Noardgermaanske talen|Noard-Germaanske taal]], dat in ferfoarme ferzje fan it [[Aldnoarsk]] is. De taal is troch de iuwen hinne kwealik feroare en liket sa dwaande mear op it Aldnoarsk as de oare Noardske talen. It Yslânsk is de ienichste taal fan hjoed de dei dy't de letter [[Þ]] út it [[runeskrift]] noch yn gebrûk hat. De taal dy't it meast liket op it Yslânsk is it [[Faeröersk]].

It [[Ingelsk]] wurdt troch in soad minsken as twadde taal sprutsen. Dêrnjonken is ek it [[Deensk]] in algemiene taal op it eilân. Ek it [[Dútsk]], [[Noarsk]] en [[Sweedsk]] wurdt wol sprutsen.

=== Leauwe ===
Ynwenners fan Yslân binne neffens de grûnwet frij yn de kar foar in leauwe, dochs is it lân in steatstsjerke yn de foarm fan de [[Luterske tsjerke]] de Nasjonale Tsjerke fan Yslân.

It Nasjonaal Register fan Yslân hâld by hokker leauwe eltse ynwenner fan it lân hat. Yn [[2022]] seach de ferdieling der sa út:&lt;ref&gt;[https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Samfelag/Samfelag__menning__5_trufelog__trufelog/MAN10001.px Populations by religious and life stance organizations 1998-2022] Statistics Iceland&lt;/ref&gt;

* 60,9% is by de Luterske Tsjerke fan Yslân
* 3,9% is by de Roomsk-Katolike Tsjerke
* 2,7% is by de Frije Tsjerke fan Reykjavik
* 2,0% is by de Frije Tsjerke fan Harnarfjorour
* 6,5% hat in oar leauwe
* 7,8% hinget gjin leauwe oan
* 16,2% is by in net-registearre tsjerklike organisaasje of hawwe gjin spesifyk leauwe 

Nettsjinsteande it grutte tal leauwigen binne de opkomsten by tsjerketsjinsten lyts, lykas yn de oare Skandinavyske lannen. De boppesteande sifers jouwe it administratyf lidwêzen fan in religieuze organisaasje oan, dat it seit neat oer de besibbens by it leauwe fan de minsken. Neffens in ûndersyk út [[2001]] wie 23% fan de minsken [[Ateïsme|ateïst]] of [[Agnostisisme|agnostysk]].

== Ekonomy ==
[[BYP]] per persoan is [[$]]40.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5,2% lânbou, 25,7% yndustry en 69,1% tsjinsten.

== Transport ==
Wichtichste havens binne Grundartangi, Hafnarfjörður en Reykjavík. Keflavík hat it grutste fleanfjild fan Yslân. Der binne gjin [[Autodyk|autodiken]] op Yslân. Der is ek gjin treinferkear op it eilân.&lt;br /&gt;

Yslân hat (2006):&lt;br /&gt;
13.058 km ferhurde dyk.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Noardske Ried}}

{{DEFAULTSORT:Islan}}
[[Kategory:Yslân| ]]
[[Kategory:Skandinaavje]]
[[Kategory:Lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1944]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>ps51dqdjwwl0qe9h8kza4ek0c8rbaz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5388</id>
    <revision>
      <id>1228084</id>
      <parentid>1166414</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T10:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raphael1256</username>
        <id>30945</id>
      </contributor>
      <origin>1228084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7587" sha1="heavb2yy500zgpdj8cdz730ycegzna1" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Japan&lt;br /&gt;日本 |
namme = Japan |
flagge = Flag of Japan.svg |
wapen = Imperial Seal of Japan.svg |
lokaasje = Japan-location-cia.png |
motto = |
folksliet = Kimi Ga Yo |
taal = [[Japansk]] |
haadstêd = [[Tokio]] |
steatsfoarm = Keizerryk |
oerflak = 377.835 |
pctwetter = 0,8 |
ynwenners = 128.056.026 (337,1/km2) | teljier = 2010 |
munt = [[Yen]] | muntkoade = JPY |
tiidsone = +9 |
feestdei = - |
lânkoade = JPN |
ynternet = .jp |
tillefoan = 81 |
}}
'''Japan''' ([[Japanske taal|Japansk]]: 日本, ''Nippon''), sûnt [[1947]] offisjeel de '''Steat Japan''' (Japansk: 日本国, ''Nippon-koku''), is in lân yn [[East-Aazje]]. De haadstêd is [[Tokio]] en de [[keizer]] fan de parlemintêre monargy is sûnt [[2019]] [[Naruhito]]. It lân wurdt ek wolris &quot;it lân fan 'e opkommende sinne&quot; neamd en is ferneamd om û.o. syn [[auto]]'s en de [[Pokémon]]-[[raazje]].

== Geografy ==
Japan hat fjouwer grutte eilannen ([[Honsjû]], [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]], [[Kjûsjû]] en [[Sjikokû]]) en likernôch fiifhûndert lytsere.

=== Natoer ===
De grutte en lytse eilannen haw in [[berchte|bercheftich]] fulkanysk lânskip, wêrfan't 67 persint mei bosk begroeit is. It noarden hat in matich klimaat, yn it suden is it subtropysk. Yn 'e [[moesson]]tiid falt yn it súdeasten mear rein. Neist tyfoanen binne grûnskoddings en fulkaanútbarstings in bedriging foar it lân. Yn 'e stêdekloft fan [[Tokio]] wenje likernôch 35 miljoen minsken.

=== Lizzing ===
Japan wurdt begrinzge troch:
* de [[Sojastrjitte]] yn it noarden;
* de [[Stille Oseaan]] yn it easten;
* de [[East-Sineeske See]] yn it súdeasten;
* de [[Filipynske See]] yn it suden;
* de [[Strjitte fan Korea]], [[Súd-Korea]], [[Noard-Korea]] en de [[Japanske See]] yn it westen;
* [[Ruslân]] yn it noardwesten.

== Skiednis ==
{{Apart|Skiednis fan Japan}}

Al yn de 6e iuw f.Kr. hie Japan neffens de leginden in keizer. Keizer Ojin, dy't om 400 libbe hat, is de earste keizer dêr't gegevens oer bekend binne. It hie de keizer fan ferskillende lytsere lantsjes west. Nei in [[steatsgreep]] yn 645 folgje de Taika-herfoarmings, wêrtroch Japan in steatsbestel neffens [[Sina|Sineesk]] foarbyld krijt. It [[Boedisme]] is dan al it belangryskte leauwen yn Japan. Nei de delgong fan de keizermacht yn de 12e iuw krijt de Adel de macht. De ''Shogun'' wurdt yn 1192 de machtichste man fan it lân. Yn de sechtjinde iuw kamen de earste Europeanen yn Japan. De Europeanen brochten it [[Kristendom]] mei har mei. De [[kerstening]] fan de Japanners wie foar de misjonarissen in boppeslach. Neffens dy misjonarissen moasten der yn 1587 al 300.000 Japanners bekeard wêze ta it Kristendom. De misjonarissen waarden troch de Japanske hearskers as in bedriging sjoen. Yn [[1642]] slút Japan him hielendal fan de bûtenwrâld ôf. Japanners mochten harren lân net ferlitte, en mar in pear Aziatyske en Nederlânske keaplju mochten hannelje mei Sina. De Amerikaanske float twong de Japanners yn 1854, 200 neidat Japan him fan de bûtenwrâld ôfsletten hie, om it lân te modernisearjen. Dat late yn Japan ta erchtinken oer de westerske lannen. Yn it lân sels wie der grutte ûnrêst en yn 1867 griep in revolusjonêre groep de macht. De Shogun waard yn in lytse boargerkriich ferslein en de keizer krige syn macht werom. De nije oarde woe soe hurd mooglik modernisearje, om wjerstân te bieden tsjin westerske lannen. It keizerlik hôf kaam yn [[Tokio]]. Der kamen al gau ekonomyske en sosjale herfoarmings. Yn 1893 krige Japan de [[Gregoariaanske kalinder]]. Yn 1899 waard neffens Dútsk foarbyld in grûnwet skreaun. 

Mei help fan Ingelsen, Frânsen en Dútsers waard in modern leger opboud. Japan wûn de kriich tsjin Sina (1894-1895) en Ruslân (1904-1905). Dêrby waarden Korea en Taiwan ferovere. Yn de tweintiger en tritiger jierren fan de tweintichste iuw gong it net sa goed mei de ekonomy. Nasjonalisten kamen oan it bewâld en hienen grûnstoffen nedich dy't se yn Japan net hienen. Yn 1931 feroveret Japan de Sineenske regio [[Mantsjoerije]]. It waard in [[fazalsteat]] fan Japan en krige de namme ''Mantsjoekwo''. Yn 1937 falt Japan Sina oan en feroveret Peking noch yn datselde jier. Dat is it begjin fan de Twadde Sineesk-Japanske Kriich (1937-1945). Yn 1938 foel Japan in gebiet binnen dat al troch de Sowjetuny kleemd wie, de Sowjets stjoerden in leger en de Japanners waarden ferslein. In jier dêrnei wie der wer in militêr konflikt tusken beide lannen. Diskear teach in Mongoalske kavalery ienheid troch in gebiet dat troch de Sowjetuny en Japan kleemd waard. Der Mongoalske kavalery woe syn hynders yn it gebiet weidzje litte. De Japanske leger reage de Mongoalske kavalary fuort. In dei letter kaam it Mongoalske folksleger manmachtich werom, en luts diskear net werom. Yn dizze fûle slach besleat [[Josef Stalin]] om it Mongoalske folksleger te helpen. Yn it westen wie de driging fan in Dútske ynfaazje yn Poalen, en Stalin woe foar syn oerlis mei Hitler in foarbyld jaan. It Japanske leger waard troch de Russen ferslein en tekene de neutraliteits-oerienkomst mei de Sowjetuny. 
[[Ofbyld:ImperioJapones.png|thumb|350px|It Japanske Keizerryk yn de Twadde Wrâldkriich op syn grutst.]]
Yn septimber 1940 tekenen Japan, [[Nazi-Dútslân]] en [[Itaalje]] in ferdrach om inoar te helpen by in mooglik oanfal. [[Vichy-Frankryk]] waard troch Japan en Nazi-Dútslân twongen om Yndo-Sina ôf te stean. Op [[7 desimber]] [[1941]] falt Japan de Amerikaanske marinehaven Pear Harbor oan. Doe begûn de [[Twadde Wrâldkriich]] foar de [[Feriene Steaten]]. Mei fûle faasje feroverje de Japanners grutte dielen fan Súdeast-Azië. Birma, de Filipinen, Yndoneezje, Singapore, Hongkong, Maleizje en in stikmannich eilannen yn de [[Pasifyske Oseaan]] waarden troch Japan ferovere. Yn 1944 waard de Feriene Steaten sterker yn it Pasifyske gebiet. Dochs wie der fûl ferset fan de Japanners. Yn 1945 foel de Sowjetuny Japan oan. Mei de atoombommen op [[Hiroshima]] en [[Nagasaky]], respektivelik 6 en 9 augustus, joech Japan him sûnder betingst oer. Yn it tiidrek 1945-1951 waard Japan troch de [[alliearden]] (Amerikaanske troepen) beset. Yn 1947 krige Japan in nije grûnwet. Mei it Fredesferdrach fan San Francisco fan 1951 besloech it nije Japanske grûngebiet fjouwer grutte eilannen [[Honsjû]], [[Hokkaido (eilân)|Hokkaido]], [[Kjûsjû]] en [[Sjikokû]]. Yn 1951/52 kaam der in ein oan de besettingsmacht yn Japan. De alliearden woenen Japan as kapitalistyske bûnsmaat hâlde tsjin de [[kommunisme|kommunistyske]] Sina, Noard-Korea en de Sowjetuny. Lykwols bleau Japan nei de Twadde Wrâldkriich by elts konflikt passyf.

== Ekonomy ==
[[BYP]] per persoan is [[$]]33.500 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,4% lânbou, 26,5% yndustry en 72% tsjinsten.

== Befolking ==
Yn 2008 wennen der 127.288.416 minsken yn Japan. De befolkingstichtens is 337 ynwenners/km² (CIA World Factbook- webside july 2005). Mindertallen binne de [[Ainû (folk)|Ainû]], [[Koreanen]] (sa'n 650.000) en [[Sinesen]]. In groep remigranten út Brazylje wurdt ek as mindertal sjoen. Gastarbeiders komme fan de Filipinen, Yndia of oare Súdeast-Aziatyske lannen. Sa'n 80% fan de befolking is én [[Boedisme|boeddhist]] én [[Sjintoisme|sjintoïst]]. De trochsnee libbensferwachting is 82,5 jier, dat is nei [[Andorra]] de heechste libbensferwachting op de wrâld. 90% fan de befolking rekkenet him ta de middenstân.

[[Kategory:Japan| ]]
[[Kategory:Lân yn Aazje]]
[[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Keizerryk]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 710]]
[[Kategory:Beskaving]]</text>
      <sha1>heavb2yy500zgpdj8cdz730ycegzna1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rinfuorge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11643</id>
    <revision>
      <id>1228075</id>
      <parentid>997541</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T21:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Trencheswwi2.jpg]] → [[File:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1228075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7827" sha1="5jewe4m8mmga4vuukzh8gpg7ynycvit" xml:space="preserve">[[Ofbyld:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|thumb|In rinfuorge mei soldaten.]]
In '''rinfuorge''' is in fuorgefoarmige gang yn de grûn dy't soldaten beskermet tsjin fijannich fjoer. Rinfuorgen binne troch gâns de histoarje brûkt. Bygelyks brûkten [[Julius Caesar]] syn troepen al rinfuorgen. De tapassing op grutste skaal hat lykwols yn de [[Earste Wrâldkriich]] west.

== Earste Wrâldkriich ==
=== Gebrûk ===
Ferdigeningslynjes yn de earste Wrâldkriich waarden foarme troch:
* De earste liny, foarme troch foarposten, mitrailleursnesten ensfh. Dy wienen troch lytse rinfuorchjes mei de haadliny ferbûn;
* De haadliny, de eigentlike rinfuorge. Hjir sieten de soldaten en koenen se harren ferpleatse;
* It efterlân. Dit wie mei lytse rinfuorgen en spoarwegen mei de haadliny ferbûn.
Tusken de Dútske en alliearde rinfuorgen lei in stripe modder, omploeid troch granaateksploazjes en ynfantery, en besiedde mei lânminen en stikeltried. Dit wie it [[nimmenslân]].
It ienige dat groeide op it nimmenslân en in de rinfuorgen wie de [[Klaproas]]. Dêrom stiet dizze blom symboal foar de Earste Wrâldkriich. 

It libben yn de rinfuorge wie as in nachtmerje. Rinfuorgen foarmen, benammen yn’e maaitiid, de winter en de hjerst, modderige geulen dêr’t men oan de knibbels ta yn de dridze sakke. Alles waard fochtich en smoarch, en it wetter krong troch klean en learzens hinne. Dit late ta &quot;[[rinfuorgefuotten]]&quot;, it opswollen, ynfektearen en ôfstjerren fan de foet troch de wiete en ûnhygiënyske omstannichheden. Liken leinen hjir en der en foarmen in boarne fan ynfeksjes. Op itensresten kamen rôten ôf, dy’t har hurd fermannichfâldigen. Allinnich as it front langere tiid fêstlei, waard it in bytsje better.

[[Ofbyld:No-mans_land.jpg|left|thumb|Nimmenslân.]]

By offensiven wie it noch slimmer. De ferdigeners (meastal de Dútsers) waarden oan artillerybombardeminten bleatsteld, soms dagen oanien. Dêrnei lutsen de oanfallers troepen gear en rjochten de artillery op de fijanlike rinfuorge. At tocht waard dat alle fijanlike artillery en mitrailleursnêsten útskeakele wienen, foel de ynfantery oan, ûnder dekking fan granaatfjoer. Soms wie de koördinaasje net goed: dan ferlearen de soldaten harren dekking of waarden troch de eigen artillery besketten. Dat lêste waard lykwols ek wolris mei opsetsin dien as de ynfantery net hurd genôch opskeat. Sa makken de soldaten de oerstek oer it nimmenslân nei de fijanlike rinfuorge. 

De ferdigeners wisten lykwols meastal al troch de dagenlange bombardeminten wat der barre soe en lutsen har foar in part werom of groeven harren djip yn. Hjirtroch ûntstie in [[saillant]], in útstulping fan it front, dêr't de oanfallende artillery yn klem te sitten kaam. Mitrailleursnêsten oan de flanken iepenen it fjoer en ferdigenjende artillery teach op wylst de oanfallende artillery faak te traach wie omdat dizze fêst te sitten kaam yn 'e modder fan it nimmenslân. Sa hielendal sûnder dekking waard de oanfallende ynfantery hast hielendal ôfslachte, yn in soad gefallen oant en mei de lêste man. Yn 1915 wienen der in soad fan sokke lytsere oanfallen.

=== Libben ===
Dútsers hienen oer it algemien bettere rinfuorgen as de Alliearden. De Alliearden teagen faker op as de Dútsers en koenen net sa lang op itselde stee bliuwe. Neist alle smoargens dy’t ek in soad syktes meibrochten, makken ek saken as kontinuë eangst, iensumens en ientoanigens it libben ta in hel foar de soldaten. 

By dagenlange besjittings of yn tiden fan ''koade read'' wie de eangst om te stjerren ûndraachlik west. Ferhalen fertelle oer soldaten dy’t in sigaret opstutsen en troch it opljochtsjen hjirfan in doelwyt waarden foar slûpsjitters. 

[[Ofbyld:Australian_infantry_small_box_respirators_Ypres_1917.jpg|thumb|right|Australyske soldaten mei gasmaskers yn in rinfuorge by [[Iper]], 1917.]]

Iensumens kaam in soad foar. Freonskippen tusken manlju duorren selden langer as ien moanne, ek al troch de ôfgryslike grutte oantallen slachtoffers. Iensumens late faak ta frjemde symptomen. Guon manlju sleaten freonskippen ôf mei rôten of foarwerpen en beseagen harren as famylje, oaren praten oan ien trie wei yn harsels of tsjin deade lichems. It ûntbrekken fan froulju resultearre yn seksuele relaasjes tusken de ferskillende manlju. 

De ientoanigens fan in soldatebestean soarge nei de oarloch by oerlibjenden foar it saneamde ‘rinfuorgesyndroom’. In soad manlju koenen harren âlde libben net mear opkrije en libben troch mei deselde eigenaardichheden as yn de rinfuorgen.

=== De krystbestannen ===
Om Krysttiid 1914 hienen de waarsomstannichheden de oarlochshannelingen hast ûnmooglik makke. Beide legers leinen tsjin inoar oer yn de rinfuorgen. In sfear fan &quot;libje en libje litte&quot; ûntstie. Om de Krystdagen fierden guon soldaten sels by de fijân Krysttiid yn de rinfuorgen, om in krystbeam hinne, en waarden kado’s útwiksele. De dei dêrnei folge in fuotbalwedstryd yn it nimmenslân, dy’t de Dútsers wûnen. De singeliere sitewaasje oan dizze fronten duorre mar in pear dagen. Der waard sels warskôge at der in oanfal kaam. As der yn de rinfuorgen besite kaam fan de legerlieding waard de tsjinstanner op’e hichte brocht en waard der wakker oer en wer sketten, oer de hollen hinne.
It inisjatyf ta dit bestân waard yn it earstoan troch de Dútske troepen nommen. In dei letter waarden alle liken dy’t noch yn it nimmenslân lêinen oprêden.

De earste krystbestannen ûntstienen yn Flaanderen op inisjatyf fan Dútske soldaten en dan noch benammen Saksyske en Beierske troepen. De Prusyske troepen dienen nea mei oan dizze bestannen. Oan de oare kant wienen it benammen Britske troepen dy’t meidienen oan dizze ferbruorringen. Belgen en Frânsken dienen der folle minder oan mei. 

Ien fan de nuveraardichste foarfallen wie yn Diksmuide dêr’t op twadde Krystdei de Dütske soldaten, fan in rezjimint út Beieren, oan de Belgyske soldaten oan de oare kant fregen oft der ek in preester by harren wie.
Even letter kaam de Belgyske kommandant Lemaire op it stee oan, tegearre mei rezjimintspreester Sabin Vandermeiren. Hja waarden oansprutsen troch in Beierske kommandant mei in Ingelske namme: majoar John William Anderson. Dy hie yn de koalekelder fan in fjildsikehûs in gouden [[monstrans]] fûn en woe dy werom jaan oan de Belgen. De oerdracht wie op de tichtferzen [[Izer (rivier)|Izer]]. De monstrans stiet no tentoansteld yn de [[Izertoer]] fan [[Diksmuide]].

De Alliearde en Dútske opperbefelhawwers rekken lykwols yn panyk. Men seach dit as [[oproer]] en [[heechferrie]]. De heitelânstrou fan de soldaten wie lykwols sterker: de Krystbestannen wienen mar in besykjen west om der it bêste fan te meitsjen, omdat der troch de waaromstannichheden dochs gjin offensiven te ferwachtsjen wienen. Doe’t de maaitiid ienris begûn wie, fjochten deselde soldaten wer fierder. Dochs noadigen de Dútske soldaten de Alliearde manskippen op en nij út foar in krystbestân doe’t Krysttiid 1915 nadere. Nettsjinsteande drigeminten fan ofsieren gienen de soldaten hjirop yn, en fannijs wienen der taferielen fan feriening.

[[Ofbyld:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|left|thumb|Ierske soldaten yn in rinfuorge ûnder de [[Slach by de Somme]], 1916.]]

De legerlieding wie poerrazend: dit moast ôfrûn wêze! Yn de hjerst fan 1916 drige de legerlieding de artillery op de ynfantery te rjochtsjen as dy harren freonskiplik mei de fijân ynliet. Legere ofsieren en soldaten soenen stânrjochtlik eksekutearre wurde. Dútske of alliearde soldaten dy’t mei de krystdagen 1916 it nimmenslân betrieden of kontakten sochten mei de fijân fleagen de kûgels no om’e earen. Der kaam gjin Krystbestân dat jier, en likemin yn 1917.

[[Kategory:Earste Wrâldkriich]]
[[Kategory:Festingwurk]]</text>
      <sha1>5jewe4m8mmga4vuukzh8gpg7ynycvit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferrin fan de Earste Wrâldkriich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25571</id>
    <revision>
      <id>1228076</id>
      <parentid>1179085</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T21:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Trencheswwi2.jpg]] → [[File:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1228076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30192" sha1="ki1s81n0qpk562firrq4zeidxbdnp07" xml:space="preserve">De kriichshannelings dy't it '''ferrin fan de [[Earste Wrâldkriich]]''' foarmen kinne neier beskreaun wurde:

== Begjin ==
Yn de rin fan 1914 seagen de minsken fan regearingskringen yn Jeropa de katastrofe tichteby kommen, benammen nei't op [[28 juny]] de Eastenrykske aartshartoch [[Frans Ferdinand fan Eastenryk|Frans Ferdinand]] fermoarde wie troch de Servjer [[Gavrilo Princip]]. De Donau-monargy Eastenryk-Hongarije wist him stipe troch it machtige Dútske keizerryk en seach einlik in oanlieding om Servje te anneksearjen. Yn Dútslân gou it dat Dútslân syn bûngenoatskiplike ferplichtings neikomme soe. Neffens de stimming yn Ruslân wie it lykwols sa dat Ruslân yn it Eastenryksk-Servyske konflikt net wurkleas tasjen koe. Perslot hie Ruslân Servje al twa kear earder sitte litten, dat dat koe net wer. Op [[28 july]] ferklearre Eastenryk-Hongarije de oarloch oan Servje. In dei letter bombardearren de legers fan de dûbelmonargy [[Belgrado]]. Dêrmei wie in nije oarloch yn Jeropa in feit wurden.

==Sniebaleffekt==
It 'sniebaleffekt’ yn koart bestek: Op [[30 juny]] mobilisearre [[Ruslân]], beskermer fan [[Servje]]. In dei letter folge op in Dútsk ultimatum om dy mobilisaasje yn te lûken gjin antwurd út Sint-Petersburch, wêrnei’t Dútslân daliks de mobilisaasje ôfkundige en op [[1 augustus]] Ruslân de oarloch ferklearre. Dat wie de oanlieding foar Ruslâns bûngenoat tsjin Dútsklân, [[Frankryk]], om ek te mobilisearjen. [[Dútslân]] ferklearre Frankryk de oarloch en  begûn mei it útfieren fan it [[Von Schlieffenplan]] – it wie yntiden [[3 augustus]]. De [[Ynfal yn Belgje yn de Earste Wrâldkriich|opmars troch Belgje]] wie de dan wer de casus belli dy't [[Grut-Brittanje]], dat ferklearre hie dat it boarch stie foar de neutraliteit fan Belgje, brûke koe doe't it besletten hie dat it foar de Britske ekonomy better wie om Dútsklân tsjin te wurkjen. Yn ien wike tiids wienen hast alle Jeropeeske grutmachten mei inoar yn oarloch. 

== Belgyske flechtlingen ==
Nei de Dútske ynfal flechtsje miljoenen Belgen. Hûnderttûzenen gienen oer Oostende en Zeebrugge nei Ingelân. Likefolle lutsen fierder nei Frankryk. Mear as 1 miljoen flechtlingen gienen nei Nederlân. Under dizze flechtlingen wienen ek in 35.000 militêren, dy’t ynterneard waarden. Tûzenen “motivearden” fan harren soenen ûntsnappe om fia Grut-Brittanje en Frankryk op’en nij mei te fjochtsjen yn de oarloch.

It grutste diel fan de boargerflechtlingen kaam foar de ein fan it jier wer thús. Mear as 100.000 Belgen bleaunen lykwols yn Nederlân. Fan dizze groep waarden dejingen dy’t net foar harsels soargje koenen (ûngefear 20.000) ûnderbrocht yn flechtoarden yn Gouda, Uden, Nunspeet en Ede dy’t ûnder tafersjoch stienen fan de Nederlânske oerheid, en wêr’t de Belgen oan de ein fan de oarloch ta yn goede omstannichheden húsfeste waarden. Ynspeksjes fan it yntenasjonale Reade Krús fan Switserlân,hawwe dit meardere kearen útwiisd.

De flechtlingen yn Grut-Brittanje stiften werklik hiele Belgyske koloanjes mei oalles der op en der oan. Typearjend binne de katolike tsjerken en mienskippen yn in oer it generaal protestantsk lân. Folle tûzenen Belgyske bern sille harren earste of plechtige kommuny yn Grut-Brittanje dwaan. It Belgyske libben gie dêr gewoan troch. 
De flechte Belgen dy’t net nei it front moasten, gienen oan it wurk yn harren gastlân.

Yn it hiele Britske Ryk en yn in bulte neutrale lannen waarden ynsamlings hâlden om de earme Belgen te helpen. Frouljusorganisaasjes yn Austraalje, Nij-Seelân en Kanada samlen jild yn foar de Belgen. Se bakten keek dy’t se op’e merk ferkochten, wylst harren manlju en soannen by boskjes sneuvelen yn Flaanderen.   

De neutrale Skandinavyske lannen dienen itselde, krektas de Noard- en Súd-Amerikanen.
De Deenske regearing bygelyks, betelle alle kosten foar ien fan de flechtlingenkampen yn Nederlân.

Nei de oarloch sille de meast foaroansteande universiteiten noch in grutte ynsamling hâlde, om de universiteitsbibliotheek fan Leuven wer op te bouwen. Yn maaie 1940 dienen de Dútsers spitigernôch harren ferneatigjende wurk nochris oer.

== Earm, lyts, dapper Belgje ==
Belgje hâlde him oan de ôfspraak om neutraal te bliuwen en de Dútsers net troch te litten. 

Op 25 augustus hawwe Dútske troepen, by in strafekspedysje tsjin de stêd Leuven, 218 boargers fermoarde en de stêd foar in part platbaarnd. Fan de likernôch seistûzen huzen binne der 2117 yn de jiske lein. De universiteitsbibleteek is ek opbrând. In kwart miljoen boeken, wêrûnder tûzenen ûnferfangbere midsiuwske manuskripten giene ferlern.

De Dútsers beslisten ta de ôfgryslike represaille neidat se, nei eigen sizzen, troch boargers besketten waarden. Foar grouwélige ferjildingsmaatregels wie dat argumint al mear oanfierd. Yn totaal binne by de ferovering fan Belgje mear mear as 5.000 boargers deade, wêrûnder froulju en bern. It is dan ek te begripen dat de Britske propaganda oan de Dutske wredens in fette klobbe hie. De Dútsers waarden foarsteld as “Hunnen mei pinhelmen”, barbaren út it easten. It [[Britske Ryk]] soe it as in hillige plicht sjen, it lytse Belgje by te stean. De werklike grûn foar ynminging yn de Dútske striid wie lykwols proazaysker: It Britske regear besleat dat Dútslân ekonomysk tefolle profijt hawwe koe fan de kriich, en dat der dêrom yngrypt wurde moast.

De 'leffe en barbaarske dieden' soargen foar in massale rekrutearring op frijwillige basis yn it Britske Ryk. Nije manskippen ronselen om it útinoar sketten beropsleger oan te foljen wie yn it earstoan gjin probleem. Yn 1914 wie it Britske Ryk noch hiel wat grutter as it hjoeddeiske Feriene Keninkryk. It hie doe noch in soad koloanjes, protektoraten en semy-ûnôfhinklike gebieten, dêr’t út rekrutearre wurde koe.

== Massale rekrutearren ==
It gemak, de omfang en het entûsjasme dêr’t dat (yn it earstoan) mei gie, wekt op syn minst fernuvering. Ut alle kontininten koenen se manskippen werve foar &quot;it grutste aventoer&quot; dat jonge manlju leverje koenen. Soks wie benammen yn it Britske Ryk opmerklik, omt dêr (noch) gjin tsjinstplicht wie.

De drang nei aventoer sil grif ien fan de belangrykste driuwfearren west ha yn in tiid dat men it gefoel hie him bot te ferfelen, wylst de echte wrâld earne oars lei. By de befolking hearske noch in romantisearre byld fan de oarloch. De sosjale druk om mei te dwaan, mei perfoarst net ûnderskatten wurde. Ronselers sprutsen harren ta yn de fabriken, skoallen, yn ‘t tsjerke en op merkepleinen. Wa’t net meidie soe der letter &quot;net mear by hearre&quot;. Wegerders krigen wite fearren fan harren faam, symboal foar leffens (de ferkearing wie hjirmei daliks út). Men fûn ek dat men yn ruil foar de sterk ferbettere sosjale regels, bêst “wat werom dwaan koe”. Wa’t wegere waard mei de nekke oansjoen en bytiden ek wol ûntslein.

Boeresoannen út Austraalje en Nij Seelân, dêr’t de jiermerk yn de doarpen it hichtepunt fan it jier wie, dreamden fan in prachtich unifoarm en Frânske fammen. Hja sille mei-inoar de Anzac-ienheden foarmje en tegearre stjerre oan in tempo dat folle heger lei as dat fan de Britten. 18.000 Nij-Seelanners op 110.000 en 59.000 Austraaljers fan de ûngefear 300.000 frijwilligers. Se krigen faak de meast hopeleaze opdrachten mar droegen it aureoal fan dappere mar rokkeleaze soldaten dy’t wiis wiene mei harren imago

Jonge fabryksarbeiders en mynwurkers út Skotlân, Wales en Ingeland seagen in útstapke nei Parys ek wol sitten (sa tochten harren Dútske tsjinstanners der trouwens ek oer). Yn Kanada wie it earste foaropstelde kontingint fan 20.000 man daliks folsetten. 430.000 soenen noch folgje. Yn totaal soenen der 60.000 Kanadezen sneuvelje.

Tûzenen Amerikanen út de noch neutrale USA, melden harren yn Kanada, yn de earste wiken fan de oarloch. Wol 5000 Amerikanen, allegearre út Texas. In rike &quot;mecenas&quot; bekostige de útrissing foar in hiel rezjimint (de Princess Patricia's Light Infantry).

Undanks it konflikt tusken Ingelsken en Ieren mei in soad folksopstannen, behindere it net dat der neist protestantske Ieren dy’t de Ingelsken wol goedwillich wienen, tsientûzenen katolike Ieren harren oanmelden foar it Britske beropsleger. Der soenen fan de 200.000  Ierske frijwilligers yn it Britske leger, úteinlik sawat 30.000 Ieren sneuvelje.

De Ingelsken seagen de Ieren (krekt as trouwens de Skotten) as “woaste krigers” dy’t mits de “krekte” lieding troch benammen Ingelske ofsieren, goed fan pas kamen by party koloniale konflikten, wylst Ieren en Skotten it leger seagen as harren breahear dy’t boppedat ek noch “aventoer” op ”eksoatyske plakken’’ yn it foarútsjoch stelde. 

Nuveraardich wie de bydrage fan de “Súd-Afrikaners”. Se hienen noch mar krekt tsien jier bluodderige oarloch efter de rêch mei de Britten en no wienen se al bûnsmaten tsjin in fijân dy’t se allinnich fan hearren sizzen koenen.

Britske “kleurde” koloniale troepen út Aazje en sels Jamaika waarden mei dubieuze beloften nei Jeropa dirigearre. Mar dy’t fanwege it klimaat al ridlik gau fan it front weromlutsen waarden, om yn waarmere gebieten ynsetten te wurden.

Al mei al waard de oarloch beskôge as eat dat de nasjonale en ynternasjonale ferhâldings rjochtsette soe, de geast fan de jongerein suverje soe, harren opfiede soe en echte manlju fan harren meitsje soe. Boppedat ferwachte men “wer thús te wêzen as de blêden falle”. 

== Rinfuorgestriid ==
[[Image:Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg|thumb|Rinfuorge]]
It Dútske opperbefel hie in kriichsplan klear dat harren rêdde moast at Frankryk en Ruslân harren yn de tange nimme soenen, it [[Von Schlieffenplan]]. Doe't dat [[3 augustus]] útfierd waard, en de Dútske legers Belge binnenfoelen, ferklearre Grut-Brittanje lykwols dat it hâlden wie om Belgje by te staan. Grut-Brittanje fierde dêrfoar it [[Ferdrach fan Londen (1839)|Ferdrach fan Londen]] op, it ferdrach dat de skieding regele fan Nederlân en Belgje, dêr't yn stie dat Belgje neutraal bliuwe moast. De Britkse polityk lei dat no út as stie der dat Belgje neutraal litten wurde moast.

De Dútske legers marsjearden troch Belgje en Noard-Frankryk. Se teagen op oant flakby Parys, hoewol’t dizze stêd net it doelwyt wie fan de oanfal. De Frânsken fierden ûnderwilens yn de Elzas in oanfal út neffens harren eigen Plan XVII en waarden bloedich ôfslein. Massa's ynfantery teagen op oan de Dútske rinfuorgen ta, wêr’t se lykwols delsjitten waarden mei mitrailleurs. Mei harren felblau-felreade unifoarmen foarmen hja libbene sjitskiven.

De siselfoarmige opmars fan de Dútsers troch Belgje en Noard-Frankryk like yn it earstoan aardich neffens plan te ferrinnen. [[Luik (stêd)|Luik]] en de sirkel fan ûnbidige forten deromhinne waarden binnen in pear dagen beset, en yn de [[Slach om de Grinzen]] waard de Britske BEF (British Expeditionary Forces) ferslein. De Dútsers teagen op oan de rivier de [[Marne (rivier)|Marne]] ta, wêr’t de Frânsken besochten har op te kearen. De Frânsken kleemden de oerwinning mar neffens in soad historisy waard de [[Slach by de Marne]], as der al in winner wie, earder troch de Dútsers as troch de Frânsken wûn. De nerveuze Generale Stêf, dy’t earder al lytse ôfwikings fan it plan konstatearre hie, besleat lykwols it Dútske leger weromlûke te litten op [[Chemin des Dames]]. It front groeide troch omlûkende bewegings fan beide partijen nei it westen oant de Noardseekust, (de [[Rees nei de See]]).

Mei útsûndering fan [[Spanje]] en Skandinavyske lannen, [[Switserlân]] en [[Nederlân]], waarden úteinlik alle Jeropeeske lannen by de ''Earste Wrâldkriich'' belutsen. Algemien waard ferwachte dat it in koarte oarloch wurde soe. ''Wer thús as de blêden falle'', waard in soad sein. Mar it waard in net earder meimakke lange en wrede oarloch wêrfan’t de fronten al oardel moanne letter fêstleinen. Wat folge wie in sinleaze [[Rinfuorgestriid]] dy’t miljoenen slachtoffers koste. Op ien slachfjild lykas by de Slach by Ferdun of oan de [[Slach oan de Somme]] mear deaden en ferwûnen as by alle fjildslaggen fan de iuw dêrfoar mei-inoar (by de Somme 600.000 alliearden en 750.000 Dútsers).

Tige stadich seagen de militêre befelhawwers yn dat yn dizze oarloch, dêr’t se de oanfal as ienige wei yn seagen, ferdigeners altyd yn it foardiel wienen. Oanfallers sneuvelen by boskjes trochdat snelfjoer en granaatbombardeminten de âlde gefjochts- en wapentechnyk hopeleas âlderwetsk makke hienen.

De grutte slaggen oan it Westfront wienen:
* De Dútske opmars fan 1914, útrinnend op de [[Slach by de Marne]]
* [[Slach om Ferdun]]
* [[Slach oan de Somme]]
* [[Slaggen om Yper]]
* [[Kaiserschlacht]]

== De rinfuorgen ==
[[Ofbyld:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|Soldaten yn in [[rinfuorge]]]]
Ferdigeningslynjes waarden foarme troch:
De earste liny, mei foarposten, mitrailleursnêsten ensfh., dan de haadliny, de eigentlike rinfuorge mei de soldaten en dan it efterlân. Fan de haadlinen rûnen lytse rinfuorgen nei beide oare parten, en nei it efterlân soms ek spoarwegen. Tusken de partijen lei it [[nimmenslân]], in stripe omploege modder. It ienige dat groeide op it nimmenslân en in de rinfuorgen wie de klaproas. Fandêr dat dy symboal stiet foar de Earste Wrâldkriich. 
[[Ofbyld:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|thumb|Soldaten yn in [[rinfuorge]].]]

It libben yn de rinfuorgen wie ferskriklik. Utsein de simmer wie it oan de knibbels ta dridze. Alles waard fochtich en smoarch, liken leinen hjir en der en foarmen in boarne fan ynfeksjes. Op itensresten kamen rôten ôf. Ferdigeners stienen dagen oanien oan artillerybombardeminten bleat. Dan waard oanfallen, mar at dat late ta in [[saillant]] koenen goed alle oanfallers ôfslachte wurde. Neist alle smoargens dy’t ek in soad syktes meibrochten, wienen ek saken as kontinuë eangst, iensumens en ientoanigens in hel foar de soldaten.

== De krystbestannen ==
Om Krysttiid 1914 hienen de waarsomstannichheden de oarlochshannelingen hast ûnmooglik makke. Beide legers leinen tsjin inoar oer yn de rinfuorgen. In sfear fan &quot;libje en libje litte&quot; ûntstie. Om de Krystdagen fierden guon soldaten sels by de fijân Krysttiid yn de rinfuorgen, om in krystbeam hinne, en waarden kado’s útwiksele. De dei dêrnei folge in fuotbalwedstryd yn it nimmenslân (dy’t de Dútsers wûnen). De singeliere sitewaasje oan dizze fronten duorre mar in pear dagen. Fral de heitelânstrou fan de soldaten wie sterker: Doe’t de maaitiid ienris begûn wie, fjochten deselde soldaten wer fierder. Dôchs noadigen de Dútske soldaten de Alliearde manskippen op’en nij út foar in krystbestân doe’t Krysttiid 1915 nadere. Undanks drigeminten fan ofsieren gienen de soldaten hjirop yn, en fannijs wienen der taferielen fan feriening. Yn de hjerst fan 1916 drige de legerlieding de artillery op de ynfantery te rjochtsjen as dy harren freonskiplik mei de fijân ynliet. Dútske of alliearde soldaten dy’t mei de krystdagen 1916  it nimmenslân betrieden of kontakten sochten mei de fijân fleagen de kûgels no om’e earen. Der kaam gjin Krystbestân dat jier, en likemin yn 1917.

== Gemyske en biologyske oarlochsfiering ==
Yn de  earste moanne fan de oarloch, augustus 1914, fjurren Frânske soldaten triengas (ksylylbromide) nei de Dútsers en waarden dêrmei dus de earsten dy’t gifgas brûkten. It Dútske leger wie dêr tjsinoer de earste dy’t serieus stúdzje die nei gifgas, en wie de earste dat it yn 1915 op grutte skaal brûkte.

Oan it Russyske front waard yn de Slach by Warschau troch de Dútsers foar de earste kear ksylyl-bromide ynsetten, mar it gas kondinsearre troch de lege temperatuer en befrear sels. Letter waarden foar it earst op lytse skaal oan it Eastfront [[gloargas]]silinders ynsetten. De fernuvere ofsieren seagen harren soldaten yn griene wolkens ferdwinen en delfallen. In oantal draafde werom, razend dat de Dútsers harren mei in &quot;griene mist&quot; fergiftigen. 

Nei dit eksperimint brûkten de Dútsers it gas yn de [[Twadde Slach om Yper]]. Mear as 5000 silinders gloargas waarden iepensetten. De Frânske ferdigenjende rezjiminten rekken befangen troch it gas der ûntstie in gat fan 6 km. Mar de Dútsers hienen dizze oanfal ek as eksperimint bedoeld, en hiene nea op sa’n súkses rekkene. Der wienen dan ek gjin soldaten foarhannen om troch te stjitten. Nei dit súkses ûntstienen ferskate soarten gemyske wapens. Der waarden tests útfierd mei [[mostergas]]. Dútske en letter ek Frânske wittenskippers besochten letter syktekimen yn ferskate bommen te stopjen. Benammen de pest wie populêr yn dit selskip. De earste stappen yn 'e rjochting fan serieuze biologyske oarlochsfiering wienen set.

De wapens waarden letter ek troch de Alliearden brûkt. Der kamen gasmaskers en nijere gassen, en bettere metoaden om se op it slachfjild yn te setten. De earste gasmaskers wienen primityf (bygelyks in lape drinze yn wetter of urine) en holpen kwalik. Pas nei goed ûndersyk ferbetteren de gasmaskers, wat de effektivens fan de tige djoere gemyske wapens net te goede kaam.

== [[Oproer]] ==
Nei oanlieding fan de ferskuorrende ferliezen, net allinnich yn de earste grutte slaggen, mar ek troch de ferliezen fan talleaze lytsere slaggen, bruts by de Frânske soldaten it besef troch dat domwei oanfallen lyk stie oan selsmoard. Dochs wist de legerlieding gjin bettere taktyk te betinken. In soad soldaten kamen derom yn [[1917]] yn ferset, bytiden mei hiele rezjiminten tagelyk, en wegeren oarders út te fieren.

Dit brocht de alliearden yn grutte panyk. As de Dútsers hjir efter kamen en fuortdaliks oanfalle soenen, soenen se fuort it hiele front fan Amiens oant Ferdun oprôlje kinne, om dan op Parys oan te gean. Generaal [[Pétain]], de nije opperbefelhawwer, besleat mei de soldaten te praten. Dit die hy troch oan ’e iene kant loyale artillery op rebelske rezjiminten te rjochtsjen, mar oan de oare kant in bettere ferlofregeling te ferlienen en it Frânske leger net mear yn te setten foar offensiven. Tûzenen muiters binne fermoedlik omkomd of eksekutearre, mar de Dútsers binne der net efter komd. Pétain hold wurd en der waarden troch it Frânske leger gjin grutte offensiven mear útfierd.

== It Eastfront ==
Al rekkene it Von Schlieffenplan de Russen in mobilisaasjetiid fan 42 dagen ta, dochs foelen twa Russyske legers dochs noch yn augustus 1914 East-Pruisen binnen. Nei de earste panyk waarden de legers troch de nije befelhawwer [[Paul von Hindenburg]] ynmakke by [[Slach by Tannenberch (1914)|Tannenberg]] en de [[Mazuryske Marren]]. De Dútske aksjes bleaunen yn it earstoan beheind ta ferdigenjen en foarsichtich oanfallen, al as net om de Eastenrykske bûnsmaat by te stean. Oan it Eastfront kamen ek rinfuorgen foar, mar dizze leinen fierder útinoar en hienen it karakter fan in tydlike ferdigeningsliny. De Dútsers brûkten hjir foar it earst gifgas ([[triengas]]) tsjin de Russen. 

De Russen organisearren letter mear offensiven om harren westlike bûnsmaten te ferlichtsjen. De Broesilov-offensiven tsjin de Eastenrikers yn [[Galysje]] wienen hjirfan de bekendste en meast súksesfolle. Roemeenje keas hjirop de kant fan de alliearden, mar waard troch Dútslân, Eastenryk en Bulgarije binnenfallen en beset. De Russyske offensiven rûnen úteinlik fêst mei grutte ferliezen oan minskelibbens.

In Ruslân brutsen hjirop de revolúsjes fan 1917 út, wêrnei’t de kommunisten mei de Dútsers begûnen te ûnderhanneljen. De Russyske legers wieren yntiden útienfallen en de Dútske besetten sûnder slach of stjit de [[Oekraïne]]. De kommunisten sleaten op’t lêst de [[frede fan Brest-Litovsk]] mei de Dútsers, dy’t hjirtroch de beskikking krigen oer in rige fazalsteaten en de hannen frij krigen yn it westen. Nei de wapenstilstân moasten dizze gebieten lykwols ûntromme wurde, en by it [[Ferdrach fan Versailles]] waard it [[Ferdrach fan Brest-Litovsk]] [[neatich]] ferklearre. Teffens moast al it Russyske en Roemeenske yn beslach nommen goud weromjûn wurde.

== De Balkan en Itaalje==
Eastenryk-Hongarije, dat ommers de oarloch tsjin Servje begûn wie, besocht it lân trije kear te besetten. Trije kear waarden de Habsburgers weromdreaun. In 1915, na de tatreding fan Bulgarije en Turkije ta de [[Sintralen]] waard Servje fan  Eastenrijk-Hongarije en [[Bulgarije]] út ûnder Dútske superfyzje beset. Bulgarije hâlde der doe mei op. Sa’t in generaal sei: &quot;Wy hawwe wat wy wolle ([[Masedoanje (regio)|Masedoanje]]), wy dogge neat mear.&quot; De lêste Servyske en alliearde troepen waarden nei [[Korfoe]] en [[Thessaloniki]] ferjage. Dy lêste stêd waard troch de Bulgaren omsingele. Yn de einfaze fan de oarloch waarden de Sintralen troch de Alliearden weromdreaun nei harren begjinpunt. 

Itaalje wie foar de beloften fan de Allieerden omlizzen gien. De Sintralen seagen dit as ferrie, omt Itaalje mei Eastenryk en Dútslân it [[Trijebûn (ferdrach)|Trijebûn]] hie. Mar Itaalje wie mear in lêst as in help; it ekonomysk swakke lân moast troch Grut-Brittanje fan stienkoal en kredyt foarsjoen wurde en de Italjaanske soldaten moasten hyltiten holpen wurde troch Frânske soldaten. Boppedat woenen se allinnich fjochtsje foar de Eastenrykske gebieten dy’t se op it each hienen, hja wiene dus út op eigen gewin. De Piemontezen fersetten har fûleindich, mar de Súditaljaanske troepen misten de motivaasje om te fjochtsjen. 

Yn de Alpen rûnen de Italjanen mei harren Frânske bûnsmaten harren stikken op de Eastenrykske stellings. De Sintralen drigen sels troch te brekken. Uteinlik waarden de Eastenrikers by [[Vittorio Veneto]] yn 1918 ferslein.

==It Ottomaanske Ryk==
Foardat de oarloch útbruts hie it [[Ottomaanske Ryk]] goede kontakten mei ûnder oaren de Britten. It Ottomaanske Ryk waard doe regearre troch it [[trijemanskip]] fan de [[Jonge Turken]]. [[Enver Pasja]] hie in sterke foarkar foar [[Dútslân]] en op [[2 augustus]] [[1914]] tekenen de Turken en Dútsers in geheime oerienkomst. Op [[5 novimber]] ferklearren de Turken de alliearden de oarloch.

De Turken strieden op twa fronten: yn it [[Heine Easten]] tsjin it Feriene Keninkryk en op de [[Kaukasuss]] de [[Kaukasuskampanje]] tsjin Ruslân. Hja rôpen, op Dútsk oantrunen, in [[jihad]] út tsjin de alliearden, om sa de help fan de Arabieren en oare moslims te krijen. Dit hie lykwols net folle súkses. De Arabieren wienen slim ûntefreden oer de Turkske oerhearsking en reagearren hast net. (Letter kamen hja fanwege harren eigen nasjonalistyske ambysjes yn opstân komme tsjin de Turkske oerhearsking.)

De Alliearden besochten troepen lanje te litten yn Turkije. [[Winston Churchill]] hie hjirfoar it plak útkeazen en de Alliearden waarden dêr ferslein yn de [[Slach om Gallipoli]]. De Turken fochten mei wikseljend súkses tsjin Ruslân. In soad [[Armeenje]]rs kamen yn opstân tsjin de nasjonalistyske [[Jong-Turken]]. Oare Armeenjers fochten yn it Russyske leger. Dit late ta de [[Armeenske folkemoard]], dy’t nei skatting 0,5 miljoen  oant 1,5 miljoen slachtoffers makke. 

Nei de Russyske Revolúsje besette it Turkske leger de Kaukasus, mar it moast him yn 1918 dochs oerjaan. 
 
Yn [[Araabje]] slagge it de Britten om [[Hoessein ibn Ali]], de [[Sjarif fan Mekka]], oer te heljen om oan harren kant mei te fjochtsjen. Yn de [[Arabyske Opstân]] ferdreaunen de Arabieren, mei help fan de beroemde ''[[T.E. Lawrence|Lawrence of Arabia]]'', tegearre mei de Britten de Turken.

Op de Balkan wisten de Alliearden yn septimber 1918 troch te brekken. Yn Servje rukten se op nei de [[Donau]], wylst Britske troepen by de kust lâns opteagen nei [[Istanbûl]].

== Kriich yn 'e loft ==
Yn it earstoan spile de loftoarloch in beskieden rol. Fleantugen waarden, lykas yn de Balkanoarloggen, allinnich mar ynset foar ferkenningsflechten. It earste loftgefjocht wie doe’t yn augustus 1914 in Servysk fleantúch in Eastenryksk-Hongaarsk tastel tsjinkaam. De piloat luts in revolver en skeat op it Servyske tastel. Fuort krigen alle piloaten in revolver, letter folgen boardmitrailleurs.

Ferkenning wie en bleau it foarnaamste doel fan de fleantugen. Bombardeminten kamen ek foar, mar hjirfoar moast de piloat de bom tusken syn fuotten hâlde, en sels it tastel útwurkje. Der waarden ek wol [[seppelin]]s ynsetten. Dizze kolossen koenen mear bommen ferfiere, en waarden troch de Dútsers in soad ynsetten om Londen te bombardearjen. Mar se wienen ek in maklik doelwyt en tige kwetsber, omt se sa grut wienen en mei [[wetterstof]] fold wienen. Neist ferkenning en bombardeminten, wie yntimidaasje fan de befolking in doel fan fleantugen en seppelins.

Bekend wienen de folle &quot;dogfights&quot; tusken de Dútske en Alliearde fleanders. [[Manfred von Richthofen]], oftewol de Reade Baron, helle 80 oerwinnings. De Frânsman René Fonck bleau hjir mei 75 net fier efter. [[Hermann Goering]], de lettere loftmaarskalk en nazy-partijbûns, wie ek oarlochsfleander.

== Oare gebieten ==
Dútslâns (beskieden) koloniale ryk waard relatyf maklik ûntmantele. Oeral wienen de Dútsers numeryk fier yn de minderheid, en hja waarden ôfsnien fan harren memmelân. Dútsk [[Togolân]], [[Kameroen]] en [[Dútsk Súdwest-Afrika]] waarden yn 1914 en begjin 1915 al troch de Alliearden beset. In leger fan 60.000 Japanners omsingele it lytse Dútske garnizoen fan [[Kiautschou]]. Ek ferskste eilannen yn 'e Stille Oseaan waarden troch de Japanners beset, wylst de Britten fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] út [[Keizer Wilhelmsland]] en de [[Salomonseilannen]] besetten. Inkeld yn [[Dútsk East-Afrika]], it lettere [[Tanzania]], hâlden de Dútsers ûnder lieding fan [[Paul von Lettow-Vorbeck]] stân oant nei de wapenstilstân fan 1918. Sina ferklearre Ruslân de oarloch en stjoerde tûzenen arbeiders nei de rinfuorgen foar stipend wurk. Japan stjoerde nei de besetting fan de Dútske koloanjes en konsesjes gjin man mear nei it front, mar stelde wol in ultimatum oan Sina (de Alliearden kearden Japan trouwens). It tawizen fan de Dútske konsesjes yn Sina oan aartfijân Japan is [[Woodrow Wilson]] troch de Sinezen, en ek troch in soad Amerikanen tige kweaôf nommen.

== Amerikaanske oarlochsdielname ==
[[Image:Chateau Wood Ypres 1917.jpg|thumb|Soldaten fan de Australyske 4e Difyzje op in rinbrêge, [[Yper]], [[1917]].]]
Dútslân beantwurde de seeblokkade fan de alliearden mei [[dûkboat]]en. Dútske dûkboaten strúnden de seeën ôf en torpedearren keapfarders. Behalve alliearde skippen, waarden ek wolris neutrale skippen troffen, lykas de [[Lusitania]]. Dit waard de Dútsers troch in soad neutralen tige kwea ôf nommen. 

Yn 1917 sette Dútslân yn op in ûnbeheinde dûkboatoarloch, dy't Ingelân isolearre moast en sa ta oerjefte twingen moast. Dit om't Dútslân him nei de [[seeslach by Jutlân]] net mear op iepen see weage, mar dochs eat hawwe moast dat de sitewaasje feroarje koe. Om't hja de kâns rûnen sa de Feriene Steaten tsjin harren op te setten besochten hja Japan en Meksiko by de Sintralen oanslute te litten om sa de Amerikanen ôf te lieden. In telegram mei dizze strekking ([[Zimmermanntelegram]]) waard lykwols ûnderskept. Nei oanlieding hjirfan, en fan de ûnbeperkte dûkboatoarloch, ferklearren de Feriene Steaten Dútslân op [[6 april]] [[1917]] de oarloch. De Meksikanen hienen krekt in boargeroaloch efter de rêch en hienen gjin behoefte oan in nije oarloch, en Japan hie al posysje keazen.

De Amerikaanske oanwêzigens hie, benammen yn it begjin, allinnich in psychologyske wearde. Sa kolossaal as de Amerikaanske marine wie, sa lyts wie harren lânleger. Der wie mankrêft genôch, mar der wie net genôch wapening. Kanonnen moasten fan de Britten liend wurde. De Dútsers krigen in nij leger tsjinoer harren dat hieltyd fierder oangroeide. Harren dûkboaten wienen net by steat om de oarlochskonvoaien op te kearen. De tiid wurke yn harren neidiel: Hieltyd mear troepen streamden Jeropa oer, en de Amerikaanske wapenfabriken draaiden op folle toeren.

== De ein ==
Yn de simmer van [[1918]] besleaten Hindenburg en Ludendorff noch ien kear alles op alles te setten. De Dútsers foelen ommers op trije punten oan:
# In offensyf oan de Marne tsjin de Frânsken;
# In offensyf oan de Somme om in kile te driuwen tusken de Frânsken en Britten;
# In offensyf tsjin de Britten en Belgen by [[Iper]] yn Flaanderen.
Op it earste gesicht wienen dizze offensiven súksesfol: de rinfuorgen waarden ferlitten en in grutte terreinwinst waard ferkrigen. De troepen wienen lykwols oan de ein fan harren krêften (nei in offensyf plonderen se bygelyks earst de fijanlike fiedseldepots), en efter it front wienen ek noch in soad fijanlike troepen. De offensiven rûnen alle trije fêst yn moddder, bloed, en in muorre fan frisse Amerikanen. Oer it hiele front waarden de Dútsers yn de hjerst fan 1918 weromdreaun.

Hindenburg en Ludendorff wisten dat it ôfrûn wie. De legers hienen oan alles gebrek en der drige revolúsje. Troch generaal [[Wilhelm Groener]] lieten hja de keizer witte dat hja net langer op de trou fan it Duitse leger rekkenje koenen. In ferstiving fan de wjerstân yn Flaanderen wie mar skyn: der wie ferlet fan alles, oan unifoarmen ta. De rebelskens fan matroazen sloech oer nei it hiele lân. By de Sintrale bûnsmaten, dy ‘t no op alle slachfjilden ferslein waarden, wie de sitewaasje noch slimmer omdat Dútslân harren ekonomysk útsûge en as koloanjes behannele. In Bulgaarsk rezjimint skamme him sa foar syn klaaiinge, dat it him yn ûnderklean foar de generaal presintearre. De boargers hienen it noch slimmer en stoaren by boskjes fan 'e honger. Yn de hjerst fan 1918 sleaten Turkije en Bulgarije wapenstilstannen. Eastenryk-Hongarije folge op 3 novimber, sadat Dútslân no oan de súdkant ûnbeskerme wie. De keizer flechte nei Nederlân, en de republyk waard útroppen. Der kamen ûnderhannelingen en in wapenstilstân waard oerienkomd. De Oarloch waard op de 11e fan de 11e 1918 ([[11 novimber]] [[1918]]) om 11 oer 11 oere yn in treinwagon yn [[Compiègne]] beëinige. Oant de lêste minút foelen de 'ferneatigingsskotten' troch de artillery oer en wer.

[[Kategory:Earste Wrâldkriich]]</text>
      <sha1>ki1s81n0qpk562firrq4zeidxbdnp07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anna Maria Catharina Buma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30603</id>
    <revision>
      <id>1228061</id>
      <parentid>1228054</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Snypsnaren</comment>
      <origin>1228061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7188" sha1="irley13r4chcsw64wk9c9yuwgtb03hm" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = AnnaBuma1927.jpg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 180px
| ropnammen             = Kjoe, Hans, Anne, Anna, Anneke
| echte namme           = Anna Maria Catharina Buma
| nasjonaliteit         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                 = [[13 oktober]] [[1889]]
| berteplak             = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ([[Fryslân]])
| stoarn                = [[9 juny]] [[1963]]
| stjerplak             = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] 
| etnisiteit            = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]]
| taal                  = [[Frysk]]
| sjenre                = [[poëzij]], oersettings, non-fiksje
| perioade              = 1e helte en midden [[20e iuw]]
| streaming             = Jongfryske beweging
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = ''Wersjen'', De Tsjerne 1951
| útjouwer              = 
| prizen                = Earelid [[Fryske Rie]], 1962
| jierren aktyf         = [[1915]] – [[1963]]
| webside               = ''n.f.t.''
}}
'''Anna Maria Catharina Buma''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[13 oktober]] [[1889]] - Ljouwert, [[9 juny]] [[1963]]) (ropnammen: Hans en letter Anne, Anna of Anneke) wie warber op tal fan terreinen mei toaniel (spul en regy), foardrachten en deklamaasjes (wurk fan Fryske dichters), lêzingen, reisferslaggen, (folks)dûns- en folkloare, oersettings nei it Frysk en as sjuerylid fan ûnder oaren de [[Rely Jorritsmapriis]]. Dêrneist hie se talleaze (bestjoerlike) funksjes yn ‘frysksinnige’ ferienings en organisaasjes en joech se les yn de Fryske taal en skiednis oan hûnderten learlingen út binnen- en bûtenlân. Losse gedichten fan har hân ferskynden yn ferskate Fryske tydskriften en blêden.

Foar har mânske bydrage oan de emansipaasje en befoardering fan Fryske taal, (lês)kultuer en literatuer krige se oan de ein fan har libben it earelidmaatskip fan de [[Fryske Rie]]. &lt;ref&gt;Beerda, Gosse, Fan hilligen, keizers en keningen. Portret van Anna Maria Catharina Buma, [[De Vrije Fries (Frysk Genoatskip)]] 105 (2025), 63-76:[https://koninklijkfriesgenootschap.nl/de-vrije-fries/nummer-105-2025/] &lt;/ref&gt;

== Libben ==
=== Jonge jierren ===
Anna Buma wie de âldste fan de twa bern fan advokaat/prokureur mr. Wibo Bernhardus (W.B. of Wibo) Buma (1861-1945) en Amelia Gerardina (Mieke) Albarda (1867-1958) en waard ferneamd nei har beppe fan mem har kant: Anna Maria Catharina van Andringa de Kempenaer. 

De famylje ferhuze yn 1892 nei [[Huzum]], dêr't se opgroeide yn grutte wielde yn de steatlike Villa Bornia (of Borniastate) oan de Verlengde Schrans (no nûmer 87). Har heit wie foaral aktyf yn saken en bestjoer. Hy hold him dêrneist dwaande mei de Fryske kultuer en histoarje yn ferskillende hoedanichheden. Thús waard gjin Frysk sprutsen fanwege it te folkske karakter. 

'Hans' gie teminsten oant de fjirde klasse nei de legere famkesskoalle oan it Raadhuisplein (no nûmer 25). Fanwegen ûnhânsum gedrach waard se fan skoalle stjoerd en krige se thús les fan gûvernantes. Nei it thúsûnderwiis besocht se goed in jier it ''pensionat demoiselle'' 'Le Bosquet' te Genève (Switserlân), in kostskoalle foar jongedames mei ûnder mear taallessen foar jonge froulju út begoedige rûnten ôfkomstich út ferskate Europeeske lannen.

=== Warkum ===
Nei har houlik yn 1911 mei jonkhear [[Joan Quarles van Ufford]] (1888-1921), amtner fan de ynspeksje foar it middelber ûnderwiis, ferhuze se nei Skeveningen. Se krige dêr twa bern en kearde yn 1915 werom nei Fryslân doe 't har man beneamd waard ta boargemaster fan [[Warkum]]. Yn dy tiid skikte se har yn de rol fan boargemastersfrou en hâlde se har dwaande mei sosjaal en filantropysk wurk. 

Yn Warkum kaam se as lid fan de krite Warkum fan it [[Kristlik Frysk Selskip]] yn oanrekking mei [[Jongfryske Mienskip]] fan [[Douwe Kalma]] en dy en slute har dêrby oan. Se ferdjippe har fierder yn de Fryske taal.

Har man Jo Quarles van Ufford ferstoar nei in jierrenlange sykte, fjouwer dagen nei de publikaasje yn de Nederlandsche Staatscourant fan syn werbeneaming per 2 maart. Se besleat werom te gean nei Ljouwert, al duorre it oant 1925 foardat se har werklik fêstige oan de Marsummerstraatweg 38 (de hjoeddeiske Harlingerstraatweg) en oant 1928 foardat se te wenjen gong oan de [[Grote Kerkstraat (Ljouwert)|Grote Kerkstraat]] nr. 9 (letter diel fan it Keramiekmuseum Princessehof).

=== Grutfryske kongressen ===
Noch foar de ferhuzing nei Ljouwert, en wylst se har plak as mei-oprjochter en skriuwster yn it bestjoer fan de yn 1923 oprjochte [[Fryske Bibleteek]] mar krekt ynnaam hie, bedarre se in jier letter as twadde skriuwster yn it tydlike bestjoer fan De Upstalbeam. As meiûndertekener fan de ‘oprop oan it Fryske folk’ oant mear striid, aksje en ienheid op 2 septimber 1924, propagearre se de idealen fan de nije organisaasje en gie yn it definitive bestjoer ûnder foarsitterskip fan [[Fedde Schurer]] oan de slach.

Ut de Upstalbeam wei ûntstie har dielname oan en belutsenens by de organisaasje fan de Grutfryske kongressen fan 1925 ([[Jever]]) ôf oant fier nei de oarloch, dêr 't kontakten fan [[East-Friezen]] en [[Noardfriezen]] ferstevige waarden.

=== Fierdere libben ===

Yn 1936 troude se mei har twadde man, Ljouwerter gemeenteargivaris [[Adrianus van der Minne]] (1903-1963).

Yn har hûs wienen geregeldwei gearkomsten fan Fryske skriuwers en yntellektuelen. Doe 't hja ûnder ynfloed kaam fan de [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]] mei troch har man, krige it selskip ek hege Dútske besite - fan ûnder oaren de archeologen [[Herman Wirth]] en [[Arend Lang]] - dy't de Fryske yntellektuele elite foar it [[Nasjonaalsosjalisme|nasjonaal-sosjalistyske]] karke besocht te spannen. &lt;ref&gt;Zondergeld, Gjalt Reinder, De Friese Beweging in het tijdvak der beide wereldoorlogen, 1978&lt;/ref&gt;

Yn de neioarlochske jierren makket Anna van der Minne-Buma de gefolgen fan de komplekse oarlochstiid mei, dy ’t liede ta suveringen en de ‘ûntsetting út it amt’ fan har man. Har eigen twifeleftige karren bliuwe suver ûnbesprutsen en sûnder mis, wêrnei ’t se har rol wer fol ferve oppakt. Oant yn hege âldens bliuwt se tige aktyf mei lesjaan en it bywenjen fan gearkomsten en kongressen.

Op 14 juny 1963, 73 jier âld, nei in wikenlang siikbêd yn it Bonifatiushospitaal yn har wenplak Ljouwert en de tatsjinning fan it Hillich Oliesel yn it Frysk, wurde se út de roomsk-katolike [[Sint-Dominikustsjerke (Ljouwert)]] wei nei it famyljebegraafplak brocht fan de Buma’s te [[Weidum]]. Oanslutend wurde se eare en betocht troch meistrider fan de earste oere, skriuwer en dichter [[Fedde Schurer]] (1898 -1968) en fertsjintwurdigers fan frijwol it hiele Fryske kulturele fjild yn it ‘waerdshûs fan Okkinga’.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
* {{EvhhF|Minne-Buma, Anna Maria Catharina van der}}
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Anna Maria Catharina}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1889]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1963]]</text>
      <sha1>irley13r4chcsw64wk9c9yuwgtb03hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan Ottema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30922</id>
    <revision>
      <id>1228062</id>
      <parentid>1166833</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ makker</comment>
      <origin>1228062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="2yrpun4s5a9fggj21bcm0h7vuy3gfty" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jan Gerhardus Ottema.jpg|thumb|Dr. J.G. Ottema &lt;br&gt; Fotograaf: [[Gerharda Matthijssen]]]]
'''Jan Gerhardus Ottema'''  ([[Doetinchem]], [[1 desimber]] [[1804]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[19 maart]] [[1879]]) wie in klassikus mei belangstelling foar [[Skiednis fan Fryslân|Fryslâns ferline]].

Ottema wie learaar klassike talen oan it [[Steds Gymnasium Ljouwert]].
Hy wie in warber lid fan it [[Frysk Genoatskip]]. Hy skreau ûnder oare oer [[Simon Stijl]] en joech [[Kronyk|kroniken]] út. Bekendheid krige er troch syn pleidoai foar de echtheid fan it [[Oera Linda Boek]] dat er sels yn transkripsje útjoech yn [[1872]]; yn 1876 ferskynde in ferbettere printinge.

Fuort nei ferskinen fan Ottema’s edysje fan it Oera Linda-boek ferskynden der ferskate publikaasjes wêryn't de echtheid fan it wurk bestriden waard.&lt;ref&gt;Under oaren: J. Beckering Vinckers: ''De onechtheid van het Oera Linda-Bôk, aangetoond uit de wartaal, waarin het is geschreven''. Haarlim, 1876.&lt;/ref&gt; De kontroverse die út soarte gjin goed oan Ottema syn reputaasje as kenner fan it Fryske erfgoed, en Ottema stoar net lang nei de affêre.

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=otte001 Profyl Ottema yn de dbnl]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
*{{EvF|Ottema, Jan Gerhardus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Ottema, Jan}}
[[Kategory:Nederlânsk klassikus]]
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk skiedkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Frysk klassikus]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Achterhoeksk persoan]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1804]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1879]]</text>
      <sha1>2yrpun4s5a9fggj21bcm0h7vuy3gfty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Augsburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56358</id>
    <revision>
      <id>1228071</id>
      <parentid>1024033</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T18:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>43202</id>
      </contributor>
      <comment>changed one image for a better one (straight, less shadow)</comment>
      <origin>1228071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4019" sha1="bakor3wn3n3gizo6vmhbwk6958d0g8q" xml:space="preserve">{{Ynfoboks stêd
| Namme = Augsburg
| Kaart = Augsburg Perlach Rathaus Moritzkirche.jpg
| Ynwennertal = 276.542 &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;
| Ynwennertal stêdekloft =
| Lân = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| Distrikt =
| Provinsje = 
| Dielsteat = [[Ofbyld:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20px]] [[Beieren]]
| Kanton = 
| Departemint =
| Gebiet = 
| Krite = Kreisfreie Stadt
| Oblast =
| Woiwodskip =
| Oerflak = 146,93
| Tiidsône = CET/CEST ([[UTC]]+1/+2)
| Boargemaster = 
| Koördinaten = 48_22_0_N_10_54_0_E_type:city(574000)_region:DE-BY
| Koördinaten_tekst = 48° 22′ N, 10° 54′ E
| Webside = [http://www.augsburg.de/ www.augsburg.de]
}}
[[File:Bavaria A (town).svg|thumb|left|Lizzing fan Augsburg yn Beieren]]
'''Augsburg''' (Beiersk: Augschburg) is in kreisfreie stêd yn it suden fan [[Dútslân]]. It is de haadstêd fan it Regierungsbezirk [[Swaben (regio)|Swaben]] yn [[Beieren]] en leit oan de rivier de [[Lech (rivier)|Lech]]. Yn Augsburg wenje 266.647 minsken en is neffens grutte de tredde stêd fan de dielsteat nei [[München]] en [[Neurenberch|Nürnberg]].

De namme fan de stêd komt fan it Romeinske legerplak en lettere Romeinske provinsjehaadstêd [[Augusta Vindelicorum]] (ek wol Augusta Vindelicum neamd), dy't 15 foar Kr. ûnder de Romeinske keizer Augustus as Castra oprjochte waard. Dêrom heart de stêd ta de âldste fan Dútslân.

Augsburg is de iennige Dútskse stêd mei in eigen offisjele feestdei, it Augsburger Hohes Friedensfest, dat alle jierren op 8 augustus fierd wurdt.


== Stedsdielen ==
[[File:Karte Augsburg – Planungsräume und Stadtbezirke.png|thumb|250px]]
'''I''': Innenstadt&lt;br /&gt;
'''II''': [[Augsburg-Oberhausen|Oberhausen]]&lt;br /&gt;
'''III''': Bärenkeller&lt;br /&gt;
'''IV''': Firnhaberau&lt;br /&gt;
'''V''': Hammerschmiede&lt;br /&gt;
'''VI''': Lechhausen&lt;br /&gt;
'''VII''': Kriegshaber&lt;br /&gt;
'''VIII''': Pfersee&lt;br /&gt;
'''IX''': Hochfeld&lt;br /&gt;
'''X''': Antonsviertel&lt;br /&gt;
'''XI''': Spickel-Herrenbach&lt;br /&gt;
'''XII''': Hochzoll&lt;br /&gt;
'''XIII''': Haunstetten-Siebenbrunn&lt;br /&gt;
'''XIV''': Göggingen&lt;br /&gt;
'''XV''': Inningen&lt;br /&gt;
'''XVI''': Bergheim&lt;br /&gt;
'''XVII''': Universitätsviertel


&lt;gallery&gt;
The Town Hall of Augsburg.jpg|Stedhûs
File:Fuenfgratturm1.JPG|right|''Fünfgratturm'' toer
File:Augsburg Synagoge.jpg|Synagoge fan Augsburg
File:Augsburg-St Ulrich+Afra-16-gje.jpg|St. Ulrich- en St. Afra-katedraal
File:Augsburg Kirche St Jakob mit Brunnen.jpg|Evangelyske tsjerke St.Jakob
File:Augsburg Fuggerhaeuser Stadtpalast.jpg|It Fuggerhaeuser Stadtpalast
File:Statuen vor dem Augsburger Dom.jpg|Stânbyld fan de hillige Afra fan Augsburg († 304), Biskop Simpert (links, om 750–807) en Biskop Ulrich fan Augsburg (890–973)
File:Lech Augsburg.jpg|De Lech by Augsburg
&lt;/gallery&gt;

== Yndustry ==
* [[Faurecia]]
* [[KUKA|KUKA Robots Industriels]]
* [[MAN (constructeur)|MAN]]
* [[NCR Corporation|NCR]]
* [[Siemens (entreprise)|Siemens]]
* [[EADS]]
* [[Fujitsu Siemens Computers]]
* [[WashTec]]
* [[Böwe systec AG]]

== Berne yn Augsburg ==
* [[Jörg Breu de Aldere]], (1475-1537), skilder en tekener
* [[Hans Holbein de Jonge]] (1497/98-1543), keunstskilder
* [[Leopold Mozart]] (1719-1787), heit fan [[Wolfgang Amadeus Mozart]]
* [[Marie Louise fan Wallersee]] (1858-1940), nicht fan [[Elisabeth in Beieren (1837-1898)|keizerinne Elisabeth fan Eastenryk]]
* [[Albert Neudel]] (1867-1942), komponist en dirigint
* [[Hans von Euler-Chelpin]] (1873-1964), Sweedsk biogemist
* [[Wilhelm Marschall]] (1886-1976), admiraal by de [[Dútske marine|Kriegsmarine]]
* [[Bertolt Brecht]] (1898-1956), (East-)Dútsk dichter, (toaniel)skriuwer en toanielregisseur
* [[Magda Schneider]] (1909-1996), toanielspylster, mem fan [[Romy Schneider]]
* [[Hans W. Geißendörfer]] (1941), filmregisseur
* [[Wolf Blitzer]] (1948), Amerikaansk sjoernalist
* [[Harry Groener]] (1951), Amerikaansk akteur
* [[Peter Dempf]] (1959), auteur

{{Beieren}}

[[Kategory:Augsburg| ]]
[[Kategory:Plak yn Beieren]]
[[Kategory:Gemeente yn Beieren]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>bakor3wn3n3gizo6vmhbwk6958d0g8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pleatsmoarden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105338</id>
    <revision>
      <id>1228080</id>
      <parentid>1228038</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T00:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4645" sha1="ot0v2yk6rjxlvs9vce2vqvzoala0drp" xml:space="preserve">[[File:Plaasmoorde.jpg|thumb|300px|It ''Witkruismonument'' op de Ysterberch noardlik fan [[Pretoria]] is in plak dêr't neibesteanden in wyt krús sette ta neitins fan de slachtoffers.]]

Mei '''Pleatsmoarden''' ([[Afrikaansk]]: ''Plaasmoorde'') wurdt ferwiisd nei [[geweld]]s[[misdriuw]]en op [[pleats]]en yn [[Súd-Afrika]].

==Beskriuwing==
Sûnt de ôfskaffing fan it [[Apartheid|apartheidsstelsel]] yn [[1994]] naam neffens beskikbere [[statistiken]] it tal oanfallen op pleatsen bot ta. Neffens de Súdafrikaanske plysjestatistiken fûnen der tusken [[1991]] en [[2001]] mear as 6.000 oanfallen op pleatsen plak, wêrby't 1.254 minsken om it libben kamen. Oer de perioade fan de acht jier dêrnei ferdûbele it registrearre tal deaden ta 3.037. Fan [[2010]] oant en mei [[augustus]] [[2023]] bedroech it tal oanfallen op pleatsen 4.308 en it tal moarden dat dêrby plakfûn 806.

Faak wurde de slachtoffers foarôfgeand oan de moard bleatsteld oan slimme [[mishanneling]], [[tamtearring]] en/of [[ferkrêfting]]. Guon moarden wurde beskreaun as in soarte fan [[stânrjochtlike eksekúsje]]. Undersyk fan it [[Institute for Security Studies]] (ISS) hat útwiisd dat de kâns fan in boer yn Súd-Afrika om fermoarde te wurden signifikant heger leit as dy fan in trochsneed boarger en ek heger as dy fan in plysjeman. Yn [[2003]] stelde it [[Vryheidsfront Plus]], in [[politike partij]] dy't de [[Afrikaners]] fertsjintwurdiget, dat blanke boeren &quot;fermoarde waarden mei in ferhâlding fan 274 op 'e 100.000&quot;, wylst der yn Súd-Afrika as gehiel 61 moarden op 'e 100.000 minsken plakfûnen. Dat is gâns in relatyf ferskil, mar yn absolute sifers is it tal pleatsmoarden lyts. Fan [[2010]] oant [[2023]], bygelyks, wiene der yn Súd-Afrika mear as 200.000 moarden; dêrfan makken de pleatsmoarden 0,4% út.

== Motiven ==
Hoewol't ek leden fan 'e [[negroïde ras|swarte mienskip]] it slachtoffer wurde fan dizze oanfallen, is it grutste part fan 'e slachtoffers [[jeropide ras|blank]]. Fanwegen de brûkte taktyk en de ekstreme wreedheid besteane der binnen de boeremienskip fermoedens dat it geweld as [[yntimidaasje]]metoade brûkt wurdt om boeren fan harren lân te ferdriuwen. It Institute for Security Studies (ISS) hat steld dat de pleatsmoarden ornaris net motivearre wurde troch [[rasisme]], mar troch [[habsucht]]. Om't blanke boeren oer it algemien [[rykdom|riker]] binne as swarten en de pleatsen ôfhandich en isolearre lizze, binne se oanloklikere en maklikere doelwiten foar gewelddiedige oerfallen. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan [[drugs]], hege [[wurkleazens]] en de swakke [[ekonomy]]ske posysje fan 'e [[plattelân]]sbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld. Dy offisjele lêzing wurdt troch ferskate belange-organisaasjes fan boeren yn twifel lutsen; hja wize derop dat de slachtoffers en harren [[húshâlding]]s faak nei de rôf op in gewelddiedige wize ombrocht wurde. De problematyk om de pleatsmoarden hinne is sadwaande in tige beladen ûnderwerp wurden.

De pleatsen lizze faak fier fan 'e bewenne wrâld en de plysje hat troch de grutte ôfstannen en in beheinde ynfrastruktuer muoite om de feiligens te garandearjen. [[Rassehaat]] en kontroversjele útspraken fan guon [[politisy]] drage neffens kritisy by oan in klimaat fan geweld op it plattelân. Der wurdt ferwiisd nei politike lieders lykas [[Julius Malema]], dy't op gearkomsten kontroversjele striidlieten sjonge lit lykas &quot;Kill the Boer&quot;. It oare uterste is dat de pleatsmoarden yn [[ekstreemrjochts]]e blanke fermiddens in wichtich elemint wurden binne fan 'e [[komplotteory]] oangeande in [[blanke-genosidekomplotteory|blanke genoside]]. Fan dy gearspanningsteory, dy't troch de Súdafrikaanske autoriteiten en de [[Feriene Naasjes]] mei statistiken wjerlein wurdt, makke ek de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] yn [[2025]] gebrûk, om te ferantwurdzjen wêrom't er blanke Súdafrikanen wol yn 'e Feriene Steaten hawwe woe, mar swarten net.

== Hegere prioriteit ==
Lange tiid late it, yn 'e eagen fan 'e boeremienskip, te lytse risseltaat fan 'e autoriteiten by it bestriden fan 'e moarden ta grut ûnbegryp. Aksjes fan 'e boargerrjochtebeweging [[AfriForum]] en oare organisaasjes hiene yn 2016 as risseltaat dat de [[Súdafrikaanske Plysjetsjinst]] (SAPS) tasei om it oanpakken fan 'e pleatsmoarden in hegere prioriteit te jaan en de feiligensstrategy op it plattelân te fersterkjen.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [[:af:Plaasmoorde in Suid-Afrika]]
* [[:en:South African farm attacks]]
}}

[[Kategory:Skiednis fan Súd-Afrika]]
[[Kategory:Moardsaak]]
[[Kategory:20e iuw]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>ot0v2yk6rjxlvs9vce2vqvzoala0drp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dog Eat Dog</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156949</id>
    <revision>
      <id>1228074</id>
      <parentid>1124032</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T21:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Niegodzisie</username>
        <id>32947</id>
      </contributor>
      <comment>/* Studio-albums */</comment>
      <origin>1228074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2143" sha1="4rf8wjyg106h5q881lrd86bg1gxfiyf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = Dog Eat Dog
| ôfbylding     = Dog eat Dog – Reload Festival 2016 02.jpg
| ûnderskrift   = Dog Eat Dog yn 2016
| nasjonaliteit = {{USAnasj}}
| sjongtaal     = [[Ingelsk]]
| sjenre        = [[Punk]]
| bestean       = [[1990]] – No
| record label  = Roadrunner,&lt;br&gt;Nuclear Blast
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = [[Dan Nastasi]] &lt;small&gt;''gitaar'' (1990–1994), (2009-2011)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Sean Kilkenny]] &lt;small&gt;''gitaar'' (1990–2005) †&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Brett &lt;small&gt;''drums'' (1990)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[John Milnes]] &lt;small&gt;''drums'' (1990–1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Kevin Reilly]] &lt;small&gt;''saksofoan'' (1990–1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Mark Marri]] &lt;small&gt;''drums'' (1991–1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Dave Maltby]] &lt;small&gt;''drums'' (1992–1994)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Scott Mueller]]  &lt;small&gt;''saksofoan'' (1992–1997)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Marc DeBacker]] &lt;small&gt;''gitaar'' (1994–1997)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Matt Salem]] &lt;small&gt;''gitaar'' (2006–2007)&lt;/small&gt;
| funksje1     = Sang
| lid1          = [[John Connor]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[Roger Haemmerli]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Dave Neabore]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Brandon Finley]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
'''Dog Eat Dog''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] hardcore[[punk]]band oprjochte yn [[2007]] yn [[Bergen County]], [[Nij-Jersey]]. De band brocht yn [[1994]] syn debútalbum ''All Boro Kings'' út. Dog Eat Dog hat fjouwer studio-albums útbrocht. 

{{stobbe|band}}

== Diskografy ==
===Studio-albums===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Album !! Utbrocht yn !! Label !! Singles
|-
|All Boro Kings
|[[1994]]
|rowspan=3|Roadrunner
|No Fronts,&lt;br&gt;If These Are Good Times...,&lt;br&gt;Who's the King?
|-
|Play Games
|[[1996]]
|Isms,&lt;br&gt;Rocky,&lt;br&gt;Step Right In
|-
|Amped
|[[1999]]
|Expect the Unexpected
|-
|Walk With Me
|[[2006]]
|Nuclear Blast
|Summertime
|-
|Free Radicals
|[[2023]]
|Metalville
|
|}

[[Kategory:Amerikaanske punkband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1990]]</text>
      <sha1>4rf8wjyg106h5q881lrd86bg1gxfiyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Pleatsmoarden</title>
    <ns>1</ns>
    <id>191069</id>
    <revision>
      <id>1228064</id>
      <parentid>1228025</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T16:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pleatsmoarden. */ Antwurd</comment>
      <origin>1228064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14452" sha1="tp77vnj2cbsowwvevlzkim8wy7vx9zb" xml:space="preserve">== Pleatsmoarden. ==

(Ik ha de ûndersteande tekst eefkes ferhûze nei dit plak, want ik tink dat it hjir thús heart).  
Goeiejûn @RomkeHoekstra, ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle:-). Ik woe jo al even wize op de side oer de pleatsmoarden dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 4 apr 2026, 20.45 (CEST)

:{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--RomkeHoekstra (oerlis) 4 apr 2026, 23.06 (CEST)

@RomkeHoekstra, goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 12 apr 2026, 07.06 (CEST)

::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha dit artikel oer de pleatsmoarden yn 2017 skreaun. Ik wit eins net iens mear wat de oanlieding wie want it is al wer 9 jier lyn, mar ik leau dat it doe yn it nijs wie. It wie in oersetting fan 'e Afrikaansktalige side (Afrikaansk wurdt trouwens net allinnich troch Afrikaners praat, de grutste groep - 60% oant 65% - fan 'e Afrikaansktalige mienskip wurdt foarme troch de kleurlingen en dy sille grif ek aktyf wêze op 'e Afrikaansktalige wiki). It lestige by it skriuwen oer dit ûnderwerp is dat der in soad aktivisme om hinne hinget. Dat makket it ûnderwerp al gau kontroversjeel om't aktivisten (of politisi) de pleatsmoarden fanút in eigen perspektyf en mei eigen bedoelings ynkleurje. Guon meitsje it grutter troch bygelyks de claim genoside te brûken, oaren wolle de pleatsmoarden - út skamte, mar miskien ek wol om't it har ûnferskillich lit - leafst sa lyts mooglik hâlde. Net foar neat stiet der dat it in tige beladen ûnderwerp is. Neutrale minsken binne der net, mar it is wol fan grut belang hjir neutraal te skriuwen. Dit artikel besiket spesifyk oer de pleatsmoarden te ynformearjen, net oer de kriminaliteit yn Súd-Afrika yn it algemien. Yn 2019 wiene der yn Jehannesburch grutskalige útbraken fan geweld tsjin migranten ([[:en:2019 Johannesburg riots]]), wêrby't minsken fermoarde en winkels yn 'e brân stutsen waarden. It wie net de earste kear dat soks barde en ek net de lêste kear. Ik skriuw dit hjir om't it dúdlik makket dat haat tsjin minderheden ek yn 'e Súdafrikaanske samenleving foarkomt. En dat it maklik aktivearre wurde kin, bygelyks troch minsken as Julius Malema. Sawol by de boeren op ôfhandich lizzende pleatsen as de migranten út oare Afrikaanske lannen giet it om minderheden yn in faak kwetsbere posysje. Ik wyt net wat de oaren derfan tinke, mar sokke foarmen fan geweld kinne spesifyk beskreaun wurde en hoege, wat my oanbelanget, net op ien bulte smiten te wurden mei oare geweldsmisdriuwen, dy't faak fan in tige oare aard binne. Ik lit it artikel no ynearsten foar wat it is, mar it stiet jo fansels frij om it út te wreidzjen.
[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 apr 2026, 12.24 (CEST)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], it bliuwt yndie in beladen ûnderwerp. It is de lêste tiden wer mear yn it nijs, net fanwegen de moarden sels (dy binne de lêste jierren ôfnaam, dochs komme noch hieltyd wol foar), mar mear om politike redenen. Fral om't Trump claimde dat der in blanke genoside geande is yn Súd-Afrika en dat er blanke Súdafrikanen asyl oanbea yn e Feriene Steaten. Ja ik wit dat de mearderheid fan Afrikaansktaligen net-blanken binne, mar ik sjoch wol in gâns ferskil tusken it Afrikaansktalige en Ingelsktalige lemma hjiroer. Jo skriuwe dat dizze side oer de pleatsmoarden giet. Dêr hawwe jo gelyk yn, mar it soe, nei myn miening, relevant wêze om de kontekst te wjerjaan wêryn de pleatsmoarden plakfine. Oan iene kant wurdt der oppenearre dat boeren ornearre wurde fan de rôfmoarden, itjinge yn it artikel neamd waard, mar it is neffens my ek relevant oan te jaan oan oare kant te neamen dat de kriminaliteit en homiside yn syn totalens tanaam is en dat de pleatsmoarden dêr part fan binne. Dêr soene de sifers êr't ik nei ferwiisde by yn neamd wurde kinne. Dêr binne grif groepen dy't slachtoffer binne fan haat yn de Súdafrikaanske maatskippij, lykas yn in soad oare plakken op 'e wrâld. Ja dat grutskalige geweld yn 2019 tsjin migranten wie net bêst en ik kin sels ûnderskriuwe dat migranten har net altyd feilich fiele dêr en ik kin Simbabwanen dêre dy't dêr wurkje dêr delsjoen op wurde dat hja wurk fan Súdafrikanen ôfpakke. En útspraken lykas dy fan Malema helpe net mei. It liet ''Skiet die Boer'' of ''Kill the Boer'' wie in protestliet fan de 1970-er of 80-er jierren yn 'e snuorje fan 'e apartheid. Dat liet waard him pear jier lyn troch it Gerjochtshôf fan Súd-Afrika ferbean te brûken, om't soks ta geweld oansette koe en dat moat nea oanmoedige wurde. De ûntefredenens is noch tige grut by in part fan de befolking. Nei't de apartheid yn 1994 offisjeel ôfskaft waard, is dêr hieltyd noch in ekonomyske apartheid. De blanken, dy't 7% fan de befolking foarmje hawwe noch altyd 70% fan de lânbougrûn yn hannen. De wurkleazens fan blanken is leau'k 7%, wylst dy fan swarten om de 40% (miende ik om-ende-by) is. En boppedat binne der by guon noch altyd de littekens fan it apartheidsrezjym dat net neat wie. Wat is de miening fan oare meidoggers @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]]? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 apr 2026, 02.59 (CEST)

:::: Ik wit net goed wat ik hjir mei oan moat; ik soe sizze: de pleatsmoarden yn [[Súd-Afrika]] binne ferbûn mei de pleatsmoarden yn [[Simbabwe]]. It skynt dat yn Simbabwe it mear oer it oernimmen fan de pleatsen giet, wylst it yn SA mear om rôf giet. ([[Nigearia]] is wat te fier fuort foar my, dat dêr wit ik net krekt fan wat de eftergrûn is.) Mar of sa'n ûnderskie wier makke wurde kin, of dat it ferskil feroasake wurdt troch hoe de trije lannen it probleem oanpakke, dat wit ik net. Grif wie it better en skriuw in artikel oer pleatsmoarden, mei de mûglike oarsaken, en dan stikjes apart oer [[Brazylje]], Nigearje, Simbabwe en Súd-Afrika oer hoe dy neamde oarsaken al as net treffe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::: {{Ping|Kneppelfreed|Mysha}} Twa dingen: de wurkleazens yn Súd-Afrika wie ûnder de swarte befolking struktureel heech yn 'e tiid fan 'e Apartheid (20%). Doe't Jakob Zuma it yn 2009 fan Thabo Mbeki oernaam wie de wurkleazens noch ûngefear itselde (20%-23%). Under it wanbelied fan Jacob Zuma - dy't neffens de Zondo Commission tsjientallen miljarden euro's fan publike saken lykas ûnderwiis en sûnenssoarch brûkte foar korrupt hanneljen, de rjochssteat en justysje troch politike beynfloeding oantaaste en de ekonomy fan it lân grutte skea brocht - is dy wurkleazens hast ferdûbele. It hjoeddeiske wurkleasheidsifer fan wat Kneppelfreed neamt is dus net allinnich ta te skriuwen oan it Apartheidsrezjym, mar foar in hiel grut diel oan it belied fan it ANC ûnder Zuma. Wêrby't ek noch sein wurde kin dat it ek Nelson Mandela en Thabo Mbeki net slagge om it hege wurkleazenssifer nei ûnder te krijen, wylst de Súdafrikaanske ekonomy wol foars groeide en alle boycotmaatregelen tsjin it lân nei 1994 opheft wiene. Wat de pleatsen oanbelanget: Súd-Afrika hat der net foar keazen om de pleatsen fan 'e boeren te ûnteigenjen. Nei alle gedachten sjocht Súd-Afrika nei it foarbyld fan Simbabwe, dêr't Robert Mugabe de pleatsen fan 'e blanken somtiden sels mei geweld ûnteigene. Mei as gefolch dat de agraryske sektor en de ekonomy fan 'e eardere nôtskuorre fan Afrika ynstoarte. Ik bin it iens mei Kneppelfreed dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen en ik kin my der sels wol wat by foarstelle as slachtoffers dêrfan jild of besit stelle fan minsken dy't harren skuldich makke ha oan sokke Apartheidspraktiken. Dêr sjoch ik dan persoanlik noch wol in kontekst. Mar dy kontekst mis ik as it giet om de moard op ûnbekende minsken of sels hiele hûshâldingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 apr 2026, 19.26 (CEST)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Romke, ik leau dat net ien hjir om begryp foar moard freget. Mar der is in skrikbarend heech tal moarden yn Súd-Afrika, en as ik Kneppelfreed goed begryp, besiket er yn syn algemienheid in oarsaak te sykjen wêrom't der yn Súd-Afrika mear moarden plakfine as yn oare lannen. Wat it artikel oangiet, mis ik fral it feit dat de Pleatsmoarden mar in lyts persintaazje útmeitsje fan it totale tal moarden yn Súd-Afrika. Op en: lês ik oer it Vryheidsfront Plus, in renommearre politike partij (dus net ekstreemrjochts) dy't de Afrikaners fertsjintwurdiget, it folgjende: &quot;''In 2003 the Freedom Front political party stated that farmers were 'being murdered at a rate of 274 per 100,000',  whilst the national murder rate was 61 per 100,000 people.''&quot; Dat soe oanhelle wurde kinne, mar it is in relatyf en gjin absolút ferskil, dus der wurde noch altyd folle mear swarten as blanken fermoarde. Dêrom fyn ik ek dat der in stikje by moatte soe oer dat de anty-blanke genoside yn Súd-Afrika net echt is mar in gearspanningsteory. Dat hoecht echt gjin grut ferhaal te wurden; ien strategysk pleatste sin makket al in grut ferskil. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 02.27 (CEST)
:::::::: [[Moarden yn Súd-Afrika]] as [[Súd-Afrika#Misdie]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 14 apr 2026, 13.25 (CEST)
::::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ik suggerearje net dat Kneppelfreed begryp foar moard freget. Ik ha wol skreaun dat ik de kontekst mis om de pleatsmoarden yn te setten (en dus sjoch ik ek net goed wat ik feroarje moatte soe). De oarspronklike opset wie neffens it Afrikaansktalige artikel en nei de earste opmerking fan Kneppelfreed ha ik besocht dat neutraler op te skriuwen. Ik ha safolle mooglik besocht my te beheinen ta wat der bart en wat der oer sein is, krekt omdat it in beladen ûnderwerp is. Ik ha de kontroverse sa ferwurde yn it artikel: &quot;Yn guon rûnten wurdt sels sprutsen fan in doelbewuste folkemoard om blanke boeren fan harren grûn te ferdriuwen, al wurdt dat troch de oerheid en ynternasjonale ynstânsjes lykas de Feriene Naasjes wjerlein. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan drugs, hege wurkleazens en de swakke ekonomyske posysje fan 'e plattelânsbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld.&quot; Sels soe ik net witte hoe't ik dat oars opstelle moat. Dus as immen tinkt dat it neutraler kin of moat, dan stiet dat elkenien frij om te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 apr 2026, 08.59 (CEST)
:::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw de side even neirûn en in bytsje oanpast en tagelyk ek mar even by de tiid brocht. Dit wie sa ûngefear wat my foar eagen stie doe't ik justerjûn myn berjocht oan Romke skreau. Neffens my is it sa yndie wat neutraler, mar folle haw ik der net oan feroare. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 23.19 (CEST)
::::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], tige tank Ieneach foar it taheakjen fan dizze ynformaasje, fral de nûmers fan de statistyburo's. Dat wie alles wêr't ik om frege. Sa is der neffens my mear lykwicht yn it artikel, want de oare kant wurdt better yn kontekst brocht en koe yndie troch it taheakjen fan in pear sinnen. Want dêr binne wol dúdlik twa kanten (of mear) oan dit objekt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.13 (CEST)</text>
      <sha1>tp77vnj2cbsowwvevlzkim8wy7vx9zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228065</id>
      <parentid>1228064</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T16:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pleatsmoarden. */ Antwurd</comment>
      <origin>1228065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17262" sha1="6g1282m5bk1d1i3nudihmx0ff07mv9j" xml:space="preserve">== Pleatsmoarden. ==

(Ik ha de ûndersteande tekst eefkes ferhûze nei dit plak, want ik tink dat it hjir thús heart).  
Goeiejûn @RomkeHoekstra, ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle:-). Ik woe jo al even wize op de side oer de pleatsmoarden dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 4 apr 2026, 20.45 (CEST)

:{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--RomkeHoekstra (oerlis) 4 apr 2026, 23.06 (CEST)

@RomkeHoekstra, goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 12 apr 2026, 07.06 (CEST)

::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha dit artikel oer de pleatsmoarden yn 2017 skreaun. Ik wit eins net iens mear wat de oanlieding wie want it is al wer 9 jier lyn, mar ik leau dat it doe yn it nijs wie. It wie in oersetting fan 'e Afrikaansktalige side (Afrikaansk wurdt trouwens net allinnich troch Afrikaners praat, de grutste groep - 60% oant 65% - fan 'e Afrikaansktalige mienskip wurdt foarme troch de kleurlingen en dy sille grif ek aktyf wêze op 'e Afrikaansktalige wiki). It lestige by it skriuwen oer dit ûnderwerp is dat der in soad aktivisme om hinne hinget. Dat makket it ûnderwerp al gau kontroversjeel om't aktivisten (of politisi) de pleatsmoarden fanút in eigen perspektyf en mei eigen bedoelings ynkleurje. Guon meitsje it grutter troch bygelyks de claim genoside te brûken, oaren wolle de pleatsmoarden - út skamte, mar miskien ek wol om't it har ûnferskillich lit - leafst sa lyts mooglik hâlde. Net foar neat stiet der dat it in tige beladen ûnderwerp is. Neutrale minsken binne der net, mar it is wol fan grut belang hjir neutraal te skriuwen. Dit artikel besiket spesifyk oer de pleatsmoarden te ynformearjen, net oer de kriminaliteit yn Súd-Afrika yn it algemien. Yn 2019 wiene der yn Jehannesburch grutskalige útbraken fan geweld tsjin migranten ([[:en:2019 Johannesburg riots]]), wêrby't minsken fermoarde en winkels yn 'e brân stutsen waarden. It wie net de earste kear dat soks barde en ek net de lêste kear. Ik skriuw dit hjir om't it dúdlik makket dat haat tsjin minderheden ek yn 'e Súdafrikaanske samenleving foarkomt. En dat it maklik aktivearre wurde kin, bygelyks troch minsken as Julius Malema. Sawol by de boeren op ôfhandich lizzende pleatsen as de migranten út oare Afrikaanske lannen giet it om minderheden yn in faak kwetsbere posysje. Ik wyt net wat de oaren derfan tinke, mar sokke foarmen fan geweld kinne spesifyk beskreaun wurde en hoege, wat my oanbelanget, net op ien bulte smiten te wurden mei oare geweldsmisdriuwen, dy't faak fan in tige oare aard binne. Ik lit it artikel no ynearsten foar wat it is, mar it stiet jo fansels frij om it út te wreidzjen.
[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 apr 2026, 12.24 (CEST)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], it bliuwt yndie in beladen ûnderwerp. It is de lêste tiden wer mear yn it nijs, net fanwegen de moarden sels (dy binne de lêste jierren ôfnaam, dochs komme noch hieltyd wol foar), mar mear om politike redenen. Fral om't Trump claimde dat der in blanke genoside geande is yn Súd-Afrika en dat er blanke Súdafrikanen asyl oanbea yn e Feriene Steaten. Ja ik wit dat de mearderheid fan Afrikaansktaligen net-blanken binne, mar ik sjoch wol in gâns ferskil tusken it Afrikaansktalige en Ingelsktalige lemma hjiroer. Jo skriuwe dat dizze side oer de pleatsmoarden giet. Dêr hawwe jo gelyk yn, mar it soe, nei myn miening, relevant wêze om de kontekst te wjerjaan wêryn de pleatsmoarden plakfine. Oan iene kant wurdt der oppenearre dat boeren ornearre wurde fan de rôfmoarden, itjinge yn it artikel neamd waard, mar it is neffens my ek relevant oan te jaan oan oare kant te neamen dat de kriminaliteit en homiside yn syn totalens tanaam is en dat de pleatsmoarden dêr part fan binne. Dêr soene de sifers êr't ik nei ferwiisde by yn neamd wurde kinne. Dêr binne grif groepen dy't slachtoffer binne fan haat yn de Súdafrikaanske maatskippij, lykas yn in soad oare plakken op 'e wrâld. Ja dat grutskalige geweld yn 2019 tsjin migranten wie net bêst en ik kin sels ûnderskriuwe dat migranten har net altyd feilich fiele dêr en ik kin Simbabwanen dêre dy't dêr wurkje dêr delsjoen op wurde dat hja wurk fan Súdafrikanen ôfpakke. En útspraken lykas dy fan Malema helpe net mei. It liet ''Skiet die Boer'' of ''Kill the Boer'' wie in protestliet fan de 1970-er of 80-er jierren yn 'e snuorje fan 'e apartheid. Dat liet waard him pear jier lyn troch it Gerjochtshôf fan Súd-Afrika ferbean te brûken, om't soks ta geweld oansette koe en dat moat nea oanmoedige wurde. De ûntefredenens is noch tige grut by in part fan de befolking. Nei't de apartheid yn 1994 offisjeel ôfskaft waard, is dêr hieltyd noch in ekonomyske apartheid. De blanken, dy't 7% fan de befolking foarmje hawwe noch altyd 70% fan de lânbougrûn yn hannen. De wurkleazens fan blanken is leau'k 7%, wylst dy fan swarten om de 40% (miende ik om-ende-by) is. En boppedat binne der by guon noch altyd de littekens fan it apartheidsrezjym dat net neat wie. Wat is de miening fan oare meidoggers @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]]? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 apr 2026, 02.59 (CEST)

:::: Ik wit net goed wat ik hjir mei oan moat; ik soe sizze: de pleatsmoarden yn [[Súd-Afrika]] binne ferbûn mei de pleatsmoarden yn [[Simbabwe]]. It skynt dat yn Simbabwe it mear oer it oernimmen fan de pleatsen giet, wylst it yn SA mear om rôf giet. ([[Nigearia]] is wat te fier fuort foar my, dat dêr wit ik net krekt fan wat de eftergrûn is.) Mar of sa'n ûnderskie wier makke wurde kin, of dat it ferskil feroasake wurdt troch hoe de trije lannen it probleem oanpakke, dat wit ik net. Grif wie it better en skriuw in artikel oer pleatsmoarden, mei de mûglike oarsaken, en dan stikjes apart oer [[Brazylje]], Nigearje, Simbabwe en Súd-Afrika oer hoe dy neamde oarsaken al as net treffe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::: {{Ping|Kneppelfreed|Mysha}} Twa dingen: de wurkleazens yn Súd-Afrika wie ûnder de swarte befolking struktureel heech yn 'e tiid fan 'e Apartheid (20%). Doe't Jakob Zuma it yn 2009 fan Thabo Mbeki oernaam wie de wurkleazens noch ûngefear itselde (20%-23%). Under it wanbelied fan Jacob Zuma - dy't neffens de Zondo Commission tsjientallen miljarden euro's fan publike saken lykas ûnderwiis en sûnenssoarch brûkte foar korrupt hanneljen, de rjochssteat en justysje troch politike beynfloeding oantaaste en de ekonomy fan it lân grutte skea brocht - is dy wurkleazens hast ferdûbele. It hjoeddeiske wurkleasheidsifer fan wat Kneppelfreed neamt is dus net allinnich ta te skriuwen oan it Apartheidsrezjym, mar foar in hiel grut diel oan it belied fan it ANC ûnder Zuma. Wêrby't ek noch sein wurde kin dat it ek Nelson Mandela en Thabo Mbeki net slagge om it hege wurkleazenssifer nei ûnder te krijen, wylst de Súdafrikaanske ekonomy wol foars groeide en alle boycotmaatregelen tsjin it lân nei 1994 opheft wiene. Wat de pleatsen oanbelanget: Súd-Afrika hat der net foar keazen om de pleatsen fan 'e boeren te ûnteigenjen. Nei alle gedachten sjocht Súd-Afrika nei it foarbyld fan Simbabwe, dêr't Robert Mugabe de pleatsen fan 'e blanken somtiden sels mei geweld ûnteigene. Mei as gefolch dat de agraryske sektor en de ekonomy fan 'e eardere nôtskuorre fan Afrika ynstoarte. Ik bin it iens mei Kneppelfreed dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen en ik kin my der sels wol wat by foarstelle as slachtoffers dêrfan jild of besit stelle fan minsken dy't harren skuldich makke ha oan sokke Apartheidspraktiken. Dêr sjoch ik dan persoanlik noch wol in kontekst. Mar dy kontekst mis ik as it giet om de moard op ûnbekende minsken of sels hiele hûshâldingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 apr 2026, 19.26 (CEST)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Romke, ik leau dat net ien hjir om begryp foar moard freget. Mar der is in skrikbarend heech tal moarden yn Súd-Afrika, en as ik Kneppelfreed goed begryp, besiket er yn syn algemienheid in oarsaak te sykjen wêrom't der yn Súd-Afrika mear moarden plakfine as yn oare lannen. Wat it artikel oangiet, mis ik fral it feit dat de Pleatsmoarden mar in lyts persintaazje útmeitsje fan it totale tal moarden yn Súd-Afrika. Op en: lês ik oer it Vryheidsfront Plus, in renommearre politike partij (dus net ekstreemrjochts) dy't de Afrikaners fertsjintwurdiget, it folgjende: &quot;''In 2003 the Freedom Front political party stated that farmers were 'being murdered at a rate of 274 per 100,000',  whilst the national murder rate was 61 per 100,000 people.''&quot; Dat soe oanhelle wurde kinne, mar it is in relatyf en gjin absolút ferskil, dus der wurde noch altyd folle mear swarten as blanken fermoarde. Dêrom fyn ik ek dat der in stikje by moatte soe oer dat de anty-blanke genoside yn Súd-Afrika net echt is mar in gearspanningsteory. Dat hoecht echt gjin grut ferhaal te wurden; ien strategysk pleatste sin makket al in grut ferskil. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 02.27 (CEST)
:::::::: [[Moarden yn Súd-Afrika]] as [[Súd-Afrika#Misdie]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 14 apr 2026, 13.25 (CEST)
::::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ik suggerearje net dat Kneppelfreed begryp foar moard freget. Ik ha wol skreaun dat ik de kontekst mis om de pleatsmoarden yn te setten (en dus sjoch ik ek net goed wat ik feroarje moatte soe). De oarspronklike opset wie neffens it Afrikaansktalige artikel en nei de earste opmerking fan Kneppelfreed ha ik besocht dat neutraler op te skriuwen. Ik ha safolle mooglik besocht my te beheinen ta wat der bart en wat der oer sein is, krekt omdat it in beladen ûnderwerp is. Ik ha de kontroverse sa ferwurde yn it artikel: &quot;Yn guon rûnten wurdt sels sprutsen fan in doelbewuste folkemoard om blanke boeren fan harren grûn te ferdriuwen, al wurdt dat troch de oerheid en ynternasjonale ynstânsjes lykas de Feriene Naasjes wjerlein. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan drugs, hege wurkleazens en de swakke ekonomyske posysje fan 'e plattelânsbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld.&quot; Sels soe ik net witte hoe't ik dat oars opstelle moat. Dus as immen tinkt dat it neutraler kin of moat, dan stiet dat elkenien frij om te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 apr 2026, 08.59 (CEST)
:::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw de side even neirûn en in bytsje oanpast en tagelyk ek mar even by de tiid brocht. Dit wie sa ûngefear wat my foar eagen stie doe't ik justerjûn myn berjocht oan Romke skreau. Neffens my is it sa yndie wat neutraler, mar folle haw ik der net oan feroare. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 23.19 (CEST)
::::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], tige tank Ieneach foar it taheakjen fan dizze ynformaasje, fral de nûmers fan de statistyburo's. Dat wie alles wêr't ik om frege. Sa is der neffens my mear lykwicht yn it artikel, want de oare kant wurdt better yn kontekst brocht en koe yndie troch it taheakjen fan in pear sinnen. Want dêr binne wol dúdlik twa kanten (of mear) oan dit objekt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.13 (CEST)
:::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik wol earst sizze dat ik yn gjin inkelde foarm begryp freegje foar moard, rôf, ferkrêfting en wat dan ek. Ik fyn de pleatsmoarden ferskriklik en hoe't in soad dêrfan útfierd waarden. Ik woe it artikel gewoan wat in neutralere lading jaan, want dêr binne dúdlik twa of mear kanten oan dit objekt. Sa't ik al sein ha, haw ik in soad yn Súd-Afrika west de lêste tiden en haw ferskate minsken fan ferskillende ôfkomsten sprutsen. Ja ik bin it iens dat Jacob Zuma der in soadsje fan makke hat. Dat it Mandela en Mbeki net slagge wie de wurkleasheidsifer nei ûnderen te bringen is dat soks net samar fluch te feroarjen is nei desenniums lang apartheid en ûnderdrukking. Dat nimt wol in pear generaasjes. Yn 1913 by de [https://en.wikipedia.org/wiki/Natives_Land_Act,_1913 Natives Land Act] waard 80% fan it lân tabedield oan blanken en doe't it apartheidsbelied fan 1948 ynsteld waard, moasten de swarten, dy't mear as 80% fan de befolking wie, harren fêstigje yn de thúslannen dat net mear as 7% fan it lânoerflak bedroech. En dat wie net it meast fruchtbere en bêste lân. Ek waarden se út de stêden wei ferjage. Yn Kaapstêd binne wiken dêr't mearderheid swarten wenne flak skood en se moasten bûten de stêd wenje yn de saneamde ''townships'' dy't net mear as krottewiken waarden. Dêr wie foar harren net folle mooglikheden, dus gjin wûnder dat de wurkleasheidsifer folle heger wie. Nei't it apartheidsysteem yn 1994 ôfskaft waard, waard it foar in soad net better op. De ekonomy groeide yndie, mar dêr profitearren mar in lyts groepke minsken fan. Dêr binne wol in groep swarten dy't dêr ek fan profitearre hawwe, lykas Zuma dy't dêr misbrûk fan makken en dy't himsels en syn klykje tige ferriken. Dat late ûnder oaren ta misbelied fan it elektrysk grid dat ynearsten boud wie om benammen de blanke befolkin te foarsjen. Nei't de apartheid ôfskaft waard, woe de rest fan de befolking ek gebrûk meitsje, mar wie net genôch. Dêrom wiene der blackouts en waard der ''loadshedding'' ynsteld, dêr't de elektrisiteit om beurten yn beskate buerten foar in pear oeren of langer útset wurdt. It betrouwen yn de ANC is dus in bot ôfnaam en dêrom sykje ek in soad harren heil by Julius Malema. Want dêr is in soad ûntefredens, net dat se op wraak op blanken út binne, yndie dêr binne grif by dy't dat wolle ynklusyf Malema sels ast syn útspraken hearst. Mar in soad hawwe gjin mooglikheid fierder yn 't libben te kommen lykas nei in hegere skoalle of in goede baan, almeast om't se de finansjele middels ek net hawwe. En dan binne der politisy dy't tinke dat it no harren beaurt is om fan it systeem gebrûk te meitsjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.48 (CEST)</text>
      <sha1>6g1282m5bk1d1i3nudihmx0ff07mv9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228072</id>
      <parentid>1228065</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T18:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17264" sha1="4xz7cd29x2ct83dhp5kpfq8vi4u7ehi" xml:space="preserve">== Pleatsmoarden. ==

(Ik ha de ûndersteande tekst eefkes ferhûze nei dit plak, want ik tink dat it hjir thús heart).  
Goeiejûn @RomkeHoekstra, ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle:-). Ik woe jo al even wize op de side oer de pleatsmoarden dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 4 apr 2026, 20.45 (CEST)

:{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--RomkeHoekstra (oerlis) 4 apr 2026, 23.06 (CEST)

@RomkeHoekstra, goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 12 apr 2026, 07.06 (CEST)

::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha dit artikel oer de pleatsmoarden yn 2017 skreaun. Ik wit eins net iens mear wat de oanlieding wie want it is al wer 9 jier lyn, mar ik leau dat it doe yn it nijs wie. It wie in oersetting fan 'e Afrikaansktalige side (Afrikaansk wurdt trouwens net allinnich troch Afrikaners praat, de grutste groep - 60% oant 65% - fan 'e Afrikaansktalige mienskip wurdt foarme troch de kleurlingen en dy sille grif ek aktyf wêze op 'e Afrikaansktalige wiki). It lestige by it skriuwen oer dit ûnderwerp is dat der in soad aktivisme om hinne hinget. Dat makket it ûnderwerp al gau kontroversjeel om't aktivisten (of politisi) de pleatsmoarden fanút in eigen perspektyf en mei eigen bedoelings ynkleurje. Guon meitsje it grutter troch bygelyks de claim genoside te brûken, oaren wolle de pleatsmoarden - út skamte, mar miskien ek wol om't it har ûnferskillich lit - leafst sa lyts mooglik hâlde. Net foar neat stiet der dat it in tige beladen ûnderwerp is. Neutrale minsken binne der net, mar it is wol fan grut belang hjir neutraal te skriuwen. Dit artikel besiket spesifyk oer de pleatsmoarden te ynformearjen, net oer de kriminaliteit yn Súd-Afrika yn it algemien. Yn 2019 wiene der yn Jehannesburch grutskalige útbraken fan geweld tsjin migranten ([[:en:2019 Johannesburg riots]]), wêrby't minsken fermoarde en winkels yn 'e brân stutsen waarden. It wie net de earste kear dat soks barde en ek net de lêste kear. Ik skriuw dit hjir om't it dúdlik makket dat haat tsjin minderheden ek yn 'e Súdafrikaanske samenleving foarkomt. En dat it maklik aktivearre wurde kin, bygelyks troch minsken as Julius Malema. Sawol by de boeren op ôfhandich lizzende pleatsen as de migranten út oare Afrikaanske lannen giet it om minderheden yn in faak kwetsbere posysje. Ik wyt net wat de oaren derfan tinke, mar sokke foarmen fan geweld kinne spesifyk beskreaun wurde en hoege, wat my oanbelanget, net op ien bulte smiten te wurden mei oare geweldsmisdriuwen, dy't faak fan in tige oare aard binne. Ik lit it artikel no ynearsten foar wat it is, mar it stiet jo fansels frij om it út te wreidzjen.
[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 apr 2026, 12.24 (CEST)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], it bliuwt yndie in beladen ûnderwerp. It is de lêste tiden wer mear yn it nijs, net fanwegen de moarden sels (dy binne de lêste jierren ôfnaam, dochs komme noch hieltyd wol foar), mar mear om politike redenen. Fral om't Trump claimde dat der in blanke genoside geande is yn Súd-Afrika en dat er blanke Súdafrikanen asyl oanbea yn e Feriene Steaten. Ja ik wit dat de mearderheid fan Afrikaansktaligen net-blanken binne, mar ik sjoch wol in gâns ferskil tusken it Afrikaansktalige en Ingelsktalige lemma hjiroer. Jo skriuwe dat dizze side oer de pleatsmoarden giet. Dêr hawwe jo gelyk yn, mar it soe, nei myn miening, relevant wêze om de kontekst te wjerjaan wêryn de pleatsmoarden plakfine. Oan iene kant wurdt der oppenearre dat boeren ornearre wurde fan de rôfmoarden, itjinge yn it artikel neamd waard, mar it is neffens my ek relevant oan te jaan oan oare kant te neamen dat de kriminaliteit en homiside yn syn totalens tanaam is en dat de pleatsmoarden dêr part fan binne. Dêr soene de sifers êr't ik nei ferwiisde by yn neamd wurde kinne. Dêr binne grif groepen dy't slachtoffer binne fan haat yn de Súdafrikaanske maatskippij, lykas yn in soad oare plakken op 'e wrâld. Ja dat grutskalige geweld yn 2019 tsjin migranten wie net bêst en ik kin sels ûnderskriuwe dat migranten har net altyd feilich fiele dêr en ik kin Simbabwanen dêre dy't dêr wurkje dêr delsjoen op wurde dat hja wurk fan Súdafrikanen ôfpakke. En útspraken lykas dy fan Malema helpe net mei. It liet ''Skiet die Boer'' of ''Kill the Boer'' wie in protestliet fan de 1970-er of 80-er jierren yn 'e snuorje fan 'e apartheid. Dat liet waard him pear jier lyn troch it Gerjochtshôf fan Súd-Afrika ferbean te brûken, om't soks ta geweld oansette koe en dat moat nea oanmoedige wurde. De ûntefredenens is noch tige grut by in part fan de befolking. Nei't de apartheid yn 1994 offisjeel ôfskaft waard, is dêr hieltyd noch in ekonomyske apartheid. De blanken, dy't 7% fan de befolking foarmje hawwe noch altyd 70% fan de lânbougrûn yn hannen. De wurkleazens fan blanken is leau'k 7%, wylst dy fan swarten om de 40% (miende ik om-ende-by) is. En boppedat binne der by guon noch altyd de littekens fan it apartheidsrezjym dat net neat wie. Wat is de miening fan oare meidoggers @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]]? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 apr 2026, 02.59 (CEST)

:::: Ik wit net goed wat ik hjir mei oan moat; ik soe sizze: de pleatsmoarden yn [[Súd-Afrika]] binne ferbûn mei de pleatsmoarden yn [[Simbabwe]]. It skynt dat yn Simbabwe it mear oer it oernimmen fan de pleatsen giet, wylst it yn SA mear om rôf giet. ([[Nigearia]] is wat te fier fuort foar my, dat dêr wit ik net krekt fan wat de eftergrûn is.) Mar of sa'n ûnderskie wier makke wurde kin, of dat it ferskil feroasake wurdt troch hoe de trije lannen it probleem oanpakke, dat wit ik net. Grif wie it better en skriuw in artikel oer pleatsmoarden, mei de mûglike oarsaken, en dan stikjes apart oer [[Brazylje]], Nigearje, Simbabwe en Súd-Afrika oer hoe dy neamde oarsaken al as net treffe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::: {{Ping|Kneppelfreed|Mysha}} Twa dingen: de wurkleazens yn Súd-Afrika wie ûnder de swarte befolking struktureel heech yn 'e tiid fan 'e Apartheid (20%). Doe't Jakob Zuma it yn 2009 fan Thabo Mbeki oernaam wie de wurkleazens noch ûngefear itselde (20%-23%). Under it wanbelied fan Jacob Zuma - dy't neffens de Zondo Commission tsjientallen miljarden euro's fan publike saken lykas ûnderwiis en sûnenssoarch brûkte foar korrupt hanneljen, de rjochssteat en justysje troch politike beynfloeding oantaaste en de ekonomy fan it lân grutte skea brocht - is dy wurkleazens hast ferdûbele. It hjoeddeiske wurkleasheidsifer fan wat Kneppelfreed neamt is dus net allinnich ta te skriuwen oan it Apartheidsrezjym, mar foar in hiel grut diel oan it belied fan it ANC ûnder Zuma. Wêrby't ek noch sein wurde kin dat it ek Nelson Mandela en Thabo Mbeki net slagge om it hege wurkleazenssifer nei ûnder te krijen, wylst de Súdafrikaanske ekonomy wol foars groeide en alle boycotmaatregelen tsjin it lân nei 1994 opheft wiene. Wat de pleatsen oanbelanget: Súd-Afrika hat der net foar keazen om de pleatsen fan 'e boeren te ûnteigenjen. Nei alle gedachten sjocht Súd-Afrika nei it foarbyld fan Simbabwe, dêr't Robert Mugabe de pleatsen fan 'e blanken somtiden sels mei geweld ûnteigene. Mei as gefolch dat de agraryske sektor en de ekonomy fan 'e eardere nôtskuorre fan Afrika ynstoarte. Ik bin it iens mei Kneppelfreed dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen en ik kin my der sels wol wat by foarstelle as slachtoffers dêrfan jild of besit stelle fan minsken dy't harren skuldich makke ha oan sokke Apartheidspraktiken. Dêr sjoch ik dan persoanlik noch wol in kontekst. Mar dy kontekst mis ik as it giet om de moard op ûnbekende minsken of sels hiele hûshâldingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 apr 2026, 19.26 (CEST)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Romke, ik leau dat net ien hjir om begryp foar moard freget. Mar der is in skrikbarend heech tal moarden yn Súd-Afrika, en as ik Kneppelfreed goed begryp, besiket er yn syn algemienheid in oarsaak te sykjen wêrom't der yn Súd-Afrika mear moarden plakfine as yn oare lannen. Wat it artikel oangiet, mis ik fral it feit dat de Pleatsmoarden mar in lyts persintaazje útmeitsje fan it totale tal moarden yn Súd-Afrika. Op en: lês ik oer it Vryheidsfront Plus, in renommearre politike partij (dus net ekstreemrjochts) dy't de Afrikaners fertsjintwurdiget, it folgjende: &quot;''In 2003 the Freedom Front political party stated that farmers were 'being murdered at a rate of 274 per 100,000',  whilst the national murder rate was 61 per 100,000 people.''&quot; Dat soe oanhelle wurde kinne, mar it is in relatyf en gjin absolút ferskil, dus der wurde noch altyd folle mear swarten as blanken fermoarde. Dêrom fyn ik ek dat der in stikje by moatte soe oer dat de anty-blanke genoside yn Súd-Afrika net echt is mar in gearspanningsteory. Dat hoecht echt gjin grut ferhaal te wurden; ien strategysk pleatste sin makket al in grut ferskil. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 02.27 (CEST)
:::::::: [[Moarden yn Súd-Afrika]] as [[Súd-Afrika#Misdie]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 14 apr 2026, 13.25 (CEST)
::::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ik suggerearje net dat Kneppelfreed begryp foar moard freget. Ik ha wol skreaun dat ik de kontekst mis om de pleatsmoarden yn te setten (en dus sjoch ik ek net goed wat ik feroarje moatte soe). De oarspronklike opset wie neffens it Afrikaansktalige artikel en nei de earste opmerking fan Kneppelfreed ha ik besocht dat neutraler op te skriuwen. Ik ha safolle mooglik besocht my te beheinen ta wat der bart en wat der oer sein is, krekt omdat it in beladen ûnderwerp is. Ik ha de kontroverse sa ferwurde yn it artikel: &quot;Yn guon rûnten wurdt sels sprutsen fan in doelbewuste folkemoard om blanke boeren fan harren grûn te ferdriuwen, al wurdt dat troch de oerheid en ynternasjonale ynstânsjes lykas de Feriene Naasjes wjerlein. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan drugs, hege wurkleazens en de swakke ekonomyske posysje fan 'e plattelânsbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld.&quot; Sels soe ik net witte hoe't ik dat oars opstelle moat. Dus as immen tinkt dat it neutraler kin of moat, dan stiet dat elkenien frij om te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 apr 2026, 08.59 (CEST)
:::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw de side even neirûn en in bytsje oanpast en tagelyk ek mar even by de tiid brocht. Dit wie sa ûngefear wat my foar eagen stie doe't ik justerjûn myn berjocht oan Romke skreau. Neffens my is it sa yndie wat neutraler, mar folle haw ik der net oan feroare. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 23.19 (CEST)
::::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], tige tank Ieneach foar it taheakjen fan dizze ynformaasje, fral de nûmers fan de statistyburo's. Dat wie alles wêr't ik om frege. Sa is der neffens my mear lykwicht yn it artikel, want de oare kant wurdt better yn kontekst brocht en koe yndie troch it taheakjen fan in pear sinnen. Want dêr binne wol dúdlik twa kanten (of mear) oan dit subjekt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.13 (CEST)
:::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik wol earst sizze dat ik yn gjin inkelde foarm begryp freegje foar moard, rôf, ferkrêfting en wat dan ek. Ik fyn de pleatsmoarden ferskriklik en hoe't in soad dêrfan útfierd waarden. Ik woe it artikel gewoan wat in neutralere lading jaan, want dêr binne dúdlik twa of mear kanten oan dit subjekt. Sa't ik al sein ha, haw ik in soad yn Súd-Afrika west de lêste tiden en haw ferskate minsken fan ferskillende ôfkomsten sprutsen. Ja ik bin it iens dat Jacob Zuma der in soadsje fan makke hat. Dat it Mandela en Mbeki net slagge wie de wurkleasheidsifer nei ûnderen te bringen is dat soks net samar fluch te feroarjen is nei desenniums lang apartheid en ûnderdrukking. Dat nimt wol in pear generaasjes. Yn 1913 by de [https://en.wikipedia.org/wiki/Natives_Land_Act,_1913 Natives Land Act] waard 80% fan it lân tabedield oan blanken en doe't it apartheidsbelied fan 1948 ynsteld waard, moasten de swarten, dy't mear as 80% fan de befolking wie, harren fêstigje yn de thúslannen dat net mear as 7% fan it lânoerflak bedroech. En dat wie net it meast fruchtbere en bêste lân. Ek waarden se út de stêden wei ferjage. Yn Kaapstêd binne wiken dêr't mearderheid swarten wenne flak skood en se moasten bûten de stêd wenje yn de saneamde ''townships'' dy't net mear as krottewiken waarden. Dêr wie foar harren net folle mooglikheden, dus gjin wûnder dat de wurkleasheidsifer folle heger wie. Nei't it apartheidsysteem yn 1994 ôfskaft waard, waard it foar in soad net better op. De ekonomy groeide yndie, mar dêr profitearren mar in lyts groepke minsken fan. Dêr binne wol in groep swarten dy't dêr ek fan profitearre hawwe, lykas Zuma dy't dêr misbrûk fan makken en dy't himsels en syn klykje tige ferriken. Dat late ûnder oaren ta misbelied fan it elektrysk grid dat ynearsten boud wie om benammen de blanke befolkin te foarsjen. Nei't de apartheid ôfskaft waard, woe de rest fan de befolking ek gebrûk meitsje, mar wie net genôch. Dêrom wiene der blackouts en waard der ''loadshedding'' ynsteld, dêr't de elektrisiteit om beurten yn beskate buerten foar in pear oeren of langer útset wurdt. It betrouwen yn de ANC is dus in bot ôfnaam en dêrom sykje ek in soad harren heil by Julius Malema. Want dêr is in soad ûntefredens, net dat se op wraak op blanken út binne, yndie dêr binne grif by dy't dat wolle ynklusyf Malema sels ast syn útspraken hearst. Mar in soad hawwe gjin mooglikheid fierder yn 't libben te kommen lykas nei in hegere skoalle of in goede baan, almeast om't se de finansjele middels ek net hawwe. En dan binne der politisy dy't tinke dat it no harren beaurt is om fan it systeem gebrûk te meitsjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.48 (CEST)</text>
      <sha1>4xz7cd29x2ct83dhp5kpfq8vi4u7ehi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerharda Matthijssen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191088</id>
    <revision>
      <id>1228058</id>
      <parentid>1228014</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T14:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="975grlvfj5xq1h7nemqrm2m6bg7rp08" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = GerardaMatthijssen1890.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[19 oktober]] [[1830]]
| berteplak                    = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| stoarn                       = [[23 desimber]] [[1907]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = 
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = 
| jierren aktyf                = 1845-1907
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
}}
'''Gerharda Henriëtte Matthijssen''' ([[19 oktober]] [[1830]] -  [[23 desimber]] [[1907]]) wie in Nederlânske [[keunstskilder]], [[fotograaf]], galeryhâlder en inisjatyfnimster fan de &quot;Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd&quot; (1878), de earste nasjonale tentoanstelling omtrint dat ûnderwerp.

== Biografy ==
===Komôf===
Matthijssen wie in dochter fan skilder, tekener en litograaf [[Jan Hendrik Matthijssen]] (1777-1855). Se hie sân bruorren en susters.&lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot;&gt;Karstkarel, Peter. &quot;Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)&quot;. ''De Vrije Fries'', 1988, jrg. 68, s. 85-92. Fia [http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Koninklijk Fries Genootschap''] (pdf). [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Argivearre] op 17 novimber 2017.&lt;/ref&gt;

===Wurkpaad===
Fan har sechtjinde jier ôf begûn Matthijssen har skilderwurken te eksposearjen op ferskate tentoanstellingen yn Ljouwert. Ek joech se fan likernôch 1860 ôf, mooglik al earder, ûnderwiis yn tekenjen. Oan de ein fan de jierren 60 fan de 19e iuw wie se wurksum as fotograaf. Neffens histoarikus [[Peter Karstkarel]] makket dit har faaks ta de earste profesjonele froulike fotograaf yn Nederlân. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt; Op de Histoaryske Utstalling yn Ljouwert yn 1877 mocht se in foto-album oanbiede oan [[kening Willem III]]. Fan 1878 ôf hie se in Fine Art Gallery yn Ljouwert. Dizze galery, dêr't se ûnder oare wurken fan de bruorren [[Theo Molkenboer (skilder)|Theo]] en [[Anton Molkenboer]] sjen liet, hold se oant it begjin fan de 20e iuw yn it wurk. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt;

===Utstalling fan 1878===
Matthijssen sette yn 1877 útein mei de organisaasje fan in útstalling dy't de wurken fan froulju yn de niverheidssektor foar it fuotljocht bringe soe. Hoewol't sa'n útstalling op stedsk nivo al earder organisearre wie, yn 1871 te [[Delft]], wie dit de earste lanlike tentoanstelling oer it wurk fan froulju. De tentoanstelling wie yn juny en july 1878 yn in maneezje yn Ljouwert. Der waarden trijetûzen bydragen, wêrûnder wurken fan [[Anna Maria van Schurman]], sjen litten. Ek waard it resintlik behelle dokterdiploma fan [[Aletta Jacobs]] útstald. &lt;ref&gt;Groot, Marjan. ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940'', Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.&lt;/ref&gt;

== Lettere libben en neilittenskip ==


== Keppeling om utens ==
* [[Peter Karstkarel]] syn skets fan it libben en wurk fan Gerharda Matthijssen is te fine fia it online argyf fan [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf De Vrije Fries] {{pdf}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Matthijssen, Gerharda}}
[[Kategory:Nederlânsk byldzjend keunstner]]
[[Kategory:Nederlânsk fotograaf]]
[[Kategory:Nederlânsk feminist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1830]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1907]]</text>
      <sha1>975grlvfj5xq1h7nemqrm2m6bg7rp08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228060</id>
      <parentid>1228058</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T15:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5105" sha1="fh7nsrn00kywbb1k3sqzw4lppq2tej5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = GerardaMatthijssen1890.jpg
| ôfbyldingstekst              = Gerharda Matthijssen ([[Frysk Museum]], skilder ûnbekend)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[19 oktober]] [[1830]]
| berteplak                    = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| stoarn                       = [[23 desimber]] [[1907]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = 
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = 
| jierren aktyf                = 1845-1907
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
}}
'''Gerharda Henriëtte Matthijssen''' ([[19 oktober]] [[1830]] -  [[23 desimber]] [[1907]]) wie in Nederlânske [[keunstskilder]], [[fotograaf]], galeryhâlder en inisjatyfnimster fan de ''[[Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd]]'' (1878), de earste nasjonale tentoanstelling omtrint dat ûnderwerp.

== Biografy ==
===Komôf===
Matthijssen wie in dochter fan skilder, tekener en litograaf [[Jan Hendrik Matthijssen]] (1777-1855). Se hie sân bruorren en susters.&lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot;&gt;Karstkarel, Peter. &quot;Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)&quot;. ''De Vrije Fries'', 1988, jrg. 68, s. 85-92. Fia [http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Koninklijk Fries Genootschap''] (pdf). [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Argivearre] op 17 novimber 2017.&lt;/ref&gt;

===Wurkpaad===
Fan har sechtjinde jier ôf begûn Matthijssen har skilderwurken te eksposearjen op ferskate tentoanstellingen yn Ljouwert. Ek joech se fan likernôch 1860 ôf, mooglik al earder, ûnderwiis yn tekenjen. Oan de ein fan de jierren 60 fan de 19e iuw wie se wurksum as fotograaf. Neffens histoarikus [[Peter Karstkarel]] makket dat har faaks ta de earste profesjonele froulike fotograaf yn Nederlân. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt; Op de Histoaryske Utstalling yn Ljouwert yn 1877 mocht se in foto-album oanbiede oan [[kening Willem III]]. Fan 1878 ôf hie se in Fine Art Gallery yn Ljouwert. Dizze galery, dêr't se ûnder oare wurken fan de bruorren [[Theo Molkenboer (skilder)|Theo]] en [[Anton Molkenboer]] sjen liet, hold se oant it begjin fan de 20e iuw yn it wurk. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt;

===Utstalling fan 1878===
Matthijssen sette yn 1877 útein mei de organisaasje fan in útstalling dy't de wurken fan froulju yn de niverheidssektor foar it fuotljocht bringe soe. Hoewol't sa'n útstalling op stedsk nivo al earder organisearre wie, yn 1871 te [[Delft]], wie dit de earste lanlike tentoanstelling oer it wurk fan froulju. De tentoanstelling wie yn juny en july 1878 yn in maneezje yn Ljouwert. Der waarden trijetûzen bydragen, wêrûnder wurken fan [[Anna Maria van Schurman]], sjen litten. Ek waard it resintlik behelle dokterdiploma fan [[Aletta Jacobs]] útstald. &lt;ref&gt;Groot, Marjan. ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940'', Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.&lt;/ref&gt;

== Lettere libben en neilittenskip ==
Yn 1904 ferhuze Gerharda Matthijssen nei [[Amsterdam]], dêr't hja op 23 desimber 1907 yn de âldens fan 77 jier ferstoar. De troch Matthijssen organisearre útstalling waard yn 1908 troch Johanna Naber neamd as in foarrinner fan de bekendere ''[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]]'' yn 1898.

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:ZomersLandschapMatthijssen.jpg|Lânskip yn'e simmer, 1855
Ofbyld:Jan Gerhardus Ottema.jpg|Foto fan [[Jan Gerhardus Ottema]], 1867–1878
Ofbyld:Sint-Dominicuskerk Speelmansstraat Leeuwarden panorama 1877.jpg|[[Sint-Dominikustsjerke (Ljouwert)|Sint-Dominikustsjerke]], Ljouwert (1877)
&lt;/gallery&gt;

== Keppelings om utens ==
* [[Peter Karstkarel]] syn skets fan it libben en wurk fan Gerharda Matthijssen is te finen fia it online argyf fan [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf De Vrije Fries] {{pdf}}
* [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17576643/juffrouw-matthijssen-de-eerste-vrouwelijke-fotograaf-van-leeuwarden-was-haar-tijd-ver-vooruit      '''Juffrouw Matthijssen', de eerste vrouwelijke fotograaf van Leeuwarden, was haar tijd ver vooruit''. Omrop Fryslân, 28 juny 2025]
{{Commonscat|Gerharda Matthijssen}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Matthijssen, Gerharda}}
[[Kategory:Nederlânsk byldzjend keunstner]]
[[Kategory:Nederlânsk fotograaf]]
[[Kategory:Nederlânsk feminist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1830]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1907]]</text>
      <sha1>fh7nsrn00kywbb1k3sqzw4lppq2tej5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228073</id>
      <parentid>1228060</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T19:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurkpaad */</comment>
      <origin>1228073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="9ww8gs48kmloehn953wvf0xwcgf854c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = GerardaMatthijssen1890.jpg
| ôfbyldingstekst              = Gerharda Matthijssen ([[Frysk Museum]], skilder ûnbekend)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[19 oktober]] [[1830]]
| berteplak                    = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| stoarn                       = [[23 desimber]] [[1907]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = 
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = 
| jierren aktyf                = 1845-1907
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
}}
'''Gerharda Henriëtte Matthijssen''' ([[19 oktober]] [[1830]] -  [[23 desimber]] [[1907]]) wie in Nederlânske [[keunstskilder]], [[fotograaf]], galeryhâlder en inisjatyfnimster fan de ''[[Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd]]'' (1878), de earste nasjonale tentoanstelling omtrint dat ûnderwerp.

== Biografy ==
===Komôf===
Matthijssen wie in dochter fan skilder, tekener en litograaf [[Jan Hendrik Matthijssen]] (1777-1855). Se hie sân bruorren en susters.&lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot;&gt;Karstkarel, Peter. &quot;Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)&quot;. ''De Vrije Fries'', 1988, jrg. 68, s. 85-92. Fia [http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Koninklijk Fries Genootschap''] (pdf). [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Argivearre] op 17 novimber 2017.&lt;/ref&gt;

===Wurkpaad===
Fan har sechtjinde jier ôf begûn Matthijssen har skilderwurken te eksposearjen op ferskate tentoanstellingen yn Ljouwert. Ek joech se fan likernôch 1860 ôf, mooglik al earder, ûnderwiis yn tekenjen. Oan de ein fan de jierren 60 fan de 19e iuw wie se wurksum as fotograaf. Neffens histoarikus [[Peter Karstkarel]] makket dat har faaks ta de earste profesjonele froulike fotograaf yn Nederlân. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt; Op de Histoaryske Utstalling yn Ljouwert yn 1877 mocht se in foto-album oanbiede oan [[kening Willem III]]. Fan 1878 ôf hie se in Fine Art Gallery yn Ljouwert. Dizze galery, dêr't se ûnder oaren wurken fan de bruorren [[Theo Molkenboer (skilder)|Theo]] en [[Anton Molkenboer]] sjen liet, hold se oant it begjin fan de 20e iuw yn it wurk. &lt;ref name=&quot;Karstkarel&quot; /&gt;

===Utstalling fan 1878===
Matthijssen sette yn 1877 útein mei de organisaasje fan in útstalling dy't de wurken fan froulju yn de niverheidssektor foar it fuotljocht bringe soe. Hoewol't sa'n útstalling op stedsk nivo al earder organisearre wie, yn 1871 te [[Delft]], wie dit de earste lanlike tentoanstelling oer it wurk fan froulju. De tentoanstelling wie yn juny en july 1878 yn in maneezje yn Ljouwert. Der waarden trijetûzen bydragen, wêrûnder wurken fan [[Anna Maria van Schurman]], sjen litten. Ek waard it resintlik behelle dokterdiploma fan [[Aletta Jacobs]] útstald. &lt;ref&gt;Groot, Marjan. ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940'', Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.&lt;/ref&gt;

== Lettere libben en neilittenskip ==
Yn 1904 ferhuze Gerharda Matthijssen nei [[Amsterdam]], dêr't hja op 23 desimber 1907 yn de âldens fan 77 jier ferstoar. De troch Matthijssen organisearre útstalling waard yn 1908 troch Johanna Naber neamd as in foarrinner fan de bekendere ''[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]]'' yn 1898.

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:ZomersLandschapMatthijssen.jpg|Lânskip yn'e simmer, 1855
Ofbyld:Jan Gerhardus Ottema.jpg|Foto fan [[Jan Gerhardus Ottema]], 1867–1878
Ofbyld:Sint-Dominicuskerk Speelmansstraat Leeuwarden panorama 1877.jpg|[[Sint-Dominikustsjerke (Ljouwert)|Sint-Dominikustsjerke]], Ljouwert (1877)
&lt;/gallery&gt;

== Keppelings om utens ==
* [[Peter Karstkarel]] syn skets fan it libben en wurk fan Gerharda Matthijssen is te finen fia it online argyf fan [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf De Vrije Fries] {{pdf}}
* [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17576643/juffrouw-matthijssen-de-eerste-vrouwelijke-fotograaf-van-leeuwarden-was-haar-tijd-ver-vooruit      '''Juffrouw Matthijssen', de eerste vrouwelijke fotograaf van Leeuwarden, was haar tijd ver vooruit''. Omrop Fryslân, 28 juny 2025]
{{Commonscat|Gerharda Matthijssen}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Matthijssen, Gerharda}}
[[Kategory:Nederlânsk byldzjend keunstner]]
[[Kategory:Nederlânsk fotograaf]]
[[Kategory:Nederlânsk feminist]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1830]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1907]]</text>
      <sha1>9ww8gs48kmloehn953wvf0xwcgf854c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goä (dielsteat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191099</id>
    <revision>
      <id>1228069</id>
      <parentid>1228042</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T17:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toerisme */ [[]]</comment>
      <origin>1228069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9666" sha1="8aafbb3hwogvs5riprtxfvo96plm66q" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Goä
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Basilica of Bom Jesus, Goa, India.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Basilika fan Bom Jesus
| flagge            =
| wapen             = Emblem of Goa.svg
| haadstêd          = [[Panaji]]
| grutste stêd      = [[Vasco da Gama (Goä)|Vasco da Gama]]
| distrikten        = 3
| ynwennertal       = 1.458.545 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 3.702 km²
| befolkingstichtens = 394 ynw./km²
| hichte            = 0 - 1.022 m
| talen             = [[Konkany]] (offisjeel); [[Maraty]], [[Hindy]], [[Ingelsk]], [[Portugeesk]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 66,1%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 25,1%&lt;br&gt;[[Islam]] 8,3%
| stifting          = 30 maaie 1987
| iso-koade         = IN-GA
| webside           = [https://www.goa.gov.in/ goa.gov.in]
| ôfbylding99       = Goa in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Goä yn Yndia
}}
'''Goä''' is in dielsteat fan [[Yndia]] oan 'e [[Arabyske See]]. It makket diel út fan de kustregio dy't bekend stiet as de Konkan. Goä wurdt omsletten troch de steaten [[Maharashtra]] yn it noarden en [[Karnataka]] yn it easten en suden. Hoewol't it de lytste steat fan Yndia is, lûkt de steat alle jierren miljoenen toeristen troch syn strannen en arsjitektuer.

== Geografy ==
[[Ofbyld:BeachFun.jpg|thumb|left|Strân yn Súd-Goä.]]
Goä hat in kustline fan 101 kilometer. It lânskip fariëarret fan 'e sânstrannen oan 'e kust oant de griene heuvels fan 'e [[West-Ghats]] yn it binnenlân. De wichtichste rivieren binne de [[Mandovi]] en de [[Zuari]], dy't beide yn 'e Arabyske See útmûnje en wichtich binne foar de ekonomy en it ferfier.

It klimaat is tropysk; it is it hiele jier troch waarm en fochtich, mei de [[moesson]]perioade tusken juny en septimber.

== Skiednis ==
De earste spoaren fan minsklike bewenning yn Goä stamme nei alle gedachten al fan om-ende-by 2200 f.Kr. Goä wie al yn 'e âldheid in ynternasjonaal hannelssintrum en ûnderhâlde nauwe bannen mei it Midden-Easten, Noard-Afrika en sels it Romeinske Ryk. Oant de komst fan 'e Portegezen ferskilde Goä net in soad fan 'e rest fan it gebiet, dat diel útmakke fan ferskate grutte Yndiaaske riken. Nei it útinoar fallen fan it Bahmanidenryk yn 1490 kaam it ûnder it bewâld fan 'e sultan fan Bijapur.

Oan it begjin fan 'e 16e iuw kamen de Portegezen, dy't foaral lokke waarden troch de hannel yn speserijen. Under lieding fan Afonso de Albuquerque feroveren hja yn 1510 Goa Velha (Ald-Goä). Se makken de stêd ta de haadstêd fan Portugeesk-Ynje en it sintrum fan it Portegeesk besit yn Aazje. Yn it spoar fan 'e militêren en keaplju begûnen katolike missionarissen it evangeelje te ferkundigjen. Yn 1533 waard der in bisdom stifte, dat yn 1558 ferheven waard ta it aartsbisdom Goä en Daman. Stadichoan wreiden de Portugezen harren gebiet út oant in kolony fan in pear tûzen fjouwerkante kilometer. In besykjen fan de sultan fan Bijapur om it gebiet yn 1570 werom te winnen mislearre.

[[Ofbyld:Fusta by Jan Huygen van Linschoten.jpg|thumb|left|Gravuere fan in fusta (in Portegeeske galei) út Itinerario (Jan Huygen van Linschoten).]]
Yn 1583 sylde de Nederlânske kartograaf [[Jan Huygen van Linschoten]] mei in nije aartsbiskop nei Portegeesk-Ynje. Hy publisearre syn waarnimmings yn it boek [[Itinerario]]. Dat wurk foarme de basis foar de ekspânsje fan 'e Nederlanners yn Aazje, dy't de Portegezen letter út grutte dielen fan it wrâlddiel ferdreaune. Sûnt 1636 waard de haven fan Goä acht jier lang troch Nederlânske skippen blokkearre om 'e útfier fan piper nei Lissabon te behinderjen, mar it gebiet sels waard nea troch de Nederlanners ferovere. Goä bleau mear as 450 jier in Portegeeske koloanje, ek doe't de rest fan Yndia ûnder Britsk bestjoer kaam.

It Portegeesk bestjoer duorre lang om let mear as fjouwer iuwen. Op 18 en 19 desimber 1961 foel it Yndiaaske leger Goä binnen om de Portegezen yn twa dagen tiid te ferjeien (Operaasje Vijay). 
[[Ofbyld:Indian soldiers in combat during operation vijay.jpg|thumb|left|Yndiaaske soldaten yn 'e striid om Goä.]]
De oermacht fan Yndia wie grut en it Yndiaaske leger sette sa'n 30.000 oant 45.000 soldaten yn, stipe troch de loftmacht en de marine. De Portegezen dêrfoaroer hiene mar sa'n 3.300 oant 3.500 soldaten, dy't boppedat min útrist wienen en gjin stipe út de loft hienen. Gûverneur-generaal Manuel António Vassalo e Silva tekene op 'e jûn fan 19 desimber de kapitulaasje om 't er net woe dat der ûnnedich bloed fergetten wurde soe en dat de histoaryske stêden fan Goä ferneatige wurde soene. By de koarte striid foelen oan beide kanten in pear tsientallen deaden. Tegearre mei de ek ferovere gebieten Daman en Diu waard it unyterritoarium Goä, Daman en Diu foarme.

Hoewol't der ûnder de katolike elite twivels wiene, wie in grut part fan 'e befolking optein oer de Yndiaaske aksje. Oer de plannen om Goä by de steat Maharashtra te foegjen wie de befolking minder te sprekken. Yn 1967 waard de Goa Opinion Poll fan 1967 organisearre, in referindum oer de takomst fan Goä. In mearderheid fan 54% stimde doe tsjin it opgean yn 'e buorsteat Maharashtra. Dat makke it paad frij foar de erkenning fan it [[Konkany]] en de status fan Goä as selsstannige dielsteat op 30 maaie 1987.

Yn desimber 1986 briek der opskuor út yn Goä; de befolking easke mear rjochten en erkenning. Op 30 maaie 1987 krige Goä lang om let de status fan in folweardige dielsteat, wylst Daman en Diu as ien unyterritoarium fierder gyngen. Sûnt de fertrekken fan 'e Portegezen is harren taal as ûnderwiistaal ferfongen troch it Konkany, Maraty en Ingelsk.

== Befolking en Kultuer ==
De offisjele taal yn Goä is it Konkany, mar troch de skiednis hinne wurdt der ek in protte Maraty, Hindy en Ingelsk praat. In lytse, âldere groep sprekt noch altiten Portegeesk.
[[Ofbyld:Ghumat - Musical Instrument from Goa, India.jpg|thumb|250px|Man mei in ghumat.]]
Kultureel is Goä in fúzje fan East en West. Dit is werom te sjen yn 'e muzyk (mei Fado-ynfloeden), de dûns en de pleatslike keuken, dêr't kokosnoot en fisk kombinearre wurde mei Portugeeske yngrediïnten lykas jittik en in breed ferskaat oan hjitte krûde. In unyk ûnderdiel fan 'e Goäanske muzykkultuer is de Ghumat, in tradisjonele trommel dy't makke wurdt fan in ierdewurk pot.

[[Ofbyld:Mangueshi Temple Goa.jpg|thumb|250px|Mangueshi-timpel.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Goä
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 65,8% || 66,1% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,3%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 26,7% || 25,1% || style=&quot;color: red;&quot; | -1,6%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 6,8% || 8,3% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,5%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (Sikhisme, Boedisme, Jainisme) || 0,7% || 0,5% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,2%
|}

De measte kristenen wenje yn it suden fan 'e steat, dêr't se yn in oantal gemeenten de mearderheid foarmje. Troch migraasje út oanswettende steaten groeit it oantal moslims yn 'e dielsteat.     
=== Stêden ===
De ynwennertallen fan 'e stêden binne foar Yndiaaske begripen relatyf leech, wat it griene karakter fan 'e steat ûnderstreket. It grutste part fan 'e befolking wennet yn in stêd. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011)
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Vasco da Gama]] || Súd-Goä || 104.444
|-
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Margao]] || Súd-Goä || 100.177
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mormugao]] || Súd-Goä || 94.393
|-
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Panaji]] (Haadstêd) || Noard-Goä || 70.991
|-
| 5 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mapusa]] || Noard-Goä || 40.487
|}

== Toerisme ==
[[Ofbyld:Giovanni battista foggini, mausoleo di san francesco saverio, 1686-95, 00.jpg|thumb|left|Rêstplak fan [[Fransiskus Ksavearius]].]]
It toerisme is de wichtichste ynkomsteboarne fan 'e steat. Goä stiet oer de wrâld bekend om syn strannen, lykas Calangute en Baga yn it noarden, en de rêstiger strannen lykas Palolem yn it suden.

Njonken de strannen is Ald Goä (Velha Goa) in grutte trekpleister. Hjir steane grutte tsjerken en kleasters út de koloniale tiid, wêrûnder de Basilika fan Bom Jesus, dêr't de [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Fransiskus Ksavearius]] bewarre wurde. De tsjerke stiet ûnder [[Tsjerken en Kleasters fan Goä]] registrearre as [[wrâlderfgoed]] fan [[UNESCO]].

== Bestjoer ==
De haadstêd [[Panaji]] leit yn it noarden, wylst de grutste stêd, [[Vasco da Gama (Goä)|Vasco da Gama]], yn it suden leit.

Hoewol't Goä histoarysk altyd út twa distrikten bestie (Noard en Súd), hat it regear fan Goä koartlyn in tredde distrikt oankundige: Ponda.

[[Ofbyld:Administrative map of Goa.png|thumb|Yndieling fan Goä.]]
{| class=&quot;wikitable sortable zebra&quot; style=&quot;text-align:right; font-size: 90%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Inw. (2011*) !! Oerflak (km²)
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Noard-Goä]] || [[Panaji]] || ~550.000 || 1.192
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Súd-Goä]] || [[Margao]] || ~640.000 || 1.966
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ponda (distrikt)|Ponda]] || [[Ponda]] || ~165.000 || 544
|}
&lt;small&gt;*''De neamde ynwennertallen foar de nije yndieling binne rûge rûzings, basearre op 'e âlde gemeentegegevens fan 2011.''&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Goa|Goä}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Goä| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1987]]</text>
      <sha1>8aafbb3hwogvs5riprtxfvo96plm66q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kallenseach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191101</id>
    <redirect title="Callantsoog" />
    <revision>
      <id>1228055</id>
      <timestamp>2026-04-15T12:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Callantsoog</comment>
      <origin>1228055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="1hh2bmczg3cetl46of2dc7q8kpnbu7s" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Callantsoog]]</text>
      <sha1>1hh2bmczg3cetl46of2dc7q8kpnbu7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>It Sân (Skagen)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191102</id>
    <redirect title="&#039;t Zand (Skagen)" />
    <revision>
      <id>1228056</id>
      <timestamp>2026-04-15T12:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>'t Zand (Skagen)</comment>
      <origin>1228056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="midkzwmezgn2jqn459g00erugdu6l39" xml:space="preserve">#REDIRECT [['t Zand (Skagen)]]</text>
      <sha1>midkzwmezgn2jqn459g00erugdu6l39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191103</id>
    <redirect title="Stroe (Wieringen)" />
    <revision>
      <id>1228057</id>
      <timestamp>2026-04-15T12:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Stroe (Wieringen)</comment>
      <origin>1228057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="h5dbvt59qb1hl02dr2dxqtj5nk4ee2u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Stroe (Wieringen)]]</text>
      <sha1>h5dbvt59qb1hl02dr2dxqtj5nk4ee2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karnataka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191104</id>
    <revision>
      <id>1228063</id>
      <timestamp>2026-04-15T15:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Karnataka&lt;br&gt;&lt;small&gt;ಕ ನಾ೯ಟಕ&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Mysore Palace Morning.jpg | ôfbyldingstekst   = It Paleis fan Mysore, ien fan de grutste attraksjes fan 'e steat. | flagge            = | wapen             = Seal of Karnataka.svg | haadstêd          = [[Bangalore]] (Bengaluru) | grutste stêd      = [[Bangalore]] | distrikten        = 31 | ynwennertal       = 61.130.7...&quot;</comment>
      <origin>1228063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11010" sha1="g5bd2kiu3dbok50q0vrg9j28rdsxi5j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Karnataka&lt;br&gt;&lt;small&gt;ಕ ನಾ೯ಟಕ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Mysore Palace Morning.jpg
| ôfbyldingstekst   = It Paleis fan Mysore, ien fan de grutste attraksjes fan 'e steat.
| flagge            =
| wapen             = Seal of Karnataka.svg
| haadstêd          = [[Bangalore]] (Bengaluru)
| grutste stêd      = [[Bangalore]]
| distrikten        = 31
| ynwennertal       = 61.130.704 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 191.791 km²
| befolkingstichtens = 319 ynw./km²
| hichte            = 0 - 1.930 m
| talen             = [[Kannada]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 84,0%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,9%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 1,9%
| stifting          = 1 novimber 1956
| iso-koade         = IN-KA
| webside           = [https://www.karnataka.gov.in/ karnataka.gov.in]
| ôfbylding99       = Karnataka in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Karnataka yn Yndia
}}
'''Karnataka''' is in dielsteat yn it súdwesten fan [[Yndia]]. De steat waard op 1 novimber 1956 oprjochte as de Steat Mysore en yn 1973 omdoopt ta Karnataka. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en de [[Lakkadivensee]] en grinzget oan [[Goä (dielsteat)|Goä]] yn it noardwesten, [[Maharashtra]] yn it noarden, [[Telangana]] yn it noardeasten, [[Andhra Pradesh]] yn it easten, [[Tamil Nadu]] yn it súdeasten en [[Kerala]] yn it suden.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Jog Falls 2013.JPG|thumb|left|Jog-wetterfal.]]
Karnataka kin rûchwei ferdield wurde yn trije regio's:

* De smelle kuststripe oan 'e Arabyske See.
* It heuvellân fan 'e [[West-Ghats]], bekend om syn reinwâlden en kofjeplantaazjes.
* De iepen flakte fan it [[Dekkan|Dekkan-plato]] dy't it grutste part fan it binnenlân beslacht.

De wichtichste rivieren binne de [[Kaveri]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]], dy't beide nei it easten streame en yn 'e [[Golf fan Bingalen]] útmûnje. De Jog-wetterfal is ien fan 'e heechste wetterfallen fan Yndia.

== Skiednis ==
Karnataka hat in rike skiednis dy't tûzenen jierren tebek giet. Grutte riken hawwe hjir harren oarsprong fûn, lykas it Badami Chalukya-ryk, de Rashtrakuta's en it machtige Vijayanagararyk.

=== Vijayanagara ===
[[Ofbyld:Hampi-Old-And-New.jpg|thumb|left|Hampi.]]
Yn 'e 14e iuw waard it Vijayanagararyk stifte mei as haadstêd [[Hampi]]. Dit wie yn dy tiid ien fan 'e grutste en rykste hannelsstêden fan 'e wrâld. De ruïnes fan Hampi binne hjoed-de-dei [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]] en wurde toeristen út de hiele wrâld besocht.

=== Britske tiid en Modern Karnataka ===
Letter kaam it gebiet foar in grut part ûnder it bestjoer fan it Keninkryk Mysore, dat ûnder lieding fan Hyder Ali en Tipu Sultan fûleindich focht tsjin de Britten. Nei de Yndiaaske ûnôfhinkens waarden de ferskate Kannada-sprekkende gebieten gearfoege ta de hjoeddeistige dielsteat.

== Befolking ==
De mearderheid fan de befolking praat it [[Kannada]], in Dravidyske taal mei in eigen skrift. Karnataka is in kultureel krúspunt; yn it noarden is de ynfloed fan de Hindûstaanske muzyk grut, wylst it suden de basis is fan 'e Karnatyske muzyk.

=== Religy ===
It [[hindoeïsme]] is de dominante religy, mar Karnataka hat ek in lange tradysje fan it [[Jaïnisme]]. In soad fan 'e âldste monuminten yn 'e steat binne Jaïnistyske timpels (basadi's), lykas it ûnbidich monolityske byld fan Bahubali yn Shravanabelagola.

== Bestjoerlike yndieling ==
De bestjoerlike struktuer fan Karnataka is ferdield yn fjouwer divyzjes (regio's): Belagavi, Kalaburagi, Bengaluru en Mysuru. Dizze divyzjes binne fierder ûnderferdield yn 31 distrikten. Op lokaal nivo wurdt de steat bestjoerd troch sub-divyzjes en ''taluka's'' (gemeenten). It plattelân is organisearre yn ''Gram Panchayats'', wat doarpsbestjoeren binne dy't ferantwurdlik binne foar de lokale foarsjennings.

[[Ofbyld:India Karnataka location map.png|thumb|250px|Kaart fan Karnataka.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Belagavi Divyzje (Totaal ynwenners: 14.803.951)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bagalkot (distrikt)|Bagalkot]] || Bagalkot || 6.578 || 1.889.752
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Belagavi (distrikt)|Belagavi]] || Belagavi || 13.415 || 4.779.661
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dharwad (distrikt)|Dharwad]] || Dharwad || 4.260 || 1.847.023
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gadag (distrikt)|Gadag]] || Gadag || 4.656 || 1.064.570
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Haveri (distrikt)|Haveri]] || Haveri || 4.823 || 1.597.668
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Uttara Kannada]] || Karwar || 10.291 || 1.437.169
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Vijayapura (distrikt)|Vijayapura]] || Vijayapura || 10.494 || 2.188.108
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kalaburagi Divyzje (Totaal ynwenners: 11.516.761)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ballari (distrikt)|Ballari]] || Ballari || 4.252 || 1.400.970
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bidar (distrikt)|Bidar]] || Bidar || 5.448 || 1.703.300
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kalaburagi (distrikt)|Kalaburagi]] || Kalaburagi || 10.951 || 2.566.326
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Koppal (distrikt)|Koppal]] || Koppal || 7.189 || 1.389.920
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raichur (distrikt)|Raichur]] || Raichur || 6.829 || 1.928.812
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Yadgir (distrikt)|Yadgir]] || Yadgir || 5.234 || 1.174.271
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Vijayanagara (distrikt)|Vijayanagara]] || Hosapete || 5.644 || 1.353.162
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bengaluru Divyzje (Totaal ynwenners: 22.544.225)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bangalore Urban]] || Bangalore || 2.190 || 9.621.551
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bangalore Rural]] || Bangalore || 2.259 || 990.923
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chikkaballapur (distrikt)|Chikkaballapur]] || Chikkaballapur || 4.524 || 1.255.104
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chitradurga (distrikt)|Chitradurga]] || Chitradurga || 8.440 || 1.659.456
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Davanagere (distrikt)|Davanagere]] || Davanagere || 5.924 || 1.945.497
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolar (distrikt)|Kolar]] || Kolar || 3.969 || 1.536.401
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ramanagara (distrikt)|Ramanagara]] || Ramanagara || 3.556 || 1.082.636
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shivamogga (distrikt)|Shivamogga]] || Shivamogga || 8.477 || 1.752.753
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tumakuru (distrikt)|Tumakuru]] || Tumakuru || 10.597 || 2.699.904
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Mysuru Divyzje (Totaal ynwenners: 12.665.767)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chamarajanagar (distrikt)|Chamarajanagar]] || Chamarajanagar || 5.101 || 1.020.791
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chikkamagaluru (distrikt)|Chikkamagaluru]] || Chikkamagaluru || 7.201 || 1.137.961
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dakshina Kannada]] || Mangaluru || 4.558 || 2.089.649
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hassan (distrikt)|Hassan]] || Hassan || 6.814 || 1.776.426
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kodagu (distrikt)|Kodagu]] || Madikeri || 4.102 || 554.519
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mandya (distrikt)|Mandya]] || Mandya || 4.961 || 1.805.769
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mysuru (distrikt)|Mysuru]] || Mysuru || 6.854 || 3.001.127
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Udupi (distrikt)|Udupi]] || Udupi || 3.880 || 1.279.525
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Karnataka !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 191.791 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 61.130.704
|}

== Toerisme en Erfgoed ==
Yn Hampi steane de oerbliuwsels fan 'e haadstêd fan it Vijayanagararyk, mei stiennen timpels en hannelsstrjitten. Mysore is bekend om it Mysore Palace, in gebou yn 'e Yndo-Saraseenske styl dat de sit wie fan 'e Wodeyar-dynasty.
[[Ofbyld:Gommateshwara Birds eye view.jpg|thumb|Gommateshwara.]]
Timpelarsjitektuer is te finen yn [[Badami]], [[Aihole]] en [[Pattadakal]] mei hûnderten timpels út de 5e oant de 8e iuw, wêrûnder yn 'e rotsen úthoude grottimpels. Yn Shravanabelagola stiet it 17 meter hege monolityske byld fan Gommateshwara, in wichtich beafeartsoard foar it jaïnisme.

[[Belur]] en [[Halebidu]] hawwe timpels fan it Hoysala-ryk dy't opfalle troch it detaillearre byldhouwurk yn sêfte stien. De kuststêd [[Gokarna]] is in lokaasje mei timpels dy't wijd binne oan Shiva.

== Natoer ==
It lânskip fan Karnataka wurdt bepaald troch de kustline, it Dekkan-plato en de berchketen fan 'e [[West-Ghats]].

De Jog-wetterfal is in wetterfal yn it distrikt Shimoga dêr't de rivier de Sharavathi oer in hichte fan 253 meter nei ûnderen falt. De regio's [[Kodagu]] en [[Chikkamagaluru]] lizze yn it heuvellân en wurde karakterisearre troch kofjeplantaazjes en reinwâlden.

De kustregio oan 'e Arabyske See bestiet út sânstrannen en [[Estuarium|estuaria]] fan rivieren dy't út de West-Ghats wei komme.

=== Nasjonale parken ===
[[Ofbyld:Bandipur National Park, Karnataka, Wild Elephants.jpg|thumb|250px|Oaljefanten yn Bandipur.]]
* [[Nasjonaal Park Bandipur]]: it park leit yn it distrikt Chamarajanagar en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat. It gebiet bestiet foaral út drûge leafwâlden en stiet bekend om de populaasjes fan de [[Bingaalske tiger]] en de [[Aziatyske oaljefant]].

* [[Nasjonale Park Nagarhole]] (Nasjonaal Park Rajiv Gandhi): leit yn 'e distrikten Kodagu en Mysuru. It wurdt fan Bandipur skieden troch de rivier de Kabini. It lânskip omfettet tichte bosken, streamkes en dellingen. Njonken tigers en oaljefanten komme hjir ek de panter en de gaur (Yndyske bison) foar.
[[Ofbyld:Anshi National Park (8890831927).jpg|thumb|250px|Reinwâlden fan Anshi.]]
* Nasjonale Park Anshi (Tigerreservaat Kalie): dit park leit yn it distrikt Uttara Kannada, tichtby de grins mei Goä. It is in gebiet mei fochtige tropyske reinwâlden. It is ien fan 'e pear plakken dêr't de [[swarte panter]] yn it wyld sjoen wurde kin.

* [[Nasjonale Park Kudremukh]]: leit yn 'e West-Ghats, ferspraat oer de distrikten Chikkamagaluru en Dakshina Kannada. It park is neamd nei de karakteristike berchtop dy't de foarm fan in hynder (kudre) hat. It gebiet bestiet út berchgreiden en &quot;shola&quot;-bosken en is in wichtich leefgebiet foar de liuwesturtmakaak, in bedrige apesoarte.

* [[Nasjonaal Park Bannerghatta]]: dit park leit oan 'e súdkant fan 'e stêd Bangalore. In diel fan it park is ynrjochte as biologyske tún mei in safarypark en in flintertún, wylst it oare diel út wyldernis bestiet dêr't oaljefanten frij omrinne yn 'e korridor tusken ferskate boskgebieten.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Karnataka}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Karnataka| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>g5bd2kiu3dbok50q0vrg9j28rdsxi5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grytsje van Essen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191105</id>
    <revision>
      <id>1228066</id>
      <timestamp>2026-04-15T17:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23379-35</username>
        <id>57716</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''Grytsje van Essen''' ([[Grou]], [[1 novimber]] 1938) wie in Nederlânske turnster dy’t yn de jierren 1950 en 1960 ta de nasjonale top hearde. Se kaam mear as tsien jier út foar de feriening Quick Huizum út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en groeide út ta ien fan de meast betûfte turnsters fan har generaasje, mei in lange rige regionale titels, nasjonale prestaasjes en ynterlânoptredens. File:Training van Olympisch turnsters te Arnhem, Grietje van Essen en Zonderva...&quot;</comment>
      <origin>1228066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4667" sha1="otf1ezraaaeeq9v4tujwdibgh02cmpq" xml:space="preserve">'''Grytsje van Essen''' ([[Grou]], [[1 novimber]] 1938) wie in Nederlânske turnster dy’t yn de jierren 1950 en 1960 ta de nasjonale top hearde. Se kaam mear as tsien jier út foar de feriening Quick Huizum út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en groeide út ta ien fan de meast betûfte turnsters fan har generaasje, mei in lange rige regionale titels, nasjonale prestaasjes en ynterlânoptredens.
[[File:Training van Olympisch turnsters te Arnhem, Grietje van Essen en Zondervan ne…, Bestanddeelnr 911-4944.jpg|thumb|Trening fan Olympysk turnsters yn 1960]]
[[File:Halve finales turnkampioenschappen, Grietje van Essen o de evenwichtsbalk, Bestanddeelnr 917-1566.jpg|thumb|Heale finales op de Evenwichtsbalke yn 1964]]
[[File:Finale Nederlandse kampioenschappen Turnen dames te Enschede Grietje van Essen , Bestanddeelnr 915-8213.jpg|thumb|Finale NK Turnen 1966]]

== Biografy==
Grytsje van Essen groeide op op in pleats oan de Rykswei yn Marssum. Se komt út in echt turnlaach. Har heit en mem, twa bruorren en twa susters wiene allegear turnleafhawwers. Grytsje koe goed reedride en waard kampioene koarte en lange baan fan Menaldumadeel. Se kaam op har seisde jier by de gymnastykferiening fan Marssum en meldde har tsien jier letter oan by Quick Huzum. By Quick kaam se ûnder de technyske lieding fan Akke Smit en Tjitte Wijmstra. 

== Iere karriêre ==
Fan Essen ferskynde oan ’e ein fan de jierren 1950 geregeld yn regionale en distriktwedstriden, dêr’t se har al gau ûntjoech ta ien fan de sterkste turnsters fan Fryslân. Se behelle ferskate distriktstitels en stie bekend om har stabile technyk, benammen op de evenwichtsbalk en yn de mearkamp.

Yn de jierren 1960 krong Van Essen troch ta de nasjonale top. Se einige meardere kearen op it poadium by lânlike wedstriden en waard yn ferslaggen neamd as ien fan de meast konstante turnsters fan it lân. Yn 1962 helle se in opfallende oerwinning mei in totaal fan 36,90 punten, wat har lanlike erkenning opsmiet.

=== 26 Ynterlânnen ===
Se wie ûnderdiel fan de fêste kearn fan it nasjonale keurkorps en fertsjintwurdige Nederlân yn ferskate ynternasjonale wedstriden. Yn 1966 waard se selektearre foar de Nederlânske ploech foar de wrâldkampioenskippen, wat har status as topturnster ûnderstreke. 

==Ein fan de aktive karriêre==
Yn 1965 waard se huldige yn yn har wenplak Marssum, it selskip [[Rients Gratama]] en de Blaaskapel klaaiden de huldiging oan.&lt;ref&gt;[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&amp;id=LC-19650125-19001&amp;vw=org&amp;lm=grietj%2Cess%2Cmarssum%2CLC%2C0 Grietje van Essen in en door Marssum gehuldigd], LC, 25 jannewaris 1965&lt;/ref&gt; Se waard mei har treners yn Marssum rûnriden yn in landauer fan de [[PC]]. Fan Doarpsbelang krige se in porsleinen faas mei in yn sulver fêstleine blommotyf.

Yn 1967 beëinige Van Essen nei 26 ynterlâns har ynterlânkarriêre omdat se har net langer folslein frijmeitsje koe foar de yntinsive trainingen fan de nasjonale seleksje.  Koart dêrnei naam se ek ôfskied fan it nasjonale keurkorps. Se bleau lykwols aktyf yn de turnsport, ûnder oare troch opliedingen en kursussen te jaan foar it Keninklik Nederlânsk Gymnastykbûn (KNGV).

==Erkenning ==
Foar har jierrenlange ynset en sportprestaasjes krige Van Essen it lidmaatskip fan fertsjinste fan it KNGV, ien fan de heechste ûnderskiedingen binnen de Nederlânske gymnastyk. Tsien jier lang hat sy diel útmakke fan it Koninklijk Nederlands Gymnastiek Keurkorps. Ien kear berikte se it twadde plak en foar de rest wie Grytsje alle kearen by de earste tsien. Yn totaal hat sy yn 26 ynterlannen meiturne en dat betsjut in rekôr. 

Hja wurdt sjoen as in fertsjintwurdiger fan de sterke Nederlânske turngeneraasje fan de jierren sechtich. Har karriêre waard karakterisearre troch technyske stabiliteit en trochsettingsfermogen. Har 26 ynterlâns foar it Nederlânske damesturnteam wie in útsûnderlik heech tal foar dy tiid. Se spile in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan de turnsport yn Fryslân en Nederlân.&lt;ref&gt;[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Grietje+van+Essen+Marsum&amp;coll=ddd&amp;sortfield=datedesc&amp;identifier=ddd:110590293:mpeg21:a0303&amp;resultsidentifier=ddd:110590293:mpeg21:a0303&amp;rowid=1 Grietje van Essen turnt niet meer: ''Het is een zwaar besluit geweest'' Zesentwintig interlands], De Telegraaf, 7 septimber 1969&lt;/ref&gt; 

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&amp;identifier=ABCDDD:010835541:mpeg21:p006 Quick Huizum heeft beste dames], Het Parool, 24 desimber 1964
----
&lt;references/&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Essen, Grytsje van}}

[[Kategory:Persoan berne yn 1938]]
[[Kategory:Persoan berne yn Grou]]
[[Kategory:Frysk turner]]</text>
      <sha1>otf1ezraaaeeq9v4tujwdibgh02cmpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228070</id>
      <parentid>1228066</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T17:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>stikje red.</comment>
      <origin>1228070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="rlkas49djhprkfnads242ii65yqx6yo" xml:space="preserve">'''Grytsje van Essen''' ([[Grou]], [[1 novimber]] [[1938]]) wie in Nederlânske [[turnster]] dy’t yn de jierren 1950 en 1960 ta de nasjonale top hearde. Se kaam mear as tsien jier út foar de feriening Quick Huizum út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en groeide út ta ien fan de meast betûfte turnsters fan har generaasje, mei in lange rige regionale titels, nasjonale prestaasjes en ynterlânoptredens.
[[File:Training van Olympisch turnsters te Arnhem, Grietje van Essen en Zondervan ne…, Bestanddeelnr 911-4944.jpg|thumb|Trening fan Olympysk turnsters yn 1960]]
[[File:Halve finales turnkampioenschappen, Grietje van Essen o de evenwichtsbalk, Bestanddeelnr 917-1566.jpg|thumb|Heale finales op de Evenwichtsbalke yn 1964]]
[[File:Finale Nederlandse kampioenschappen Turnen dames te Enschede Grietje van Essen , Bestanddeelnr 915-8213.jpg|thumb|Finale NK Turnen 1966]]

== Biografy==
Grytsje van Essen groeide op op in pleats oan de Rykswei yn [[Marsum]]. Se komt út in echt turnlaach. Har heit en mem, twa bruorren en twa susters wiene allegear turnleafhawwers. Grytsje koe goed [[reedride]] en waard kampioene koarte en lange baan fan [[Menameradiel]]. Se kaam op har seisde jier by de gymnastykferiening fan Marssum en meldde har tsien jier letter oan by Quick Huzum. By Quick kaam se ûnder de technyske lieding fan Akke Smit en Tjitte Wijmstra. 

== Iere karriêre ==
Fan Essen ferskynde oan 'e ein fan de jierren 1950 geregeld yn regionale en distriktwedstriden, dêr’t se har al gau ûntjoech ta ien fan de sterkste turnsters fan Fryslân. Se behelle ferskate distriktstitels en stie bekend om har stabile technyk, benammen op de evenwichtsbalk en yn de mearkamp.

Yn de jierren 1960 krong Van Essen troch ta de nasjonale top. Se einige meardere kearen op it poadium by lânlike wedstriden en waard yn ferslaggen neamd as ien fan de meast konstante turnsters fan it lân. Yn 1962 helle se in opfallende oerwinning mei in totaal fan 36,90 punten, wat har lanlike erkenning opsmiet.

=== 26 Ynterlânnen ===
Se wie ûnderdiel fan de fêste kearn fan it nasjonale karkorps en fertsjintwurdige Nederlân yn ferskate ynternasjonale wedstriden. Yn 1966 waard se selektearre foar de Nederlânske ploech foar de wrâldkampioenskippen, wat har status as topturnster ûnderstreke. 

==Ein fan de aktive karriêre==
Yn 1965 waard se huldige yn har wenplak Marsum, it selskip [[Rients Gratama]] en de Blaaskapel klaaiden de huldiging oan.&lt;ref&gt;[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&amp;id=LC-19650125-19001&amp;vw=org&amp;lm=grietj%2Cess%2Cmarssum%2CLC%2C0 Grietje van Essen in en door Marssum gehuldigd], LC, 25 jannewaris 1965&lt;/ref&gt; Se waard mei har treners yn Marssum rûnriden yn in landauer fan de [[PC]]. Fan Doarpsbelang krige se in porsleinen faas mei in yn sulver fêstleine blommotyf.

Yn 1967 beëinige Van Essen nei 26 ynterlâns har ynterlânkarriêre omdat se har net langer folslein frijmeitsje koe foar de yntinsive trainingen fan de nasjonale seleksje. Koart dêrnei naam se ek ôfskied fan it nasjonale karkorps. Se bleau lykwols aktyf yn de turnsport, ûnder oaren troch opliedingen en kursussen te jaan foar it Keninklik Nederlânsk Gymnastykbûn (KNGV).

==Erkenning ==
Foar har jierrenlange ynset en sportprestaasjes krige Van Essen it lidmaatskip fan fertsjinste fan it KNGV, ien fan de heechste ûnderskiedingen binnen de Nederlânske gymnastyk. Tsien jier lang hat sy diel útmakke fan it Koninklijk Nederlands Gymnastiek Keurkorps. Ien kear berikte se it twadde plak en foar de rest wie Grytsje alle kearen by de earste tsien. Yn totaal hat sy yn 26 ynterlannen meiturne en dat betsjut in rekôr. 

Hja wurdt sjoen as in fertsjintwurdiger fan de sterke Nederlânske turngeneraasje fan de jierren sechtich. Har karriêre waard karakterisearre troch technyske stabiliteit en trochsettingsfermogen. Har 26 ynterlâns foar it Nederlânske damesturnteam wie in útsûnderlik heech tal foar dy tiid. Se spile in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan de turnsport yn Fryslân en Nederlân.&lt;ref&gt;[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=Grietje+van+Essen+Marsum&amp;coll=ddd&amp;sortfield=datedesc&amp;identifier=ddd:110590293:mpeg21:a0303&amp;resultsidentifier=ddd:110590293:mpeg21:a0303&amp;rowid=1 Grietje van Essen turnt niet meer: ''Het is een zwaar besluit geweest'' Zesentwintig interlands], De Telegraaf, 7 septimber 1969&lt;/ref&gt; 

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&amp;identifier=ABCDDD:010835541:mpeg21:p006 Quick Huizum heeft beste dames], Het Parool, 24 desimber 1964
----
&lt;references/&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Essen, Grytsje van}}

[[Kategory:Persoan berne yn 1938]]
[[Kategory:Persoan berne yn Grou]]
[[Kategory:Frysk turner]]</text>
      <sha1>rlkas49djhprkfnads242ii65yqx6yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chhattisgarh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191106</id>
    <revision>
      <id>1228067</id>
      <timestamp>2026-04-15T17:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Chhattisgarh&lt;br&gt;&lt;small&gt;छत्तीसगढ़&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = CHITRAKOT FALLS INDIA 03.jpg | ôfbyldingstekst   = De Chitrakote-wetterfal | flagge            = | wapen             = Coat of arms of Chhattisgarh.svg | haadstêd          = [[Raipur]] | grutste stêd      = [[Raipur]] | distrikten        = 33 | ynwennertal       = 25.545.198 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt; | oerflak...&quot;</comment>
      <origin>1228067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10378" sha1="fd5ueocjquvbz8dkv0fbzvwazog44lf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Chhattisgarh&lt;br&gt;&lt;small&gt;छत्तीसगढ़&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = CHITRAKOT FALLS INDIA 03.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Chitrakote-wetterfal
| flagge            =
| wapen             = Coat of arms of Chhattisgarh.svg
| haadstêd          = [[Raipur]]
| grutste stêd      = [[Raipur]]
| distrikten        = 33
| ynwennertal       = 25.545.198 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 135.192 km²
| befolkingstichtens = 189 ynw./km²
| hichte            = 250 - 1.276 m
| talen             = [[Hindy]] en [[Chhattisgarhy]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 93,3%&lt;br&gt;[[Islam]] 2,0%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 1,9%
| stifting          = 1 novimber 2000
| iso-koade         = IN-CT
| webside           = [https://cgstate.gov.in/ cgstate.gov.in]
| ôfbylding99       = Chhattisgarh in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Chhattisgarh yn Yndia
}}
'''Chhattisgarh''' is in dielsteat yn it sintrale easten fan [[Yndia]]. De steat grinzget oan [[Uttar Pradesh]] yn it noarden, [[Jharkhand]] yn it noardeasten, [[Orrisa]] yn it easten, [[Telangana]] yn it suden, en [[Maharashtra]] en [[Madhya Pradesh]] yn it westen. De namme betsjut letterlik &quot;seisentritich kastielen&quot;, itjinge ferwiist oarspronklik nei de ferskate foarstedommen yn dit gebiet.

== Geografy ==
It noardlike en súdlike part fan Chhattisgarh bestiet út heuvellân en bergen, wylst it sintrale diel in fruchtbere flakte is.

De Chhattisgarh-flakte is it hert fan 'e steat, dêr't de rivier de [[Mahanadi]] trochhinne streamt. It is in wichtich lânbougebiet.

De Chitrakote-wetterfal yn it distrikt Bastar is de breedste wetterfal fan Yndia.
Likernôch 44% fan 'e steat bestiet út bosk en dêrmei is de steat ien fan 'e grienste steaten fan Yndia.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid stie de regio bekend as Dakshina Kosala. Yn 'e 11e iuw waard it gebiet bestjoerd troch de Kalachuri-dynasty. Letter foel it ûnder it Maratha-ryk oant de Britten it bestjoer oernamen yn 'e 19e iuw. Op 1 novimber 2000 waard Chhattisgarh in selsstannige dielsteat nei't sechtjin Hindy-pratende distrikten har ôfskieden fan Madhya Pradesh.

== Befolking en Kultuer ==
[[Ofbyld:Madiya tribal dance, rooted in the Bastar region of Chhattisgarh.jpg|thumb|left|Tradysjonele dûnsers yn 'e Bastar-regio.]]
De offisjele talen fan Chhattisgarh binne it [[Hindy]] en it [[Chhattisgarhy]]. Yn Chhattisgarhy wurdt troch de mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praat en is nau besibbe oan it Hindy, mar mei eigen grammatikale foarmen en wurdskat. Yn 'e súdlike en noardlike heuvellannen wurde ek ferskate tribale talen praat, lykas it Gondy.

De kultuer fan Chhattisgarh is djip woartele yn 'e tradysjes fan 'e ''Adivasi'' (tribale folken), dy't likernôch ien tredde fan 'e befolking útmeitsje. 

It grutste part fan 'e befolking is hindoe. Under de tribale mienskippen wurdt it hindoeïsme faak praktisearre yn kombinaasje mei [[Animisme|animistyske]] rituelen en de ferearing fan lokale goaden en natoergeasten. In opfallende groep binne de Satnami's, in herfoarmingsbeweging yn it hindoeïsme mei in grutte oanhing yn 'e sintrale flakte.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Chhattisgarh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 94,7% || 93,3% || style=&quot;color: red;&quot; | -1,4%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 2,0% || 2,0% || style=&quot;color: blue;&quot; | 0,0%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,9% || 1,9% || style=&quot;color: blue;&quot; | 0,0%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars ([[Boedisme]], [[Sikhisme]], [[Jaïnisme]]) || 1,4% || 2,8% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,4%
|}

=== Stêden ===
It grutste part fan 'e befolking fan 'e dielsteat wennet noch op it plattelân (likernôch 77%). Dochs groeie de yndustriële sintra hurd troch de mynbou en stielproduksje.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011)
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raipur]] (Haadstêd) || Raipur || 1.010.087
|-
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bhilai]] || Durg || 625.697
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bilaspur (Chhattisgarh)|Bilaspur]] || Bilaspur || 330.106
|-
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korba (stêd)|Korba]] || Korba || 311.890
|-
| 5 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajnandgaon (stêd)|Rajnandgaon]] || Rajnandgaon || 163.122
|}

== Bestjoerlike yndieling ==
Chhattisgarh is ferdield yn 5 divyzjes (regio's) en hjoed-de-dei 33 distrikten (in oantal nije distrikten binne nei 2011 tafoege).

[[Ofbyld:Chhattisgarh districts map.svg|thumb|Yndieling fan 'e dielsteat.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bastar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bastar (distrikt)|Bastar]] || Jagdalpur || 4.030 || 1.413.199
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bijapur (distrikt)|Bijapur]] || Bijapur || 6.555 || 255.230
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dantewada (distrikt)|Dantewada]] || Dantewada || 3.411 || 533.638
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanker (distrikt)|Kanker]] || Kanker || 6.424 || 748.941
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kondagaon (distrikt)|Kondagaon]] || Kondagaon || 7.768 || 578.326
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Narayanpur (distrikt)|Narayanpur]] || Narayanpur || 7.010 || 139.820
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sukma (distrikt)|Sukma]] || Sukma || 5.638 || 250.159
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Durg Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balod (distrikt)|Balod]] || Balod || 3.527 || 826.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bemetara (distrikt)|Bemetara]] || Bemetara || 2.855 || 795.759
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Durg (distrikt)|Durg]] || Durg || 2.238 || 3.343.872
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kabirdham (distrikt)|Kabirdham]] || Kawardha || 4.447 || 822.526
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khairagarh-Chhuikhadan-Gandai]] || Khairagarh || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mohla-Manpur-Ambagarh Chowki]] || Mohla || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajnandgaon (distrikt)|Rajnandgaon]] || Rajnandgaon || 8.070 || 1.537.133
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Raipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baloda Bazar-Bhatapara]] || Baloda Bazar || 3.734 || 1.305.343
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhamtari (distrikt)|Dhamtari]] || Dhamtari || 4.084 || 799.781
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gariaband (distrikt)|Gariaband]] || Gariaband || 5.854 || 597.653
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mahasamund (distrikt)|Mahasamund]] || Mahasamund || 4.792 || 1.032.754
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raipur (distrikt)|Raipur]] || Raipur || 2.914 || 4.063.872
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bilaspur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bilaspur (distrikt)|Bilaspur]] || Bilaspur || 3.508 || 2.663.629
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gaurela-Pendra-Marwahi]] || Pendra || 2.307 || 336.420
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Janjgir-Champa]] || Janjgir || 4.467 || 1.619.707
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korba (distrikt)|Korba]] || Korba || 7.145 || 1.206.640
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mungeli (distrikt)|Mungeli]] || Mungeli || 2.750 || 701.707
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raigarh (distrikt)|Raigarh]] || Raigarh || 6.528 || 1.493.919
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sakti (distrikt)|Sakti]] || Sakti || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sarangarh-Bilaigarh]] || Sarangarh || -- || *
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Surguja Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balrampur-Ramanujganj]] || Balrampur || 3.815 || 730.491
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jashpur (distrikt)|Jashpur]] || Jashpur || 6.484 || 851.669
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korea (distrikt)|Korea]] || Baikunthpur || 5.978 || 658.917
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Manendragarh-Chirmiri-Bharatpur]] || Manendragarh || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Surajpur (distrikt)|Surajpur]] || Surajpur || 4.998 || 789.413
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Surguja (distrikt)|Surguja]] || Ambikapur || 5.732 || 2.359.886
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Chhattisgarh !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 135.192 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 25.545.198
|}
&lt;small&gt;''*De sifers foar de aldernijste distrikten (stifte yn 2021/2022) binne noch fêstlein yn de memme-distrikten yn de tabel hjirboppe.''&lt;/small&gt;

== Ekonomy ==
Yn Chhattisgarh wurdt in soad rys ferboud. Dêrnjonken is de steat ryk oan mineralen: de steat is in produsint fan stiel, stienkoal en izererts. Yn 'e steat stiet ien fan 'e grutste stielfabriken fan it lân, de Bhilai Steel Plant. 

== Natoer ==
[[Ofbyld:Bubalus arnee Kaziranga.jpg|thumb|left|Wetterbuffels yn it Nasjonaal Park Indravati.]]
Likernôch ien tredde fan 'e befolking fan 'e steat bestiet út registrearre stammen (''Scheduled Tribes''), wêrûnder de Gonden de grutste groep foarmje. Harren tradysjonele libbenswize, dy't basearre is op it behâld fan it bosk, hat Chhattisgarh ta ien fan 'e meast beboske steaten fan Yndia makke. Tagelyk liedt de oanwêzigens fan grûnstoffen yn 'e tribale gebieten ta sosjale konflikten oer lânrjochten en mynbou.

Njonken nasjonale parken hat de steat noch in oantal reservaten, lykas Achanakmar, Sitanadi en Udanti. Achanakmar is ek in tige wichtich Biosfearreservaat. Foar de beskerming fan 'e tiger binne op it stuit fjouwer gebieten oanwiisd. 

=== Nasjonale parken ===
* [[Nasjonaal Park Indravati]]: leit yn it distrikt Bijapur en is ferneamd nei de rivier de Indravati. It is in wichtich reservaat foar de wylde wetterbuffel.
* [[Nasjonaal Park Kanger Ghati]]: is bekend om de kalkstiengrotten en de &quot;Hill Maina&quot;, de steatsfûgel fan Chhattisgarh.
* [[Nasjonaal Park Guru Ghasidas]]: leit yn it noarden yn 'e distrikten Korea en Surguja en is it grutste park fan 'e steat.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chhattisgarh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Chhattisgarh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>fd5ueocjquvbz8dkv0fbzvwazog44lf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228079</id>
      <parentid>1228067</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T00:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10422" sha1="gvkle7gl18kfwt5n0rx6nalq93p12z4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Chhattisgarh&lt;br&gt;&lt;small&gt;छत्तीसगढ़&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = CHITRAKOT FALLS INDIA 03.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Chitrakote-wetterfal
| flagge            =
| wapen             = Coat of arms of Chhattisgarh.svg
| haadstêd          = [[Raipur]]
| grutste stêd      = [[Raipur]]
| distrikten        = 33
| ynwennertal       = 25.545.198 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 135.192 km²
| befolkingstichtens = 189 ynw./km²
| hichte            = 250 - 1.276 m
| talen             = [[Hindy]] en [[Chhattisgarhy]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 93,3%&lt;br&gt;[[Islam]] 2,0%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 1,9%
| stifting          = 1 novimber 2000
| iso-koade         = IN-CT
| webside           = [https://cgstate.gov.in/ cgstate.gov.in]
| ôfbylding99       = Chhattisgarh in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Chhattisgarh yn Yndia
}}
'''Chhattisgarh''' (likernôge [[útspraak]]: &quot;tsjhattisgaar&quot;) is in dielsteat yn it sintrale easten fan [[Yndia]]. De steat grinzget oan [[Uttar Pradesh]] yn it noarden, [[Jharkhand]] yn it noardeasten, [[Orrisa]] yn it easten, [[Telangana]] yn it suden, en [[Maharashtra]] en [[Madhya Pradesh]] yn it westen. De namme betsjut letterlik &quot;seisentritich kastielen&quot;, itjinge ferwiist oarspronklik nei de ferskate foarstedommen yn dit gebiet.

== Geografy ==
It noardlike en súdlike part fan Chhattisgarh bestiet út heuvellân en bergen, wylst it sintrale diel in fruchtbere flakte is.

De Chhattisgarh-flakte is it hert fan 'e steat, dêr't de rivier de [[Mahanadi]] trochhinne streamt. It is in wichtich lânbougebiet.

De Chitrakote-wetterfal yn it distrikt Bastar is de breedste wetterfal fan Yndia.
Likernôch 44% fan 'e steat bestiet út bosk en dêrmei is de steat ien fan 'e grienste steaten fan Yndia.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid stie de regio bekend as Dakshina Kosala. Yn 'e 11e iuw waard it gebiet bestjoerd troch de Kalachuri-dynasty. Letter foel it ûnder it Maratha-ryk oant de Britten it bestjoer oernamen yn 'e 19e iuw. Op 1 novimber 2000 waard Chhattisgarh in selsstannige dielsteat nei't sechtjin Hindy-pratende distrikten har ôfskieden fan Madhya Pradesh.

== Befolking en Kultuer ==
[[Ofbyld:Madiya tribal dance, rooted in the Bastar region of Chhattisgarh.jpg|thumb|left|Tradysjonele dûnsers yn 'e Bastar-regio.]]
De offisjele talen fan Chhattisgarh binne it [[Hindy]] en it [[Chhattisgarhy]]. Yn Chhattisgarhy wurdt troch de mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praat en is nau besibbe oan it Hindy, mar mei eigen grammatikale foarmen en wurdskat. Yn 'e súdlike en noardlike heuvellannen wurde ek ferskate tribale talen praat, lykas it Gondy.

De kultuer fan Chhattisgarh is djip woartele yn 'e tradysjes fan 'e ''Adivasi'' (tribale folken), dy't likernôch ien tredde fan 'e befolking útmeitsje. 

It grutste part fan 'e befolking is hindoe. Under de tribale mienskippen wurdt it hindoeïsme faak praktisearre yn kombinaasje mei [[Animisme|animistyske]] rituelen en de ferearing fan lokale goaden en natoergeasten. In opfallende groep binne de Satnami's, in herfoarmingsbeweging yn it hindoeïsme mei in grutte oanhing yn 'e sintrale flakte.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Chhattisgarh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 94,7% || 93,3% || style=&quot;color: red;&quot; | -1,4%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 2,0% || 2,0% || style=&quot;color: blue;&quot; | 0,0%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,9% || 1,9% || style=&quot;color: blue;&quot; | 0,0%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars ([[Boedisme]], [[Sikhisme]], [[Jaïnisme]]) || 1,4% || 2,8% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,4%
|}

=== Stêden ===
It grutste part fan 'e befolking fan 'e dielsteat wennet noch op it plattelân (likernôch 77%). Dochs groeie de yndustriële sintra hurd troch de mynbou en stielproduksje.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011)
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raipur]] (Haadstêd) || Raipur || 1.010.087
|-
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bhilai]] || Durg || 625.697
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bilaspur (Chhattisgarh)|Bilaspur]] || Bilaspur || 330.106
|-
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korba (stêd)|Korba]] || Korba || 311.890
|-
| 5 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajnandgaon (stêd)|Rajnandgaon]] || Rajnandgaon || 163.122
|}

== Bestjoerlike yndieling ==
Chhattisgarh is ferdield yn 5 divyzjes (regio's) en hjoed-de-dei 33 distrikten (in oantal nije distrikten binne nei 2011 tafoege).

[[Ofbyld:Chhattisgarh districts map.svg|thumb|Yndieling fan 'e dielsteat.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bastar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bastar (distrikt)|Bastar]] || Jagdalpur || 4.030 || 1.413.199
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bijapur (distrikt)|Bijapur]] || Bijapur || 6.555 || 255.230
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dantewada (distrikt)|Dantewada]] || Dantewada || 3.411 || 533.638
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kanker (distrikt)|Kanker]] || Kanker || 6.424 || 748.941
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kondagaon (distrikt)|Kondagaon]] || Kondagaon || 7.768 || 578.326
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Narayanpur (distrikt)|Narayanpur]] || Narayanpur || 7.010 || 139.820
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sukma (distrikt)|Sukma]] || Sukma || 5.638 || 250.159
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Durg Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balod (distrikt)|Balod]] || Balod || 3.527 || 826.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bemetara (distrikt)|Bemetara]] || Bemetara || 2.855 || 795.759
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Durg (distrikt)|Durg]] || Durg || 2.238 || 3.343.872
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kabirdham (distrikt)|Kabirdham]] || Kawardha || 4.447 || 822.526
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khairagarh-Chhuikhadan-Gandai]] || Khairagarh || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mohla-Manpur-Ambagarh Chowki]] || Mohla || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajnandgaon (distrikt)|Rajnandgaon]] || Rajnandgaon || 8.070 || 1.537.133
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Raipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baloda Bazar-Bhatapara]] || Baloda Bazar || 3.734 || 1.305.343
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhamtari (distrikt)|Dhamtari]] || Dhamtari || 4.084 || 799.781
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gariaband (distrikt)|Gariaband]] || Gariaband || 5.854 || 597.653
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mahasamund (distrikt)|Mahasamund]] || Mahasamund || 4.792 || 1.032.754
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raipur (distrikt)|Raipur]] || Raipur || 2.914 || 4.063.872
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bilaspur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bilaspur (distrikt)|Bilaspur]] || Bilaspur || 3.508 || 2.663.629
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gaurela-Pendra-Marwahi]] || Pendra || 2.307 || 336.420
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Janjgir-Champa]] || Janjgir || 4.467 || 1.619.707
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korba (distrikt)|Korba]] || Korba || 7.145 || 1.206.640
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mungeli (distrikt)|Mungeli]] || Mungeli || 2.750 || 701.707
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raigarh (distrikt)|Raigarh]] || Raigarh || 6.528 || 1.493.919
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sakti (distrikt)|Sakti]] || Sakti || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sarangarh-Bilaigarh]] || Sarangarh || -- || *
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Surguja Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balrampur-Ramanujganj]] || Balrampur || 3.815 || 730.491
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jashpur (distrikt)|Jashpur]] || Jashpur || 6.484 || 851.669
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Korea (distrikt)|Korea]] || Baikunthpur || 5.978 || 658.917
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Manendragarh-Chirmiri-Bharatpur]] || Manendragarh || -- || *
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Surajpur (distrikt)|Surajpur]] || Surajpur || 4.998 || 789.413
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Surguja (distrikt)|Surguja]] || Ambikapur || 5.732 || 2.359.886
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Chhattisgarh !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 135.192 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 25.545.198
|}
&lt;small&gt;''*De sifers foar de aldernijste distrikten (stifte yn 2021/2022) binne noch fêstlein yn de memme-distrikten yn de tabel hjirboppe.''&lt;/small&gt;

== Ekonomy ==
Yn Chhattisgarh wurdt in soad rys ferboud. Dêrnjonken is de steat ryk oan mineralen: de steat is in produsint fan stiel, stienkoal en izererts. Yn 'e steat stiet ien fan 'e grutste stielfabriken fan it lân, de Bhilai Steel Plant. 

== Natoer ==
[[Ofbyld:Bubalus arnee Kaziranga.jpg|thumb|left|Wetterbuffels yn it Nasjonaal Park Indravati.]]
Likernôch ien tredde fan 'e befolking fan 'e steat bestiet út registrearre stammen (''Scheduled Tribes''), wêrûnder de Gonden de grutste groep foarmje. Harren tradysjonele libbenswize, dy't basearre is op it behâld fan it bosk, hat Chhattisgarh ta ien fan 'e meast beboske steaten fan Yndia makke. Tagelyk liedt de oanwêzigens fan grûnstoffen yn 'e tribale gebieten ta sosjale konflikten oer lânrjochten en mynbou.

Njonken nasjonale parken hat de steat noch in oantal reservaten, lykas Achanakmar, Sitanadi en Udanti. Achanakmar is ek in tige wichtich Biosfearreservaat. Foar de beskerming fan 'e tiger binne op it stuit fjouwer gebieten oanwiisd. 

=== Nasjonale parken ===
* [[Nasjonaal Park Indravati]]: leit yn it distrikt Bijapur en is ferneamd nei de rivier de Indravati. It is in wichtich reservaat foar de wylde wetterbuffel.
* [[Nasjonaal Park Kanger Ghati]]: is bekend om de kalkstiengrotten en de &quot;Hill Maina&quot;, de steatsfûgel fan Chhattisgarh.
* [[Nasjonaal Park Guru Ghasidas]]: leit yn it noarden yn 'e distrikten Korea en Surguja en is it grutste park fan 'e steat.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chhattisgarh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Chhattisgarh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>gvkle7gl18kfwt5n0rx6nalq93p12z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Chhattisgarh</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191107</id>
    <revision>
      <id>1228068</id>
      <timestamp>2026-04-15T17:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Chhattisgarh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]&quot;</comment>
      <origin>1228068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="ls0ez8mbbi8hbbrt5dvouudq1k8zw8o" xml:space="preserve">{{Commonscat|Chhattisgarh}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>ls0ez8mbbi8hbbrt5dvouudq1k8zw8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekstreemrjochts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191108</id>
    <redirect title="Rjochts (polityk)" />
    <revision>
      <id>1228077</id>
      <timestamp>2026-04-16T00:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Rjochts (polityk)]]</comment>
      <origin>1228077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="d8eku93vv8shtddf4xv60jbf9tpu5hp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Rjochts (polityk)]]</text>
      <sha1>d8eku93vv8shtddf4xv60jbf9tpu5hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Karnataka</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191109</id>
    <revision>
      <id>1228078</id>
      <timestamp>2026-04-16T00:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="b0wgbhpyjhtu1i1ecwfkk34l19tvo13" xml:space="preserve">[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>b0wgbhpyjhtu1i1ecwfkk34l19tvo13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radjastan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191110</id>
    <revision>
      <id>1228081</id>
      <timestamp>2026-04-16T07:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Rajasthan&lt;br&gt;&lt;small&gt;राजस्थान&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Hawa Mahal (The Palace of Winds) in Jaipur, 20191218 1137 9136.jpg | ôfbyldingstekst   = De Hawa Mahal (Paleis fan 'e Wyn) yn Jaipur. | flagge            = | wapen             =  | haadstêd          = [[Jaipur]] | grutste stêd      = [[Jaipur]] | distrikten        = 50 | ynwennertal       = 68.548.437 &lt;small&gt;(201...&quot;</comment>
      <origin>1228081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12892" sha1="7cnraq9hpcditnd59c8j3apwjqk0zpn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Rajasthan&lt;br&gt;&lt;small&gt;राजस्थान&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hawa Mahal (The Palace of Winds) in Jaipur, 20191218 1137 9136.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Hawa Mahal (Paleis fan 'e Wyn) yn Jaipur.
| flagge            =
| wapen             = 
| haadstêd          = [[Jaipur]]
| grutste stêd      = [[Jaipur]]
| distrikten        = 50
| ynwennertal       = 68.548.437 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 342.239 km²
| befolkingstichtens = 200 ynw./km²
| hichte            = 0 - 1.722 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), [[Radjastany]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 88,5%&lt;br&gt;[[Islam]] 9,1%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 1,3%&lt;br&gt;[[Jaïnisme]] 0,9%
| stifting          = 30 maart 1949
| iso-koade         = IN-RJ
| webside           = [https://rajasthan.gov.in/ rajasthan.gov.in]
| ôfbylding99       = Rajasthan in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Rajasthan yn Yndia
}}
'''Radjastan''' is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It is de grutste steat fan it lân neffens oerflak. Radjastan grinzget yn it westen en noardwesten oan [[Pakistan]], yn it noarden oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it noardeasten oan [[Haryana]] en [[Uttar Pradesh]], yn it easten oan [[Madhya Pradesh]] en yn it súdwetsten oan [[Gûdjarat]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Jaipur]], ek wol bekend as de &quot;Rôze Stêd&quot;.

== Geografy ==
It lânskip fan Radjasthan wurdt foar in grut part bepaald troch de Aravalli-berchketen, ien fan 'e âldste berchtmen fan 'e wrâld, dy't de steat fan it súdwesten nei it noardeasten trochsnijt.
[[Ofbyld:Desierto de Tar (2002) 04.jpg|thumb|left|Thar-woastyn.]]
It westlike en noardwestlike diel fan 'e steat bestiet út de Thar-woastyn). Dit gebiet is drûch en hat in soad sândunen.

Eastlik fan 'e Aravalli-bergen is it gebiet fruchtberder. It hat mear wetter mei rivieren lykas de Chambal.

Mount Abu is it iennichste berchstasjon (hill station) yn 'e steat, dêr't it heechste punt, de Guru Shikhar (1.722 m), leit.

== Skiednis ==
De namme Radjastan betsjut &quot;Lân fan 'e Keningen&quot;. De regio bestie foarhinne út ferskillende foarstedommen dy't laat waarden troch de Rajputs, in krigerskaste dy't bekend stie om harren moed en earekoade. De Rajputs fersetten harren iuwenlang tsjin ynfallen fan bûtenôf, wêrûnder dy fan de [[Mogolryk|Mogols]]. Under it Britske bestjoer stie de regio bekend as Rajputana.

Troch syn lokaasje oan 'e grins mei it hjoeddeiske [[Pakistan]] hat Radjastan altiten in strategysk krúspunt west. De westlike woastynstêden bloeiden iuwenlang troch de hannel tusken de Yndus-delling en it binnenlân fan Yndia. Sûnt de ferdieling fan Yndia yn 1947 foarmet de steat in krúsjale ferdigeningsliny. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de 22 foarstedommen tusken 1948 en 1956 stadichoan gearfoege ta de hjoeddeistige dielsteat.

De regio om Pokhran hinne krige yn 'e 20e iuw bekendheid as de lokaasje dêr't Yndia syn earste kearnproeven die.

== Befolking en Kultuer ==
[[Ofbyld:Ghoomar dancers (Rajasthan, India, 2023).jpg|thumb|left|250px|Tradisjonele Ghoomar-dûns.]]
De offisjele taal is it [[Hindy]], mar it [[Radjastany]] wurdt troch de grutte mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praten. It Radjastany bestiet út ferskate dialekten, lykas it Marwary, Mewary en Dhundhary.

De kultuer fan Radjastan is wrâldferneamd om syn libbene kleuren. Dat is werom te sjen yn 'e klean fan 'e minsken, sa as de bûnte tulbanden (pagri) fan 'e manlju en de rike ghagra-choli fan 'e froulju. De steat hat in rike tradysje fan folkmuzyk en dûns, wêrûnder de ferneamde Ghoomar-dûns. 

Radjastan hat ien fan 'e grutste mienskippen fan Jaïnisten yn Yndia. Harren Dilwara-timpels op Mount Abu binne wrâldferneamd fanwegen it detailearre moarmerwurk.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Radjastan
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 88,8% || 88,5% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,3%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 8,5% || 9,1% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,6%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 1,4% || 1,3% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,1%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 1,2% || 0,9% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,3%
|}

=== Stêden ===
De stêden yn Radjastan steane faak bekend om harren eigen kleur en arsjitektuer. Likernôch in fearn fan 'e befolking fan Radjastan wennet yn stêden. Dat betsjut dat it plattelân noch jimmeroan in tige grutte rol spilet. Dochs hat de groei fan 'e stêden de lêste tiid grut west. De measte grutte stêden lizze yn it easten en easten fan 'e steat (Jaipur, Kota en Ajmer) om't dêr mear wetter en de grûn fruchtberder is. Stêden yn it westen, lykas Jaisalmer en Bikaner, lizze as oäzes fier útinoar yn 'e Thar-woastyn en hawwe eartiids in wichtige rol spile as hannelsposten op 'e karavaanrûtes.
[[Ofbyld:Amber Fort Jaipur 01.jpg|thumb|250px|Fort Jaipur.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011)
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur]] || Jaipur || 3.046.163
|-
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur]] || Jodhpur || 1.033.756
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kota (Yndia)|Kota]] || Kota || 1.001.694
|-
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bikaner]] || Bikaner || 644.406
|-
| 5 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ajmer]] || Ajmer || 542.321
|}

== Bestjoerlike yndieling ==
Radjastan hat in dynamyske bestjoerlike skiednis. Yn 2023 hat de oerheid it oantal distrikten flink ferhege om it bestjoer tichter by de boarger te bringen. De steat is no (2026) ferdield yn 10 divyzjes en 50 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ajmer Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ajmer (distrikt)|Ajmer]] || Ajmer || 8.481 || 2.583.052
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nagaur (distrikt)|Nagaur]] || Nagaur || 17.718 || 3.307.743
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tonk (distrikt)|Tonk]] || Tonk || 7.194 || 1.421.326
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Biawar (distrikt)|Biawar]] || Biawar || -- || (Nij, út Ajmer/Pali)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Didwana-Kuchaman]] || Didwana || -- || (Nij, út Nagaur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kekri (distrikt)|Kekri]] || Kekri || -- || (Nij, út Ajmer/Tonk)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahpura (distrikt)|Shahpura]] || Shahpura || -- || (Nij, út Bhilwara)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bharatpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bharatpur (distrikt)|Bharatpur]] || Bharatpur || 5.066 || 2.548.462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dholpur (distrikt)|Dholpur]] || Dholpur || 3.033 || 1.206.516
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karauli (distrikt)|Karauli]] || Karauli || 5.530 || 1.458.248
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sawai Madhopur]] || Sawai Madhopur || 4.498 || 1.335.551
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Deeg (distrikt)|Deeg]] || Deeg || -- || (Nij, út Bharatpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gangapur City]] || Gangapur City || -- || (Nij, út Sawai Madhopur)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bikaner Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bikaner (distrikt)|Bikaner]] || Bikaner || 30.247 || 2.363.937
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sri Ganganagar]] || Sri Ganganagar || 11.154 || 1.969.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hanumangarh (distrikt)|Hanumangarh]] || Hanumangarh || 9.656 || 1.774.692
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anupgarh (distrikt)|Anupgarh]] || Anupgarh || -- || (Nij, út Ganganagar)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jaipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur (distrikt)|Jaipur]] || Jaipur || 11.143 || 6.626.178
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Alwar (distrikt)|Alwar]] || Alwar || 8.380 || 3.674.179
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dausa (distrikt)|Dausa]] || Dausa || 3.432 || 1.634.409
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur Rural]] || Jaipur || -- || (Nij, út Jaipur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dudu (distrikt)|Dudu]] || Dudu || -- || (Nij, út Jaipur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kotputli-Behror]] || Kotputli || -- || (Nij, út Jaipur/Alwar)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khairthal-Tijara]] || Khairthal || -- || (Nij, út Alwar)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jodhpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur (distrikt)|Jodhpur]] || Jodhpur || 22.850 || 3.687.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaisalmer (distrikt)|Jaisalmer]] || Jaisalmer || 38.401 || 669.919
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barmer (distrikt)|Barmer]] || Barmer || 28.387 || 2.603.751
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur Rural]] || Jodhpur || -- || (Nij, út Jodhpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Phalodi (distrikt)|Phalodi]] || Phalodi || -- || (Nij, út Jodhpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balotra (distrikt)|Balotra]] || Balotra || -- || (Nij, út Barmer)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kota Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kota (distrikt)|Kota]] || Kota || 5.217 || 1.951.014
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baran (distrikt)|Baran]] || Baran || 6.992 || 1.222.755
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bundi (distrikt)|Bundi]] || Bundi || 5.776 || 1.110.906
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jhalawar (distrikt)|Jhalawar]] || Jhalawar || 6.219 || 1.411.129
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Udaipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Udaipur (distrikt)|Udaipur]] || Udaipur || 13.419 || 3.068.420
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chittorgarh (distrikt)|Chittorgarh]] || Chittorgarh || 7.822 || 1.544.338
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajsamand (distrikt)|Rajsamand]] || Rajsamand || 3.860 || 1.156.597
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bhilwara (distrikt)|Bhilwara]] || Bhilwara || 10.455 || 2.408.523
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Salumbar (distrikt)|Salumbar]] || Salumbar || -- || (Nij, út Udaipur)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Sikar Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sikar (distrikt)|Sikar]] || Sikar || 7.732 || 2.677.337
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jhunjhunu (distrikt)|Jhunjhunu]] || Jhunjhunu || 5.928 || 2.137.045
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Churu (distrikt)|Churu]] || Churu || 13.830 || 2.039.547
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Neem Ka Thana]] || Neem Ka Thana || -- || (Nij, út Sikar/Jhunjhunu)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Pali Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pali (distrikt)|Pali]] || Pali || 12.387 || 2.037.573
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalore (distrikt)|Jalore]] || Jalore || 10.640 || 1.828.730
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sirohi (distrikt)|Sirohi]] || Sirohi || 5.136 || 1.036.346
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sanchore (distrikt)|Sanchore]] || Sanchore || -- || (Nij, út Jalore)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Banswara Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Banswara (distrikt)|Banswara]] || Banswara || 4.522 || 1.797.485
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dungarpur (distrikt)|Dungarpur]] || Dungarpur || 3.770 || 1.388.552
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pratapgarh (Radjastan)|Pratapgarh]] || Pratapgarh || 4.449 || 867.848
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Radjastan !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 342.239 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 68.548.437
|}

== Natoer ==
Hoewol't in grut part fan 'e steat út woastyn bestiet, hat Radjastan in ferskaat oan wylde bisten, lykas de [[tiger]], de [[panter]] en de tige selsume [[Yndyske trap]] .

=== Nasjonale parken ===
[[Ofbyld:Keoladeo-Vogelschutzpark-12-Schild-2018-gje.jpg|thumb|250px|Nasjonaal Park Keoladeo.]]
* [[Nasjonaal Park Ranthambore]]: ien fan 'e bekendste tigerreservaten fan Yndia, ferneamd om de Bingaalske tigers dy't sels by dei goed te sjen binne.
* [[Nasjonaal Park Keoladeo]] (Bharatpur): in wrâldferneamd fûgelreservaat en [[UNESCO]]-wrâlderfgoed, dêr't tûzenen wetterfûgels oerwinterje.
* [[Nasjonaal Park Desert]]: leit flakby [[Jaisalmer]] en beskermet it unike ekosysteem fan 'e [[Thar-woastyn]].
* [[Nasjonaal Park Sariska]]: in tigerreservaat yn 'e Aravalli-heuvels mei in rike skiednis.
* [[Nasjonaal Park Mukundra Hills]]: in relatyf nij park yn it súdeasten fan de steat.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Radjastan| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]]</text>
      <sha1>7cnraq9hpcditnd59c8j3apwjqk0zpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228082</id>
      <parentid>1228081</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T07:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12893" sha1="ne7y73xndzacjb07ktlmynutsv9zhb8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Radjasthan&lt;br&gt;&lt;small&gt;राजस्थान&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hawa Mahal (The Palace of Winds) in Jaipur, 20191218 1137 9136.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Hawa Mahal (Paleis fan 'e Wyn) yn Jaipur.
| flagge            =
| wapen             = 
| haadstêd          = [[Jaipur]]
| grutste stêd      = [[Jaipur]]
| distrikten        = 50
| ynwennertal       = 68.548.437 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 342.239 km²
| befolkingstichtens = 200 ynw./km²
| hichte            = 0 - 1.722 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), [[Radjastany]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 88,5%&lt;br&gt;[[Islam]] 9,1%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 1,3%&lt;br&gt;[[Jaïnisme]] 0,9%
| stifting          = 30 maart 1949
| iso-koade         = IN-RJ
| webside           = [https://rajasthan.gov.in/ rajasthan.gov.in]
| ôfbylding99       = Rajasthan in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Rajasthan yn Yndia
}}
'''Radjastan''' is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It is de grutste steat fan it lân neffens oerflak. Radjastan grinzget yn it westen en noardwesten oan [[Pakistan]], yn it noarden oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it noardeasten oan [[Haryana]] en [[Uttar Pradesh]], yn it easten oan [[Madhya Pradesh]] en yn it súdwetsten oan [[Gûdjarat]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Jaipur]], ek wol bekend as de &quot;Rôze Stêd&quot;.

== Geografy ==
It lânskip fan Radjasthan wurdt foar in grut part bepaald troch de Aravalli-berchketen, ien fan 'e âldste berchtmen fan 'e wrâld, dy't de steat fan it súdwesten nei it noardeasten trochsnijt.
[[Ofbyld:Desierto de Tar (2002) 04.jpg|thumb|left|Thar-woastyn.]]
It westlike en noardwestlike diel fan 'e steat bestiet út de Thar-woastyn). Dit gebiet is drûch en hat in soad sândunen.

Eastlik fan 'e Aravalli-bergen is it gebiet fruchtberder. It hat mear wetter mei rivieren lykas de Chambal.

Mount Abu is it iennichste berchstasjon (hill station) yn 'e steat, dêr't it heechste punt, de Guru Shikhar (1.722 m), leit.

== Skiednis ==
De namme Radjastan betsjut &quot;Lân fan 'e Keningen&quot;. De regio bestie foarhinne út ferskillende foarstedommen dy't laat waarden troch de Rajputs, in krigerskaste dy't bekend stie om harren moed en earekoade. De Rajputs fersetten harren iuwenlang tsjin ynfallen fan bûtenôf, wêrûnder dy fan de [[Mogolryk|Mogols]]. Under it Britske bestjoer stie de regio bekend as Rajputana.

Troch syn lokaasje oan 'e grins mei it hjoeddeiske [[Pakistan]] hat Radjastan altiten in strategysk krúspunt west. De westlike woastynstêden bloeiden iuwenlang troch de hannel tusken de Yndus-delling en it binnenlân fan Yndia. Sûnt de ferdieling fan Yndia yn 1947 foarmet de steat in krúsjale ferdigeningsliny. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de 22 foarstedommen tusken 1948 en 1956 stadichoan gearfoege ta de hjoeddeistige dielsteat.

De regio om Pokhran hinne krige yn 'e 20e iuw bekendheid as de lokaasje dêr't Yndia syn earste kearnproeven die.

== Befolking en Kultuer ==
[[Ofbyld:Ghoomar dancers (Rajasthan, India, 2023).jpg|thumb|left|250px|Tradisjonele Ghoomar-dûns.]]
De offisjele taal is it [[Hindy]], mar it [[Radjastany]] wurdt troch de grutte mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praten. It Radjastany bestiet út ferskate dialekten, lykas it Marwary, Mewary en Dhundhary.

De kultuer fan Radjastan is wrâldferneamd om syn libbene kleuren. Dat is werom te sjen yn 'e klean fan 'e minsken, sa as de bûnte tulbanden (pagri) fan 'e manlju en de rike ghagra-choli fan 'e froulju. De steat hat in rike tradysje fan folkmuzyk en dûns, wêrûnder de ferneamde Ghoomar-dûns. 

Radjastan hat ien fan 'e grutste mienskippen fan Jaïnisten yn Yndia. Harren Dilwara-timpels op Mount Abu binne wrâldferneamd fanwegen it detailearre moarmerwurk.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Radjastan
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 88,8% || 88,5% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,3%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 8,5% || 9,1% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,6%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 1,4% || 1,3% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,1%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 1,2% || 0,9% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,3%
|}

=== Stêden ===
De stêden yn Radjastan steane faak bekend om harren eigen kleur en arsjitektuer. Likernôch in fearn fan 'e befolking fan Radjastan wennet yn stêden. Dat betsjut dat it plattelân noch jimmeroan in tige grutte rol spilet. Dochs hat de groei fan 'e stêden de lêste tiid grut west. De measte grutte stêden lizze yn it easten en easten fan 'e steat (Jaipur, Kota en Ajmer) om't dêr mear wetter en de grûn fruchtberder is. Stêden yn it westen, lykas Jaisalmer en Bikaner, lizze as oäzes fier útinoar yn 'e Thar-woastyn en hawwe eartiids in wichtige rol spile as hannelsposten op 'e karavaanrûtes.
[[Ofbyld:Amber Fort Jaipur 01.jpg|thumb|250px|Fort Jaipur.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011)
|-
| 1 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur]] || Jaipur || 3.046.163
|-
| 2 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur]] || Jodhpur || 1.033.756
|-
| 3 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kota (Yndia)|Kota]] || Kota || 1.001.694
|-
| 4 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bikaner]] || Bikaner || 644.406
|-
| 5 || style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ajmer]] || Ajmer || 542.321
|}

== Bestjoerlike yndieling ==
Radjastan hat in dynamyske bestjoerlike skiednis. Yn 2023 hat de oerheid it oantal distrikten flink ferhege om it bestjoer tichter by de boarger te bringen. De steat is no (2026) ferdield yn 10 divyzjes en 50 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ajmer Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ajmer (distrikt)|Ajmer]] || Ajmer || 8.481 || 2.583.052
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nagaur (distrikt)|Nagaur]] || Nagaur || 17.718 || 3.307.743
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tonk (distrikt)|Tonk]] || Tonk || 7.194 || 1.421.326
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Biawar (distrikt)|Biawar]] || Biawar || -- || (Nij, út Ajmer/Pali)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Didwana-Kuchaman]] || Didwana || -- || (Nij, út Nagaur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kekri (distrikt)|Kekri]] || Kekri || -- || (Nij, út Ajmer/Tonk)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahpura (distrikt)|Shahpura]] || Shahpura || -- || (Nij, út Bhilwara)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bharatpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bharatpur (distrikt)|Bharatpur]] || Bharatpur || 5.066 || 2.548.462
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dholpur (distrikt)|Dholpur]] || Dholpur || 3.033 || 1.206.516
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Karauli (distrikt)|Karauli]] || Karauli || 5.530 || 1.458.248
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sawai Madhopur]] || Sawai Madhopur || 4.498 || 1.335.551
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Deeg (distrikt)|Deeg]] || Deeg || -- || (Nij, út Bharatpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gangapur City]] || Gangapur City || -- || (Nij, út Sawai Madhopur)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bikaner Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bikaner (distrikt)|Bikaner]] || Bikaner || 30.247 || 2.363.937
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sri Ganganagar]] || Sri Ganganagar || 11.154 || 1.969.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hanumangarh (distrikt)|Hanumangarh]] || Hanumangarh || 9.656 || 1.774.692
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Anupgarh (distrikt)|Anupgarh]] || Anupgarh || -- || (Nij, út Ganganagar)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jaipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur (distrikt)|Jaipur]] || Jaipur || 11.143 || 6.626.178
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Alwar (distrikt)|Alwar]] || Alwar || 8.380 || 3.674.179
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dausa (distrikt)|Dausa]] || Dausa || 3.432 || 1.634.409
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaipur Rural]] || Jaipur || -- || (Nij, út Jaipur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dudu (distrikt)|Dudu]] || Dudu || -- || (Nij, út Jaipur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kotputli-Behror]] || Kotputli || -- || (Nij, út Jaipur/Alwar)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khairthal-Tijara]] || Khairthal || -- || (Nij, út Alwar)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jodhpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur (distrikt)|Jodhpur]] || Jodhpur || 22.850 || 3.687.165
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jaisalmer (distrikt)|Jaisalmer]] || Jaisalmer || 38.401 || 669.919
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barmer (distrikt)|Barmer]] || Barmer || 28.387 || 2.603.751
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jodhpur Rural]] || Jodhpur || -- || (Nij, út Jodhpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Phalodi (distrikt)|Phalodi]] || Phalodi || -- || (Nij, út Jodhpur)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Balotra (distrikt)|Balotra]] || Balotra || -- || (Nij, út Barmer)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kota Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kota (distrikt)|Kota]] || Kota || 5.217 || 1.951.014
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Baran (distrikt)|Baran]] || Baran || 6.992 || 1.222.755
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bundi (distrikt)|Bundi]] || Bundi || 5.776 || 1.110.906
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jhalawar (distrikt)|Jhalawar]] || Jhalawar || 6.219 || 1.411.129
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Udaipur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Udaipur (distrikt)|Udaipur]] || Udaipur || 13.419 || 3.068.420
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chittorgarh (distrikt)|Chittorgarh]] || Chittorgarh || 7.822 || 1.544.338
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rajsamand (distrikt)|Rajsamand]] || Rajsamand || 3.860 || 1.156.597
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bhilwara (distrikt)|Bhilwara]] || Bhilwara || 10.455 || 2.408.523
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Salumbar (distrikt)|Salumbar]] || Salumbar || -- || (Nij, út Udaipur)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Sikar Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sikar (distrikt)|Sikar]] || Sikar || 7.732 || 2.677.337
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jhunjhunu (distrikt)|Jhunjhunu]] || Jhunjhunu || 5.928 || 2.137.045
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Churu (distrikt)|Churu]] || Churu || 13.830 || 2.039.547
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Neem Ka Thana]] || Neem Ka Thana || -- || (Nij, út Sikar/Jhunjhunu)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Pali Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pali (distrikt)|Pali]] || Pali || 12.387 || 2.037.573
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalore (distrikt)|Jalore]] || Jalore || 10.640 || 1.828.730
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sirohi (distrikt)|Sirohi]] || Sirohi || 5.136 || 1.036.346
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sanchore (distrikt)|Sanchore]] || Sanchore || -- || (Nij, út Jalore)
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Banswara Divyzje (Nij)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Banswara (distrikt)|Banswara]] || Banswara || 4.522 || 1.797.485
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dungarpur (distrikt)|Dungarpur]] || Dungarpur || 3.770 || 1.388.552
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pratapgarh (Radjastan)|Pratapgarh]] || Pratapgarh || 4.449 || 867.848
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Radjastan !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 342.239 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 68.548.437
|}

== Natoer ==
Hoewol't in grut part fan 'e steat út woastyn bestiet, hat Radjastan in ferskaat oan wylde bisten, lykas de [[tiger]], de [[panter]] en de tige selsume [[Yndyske trap]] .

=== Nasjonale parken ===
[[Ofbyld:Keoladeo-Vogelschutzpark-12-Schild-2018-gje.jpg|thumb|250px|Nasjonaal Park Keoladeo.]]
* [[Nasjonaal Park Ranthambore]]: ien fan 'e bekendste tigerreservaten fan Yndia, ferneamd om de Bingaalske tigers dy't sels by dei goed te sjen binne.
* [[Nasjonaal Park Keoladeo]] (Bharatpur): in wrâldferneamd fûgelreservaat en [[UNESCO]]-wrâlderfgoed, dêr't tûzenen wetterfûgels oerwinterje.
* [[Nasjonaal Park Desert]]: leit flakby [[Jaisalmer]] en beskermet it unike ekosysteem fan 'e [[Thar-woastyn]].
* [[Nasjonaal Park Sariska]]: in tigerreservaat yn 'e Aravalli-heuvels mei in rike skiednis.
* [[Nasjonaal Park Mukundra Hills]]: in relatyf nij park yn it súdeasten fan de steat.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Radjastan| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]]</text>
      <sha1>ne7y73xndzacjb07ktlmynutsv9zhb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Radjastan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191111</id>
    <revision>
      <id>1228083</id>
      <timestamp>2026-04-16T07:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]]&quot;</comment>
      <origin>1228083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="8l3jc8evy4mrdirf5l6x5oqoftnwmbi" xml:space="preserve">{{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]]</text>
      <sha1>8l3jc8evy4mrdirf5l6x5oqoftnwmbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tripoera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191112</id>
    <revision>
      <id>1228085</id>
      <timestamp>2026-04-16T10:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Tripoera&lt;br&gt;&lt;small&gt;त्रिपुरा&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Ujjayanta Palace also known as Nuyungma, Agartala, Tripura 04.JPG | ôfbyldingstekst   = It Ujjayanta-paleis yn Agartala. | flagge            = | wapen             = Emblem of Tripura.svg | haadstêd          = [[Agartala]] | grutste stêd      = [[Agartala]] | distrikten        = 8 | ynwennertal       = 3.673.917 &lt;s...&quot;</comment>
      <origin>1228085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="fdujj9rs96gneq9jdchqkkfoxuwrhzz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Tripoera&lt;br&gt;&lt;small&gt;त्रिपुरा&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Ujjayanta Palace also known as Nuyungma, Agartala, Tripura 04.JPG
| ôfbyldingstekst   = It Ujjayanta-paleis yn Agartala.
| flagge            =
| wapen             = Emblem of Tripura.svg
| haadstêd          = [[Agartala]]
| grutste stêd      = [[Agartala]]
| distrikten        = 8
| ynwennertal       = 3.673.917 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 10.486 km²
| befolkingstichtens = 350 ynw./km²
| hichte            = 15 - 939 m
| talen             = [[Bingaly]] en [[Kokborok]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 83,4%&lt;br&gt;[[Islam]] 8,6%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 4,2%&lt;br&gt;[[Boedisme]] 3,4%
| stifting          = 21 jannewaris 1972
| iso-koade         = IN-TR
| webside           = [https://tripura.gov.in/ tripura.gov.in]
| ôfbylding99       = Tripura in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tripoera yn Yndia
}}
'''Tripoera''' is in dielsteat yn it noardeasten fan [[Yndia]]. It is ien fan 'e lytste steaten fan it lân en wurdt hast folslein (oan it noarden, westen en suden) omsletten troch [[Bangladesj]]. Allinnich yn it easten hat de steat in lânferbining mei de oare Yndiaaske steaten [[Assam]] en [[Mizoram]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Agartala]]. Neffens lânoerflak is Tripoera likernôch trije kear sa lyts as Nederlân.

== Geografy ==
It lânskip fan Tripoera wurdt bepaald troch fiif grutte heuvelrêgen dy't fan it noarden nei it suden rinne. Tusken dye heuvels lizze fruchtbere dellingen.

Mear as de helte fan 'e steat is mei bosk begroeid. Bamboe is ien fan 'e wichtichste produkten út dy bosken.

De steat hat in tropysk savanneklimaat mei tige swiere reinfal yn 'e [[moesson]]tiid.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Neer Mahal - The Water Palace of Tripura.jpg|thumb|left|Wetterpaleis fan Tripoera, dat datearret fan it âlde keninkryk.]]
Tripoera hat in lange skiednis as in selsstannich foarstedom. Stammekeningen regearden hûnderten jierren oer it gebiet foardat it yn 1949 by de Yndiaaske Uny kaam. De histoaryske haadstêd fan it keninkryk wie earst [[Udaipur (Tripoera)|Udaipur]] (net te betiizgjen mei [[Udaipur (Radjastan)|Udaipur]] yn [[Radjastan]]). Letter ferhuze de haadstêd nei Ald-Agartala en lang om let yn 'e 19e iuw nei [[Agartala]]. 

As protest tsjin de hearskippij fan 'e keningen ûntstie de beweging fan 'e ''Ganamukti Parishad''. Under it bestjoer fan 'e keningen hiene de tribale boeren te lijen ûnder swiere belestingen en in systeem fan skuldslavernij. Troch de komst fan jimmeroan mear lânbouwers út it oanswettende Bingalen ferlearen de lânseigen stammen harren rjocht op 'e grûn. De Ganamukti Parishad easke beskerming fan it tribale lân tsjin yllegale besetting. De beweging fûn ek dat it keninklik bestjoer tefolle op 'e hân fan 'e elite wie en se fersetten harren tsjin 'e diskriminaasje fan tribale talen (lykas it Kokborok) en tradysjes. 
[[Ofbyld:Bangladeshi.refugee.jpg|thumb|left|Flechtlingen út Bangladesj yn Tripoera.]]
De ferdieling fan [[Britsk-Ynje]] (1947) en foaral de [[Befrijingsoarloch fan Bangladesj]] (1971) hienen in ûnbidge ynfloed op 'e steat. Tripoera waard troch miljoenen Bingaalske flechtlingen út East-Pakistan oerspield en dêrom feroare de befolkingstichtens drastysk: de lânseigen stammen, dy't earder de mearderheid foarmen (sawat 70% foar 1947), waarden in minderheid (minder as 30%) yn harren eigen lân.

Op 21 jannewaris 1972 krige Tripoera de folsleine status fan dielsteat. De diskriminaasje fan 'e lânseigen befolking op it mêd fan taal, kultuer en lânbesit late lykwols oan 'e ein fan 'e jierren 1970 ta grutte etnyske spanningen en in wapene opstân. Pas nei it oprjochtsjen fan in autonome ried foar de tribale gebieten yn 'e jierren 1980 kaam der stadichoan wer mear politike stabiliteit.

== Befolking en Kultuer ==
[[Ofbyld:Darlong people in traditonal dress.jpg|thumb|Leden fan 'e Darlongstamme yn tradisjonele klean, ien fan 'e tribale stammen fan Tripoera.]]
De befolking bestiet hjoed-de-dei foar it grutste part út Bingalezen en in minderheid fan 19 lânseigen stammen, wêrfan de Tripuri's de grutste groep foarmje.

It Kokborok, de memmetaal fan 'e lânseigen stammen, hat hjoed-de-dei as ûnderdiel fan 'e emansipaasje fan 'e tribale kultuer in offisjele status njonken it Bingaly. Njonken it Bingaly en it Kokborok wurdt ek it Meitei (ek wol Manipûry neamd) neamd as in wichtige taal. It Ingelsk wurdt in soad brûkt yn it bestjoer. 

De kultuer is in kleurige mjuks fan Bingaalske tradysjes en de rituelen fan 'e 19 ferskate stammen. In ferneamd kultureel hichtepunt is it Kharchi Puja-festival, wêrby't 14 goaden fereare wurde.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Tripoera
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 85,6% || 83,4% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,2%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 8,0% || 8,6% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,6%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 3,2% || 4,2% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,0%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 3,1% || 3,4% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,3%
|}

* ''Lykas ek yn oare fan 'e [[Sân Sustersteaten]] yn 'e krite (lykas [[Nagalân]] en [[Mizoram]]) ha in soad minsken fan lânseigen stammen it kristendom oannommen.'' 
* ''De groei fan 'e islam is foar in grut part it gefolch fan natuerlike befolkingsgroei yn 'e Bingaalske moslimmienskip.
* ''It boedisme wurdt fral troch de Chakma's en de Mog's oanhongen. Troch de ferfolging fan boedisten yn Bangladesj flechten in soad boedisten nei Tripoera.''

== Bestjoerlike yndieling ==
Tripoera is ferdield yn 8 distrikten. Yn 2012 waard de yndieling oanpast; foar dy tiid wienen der mar fjouwer distrikten.

[[Ofbyld:Tripura-district-map.svg|thumb|250px|Distrikten fan Tripoera.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhalai]] || Ambassa || 2.426 || 378.232
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gomati]] || Udaipur || 1.522 || 441.538
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khowai]] || Khowai || 1.377 || 327.564
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Noard-Tripoera]] || Dharmanagar || 1.422 || 444.946
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sepahijala]] || Bishramganj || 1.043 || 483.687
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Súd-Tripoera]] || Belonia || 1.534 || 430.751
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Unakoti]] || Kailasahar || 687 || 276.506
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[West-Tripoera]] || [[Agartala]] || 1.475 || 917.534
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Tripoera !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 10.486 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 3.673.917
|}

== Ekonomy ==
De wichtichste ferbining is de National Highway 8 (NH-8). Dit is de iennige grutte ferhurde wei dy't Tripoera oer de steat Assam ferbynt mei de rest fan Yndia. Dat makket de befoarrieding fan 'e steat kwetsber by swiere moessonrein of ierdferskowings. De twadde ferbining is in folle lytsere dyk dy't nei it easten rjochting de steat Mizoram rint.  

De lânbou is de basis fan 'e ekonomy. Tripoera is ferneamd om syn rubberproduksje; it is nei [[Kerala]] de twad grutste rubberprodusint fan Yndia (nei Kerala). Ek de produksje fan tee en it ferwurkjen fan bamboe binne tige wichtich foar de wurkgelegenheid. Troch de beheinde ynfrastruktuer is it toerisme yn Tripoera net  bot ûntwikkele.

== Natoer ==
Tripoera hat in grut ferskaat oan planten en bisten fanwegen it tropyske klimaat en de dichte bosken. In opfallend dier is de Phayre-brilaap, de nasjonale diersoarte fan 'e steat.

=== Nasjonale parken ===
* [[Nasjonaal Park Clouded Leopard]]: leit yn it Sepahijala-wyldreservaat en is bedoeld foar de beskerming fan de seldsume [[dizepanter]].
* [[Nasjonaal Park Rajbari]]: bekend om de grutte populaasjes fan 'e [[gaur]] (Yndyske bizon).

{{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}}
{{Commonscat|Tripura|Tripoera}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Tripoera| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]</text>
      <sha1>fdujj9rs96gneq9jdchqkkfoxuwrhzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Tripoera</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191113</id>
    <revision>
      <id>1228086</id>
      <timestamp>2026-04-16T10:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Trupura|Tripoera}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]&quot;</comment>
      <origin>1228086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="b0ymm8l2j12bvzw5opqlf4a4abyposy" xml:space="preserve">{{Commonscat|Trupura|Tripoera}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]</text>
      <sha1>b0ymm8l2j12bvzw5opqlf4a4abyposy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228087</id>
      <parentid>1228086</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T10:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="5mz4by5dh9bt1vcapi28xzfvjp9qp6s" xml:space="preserve">{{Commonscat|Tripura|Tripoera}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]</text>
      <sha1>5mz4by5dh9bt1vcapi28xzfvjp9qp6s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>