Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Gysbert Japicxpriis 0 870 1228125 1205781 2026-04-17T01:48:04Z ~2026-23561-68 57732 /* Priiswinners */ 1228125 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <span style="color:white;"> Gysbert Japicxpriis </span> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân|Frysk]] | útrikt foar = [[literatuer]] | útrikt troch = provinsje [[Fryslân]] | frekwinsje = 1x yn de 2 jier | datum = | plak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] ([[Fryslân]]) | ynsteld = [[1947]] | 1e útrikking = [[1947]] | opheft = | webside = ''gjint'' }} De '''Gysbert Japicxpriis''' is in yn [[1947]] troch de [[Deputearre Steaten fan Fryslân|Deputearre Steaten]] fan [[Fryslân]] ynstelde [[Fryske literatuer|literatuerpriis]], neamd nei de dichter [[Gysbert Japiks]]. De earste winner fan de priis wie op [[10 oktober]] 1947 de Fryske dichter [[Obe Postma]]. == Alde Gysbert Japicxpriis == De priis wie in stimulearingspriis, en waard takend foar it bêste oarspronklik Frysk wurk dat yn de perioade foarôfgeand oan de útrikking publisearre wie. Dy perioade waard twa jier, om't it iene jier [[proaza]] beoardiele waard, en it oare jier [[poëzy]]. Mei yngong fan [[1954]] waard yn it iene jier de [[Dr. Joast Halbertsmapriis]] útrikt en yn it oare de Gysbert Japicxpriis. De priis bestie út in oarkonde en in jildbedrach, oarspronklik 500 gûne, mar letter oprinnend ta 2000 gûne. Om't it in stimulearingspriis wie koe dy allinnich foar in spesifyk wurk útrikt wurde, net foar in oeuvre, al is dat al in pear kear bard. Yn 1984 is de priis yn dy foarm ôfskaft, en yn in nije foarm wer ynsteld. == Nije Gysbert Japicxpriis == By de nije Gysbert Japicxpriis wie der gjin ûnderskie yn sjênre. Proaza en poësy koenen eltse kear yn oanmerking komme, mar dat gou ek foar [[berneliteratuer]] en [[jongereinliteratuer]]. Dêrnjonken kin de priis no ek foar in oeuvre úrikt wurde. Fierders waard romte makke foar de [[Fedde Schurerpriis]] en de [[Dr. Obe Postmapriis]], dat de Gysbert Japicxpriis waarddoe ien kear in de trije jier útrikt. Yn [[1986]] waard it jildbedrach omheechbrocht nei 4000 g&ucirc;ne. Yn [[1999]] waard de regeling op 'en nij oanpast. Doe waard besletten om mei yngong fan [[2001]] in twajierliks skema te folgjen. De iene kear oanbelanget de priis no de poësy út de fjouwer foarôfgeande jierren, twa jier letter it proaza út de fjouwer foarôfgeande jierren, ensfh. It prizejild is sûnt [[1999]] in bedrach fan 5000 euro. Yn 2011 kaam dêr 5000 euro boppe-op, spesjaal ornearre foar in oersetting/oersettingen fan it bekroande wurk. Mei yngong fan 2013 waard it prizejild ferhege nei 10.000 euro; de 5000 foar in oersetting/oersettingen kaam dêr dan noch by. == Ofwikende takennings == Foar de priis jildt it betingst dat dat "bêste oarspronklik Frysk wurk" de bekroaning ek wurdich w&ecirc;ze moat, mar de advyskommisje hat oant no ta mar ien kear gjin foardracht dien, yn [[1977]]. Dochs is de priis dat jier takend. Oarsom hawwe Deputearre Steaten ien kear besletten om it advys net te folgjen. Yn [[1969]] is de priis net útrikt, wylst it projekt [[Operaesje Fers]] nominearre wie. De priis is ek ien kear wegere. Yn [[1959]] hat [[Eeltsje Boates Folkertsma]] yndie sein syn wurk fan dy perioade de bekroaning net wurdich te finen, en hy hat dy doe net oannimme wollen. == Twa kear w&ucirc;n == Trije skriuwers hawwe twa kear de Gysbert Japicxpriis krigen: [[Anne Wadman]], [[1952]] en [[1989]], [[Jan Wybenga]], [[1965]] en [[1977]], en [[Trinus Riemersma]], [[1967]] en [[1995]]. == Utrikking == De priis wurdt útrikt yn de bertestêd fan Gysbert Japiks, [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], op it stêdhûs. Allinnich Jan Dijkstra, yn 1951, en Rink van der Velde yn 1975 hawwe net oan de plechtige útrikking meidwaan wollen, en hawwe de priis letter op it [[Provinsjehûs]] ophelle. == Priiswinners == * [[1947]] - [[Obe Postma]]: ** It sil bistean (dichtbondel). * [[1948]] - [[Nyckle Haisma]]: ** Simmer (novelle). * [[1949]] - [[Fedde Schurer]]: ** Simson (bibelsk drama); ** syn berimings yn It boek fan 'e psalmen. * [[1950]] - [[Ype Poortinga]]: ** Elbrich, part II (roman). * [[1951]] - [[Sjoerd Spanninga]]: ** Spegelskrift (dichtbondel); ** Núnders (dichtbondel). * [[1952]] - [[Anne Wadman]]: ** Kritysk konfoai (bondel mei essees). * [[1953]] - [[Rixt (dichteresse)|Rixt]]: ** De gouden rider (dichtbondel). * [[1955]] - [[Ulbe van Houten]]: ** De hillige histoarje (bibelferhalen); ** De sûnde fan Haitze Holwerda (roman, werprinting). * [[1957]] - [[Douwe Tamminga]]: ** Balladen (dichtbondel). * [[1959]] - [[Eeltsje Boates Folkertsma]]: ** Eachweiding (bondel mei essees). [Wegere] * [[1961]] - [[Marten Sikkema]]: **''Hiele dichterlik oeuvre''. * [[1963]] - [[Jo Smit]]: **Bisten en boargers (ferhalebondel). * [[1965]] - [[Jan Wybenga]]: **Barakkekamp (dichtbondel). * [[1967]] - [[Trinus Riemersma]]: ** Fabryk (roman). * [[1969]] - Foardracht: [[Operaesje Fers]]. (Net útrikt) * [[1971]] - [[Paulus Akkerman]]: ** It roer út hannen (roman); ** Foar de lins (bondel kursyfkes); ** Dat sadwaende (bundel kursyfkes). * [[1973]] - [[Gerben Willem Abma|Daniël Daen]]: ** De âlde en de leave hear: as lead om âld izer (dichtbondel); ** Op libben en dea (dichtbondel); ** Mosken en goaden (dichtbondel). * [[1975]] - [[Rink van der Velde]]: **''Hiele oeuvre''. * [[1977]] - [[Jan Wybenga]]: ** Lyts Frysk deadeboek (dichtbondel). * [[1979]] - [[Ypk fan der Fear]]: ** har histoaryske romans. * [[1981]] - [[Reinder Rienk van der Leest]]: ** Kunst en fleanwurk (dichtbondel). * [[1983]] - [[Sjoerd van der Schaaf]]: ** De bijekening (roman). * [[1986]] - [[Tiny Mulder]]: ** ''Hiele oeuvre''; ** Oh in stêd, ah in lân (dichtbondel). * [[1989]] - [[Anne Wadman]]: ** syn Fryske romans; ** In bolle yn 'e reak (roman); ** De frou yn 'e flesse (roman). * [[1992]] - [[Steven H.P. de Jong]]: ** Syn literêr wurk; ** De Wuttelhaven del (roman). * [[1995]] - [[Trinus Riemersma]]: ** De reade bwarre (roman). * [[1998]] - [[Piter Boersma]]: ** It libben sels (roman) . * [[2001]] - [[Tsjêbbe Hettinga]]: ** Fan oer see en fierder (dichtbondel). * [[2003]] - [[Willem Tjerkstra]]: ** Ridder fan Snits (histoaryske romantrilogy oer [[Rienk Bockema]]). * [[2005]] - [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] ** In waarm wek altyd. (2004) (dichtbondel) * [[2007]] - [[Josse de Haan]] ** Foar de roman ''Piksjitten op Snyp'', de essaybondel ''Kastanjes poffe'' én foar al syn krewearjen as essayist en as útjouwer foar de oare literatuer. *[[2009]] - [[Anne Feddema]] ** Foar de dichtbondel ''Reidhintsje op’e Styx'' (2005) *[[2011]] - [[Durk van der Ploeg]] ** Foar syn hiele oeuvre. *[[2013]] - [[Jacobus Q. Smink]] ** Foar syn dichtbondel ''Sondelfal'' (2009) *[[2015]] - [[Koos Tiemersma]] ** Foar syn roman ''Einum'' (2012) *[[2017]] - [[Eppie Dam]] ** Foar de dichtbondel ''Fallend ljocht'' (2015) *[[2019]] - [[Aggie van der Meer]] ** Foar har hiele [[oeuvre]] *[[2023]] - [[Jetske Bilker]] ** Foar har roman ''Spegel en sonde'' * [[2025]] - [[Elmar Kuiper]] ** dichtbondel ''Ferlosboartsje'' ==Keppeling om utens== * [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&pagina=GJpriis&stylesheet=frieseschrijvers.css Ynformaasje oer de Gysbert Japicxpriis by Tresoar] {{DEFAULTSORT:Gisbert Japicxpriis}} [[Kategory:Fryske literatuerpriis]] [[Kategory:Fryske poëzypriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1947]] 6mmb2yhyvxkh37xec92cia4d7yyhxev Aletta Jacobs 0 7111 1228120 1167972 2026-04-16T23:35:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1228120 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Aletta_Jacobs.jpg|thumb|right|Aletta Jacobs]] [[Ofbyld:Aletta Jacobs.png|right|thumb|Aletta Henriëtte Jacobs foar de Ryksuniversiteit Grins.]] '''Aletta Henriëtte Jacobs''' ([[9 febrewaris]] [[1854]], [[Sappemeer]] - [[10 augustus]] [[1929]], [[Baarn]]) wie de earste [[Nederlân]]ske froulike [[dokter]] en [[feministe]]. Jacobs wie fan [[Joaden|Joodsk]] komôf, dochter fan Abraham Jacobs dy't genês-, hiel- en [[froedmaster]] wie. Har mem wie Anna de Jongh. Nei spesjale tastimming fan minister [[Johan Thorbecke|J.R.Thorbecke]] skreau sy har op 20 april 1871 yn by [[Ryksuniversiteit Grins]] oan 'e fakulteit [[Genêskunde]]. Har dokterseksamen die se yn 1878 yn Utert en se promovearre op [[8 maart]] [[1879]] yn Grins. Aletta Jacobs wie net de earst froulike studinte - dat wie inkele iuwen earder [[Anna Maria fan Schurman]] - mar wol de earste dy't mei sukses in universitêre stúdzje ôfmakke. Yn [[1877]] en [[1878]] lei sy har dokters eksamen ôf, dêr't sy de earst froulike dokter mei waard, en gong oan 'e slach as dokter yn [[Amsterdam]] dêr't sy fergees sprekoere hold, kursussen joech en it [[pessarium]] as [[Antykonsepsje|foarbehoedmiddel]] yntrodusearre. Dêrnêst sette Jacobs har yn foar it [[frouljuskiesrjocht]]. Sy wie mei oprjochtster fan de [[Ferieniging foar Frjouljuskiesrjocht]] yn [[1894]] en sûnt [[1903]] lanlik foarsitter. Ek wurke sy mei yn de [[Wrâldbûn foar Frouljuskiesrjocht]], dêr't sy nammebekendheid troch krige oer de hiele wrâld. Sy wie ek lid fan de [[Frijsinnich Demokratyske Bûn]]. Jacobs boaske mei [[politikus]] [[Carel Victor Gerritsen]] (1850-1905) yn 1884. Sy hienen in frij houlik. == Literatuer == * {{aut|Mineke Bosch}}, ''Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid, Aletta Jacobs 1854-1929'', Utjouwerij Balans, 2005. == Keppeling om utens == * [http://www.alettajacobs.org Webstee oer Aletta Jacobs] * [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn1/jacobs Biografysk Wurdboek fan Nederlân - biografy] * [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/jacobs.html Biografysk Wurdboek fan it Sosjalisme en de Arbeidersbeweging Yn Nederlân (BWSA) - biografy] * [http://www.amsterdam.nl/stad_in_beeld/inhoud/typisch_amsterdams?ActItmIdt=8445 Aletta Jacobs, Boechbyld fan feminisme, op amsterdam.nl] * http://www.iiav.nl it argyf fan Aletta Jacobs mei in protte foto's en oar materiaal fan en oer har. * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/j#a24971 Boeken fan Aletta Jacobs op Project Gutenberg] == Sjoch ek == * [[List fan ferneamde dokters]] {{DEFAULTSORT:Jacobs, Aletta}} [[Kategory:Nederlânsk dokter]] [[Kategory:Nederlânsk sosjaal aktivist]] [[Kategory:Nederlânsk polityk aktivist]] [[Kategory:Frouljusrjochte-aktivist]] [[Kategory:Nederlânsk feminist]] [[Kategory:Nederlânsk pasifist]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1854]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1929]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] 4dmrahqkrkvlor5mxfe8o5dx3y03tt8 Keulen 0 11647 1228106 1155729 2026-04-16T19:41:20Z CommonsDelinker 353 "Roman_Cologne,_reconstruction.JPG" is op Commons fuorthelle [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Maps of the history of Cologne|]]. 1228106 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Keulen <br/>Köln <br/><small><small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small></small> | ôfbylding = Kdom.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = [[Dom fan Keulen]] | wapen = [[Ofbyld:Flagge_Köln.svg|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU_Koeln_COA.svg|80px]] | ynwennertal = 1.073.096 <small>(2021)</small> | oerflak = 405,16 km&sup2; | befolkingstichtens = 2.619 km&sup2; | stêdekloft = 3.500.000 | hichte = 53 m | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NRW}} [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = [[38 f.Kr.]] | postkoade = 50441–51149 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_56_0_N_6_57_0_E_type:city_zoom:11_region:DE|50° 56' NB, 6° 57' EL</small>}} | webside = [http://www.stadt-koeln.de/ www.stadt-koeln.de] | ôfbylding2 = 12-09_WLM_Cologne_40.JPG | ôfbyldingstekst2 = ''Fischmarkt'' | ôfbylding3 = River_Concerto_(ship,_2000)_003.jpg | ôfbyldingstekst3 = Sicht op it sintrum | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = 260 | lat_deg = 50 | lat_min = 56 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 57 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North rhine w K.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Keulen yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Keulen''' (útsprutsen yn 't Frysk as ''Keuln'', [[Dútsk]]: ''Köln'' [kœln], [[Keulsk]]/[[Ripuarysk]]: ''Kölle'' [ˈkœlə]) is in stedsdistrikt (''[[kreisfreie Stadt]]''), [[metropoal]] en in stêd yn [[Dútslân]], yn de dielsteat [[Noardryn-Westfalen]], oan de [[Ryn]], 25 km noardlik fan [[Bonn]] en 35 km súdlik fan [[Düsseldorf]]. It sintrum leit op de lofterigge. Keulen is mei in goed 1 miljoen ynwenners de fjirde stêd fan Dútslân en de grutste fan Noardryn-Westfalen. Yn de hiele Keulske stêdekloft wenje likernôch 3,5 miljoen minsken. It is de haadstêd fan de [[Regierungsbezirk Keulen|Keulske regio]] en de offisjeuze haadstêd fan it [[Rynlân]], en de sted spile fan de [[Midsiuwen]] ôf in wichtige tsjerklike en politike rol. De stêd is it sit fan it [[Aartsbisdom Keulen]] De stêd is ferneamd om syn rike skiednis, it kulturele en arsjitekturale erfgoed en ferskate grutte en ynternasjonale eveeminten, lykas it [[karnaval]] en de hannelsbeurzen. Keulen hat in [[universiteit]], de [[Universiteit fan Keulen]], dy't ien fan de âldsten fan Jeropa is, en in [[lofthaven]], dy't er dielt mei [[Bonn]]. == Skiednis == === Romeinsk Keulen === De earste delsetting op it plak fan it hjoeddeistige Keulen wie ''Oppidum Ubiorum'' dat yn [[38 f.Kr.]] troch de [[Ubiërs]], in [[Germaanske stamme]] dy't oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] wenne, stifte waard. Yn [[50]] n.Kr. ferheften de [[Romeinen]] de stêd ta status fan ''[[Colonia (Rome)|colonia]]'' en stiften se ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium]]''. De stêd waard yn [[85]] de haadstêd fan de Romeinske provinsje [[Neder-Germaanje]]. In grut ferskaat oan Romeinske resten waarden fûn oan de âlde haven oan de Ryn, dêr't 1900 jier âlde Romeinske boat yn 2007 ûntdutsen waard. Parten fan it oarspronklike Romeinske rioelsysteem binne noch yntakt ûnder de stêd. Pas yn [[1890]] waard it moderne rioelsysteem yn gebrûk nommen. Fan [[260]] oant [[271]] wie Keulen de haadstêd fan it [[Gallo-Romeinske Ryk]]. Yn [[310]] waard ûnder keizer [[Konstantyn de Grutte]] by Keulen in brêge oer de Ryn boud. Keulen wie de residinsje fan Romeinske provinsjale gûverneurs en de stêd wie ien fan de wichtichste hannels en produksjesintrums noardlik fan de [[Alpen]]. Nei't de Joadske timpel yn [[Jeruzalim]] ferneatige waard, ûntstie in Joadske diaspoara oer it gânse [[Romeinske Ryk]]. Der is bewiis fûn fan in Joadske mienskip yn Keulen. Yn [[321]] stie keizer Konstantyn it fêstigjen fan in Joadske mienskip ta mei deselde frijheden as Romeinske boargers. It Edikt fan Konstantyn is it âldste dokumint yn Dútslân. Maternus waard keazen ta biskop yn [[313]] en wie de earste biskop fan Keulen. De stêd waard troch [[Ripuaryske Franken]] yn [[462]] oermastere. === Midsiuwen === De Ripuaryske Franken stiften harren ryk oan de ouwers fan de Ryn en de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en makken Keulen ta harren haadstêd. De befolking fan Keulen dy't út [[Galloromanen]] en romanisearre Ubiërs bestie, waarden stadichoan assimilearre troch de Franken en it [[Latyn]] dat dêr sprutsen waard ferfongen troch it Germaanske [[Aldfrankysk]]. Yn 'e [[6e iuw]] feriene de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] de [[Salyske Franken]] dy't yn Noard-Galje wennen en de Ripuaryske Franken en stifte winliken it [[Frankyske Ryk]]. De Franken koene harren macht oer gâns [[Galje]] útwreidzje. Keulen waard de haadstêd fan [[Austraasje]], sa't it stamlân fan de Franken neamd waard. Yn [[623]] waard Kunibert biskop fan Keulen, dy't tagelyk ek in wichtige adviseur fan de Merovingyske kening [[Dagobert I]] wie. Yn [[714]] nei't de Frankyske kening [[Pepyn fan Herstal]] stoar, rekke it Frankyske Ryk tangele yn in boargerkriich. By de [[Slach by Keulen]] yn [[716]] tusken kening [[Gilperik II]] fan [[Neustrje]] mei help fan de Fryske kening [[Redbad]], dy't de kâns seach de ferlerne gebieten fan [[690]] werom te pakken en de Franken in goede slach te slaan, waard [[Karel Martel]], de oerwinneling fan Pepyn, ferslein. Karel flechte nei it [[Eifel]]berchtme ta dêr't er in grutte hoemannichte troepen byinoar sammele. Nei't Redbad al wer werom nei Fryslân ferfearn wie mei syn buit, koe Karel Gilperik ferslaan yn de [[Slach by Amel]] en koe er Keulen fannijs ynnimme. Keulen hat sûnt de Romeinske tiid in biskopsit west en yn [[795]] ûnder it bewâld fan kening [[Karel de Grutte]], waard biskop Hildebold, dy't kânselier en aartskapelaan oan it hof fan Karel de Grutte wie, de earste [[Aartsbisdom Keulen|aartsbiskop fan Keulen]]. By it [[Ferdrach fan Ferdun]] yn [[843]] kaam Keulen ta it [[Midfrankyske Ryk]], dat letter [[Loataringen]] waard. Yn [[953]] krigen de aartsbiskoppen fan Keulen ek in soad sekuliere macht doe't biskop [[Bruno de Grutte|Bruno]] troch syn broer [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]], [[Keninkryk Dútslân|kening fan Dútslân]] as hartoch fan Loataringen beneamd waard. Om de sekuliere adel dy't syn macht bedrige, te ferswakjen, joech Otto Bruno en syn aartsbiskoplike opfolgers de foarrjochten fan sekuliere foarsten en stifte dêrtroch suver it [[Karfoarstedom Keulen]], dat foarme waard troch de tydlike besittings fan it aartsbisdom en omfieme letter in grutt stripe lân oan de lofter Rynouwer eastlik fan [[Gulik]] en westlik fan it [[hartochdom Westfalen]] foarby it [[greefskip Mark]] en it [[hartochdom Berch]]. Oan 'e ein fan de [[12e iuw]] wie de aartsbiskop fan Keulen ien fan de sân [[karfoarst]]en fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Njonken karfoarst wie er ek aartskânselier fan Itaalje fan [[1238]] oant [[1803]]. [[Ofbyld:Makroaufnahme des großen gotischen Kölner Stadtsiegels am Verbundbrief von 1396.jpg|120px|thumb|left|Goatyske stedssegel fan Keulen fan 1396]] Nei de [[Slach by Worringen]] yn [[1288]] helle Keulen syn ûnôfhinklikens fan de aartsbiskoppen en waard doe in [[frije ryksstêd]]. Aartsbiskop [[Siegfried fan Westerburg]] waard twongen en ferhúzje nei [[Bonn]]. De aartsbiskop hold lykwols it rjocht op it útsprekken fan de [[deastraf]]. It stedsbestjoer, dy't op polityk mêd rjocht foar de aartsbiskop oer stie, wie ôfhinklik fan him yn alle saken oangeande it strafrjocht. Dat befette marteljen, dy't allinnich útsprutsen mocht wurde troch de biskoplike rjochter. Dy juridyske sitewaasje duorre oant de Frânske oermastering fan Keulen. Njonken syn ekonomyske en politike betsjutting waard Keulen ek in wichtich midsiuwsk [[beafeart]]soarde, doe't de Keulske biskop [[Reinald fan Dassel]] yn [[1164]] de [[relikwy]]en fan de Trije Wizen oan de [[Dom fan Keulen]] joech. Dêrnjonken bewarret Keulen ek de relikwyen fan de hillige [[Ursula fan Keulen|Ursula]] en [[Albertus Magnus]]. Troch syn lizzing oan de Ryn lei Keulen op ien fan de wichtichste hannelskrúspunten fan east nei west en fan Súd-Jeropa nei Noardwest-Jeropa. Al sûnt de [[10e iuw]] stiene keaplju yn de stêd al bekend om harren woltierigens omreden de beskikking fan de hannelsmooglikheden. Dat hannelskrúspunt soarge ek foar it waaksen fan Keulen. Oan 'e ein fan de [[12e iuw]] liet aartsbiskop Filip fan Heinsberg in [[stedsmuorre]] om gâns de stêd hinne bouwe. Om 1300 hiine hie de stêd al mear as 50.000 ynwenners. Yn [[1475]] waard Keulen lid fan it [[Hânze]]ferbûn, doe't keizer [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] de [[ryksûnmidlikens]] fan de stêd befêstige. Keulen waard tige ynfloedryk yn de regionale hannel, dat syn systemen fan mjitten en gewichten yn gâns Jeropa brûkt waarden. Mei de bou fan de [[Dom fan Keulen]] waard op [[15 augustus]] [[1248]] úteinset. Yn de iuwen dêrnei waard der stadichoan wurke oan it projekt, mar yn de [[15e iuw]] waard de bou stillein. Under ynfloed fan de [[Romantyk]] yn de [[19e iuw]] waard de bou fannijs oppakt en foltôge yn [[1880]]. [[Ofbyld:Cologn1411.jpg|500px|thumb|center|Keulen yn 1411]] === Iere moderne tiid === De ekonomyske struktuer fan it Keulen yn de midiuwen en iere moderne tiid waarden karakterisearre troch de status fan de stêd as in wichtige haven- en ferfiersmulpunt oan de Ryn. De ambachten waarden organisearre troch gilden, dêr't guon fan allinnich foar froulju gouwen. [[Ofbyld:Rekonstruktion der Stadt Köln im 17. Jahrhundert.webm|thumb|Rekonstruksje fan Keulen yn de 17e iuw]] [[Ofbyld:Kölner-Dom-Justus-Finkenbaum-um-1665.jpg|thumb|De noch net foltôge Dom yn 1695]] As frije ryksstêd wie Keulen in selsstannige steat yn it Hillige Roomske Ryk mei [[ryksstannen]] dy't in sit en stim yn de [[Ryksdei (Hillige Roomske Ryk)|Ryksdei]] hie as sadwaande it rjocht en plicht hie by te dragen oan de ferdigening fan it Ryk en in eigen legermacht te ûnderhâlden. Om't hja in read unifoarm droegen, stiene dy striidkrêften bekend as de ''Rote Funken'' (reade fonken). De soldaten wiene part fan it [[Ryksleger (Hillige Roomske Ryk)|Ryksleger]]. Ha fochten yn de krigen fan de [[17e iuw|17e]] en de [[18e iuw]], lykas dy tsjin it revlúsjonêre Frankryk dêr't de lytse striidmacht hast folslein yn fuortfage waard. De tradysje fan de troepen is bewarre bleaun as in militêre persiflaazje troch de meast opmerklike [[karnaval]]sferiening yn Keulen, de ''Rote Funken''. De Frije Ryksstêd Keulen moat net betiisd wurde mei it Karfoastedom Keulen, dat ek in selsstannige steat yn it Hillige Roomske Ryk wie. Sûnt de twadde helte fan de 16e iuw wiene de measte aartsbiskoppen ôfkomstich út it Beierske [[Hûs Wittelsbach]]. Fanwegen syn status as frije ryksstêd mochten de aartsbiskoppen de stêd almeast net ynkomme. Dêrom fêstigen se harren yn Bonn en letter yn [[Brühl]]. As leden fan in machtige en ynfloedrike famylje, benammen as harren status as karfoarsten, bestriden en narren de aartsbiskoppen fan Keulen yn de 17e en 18e iuw gauris de frije ryksstêd Keulen, itjinge late ta yngewikkelde saken dy't ôfhannele wurde moasten fia diplomatike middels troch de heechste rjochthôven fan it Hillige Roomske Ryk. === Nije tiid oant de Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Hängebrücke - Köln (1).tif|thumb|Hingbrêge om 1900 hinne]] Yn [[1794]] waard Keulen beset troch Frânske troepen en ferlear syn status as frije ryksstêd. Neffens de [[Frede fan Lunéville]] yn [[1801]] waard oerienkommen dat alle gebieten fan it Hillige Roomske Ryk oan de lofterkant fan de Ryn nei Frankryk ta gean soene. Letter waard de stêd part fan it [[Earste Frânske Keizerryk]] ûnder keizer [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Keulen waard part fan it departemint fan de [[Roer (departemint)|Roer]], dêr't [[Aken]] de haadstêd fan wie. De Frânske fernijden it iepenbier libben, lykas juridyske fernijings neffens de ''[[Code Napoléon]]'' yn te fieren en âlde eliten de macht te ûntnimmen. De tsjerklike machten waarden sekularisearre.It Napoleontysk rjocht bleau yn gebrûk yn it [[Rynlân]] oant [[1900]] doe't in unifoarm wetboek (''Bürgerlich Gesetzbuch'') yn it [[Dútske Keizerryk]] ynfierd waard. By it [[Kongres fan Wenen]] yn [[1815]] nei de delfal fan [[Napoleon]] waard Keulen [[Prusysk]], mar it Frânsk rjocht bleau jildich. Keulen waard earst part fan de provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] oant dy yn [[1822]] opgie yn de [[Rynprovinsje]]. De algeduerigen spannings tusken it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] Rynlân en it foar it grutste part [[Protestantisme|protestantske]] [[Prusen]] lôgen gauris op, mei Keulen as brânpunt fan it konflikt. Yn [[1837]] waard aartsbiskop Clemens August von Droste-Vischering arrestearre en twa jier lang finzen set nei in skeel oer de wetlike status fan houliken tusken protestanten en roomsken (''Mischehenstreit''). Yn [[1874]] by de ''[[Kulturkampf]]'' waard aartsbiskop Paul Melchers finzennommen ear't er asyl krige fan [[Nederlân]]. Dy konflikten droegen by ta in djip anty-Pusysk gefoel by de katolike befolking, dy't noch hieltyd oanwêzich wie nei de [[Twadde Wrâldkriich]], doe't de eartiidske boargemaster fan Keulen, [[Konrad Adenauer]] de earste [[West-Dútslân|Westdútske]] [[bûnskânselier]] waard. Yn de [[Nije Tiid]] fermindere de ynfloed fan Keulen bûten it Rynlân, mar bleau dochs fierhinne ekonomysk, [[kultuer|kultuereel]] en steatsrjochtlik de wichtichste stêd oant de [[Yndustriële revolúsje]]. Om 1900 hinne hat Keulen al in stikmannich omlizzende stêden anneksearre en tsjin de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd al 700.000 ynwenners. De yndustrialisaasje feroare de stêd en bot en joech de oanset ta groei. Benammen de produskje fan reauwen en motors waard in sukses, alhoewol't de swiere yndustry minder fertsjintwurdige wie as yn it [[Ruhrgebiet]]. De Dom fan Keulen waard lang om let foltôge yn [[1880]] en gou net allinnich as in pla foar it oanbidden mar ek ta in Dútsk nasjonaal monumint ta eare fan it kreklyn oprjochte Dútske Keizerryk en de kontinuïteit fan de Dútske naasje sûnt de midsiuwen. In part fan de stedske groei wie lykwols yn it neidiel fan it histoarysk erfguod, dêr't in soad by sloopt waard, lykas de âlde stedsmuorre en gebouwen om de Dom hinne dy't troch moderne gebouwen ferfongen waarden. [[Ofbyld:Köln Fortifikatorische Entwicklung.svg|thumb|De fortifikaasje om Keulen hinne yn de 19e iuw]] Keulen waard oanwiisd as ien fan 'e fêstings fan de [[Dútske Bûn]] en it waard in swier bewapene fêsting, foar de Frânske en Belgyske fêstings [[Ferdun]] en [[Luik (stêd)|Luik]] oer, mei twa fersterke gurdlen om de stêd hinne dêr't de oerbliuwsels fan noch hieltyd te sjen binne. Troch dy militêre fersterking om de stêd hinne, beheinde dat grutte útwreiding en stedske ûntjouwing. Mei forten, bunkers en brede ferdigeningsfuorgen dy't de stêd alhiel omjoegen beheinde dat stedsútwreiding, itjinge late ta dat de stêd sels tige tichtbeboud waard. Yn de [[Earste Wrâldkriich]] late Keulen in bytsje skea fan yn lyts tal loftoanfallen. Nei de kriich waard Keulen oant [[1926]] beset troch it [[Britske Rynleger]] mei de betingst fan de wapenstilstân en it dêropfolgjende [[Ferdrach fan Versailles]]. De Britten wiene lykwols mylder foar de Dútske befolking oer ta tsjinstelling fan de Frânske besettingstroepen yn it [[Rynlân]]. Konrad Adenauer, de boargemaster fan Keulen fan [[1917]] oant [[1933]] en letter Westdútsk kânseler erkende de politike ympakt fan dy oanpak, benammen om't [[Grut-Brittanje]] him tsjin de Frânske easken foar in permaninte Alliearde besetting fan it gânse Rynlân fersette. As part fan 'e demilitarisaasje fan it Rynlân moast it fêstingwurk om 'e stêd hinne ûntbûn wurde. Dat wie in kâns en foarmje de twa griene gurdlen om de stêd hinne ta iepenbiere parken en dat kaam yn 1933 ree. Yn [[1919]] waard de [[Universiteit fan Keulen]], dy't yn [[11798]] troch de Frânsken sletten waard, fannijs iepene. Dat waard beskôge as in ferfanging foar it ferlies fan de universiteit fan [[Straasburch]], oan de westigge fan de Ryn dy't mei de rest fan 'e [[Elzas]] wer werom nei Frankryk gie. Keule makke in ekonomyske foarútgong yn de tiid fan 'e [[Weimarrepublyk]] (1919-1933) en benammen op it mêd fan iepenbier bestjoer, stedsplanning, húsfêsting en sosjale saken waard foarútgong makke. Sosjale wentebouprojekten waarden foarbylden foar oare Dútske stêden. Keulen die mei oan de [[Olympyske Spullen]] fan [[1936]] en yn Müngersdorf waard in modern sportstadiumboud. Doe't de Britske besetting einige, waard it ferbod op 'e boargerloftfeart opheft lofthaven Keulen-Butzweilerhof waard al gau in knooppunt foar nasjonaal en ynternasjonaal loftferkear, nei Berlyn-Tempelhof. Yn maart [[1933]] ferlearen de demokratyske partijen fan de [[NSDAP]] en oare rjochtsekstremistyske partijen by de pleatslike ferkizings yn Keulen. De [[nazy]]s arrestearren dêrnei de [[kommunistysk]]e en [[Sosjaaldemokrasy|sosjaaldemokratyske]] gemeenteriedsleden en boargemaster Adenauer krige dien. Ferlike mei oare stêden yn Dútslân krigen de nazys lykwols nea grutte stipe yn Keulen. Keulen hie yn [[1939]] goed 770.000 ynwenners. === Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Koeln 1945.jpg|thumb|250px|Keulen yn 1945]] [[Ofbyld:Warning sign in cologne.jpg|thumb|left|In Amerikaanske soldaat stiet op 4 april 1945 foar de Dom fan Keulen mei in ferneatige Dútske pantsertank]] De stêd rekke yn de [[Twadde Wrâldkriich]] swier skeind. De [[Alliearden]] smieten 44.923,2 ton bommen op de stêd dêr't 61% fan it beboude gebiet by ferwoastge rekke. By it [[Operaasje Millennium|Bombardemint op Keulen]] ûndergie de stêd 262 loftoanfallen fan de westerske alliearden, dy't likernôch 20.000 boargerslachtoffers feroarsaken en it sintrum fan de stêd hast folslein fuortfage hie. Yn 'e nacht fan [[31 maaie]] [[1942]] wie Keulen it doelwyt fan [[Operaasje Millennium]], de earste bommesmitersoanfal troch de [[Royal Air Force]] yn de Twadde Wrâldkriich. 1.046 swiere bommesmiters foelen harren doel oan mei 1.455 ton eksplosiven, dêr't twatred brângefaarlik fan wie. Dy oanfal duorre likernôch 75 minuten en ferwoastge 243 hektare beboud gebiet (61%). 486 boargers kamen om en 59.000 minsken rekken dakleas. Keulen waard begjin maart [[1945]] troch it Amerikaanske [[Earste Leger (Feriene Steaten)|Earste Leger]] ynnommen. By de ein fan de kriich wie de befolking fan Keulen mei 95% redusearre, om't de befolking massaal evakuearre wie nei it omlizzende plattelân. Itselde barde yn oare Dútske stêden yn de lêste twa kriichsjierren. Oan 'e ein fan [[1945]] wie de befolking al wer oprûn ta 450.000. Keulen hei foar de kriich in Joadske mienskip fan 11.000. Dy binne allegear omkommen yn ferneatigingskampen en de seis [[synagoge]]n fan de stêd waarden ferneatige. De synagoge oan de Roonstraße waard yn [[1959]] weropboud. === Neikriichske ûntjouwings === [[Ofbyld:2013-08-10 07-18-55 Ballonfahrt über Köln EH 0626.jpg|thumb|Keulen yn 2013]] Nei de kriich kaam Keulen yn de [[Alliearde besettingssônes fan Dútslân|Britske besettingssône]] te lizzen. Yn [[1946]] waard de dielsteat [[Prusen]], allyk syn [[Rynprovinsje]] opheft en waard de dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] oprjochte. Nettsjinsteande dat Keulen de grutste stêd wie, waard it tichteby lizzende [[Düsseldorf]] as haadstêd dêrfan keazen. Doe't [[Bonn]] foarearst as federale haadstêd (''provisorische Bundeshauptstadt'') en sit fan de [[Bûnsrepublyk Dútslân]] (doe [[West-Dútslân]]), profitearre Keulen dêrfan, dat er ynklamme lei tusken twa wichtige politike sintrums. De stêd waard, en is hjoed-de-dei noch hieltyd, de thúsbasis fan in tal federale agintskippen en organisaasjes. Nei de [[Dútske weriening (1990)|Dútske weriening]] waard [[Berlyn]] fannijs de haadstêd fan Dútslân. Yn 1945 neamde arsjitekt en stêdeboukundige Rudolf Schwarz Keulen de "grutste púnheap fan 'e wrâld". Schwarz ûntwurp it masterplan foar it weropbouwen fan de stêd, dat it oanlizze fan ferskate nije trochgeande diken troch it stedssintrum omfieme, benammen de ''Nord-Süd-Fahrt'' (noard-súd-dyk). It masterplan hold der al rekken mei dat al rillegau nei de kriich ferwachte wurde kin dat it autoferkear in bot tanimme soe. It nazybewâld hie al guon plannen ûntwikkele foar nije diken, mar no't it grutste part fan de binnenstêd yn pún lei, wie it makliker en lis de nije diken oan. De ferwoastging fan 95% fan de binnenstêd, wêrûnder de ferneamde tolve Romaanske tsjerken lykas de [[Sint-Gereontsjerke (Keulen)|Sint-Gereontsjerke]], [[Grutte Sint-Martentsjerke]] en de [[Hillige Marije yn it Kapitoal]] en ferskate oare monuminten yn de kriich betsjutte in ûnbidich grut ferllies oan kultuerskatten. It weropbouwen fan dy tsjerken en oare monuminten lykas de evenemintehal Gürzenich waard lykwols net ûngelyk oer tocht ûnder foaroansteande arsjitekten en keunsthistoarisi, dochs yn de measte gefallen wûn it boargerlik foarnimmen. It weropbouwen duorre oant yn de [[1990-er jierren]] doe't de romaanske [[Sint-Kuniberttsjerke]] ree kaam. Yn [[1959]] berikte de befolking fan de stêd wer it oantal fan foar de kricch. Yn [[1975]] waard de 1 miljoen helle en nei in jier sakke it justjes dêrûnder oant de mid [[2010-er jierren]] doe't de miljoen fannijs helle waard. Yn de 1980-er en 1990-er jierren bloeide de Keulske ekonomy om twa wichtige redens. De earste reden wie it waaksen fan it tal mediabedriuwen yn beide de partikuliere en publike sektor. Dy bedriuwen binne benammen te finen yn it nije ûntwikkele ''Media Park'', dat in sterk fisueel mulpunt yn it sintrum fan Keule foarmet dêr't ek de ''Kölnturm'' ta heart, ien fan de meast promininte heechbouwurken yn Keulen. De twadde reden wie de permaninte ferbettering fan de ferkearsynfrastruktuer, dêr't Keulen ien fan de bêst te berikken metropoalen fan Sintraal-Jeropa fan waard. == Fryske bining mei Keulen == Al yn de [[3e iuw]] kamen Keulske munten yn [[Fryslân]] foar. [[Redbad]] ûndernaam yn [[716]] mei súkses in fjildtocht nei Keulen. Keulen wie de merke foar diggelguod út [[Pingsdorf]] en Siegsburg, [[dowestien]] út Andernach, swurden út [[Solingen]], en dat alles hiet 'Keulsk'. Om [[900]] hinne wie der Fryske koloanje oan de [[Ryn]] en by [[Sankt Goar]]. Foar de hannel bleau Keulen wichtich: 'Keulske pinning' yn de âlde wetten, Keulsk gewicht grûnslach foar de Fryske gewichten (1504). Dat Keulen in wichtich hannelsplak foar Fryske hannelers wie, bewiist it ''Friesenplatz'' (Friezeplein), ''Friesenstraße'' (Friezestrjitte) en ''Friesenwall'' (Friezewâl) yn de Keulske binnenstêd dêr't de Friezen in hannelskertier hiene.<ref>[https://www.frisiacoasttrail.com/post/little-prayers-at-the-lorelei-rock ''Little prayers at the Lorelei rock'']{{aut|Hans Faber}} 25 oktober 2022 [https://www.frisiacoasttrail.com/ frisiacoastrail.com] Oproppen op 12 desimber 2023</ref><ref>L. van der Tuuk, 2013</ref> Ek as sit fan de aartsbiskop en fan provinsjaals fan guon oarders hie Keulen betsjutting. De universiteit luts Fryske studinten, û.o. [[Anske Bockes Bruynsma]]. Sirka [[1550]] kamen der protestantske flechtlingen, yn [[1580]] roomske ([[Cunerus Petri]], [[Douwe Benediks]] [[Julius fan Dekema]], Espelbach). Yn de [[17e iuw]] kamen út Keulen [[Fransiskanen|fransiskaanske]] misjonarissen. Dêrnei fermindere de betsjutting fan Keulen foar Fryslân. == Geografy == === Topografy === Keulen leit yn de dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] op goed 85 km fan de [[Nederlân]]ske grins. Keulen leit oan wjerskanten fan de [[Ryn]] en hat in wichtige binnenhaven oan de rivier. Keulen hat in totaal oerflak fan 405,15 km², dêr't 230,25 km² lofts fan de Ryn en 174,87 km² rjochts fan de Ryn fan leit. It heechste punt leit op 118,04 meter yn it natoergebiet Königsfrost, wylst it leechste punt yn de [[Worringen|Worringer Bruch]], in âlde [[ôfspjalting]] fan de Ryn dy't mei in hichte fan 37,5 boppe seenivo, dochs ûnder it Keulske Rynpeil leit. {{Panorama|Panorama_cologne_20050114.jpg|1500px|Sicht op de [[Ryn]] yn Keulen fan de ''Deutzer Brücke'' ôf. Alhiel lofts yn de fierte de tv-toer, dan de tsjerke ''[[Grutte Sint-Martentsjerke|Groß St. Martin]]'' en de [[Dom fan Keulen|Dom]], it blauwe dak fan it musicalgebou, de brêge [[Hohenzollernbrücke]], oan de oare kant de Ryn de toer fan de ''Messe'', en uterst rjochts de ''Kölnturm'' (doe noch yn oanbou).}} === Geology === Keulen leit foar it grutste part yn de legere [[rivierterras]]sen fan de Ryn, dy't winliken as brede treppen út de rivier wei oprinne. De ûndergrûn is foar it grutste part yn it [[Tertiêr]] en foar in part yn it [[Kwartêr]] ûntstien en bestiet út ferskate lagen rivier[[sedimint]]. In útsûndering is it uterste easten fan de stêd dat oan de foat fan it [[Rynlânsk Laaiplato]] leit. It [[Berchske Lân]] leit deun oan de eastkant fan de stêd. === Stadtbezirken en -teilen === De stêd Keulen hat 86 [[Ortsteil|stedsdielen]] ferparte oer 9 stedsdistrikten (Dútsk: ''[[Stadtbezirk]]e''): {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-right:1em;" | ; Innenstadt (Stadtbezirk 1) : Altstadt-Nord, Altstadt-Süd, Neustadt-Nord, Neustadt-Süd, [[Deutz (Keulen)|Deutz]] ; Rodenkirchen (Stadtbezirk 2) : Bayenthal, Godorf, Hahnwald, Immendorf, Marienburg, Meschenich, Raderberg, Raderthal, Rodenkirchen, Rondorf, Sürth, Weiß, Zollstock ; Lindenthal (Stadtbezirk 3) : Braunsfeld, Junkersdorf, Klettenberg, Lindenthal, Lövenich, Müngersdorf, Sülz, Weiden, Widdersdorf ; Ehrenfeld (Stadtbezirk 4) : Bickendorf, Bocklemünd/Mengenich, Ehrenfeld, Neuehrenfeld, Ossendorf, Vogelsang ; Nippes (Stadtbezirk 5) : Bilderstöckchen, Longerich, Mauenheim, Niehl, Nippes, Riehl, Weidenpesch | [[Ofbyld:Koeln bezirke1.png|300px]] | ; Chorweiler (Stadtbezirk 6) : Blumenberg, Chorweiler, Esch/Auweiler, Fühlingen, Heimersdorf, Lindweiler, Merkenich, Pesch, Roggendorf/Thenhoven, Seeberg, Volkhoven/Weiler, [[Worringen]] ; Porz (Stadtbezirk 7) : Eil, Elsdorf, Ensen, Finkenberg, Gremberghoven, Grengel, Langel, Libur, Lind, Poll, Porz, Urbach, Wahn, Wahnheide, Westhoven, Zündorf ; Kalk (Stadtbezirk 8) : Brück, Höhenberg, Humboldt/Gremberg, Kalk, Merheim, Neubrück, Ostheim, Rath/Heumar, Vingst ; Mülheim (Stadtbezirk 9) : Buchforst, Buchheim, Dellbrück, Dünnwald, Flittard, Höhenhaus, Holweide, Mülheim, Stammheim |} === Klimaat === {{Tabel waargemiddelden | lokaasje=Lofthaven Keulen-Bonn | boarne | jan_gem=3.0 | jan_gem_ns=61.7 | feb_gem=3.6 | feb_gem_ns=53.8 | mrt_gem=6.7 | mrt_gem_ns=55.0 | apr_gem=10.4 | apr_gem_ns=48.2 | mei_gem=14.1 | mei_gem_ns=62.1 | jun_gem=17.1 | jun_gem_ns=86.3 | jul_gem=19.0 | jul_gem_ns=87.4 | aug_gem=18.5 | aug_gem_ns=83.3 | sep_gem=14.8 | sep_gem_ns=66.9 | okt_gem=10.8 | okt_gem_ns=64.7 | nov_gem=6.7 | nov_gem_ns=63.5 | dec_gem=3.8 | dec_gem_ns=69.2 | jaar_gem=10.7 | jaar_gem_ns=802.1 | jan_gem_min=0.0 | jan_gem_max=5.9 | feb_gem_min=0.1 | feb_gem_max=7.2 | mrt_gem_min=2.0 | mrt_gem_max=11.4 | apr_gem_min=4.5 | apr_gem_max=16.1 | mei_gem_min=8.1 | mei_gem_max=19.7 | jun_gem_min=11.2 | jun_gem_max=22.7 | jul_gem_min=13.3 | jul_gem_max=24.9 | aug_gem_min=12.8 | aug_gem_max=24.5 | sep_gem_min=9.7 | sep_gem_max=20.4 | okt_gem_min=6.8 | okt_gem_max=15.2 | nov_gem_min=3.5 | nov_gem_max=9.8 | dec_gem_min=1.0 | dec_gem_max=6.5 | jaar_gem_min=6.1 | jaar_gem_max=15.4 | jan_a_min=-23.4 | jan_a_max=16.2 | feb_a_min=-19.2 | feb_a_max=21.0 | mrt_a_min=-13.4 | mrt_a_max=25.3 | apr_a_min=-8.8 | apr_a_max=30.8 | mei_a_min=-2.9 | mei_a_max=34.4 | jun_a_min=-0.5 | jun_a_max=36.8 | jul_a_min=2.9 | jul_a_max=40.3 | aug_a_min=1.9 | aug_a_max=38.8 | sep_a_min=-1.3 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=-6.0 | okt_a_max=27.6 | nov_a_min=-10.4 | nov_a_max=20.2 | dec_a_min=-18.0 | dec_a_max=17.9 | jaar_a_min=-23.4 | jaar_a_max=40.3 }} <center><small>Gegevens fan 1991-2020, utersten fan 1957-no <br>Boarne 1: Wrâld Meteorologyske Organisaasje <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20231012161345/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Koeln-Bonn_10513.csv|titel="World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020|wurk=National Oceanic and Atmospheric Administration|opropdatum=22 novimber 2023|argyfurl=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Koeln-Bonn_10513.csv|argyfdatum=12 oktober 2023}}</ref><br> Boarne 2: ''Deutscher Wetterdienst''<ref>{{Cite web|url=https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|titel="Wetter und Klima|wurk=Deutscher Wetterdienst|opropdatum=22 novimber 2023|argyfurl=https://web.archive.org/web/20220619232425/https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|argyfdatum=19 juny22}}</ref></small></center> == Demografy == Troch ferskate weryndielingen hie Keulen op 1 jannewaris 1975 mear as 1 miljoen ynwenners. Doe't de stêd [[Wesseling]] op 1 july 1976 troch in beslút fan de rjochter wer selsstannich waard, lei it tal ynwenners wer ûnder de 1 miljoen minsken. Sûnt 31 maaie 2010 is Keulen neffens de offisjele telling wer in stêd mei mear as 1 miljoen ynwenners. Op 31 desimber 2015 hie Keulen 1.060.582 ynwenners.<ref>Sifers fan it ''[https://www.it.nrw.de/ Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen]''</ref> De kommende desennia sil it ynwennertal fierder tanimme. It ''Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen'' hat berekkene dat Keulen yn 2040 20 prosint mear ynwenners hat, mei-inoar sa'n 1.243.000 persoanen. Keulen is de grutste Dútske stêd dy't gjin eigen dielsteat hat en ek gjin haadstêd is fan in dielsteat. === Untjouwing ynwennertal === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1400 || 1801 || 1840 || 1880 || 1900 || 1910 || 1920 || 1930 || 1940 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 40.000 || 42.024 || 75.858 || 144.722 || 372.229 || 516.527 || 740.082 || 733.500 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1950 || 1960 || 1970 || 1975 || 1980 || 1990 || 2000 || 2010 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 603.283 || 803.616 || 847.037 || 1.013.771 || 976.694 || 953.551 || 962.884 || 1.007.119 || 1.088.040 |} == Kultuer == Keulen is foaral bekend fan syn [[karnaval]], it [[Kölsch]]-bier dat dêr broud wurdt en syn museums. It Romeinsk [[museum]] stiet flakby de [[Dom fan Keulen]] en hat in moaie samling Romeinske foarwerpen, mei ûnder oaren in grut flier-[[mozayk]]. It Ludwig Museum is wijd oan de [[moderne keunst]] en besit in grut oantal wurken fan [[Pablo Picasso|Picasso]], lykas ek in tal wurken fan de Dútske [[ekspresjonisme|ekspresjonisten]]. Keulen hat teffens in [[Universiteit fan Keulen|universiteit]] en de [[Lofthaven Keulen-Bonn]], dy't de stêd dielt mei [[Bonn]]. === Religy === Keulen is fanâlds in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] stêd. [[Irenaeus]] fan Lyon miende dat it [[kristendom]] troch Romeinske soldaten en hannelslju nei Keulen brocht waard. Sûnt 313 is Keulen in [[Aartsbisdom Keulen|bisdom]] dat sûnt 794 it [[Aartsbisdom Keulen]] foarmet. [[Tomas fan Akwine]] hat yn [[1244]] ûnder [[Albertus Magnes]] yn Keulen studearre. Hjoed-de-dei is 35,5% fan de befolking noch hieltyd katolyk, wylst 15,5% [[protestantsk]] is.<ref name="stadt-koeln.de-2016">{{cite web|url=http://www.stadt-koeln.de/politik-und-verwaltung/statistik/jahrbuecher|titel=Statistisches Jahrbuch 2016|datum=1 febrewaris 2016|útjouwer=stadt-koeln.de|opropdatum=25 septimber 2017|argyfdatum=7 oktober 2017|argyfurl=https://web.archive.org/web/20171007090926/http://www.stadt-koeln.de/politik-und-verwaltung/statistik/jahrbuecher/}}</ref> Neffens in sensus fan 2011 wie 2,1% fan de befolking [[Eastersk-otterdoksy|Eastersk-otterdoks]], en goed 5% fan oare religyen. Keulen is ien fan de âldste Joadske mienskippen yn Dútslân<ref>{{cite news|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1684525,00.html|titel=Cologne: Germany's Oldest Jewish Community|efternamme=Serup-Bilfeldt|foarnamme=Kirsten|datum=19 augustus 2005|wurk=[[Deutsche Welle]]|opropdatum=6 septimber 2011}}</ref>, dêr't 0,3% fan de befolking yn 2011 Joadsk wie.<ref name="Census_2011_Reli">{{cite web |url=https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:053150000000,BEG_4_2_6,m,table |titel=Zensus 2011: Bevölkerung im regionalen Vergleich nach Religion (ausführlich) in % |opropdatum=22 augustus 2019 |argyfdatum=21 juny 2013 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20130621101339/https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:053150000000,BEG_4_2_6,m,table |deadeurl=ja }}</ref> 11,2% fan de befolking wie dat jiers [[moslim]]..<ref>{{cite web |url=https://kartenseite.files.wordpress.com/2017/04/brd_muslime_in_den_grossstaedten_beim_zensus2011_sortiert_nach_regionalschluessel1.pdf |titel=Muslime in den Großstädten beim Zensus 2011 |opropdatum=19 desimber 2018 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20181219230456/https://kartenseite.files.wordpress.com/2017/04/brd_muslime_in_den_grossstaedten_beim_zensus2011_sortiert_nach_regionalschluessel1.pdf |argyfdatum=19 desimber 2018 |deadeurl=ja }}</ref> Der steane ferskate moskees yn de stêd. === Sport === Yn [[2006]] wie Keulen ien fan de spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]]. It [[Rheinenergiestadion]] (fuotbal) en de [[Lanxess Arena]] (multyfunksjoneel) binne de grutste stadions yn Keulen. De bekendste fuotbalteams binne [[1. FC Köln]], dy't trije kear Dútsk lânskampioen wie, [[SC Fortuna Köln]] en [[FC Viktoria Köln]]. == It besjen wurdich == ==== Tsjerken ==== * [[Dom fan Keulen]] * De tolve grutte [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] [[Basilyk (boufoarm)|basiliken]]: St. Severin, Sint-Marije Lystsjerke, Basilika St. Andreas, [[Aposteltsjerke (Keulen)|St. Aposteln]], Sint-Gereon, St. Ursula, St. Pantaleon, Hillige Marije yn it Kapitoal (Sankt Maria im Kapitol), Grutte Sint-Martentsjerke, St. Georg, Sint-Kuniberttsjerke en Sint-Sesiliatsjerke. Dy 12 tsjerken waarden yn midsuwske sakrale styl boud. Mei útsûndering fan de Sint-Marije Lystsjerke rekken dy tsjerken swier skeid yn de Twadde Wrâldkriich dêr't by guon allinnich de bûtenmurren mar fan oerbleaune. It weropbouwen kaam yn 1985 pas ree. Dêrnjonken is de Jehannes de Dopertsjerke fan de midsiuwen. * De [[Ryn]] mei ferskate brêgen dy't dêr oerhinne rinne dêr't de ''Hohenzollernbrücke'' en ''Deutzerbrücke'' de bekendsten fan binne. * ''Altstadt'': de histoaryske binnenstêd oan de westkant fan de Ryn, dy't lykwols foar it grutste part yn de Twadde Wrâldkriich swier skeind waard. Neitids weropboud, foar in part yn oarspronklike steat lykas de pleinen ''Alter Markt'', ''Heumarkt'' en ''Fischmarkt''. * ''Rathaus'', it Keulske stedhûs dy't yn 1135 stifte waard. It stedhûs rekke yn de Twadde Wrâldkriich swier skeind en baarnde hast folslein ôf. * ''Praetorium'', in ûndergrûnske Romeinske timpelruïne ûnder it ''Rathaus''. * De âlde [[stedsmuorre]]. Hy waard al in skoft lyn foar in grut part sloopt, mar hjir en dêr steane noch oerbliuwsels. Dy oerbliuwsels binne it bêste te besjen by de âlde stedspoarte ''Ulrepforte'' en tusken de ''Hansaring'' en de ''Christophstraße''. * ''Glockengasse 4711'' is it adres dêr't eartiids de ferneamde ''[[eau de cologne]]'' produsearre waard. * ''[[Friesenviertel]]'' (Friezewyk), mei de ''[[Friesenplatz]]'' (Friezeplein) dêr't eartiids de ''[[Friesentor]]'' (Friezepoarte) stien hat. Dêr wennen yn de midsiuwen Fryske hannelers. == Keppelings om utens == * {{de}} [https://www.stadt-koeln.de/ Hiemside fan de gemeente Keulen] * {{de}}{{en}} [https://www.koelntourismus.de/ Offisjele side foar besikers - koelntourismus.de] * {{de}} [https://www.stadtpanoramen.de/koeln/index.html Köln StadtPanoramen - Panoramafoto's fan Keulen] * {{de}} [http://www.wdr.de/themen/global/webcams/domcam.jhtml LiveCam WDR - Dom fan Keulen] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{CommonsBalke|Cologne|Keulen}} {{Koördinaten|50_56_0_N_6_57_0_E_type:city_zoom:11_region:DE|50° 56' NB, 6° 57' EL}} {{Noardryn-Westfalen}} [[Kategory:Keulen| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 38]] ti0dsbledmdebbmq77a7yw4q6jbgch1 Tomas (apostel) 0 17136 1228111 841147 2026-04-16T20:15:29Z Ziv 46247 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio incredulity.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 1228111 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Caravaggio incredulity.jpg|thumb|right|250px|De ûnleauwige Tomas, skildere troch [[Caravaggio (skilder)|Caravaggio]]]] De [[apostel]] '''Tomas''' (ek wol '''Judas Tomas Didymus''' neamd; [[Galiléa]], begjin [[1e iuw]] – [[Madras]], [[72]]) is ien fan de tolve learlingen fan [[Jezus Kristus|Jezus]] út it [[Nije Testamint]]. Fan him wurdt der sein dat er de skriuwer is fan it [[apokryf|apokrive]] [[Tomas (evangeelje)|Evangeelje nei Tomas]]. == Libben == Yn it [[Jehannes (evangeelje)|Jehannes Evangeelje]] 20: 24-29, is beskreaun dat Tomas net leauwe woe dat Jezus út syn grêf opstien wie, oant hy him mei eigen eagen seach. Hjirfan komt de útdrukking ''ûnleauwige tomas''. Tomas wie ek de apostel dy't oan Jezus frege: hoe witte wy it paad? Wêrop Jezus antwurdde: "Ik bin it paad, en de wierheid, en it libben. Nimmen komt ta de Heit as troch my". (Jehannes 14:5-6). Troch syn twifeleftige hâlding krige Tomas de skûlnamme "Didymus", de Twaling. Neffens de [[oerlevering]] soe it Tomas west ha, dy't it evangeelje nei [[Yndia]] ta brocht. Hy soe der preke hawwe en de machtige [[Boedisme|Boedistyske]] kening [[Kushan]] oantroffen. Hy is dêr ek ferstoarn en syn stoflik omskot soe letter meinommen wurde nei [[Edessa (Turkije)|Edessa]] yn Syrje en noch letter fia Grikenlân ([[Chios (stêd)|Chios]]) yn [[Ortona (Itaalje)]] belânje. Tsjintwurdich rêstet syn lichem dêr noch altyd yn de katedraal. Syn feestdei is op [[3 july]]. Hy is de [[patroanhillige]] fan [[Sri Lanka]], [[Ynje (regio)|East-Ynje]], [[Yndia]], [[Pakistan]], [[Portugal]], [[Goa (dielsteat)|Goa]], [[Urbino]], [[Parma (stêd)|Parma]], [[Riga]], de [[Tomas-eilannen]], [[Fatikaanstêd]] en fierders fan de arsjitekten, de lânmjitters, de timmerlju en alle boufakkers, de stienhouwers, de teologen en de blinen en wurdt oanroppen tsjin pine yn 'e rêch en foar in goed houlik. [[Kategory:Apostel]] [[Kategory:Ier-kristlik sindeling]] [[Kategory:Joadsk persoan yn de Romeinske Tiid]] [[Kategory:Persoan yn it Nije Testamint]] [[Kategory:Yndiaask biskop]] [[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] [[Kategory:Persoan dy't de deastraf krigen hat]] [[Kategory:Hebriuwsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Anglikaansk hillige]] [[Kategory:Eastersk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Eastersk-katolyk hillige]] [[Kategory:Koptysk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Syrysk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Armeensk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Nestoriaansk hillige]] [[Kategory:Persoan berne yn de 1e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 72]] gze3t30tccn49yee40iecfifkcnkutt Jan Hendrik Matthijssen 0 30612 1228095 1228011 2026-04-16T14:38:49Z Drewes 2754 Red. namme 1228095 wikitext text/x-wiki '''Jan Hendrik Matthijssen''' ([[De Haach]], [[1777]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[23 maart]] [[1855]]) wie in [[keunstskilder]], [[tekener]] en litograaf. Hy wie de heit fan [[Jan Rijk Matthijsen]]. Jan Matthijsen wie keamertsjinner fan [[Loadewyk Napoleon]]. Sûnt [[1812]] wied er tekenmaster en skilder yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen. Syn dochter [[Gerharda Henrietta Matthijssen]] wie ien fan de earste froulike fotografen yn Ljouwert. == Keppeling om utens == * [https://rkd.nl/nl/explore/artists/54053 Matthijssen by de RKD] {{boarnen|boarnefernijing= *{{EvF|Matthijsen, Jan Hendrik}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijssen, Jan Hendrik}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Nederlânsk tekener]] [[Kategory:Nederlânsk litograaf]] [[Kategory:Frysk keunstskilder]] [[Kategory:Frysk tekener]] [[Kategory:Frysk litograaf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1777]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1855]] gw0di1i6oeu59l2m2z30q97dd0y3lux 1228096 1228095 2026-04-16T14:39:17Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Jan Hendrik Matthijsen]] omneamd ta [[Jan Hendrik Matthijssen]]: Staveringsflater yn 'e titel 1228095 wikitext text/x-wiki '''Jan Hendrik Matthijssen''' ([[De Haach]], [[1777]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[23 maart]] [[1855]]) wie in [[keunstskilder]], [[tekener]] en litograaf. Hy wie de heit fan [[Jan Rijk Matthijsen]]. Jan Matthijsen wie keamertsjinner fan [[Loadewyk Napoleon]]. Sûnt [[1812]] wied er tekenmaster en skilder yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen. Syn dochter [[Gerharda Henrietta Matthijssen]] wie ien fan de earste froulike fotografen yn Ljouwert. == Keppeling om utens == * [https://rkd.nl/nl/explore/artists/54053 Matthijssen by de RKD] {{boarnen|boarnefernijing= *{{EvF|Matthijsen, Jan Hendrik}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijssen, Jan Hendrik}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Nederlânsk tekener]] [[Kategory:Nederlânsk litograaf]] [[Kategory:Frysk keunstskilder]] [[Kategory:Frysk tekener]] [[Kategory:Frysk litograaf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1777]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1855]] gw0di1i6oeu59l2m2z30q97dd0y3lux 1228098 1228096 2026-04-16T14:43:03Z Drewes 2754 plaatsje 1228098 wikitext text/x-wiki '''Jan Hendrik Matthijssen''' ([[De Haach]], [[1777]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[23 maart]] [[1855]]) wie in [[keunstskilder]], [[tekener]] en litograaf. [[File:Jan Hendrik Matthijssen - Portret van Gerarda Henriëtte Matthijssen, op jeugdige leeftijd - S1948-030 - Fries Museum.jpg|thumb|Portret fan in jonge Gerarda Matthijssen ([[Frysk Museum]])]] Hy wie de heit fan [[Jan Rijk Matthijsen]]. Jan Matthijsen wie keamertsjinner fan [[Loadewyk Napoleon]]. Sûnt [[1812]] wied er tekenmaster en skilder yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen. Syn dochter [[Gerharda Henrietta Matthijssen]] wie ien fan de earste froulike fotografen yn Ljouwert. == Keppeling om utens == * [https://rkd.nl/nl/explore/artists/54053 Matthijssen by de RKD] {{boarnen|boarnefernijing= *{{EvF|Matthijsen, Jan Hendrik}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijssen, Jan Hendrik}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Nederlânsk tekener]] [[Kategory:Nederlânsk litograaf]] [[Kategory:Frysk keunstskilder]] [[Kategory:Frysk tekener]] [[Kategory:Frysk litograaf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1777]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1855]] oxhruiultaluh0hsot8i1caecuq4znf Jan Rijk Matthijsen 0 30614 1228099 1036192 2026-04-16T14:54:55Z Drewes 2754 RKD-profyl 1228099 wikitext text/x-wiki '''Jan Rijk Matthijs(s)en''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[23 maaie]] [[1816]] - [[Arnhim]], [[7 juny]] [[1850]]) wie in [[tekener]] en litograaf. Hy wie learling fan syn heit [[Jan Hendrik Matthijsen]]. Jan Rijk Matthijsen wenne oant [[1842]] yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen. == Keppeling om utens == * [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2f%2fdata.rkd.nl%2fartists%2f54054 RKD-profyl] {{boarnen|boarnefernijing= *{{EvF|Matthijsen, Jan Rijk}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijsen, Jan Rijk}} [[Kategory:Frysk tekener]] [[Kategory:Frysk litograaf]] [[Kategory:Nederlânsk tekener]] [[Kategory:Nederlânsk litograaf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1816]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1850]] 3jfs62xov3i2gax6y7kweyh5j8263fd Hongaarske Opstân (1956) 0 39494 1228104 1000475 2026-04-16T16:59:43Z Drewes 2754 plaatsje 1228104 wikitext text/x-wiki [[File:Hungarian Revolution of 1956 collage.jpg|right|300px]] De '''Hongaarske Opstân''' wie in massale folksopstân dy't duorre fan [[23 oktober]] oant [[10 novimber]] [[1956]]. De opstân ûntstie spontaan en wie rjochte tsjin it [[Jozef Stalin|stalinistyske]] bewâld yn [[Hongarije]]. == Oanrin == [[Ofbyld:1956 HungarianRevolution.gif|thumb|Bylden fan de Hongaarske Opstân]] De opstân sette útein as in freedsume demonstraasje fan inkele tûzenen studinten fan de Technyske universiteit fan [[Boedapest]], dy't harren solidariteit toane woenen mei de ynwenners fan it [[Poalen|Poalske]] [[Poznań (stêd)|Poznan]], dêr't in bluoddrige opstân yn juny delslein wie. Yn it earstoan waarden (foarsichtige) leuzen roppen oer steun oan de Poalske demonstranten mar neigelang de sfear grimmitiger waard, waarden direkte anti-Sowjetleuzen roppen lykas "Russen nei Ruslân" en "Imre Nagy oan de macht". Wyls hiene tsientûzenen ynwenners fan Boedapest har spontaan oansluten by de studinten, dy't rjochting it [[Hongaars parlemintsgebou|parlemint]] rûnen.<br /> Flaggen mei it steatswapen waarden delhelle en it embleem fan de folksrepublyk derút knipt. De hate [[reade stjer (symboal)|reade stjerren]] op offisjele gebouwen waarden delhelle. Op it sintrale Heldenplein yn Boedapest waard it stânbyld fan Stalin omfierhelle. Partijlieder [[Ernő Gerő]] hâlde op de radio in taspraak wêrtroch't de opstân oplôge, en fan de demonstraasje in revolúsje makke. Gerő neamde de demonstranten folksfijannen dy't de allinnich op út wiene om de "macht fan de arbeidersklasse te ûndergraven" en "de bannen tusken ús partij en de romrofte [[Sowjet-Uny]] te ferbrekken". Koart dêrnei waard der foar it earst sjitten yn Boedapest. It leger begûn oan de opstannelingen wapens út te dielen en demonstranten kuollen harren lilkens op kazernes dêr't leden fan de hate ÁVH (''[[Államvédelmi Hatóság]]'', de geheime plysje) legere wiene. Troch gefjochten mei de opstannelingen waarden de oanwêzige Sowjet-troepen twongen har oant bûten Boedapest werom te lûken. == Oftreden regearing == De regearing koe de situaasje net oan en rôp de Sowjet-Uny te help. De oare dei op [[24 oktober]] foelen betôgers lykwols it parlemint binnen en moast de regearing ôftrede. Ernő Gerő en András Hegedűs, op dat stuit premier, flechten nei de Sowjet-Uny. [[Imre Nagy]] waard de nije premier. De opstân like ein oktober, begjin novimber sels te slagjen: de nije regearing trede út it [[Warsjaupakt]] en kundige in neutrale status oan om de Sowjet-Uny gjin gesichtsferlies te besoargjen en net it gefoel te jaan dat se bedrige wurde soene. Wylst waarden ek de finzenissen bestoarme en finzenen, wêrûnder kardinaal [[József Mindszenty]] befrijd. Fan 28 oktober oant 4 novimber waard der ek net fochten. == Russyske ynfal op 4 novimber == [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|thumb|250px|Ferneatige T-34-85 tank op it Móricz Zsigmond-plein]] De lieding fan de Sowjet-Uny koe lykwols in neutraal en potinsjeel op it Westen rjochte fijannich lân oan de Sowjetgrins net brûke. As earste maatregel waard op [[3 novimber]] in Hongaarske delegaasje ûnder lieding fan minister fan Definsje [[Pál Maléter]], dy't ûnderhanneljen kaam, arrestearre. In dei letter, op [[4 novimber]] [[1956]], foelen de troepen fan it Warschaupakt it lân binnen, en sloegen de opstân, dy't al mei al 13 dagen duorre hie, del. De licht bewapene opstannelingen koenen net op tsjin de Sowjets dy't mar leafst 17 swierbewapene difyzjes ynsetten. Boedapest waard omsingele en de tanks rieden de strjitten binnen. Hongaren besochten se mei [[Molotovcocktail]]s op te kearen, wylst de radio hieltiten yngeander it Westen om help frege. By de gefjochten kamen nei skatting fiifentweintichhûndert Hongaarske boargers om it libben. It oantal deaden oan de side fan de Sowjet-Uny wurdt rûsd op hast achthûndert. == Ynternasjonale reaksjes == Op ynternasjonaal nivo wienen de reaksje op de ynfal fan de Sowjet-Uny heftich, mar úteinlik net botte trochtaastend. Der wiene wrâldwiid protesten yn haadstêden. De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] presidint [[Dwight D. Eisenhower]] doarde him net yn it konflikt te mingen út eangst foar in eskalaasje fan it konflikt dat liede kinne soe ta in oarloch tusken de Sowjet-Uny en de Feriene Steaten. Hongarije hearde ommers ûnbetwiste ta de offisjeus troch de Feriene Steaten erkende ynfloedssfear fan de Sowjet-Uny, en grinze boppedat oan dit lân. Men fermoede dat de Sowjet-Uny dêrom militêre assistinsje oan de opstân net akseptearje soe, en mooglik hurd werom slaan soe. In oare belemmerjende faktor wie de [[Suezkrisis|ynfal yn Egypte]] en besetting fan it [[Suezkanaal]] troch [[Israel]], [[Grut-Brittanje]] en [[Frankryk]]. Diels waard de oandacht fan it Hongaarske konflikt ôflaat, diels ûntnom it de belutsen naasjes it morele gesach om de Sowjet-ynfal yn felle bewurdings te feroardielen, en eventueel aksje te ûndernimmen. By de opstân rôp [[Radio Free Europe]] (RFE) de Hongaarske befolking op om har te fersetten. RFE wie in troch it westen ûndersteund radiostasjon dy't him rjochte op de befolking fan de satellytsteaten fan de Sowjet-Uny. Efterôf krige it stasjon de krityk dat se de yndruk jûn hawwe soenen dat de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]] of de [[Feriene Naasjes]] Hongarije te help komme soene, en dat dêrom de opstannelingen trochfjochtsjen bleaune. Nederlân besluet yn reaksje op de ynfal de [[Olympyske Simmerspullen 1956|Olympyske Spullen yn Melbourne]] te boykotten. Ek [[Spanje]] en [[Switserlân]] keazen hjirfoar. == Gefolgen == De opstân koste tûzenen it libben en mear as 150.000 Hongaren sloegen op de flecht. Premier Nagy flechte nei de [[avj|Joegoslavyske]] ambassade. Doe't hy dizze ferlitte woe waard hy lykwols finzennomd. Nei in proses waard hy yn juny 1958 eksekutearre. Kardinaal [[József Mindszenty]] flechte nei de Amerikaanske ambassade. Hy soe dêr fyftjin jier bliuwe. Yn Hongarije sels waarden mear as trettjintûzen minsken finzen setten. Dêrfan binne nei skatting 350 eksekutearre. Kwa jie regearing wie wat folge in repressyf kommunistysk rezjym ûnder lieding fan [[János Kádár]]. Letter waard dit in bytsje ferlichte ("Goulasj-kommunisme"), mar de Hongaren soenen altiten in wrok tsjin him hâlde bliuwe. Yn 1989 moast hy dan ek it fjild romje. == Spytbewiis == Yn desimber 1991 bea de Sowjet-Uny offisjeel har ekskuses oan foar de ynfal. Dat die se yn de [[pre-ambule]] fan it ferdrach dat late ta de ûntmanteling fan de Sowjet-Uny. De Russyske presidint [[Boris Jeltsin]] soe de ekskuses werhelje yn in taspraak foar it Hongaarske parlemint yn 1992. == Keppeling om utens == * [http://www.hungary1956.com/ www.hungary1956.com] {{Commonscat|Hungarian Revolution of 1956}} [[Kategory:Kâlde Kriich]] [[Kategory:Opstân]] [[Kategory:Oarloch yn Jeropa]] [[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]] [[Kategory:Oarloch fan Hongarije]] [[Kategory:Oarloch fan de Sovjet-Uny]] [[Kategory:Skiednis fan Bûdapest]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1956]] kutn8tn447z2azk2ftzcengn94106p7 Suffrazjette 0 47592 1228121 1174749 2026-04-16T23:37:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228121 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Christabel Pankhurst.jpg|right|thumb|[[Christabel Pankhurst]]]] [[Ofbyld:Greatwar 030 v51.jpg|thumb|In suffrazjette yn Washinton DC, 1918]] '''Suffrazjette''' is in term dy't ôflaat is fan it Ingelske ''suffragette'', <ref> Betocht troch de Britske krante de ''[[Daily Mail]]''</ref> foar immen (feitlik allinne in frou) dy't striidt foar frouljusrjochten benammen foar it [[frouljuskiesrjocht]]. De wiere namme fan dy organisaasje wie de Sosjale en Politike Frouljusuny, dy waard opset yn [[1903]]. De term is ôflaat fan it Ingelske wurd 'suffrage', dat [[stimrjocht]] betsjut. De suffrazjettes binne in beweging út de [[earste feministyske weach]], ein [[19e iuw|19e]]- en begjin [[20e iuw]], yn de Angelsaksyske lannen. [[Emmeline Pankhurst]] wie de stifster fan de suffrazjettebeweging, tegearre mei har dochter [[Christabel Pankhurst]]. Suffrazjettes waarden wol sjoen as fersuorre en ûnsjogge froulju dy't gjin man krije koenen, mar it wie meast krekt oarsom. Faak wiene it jonge troude froulju dy't war dienen foar harren rjochten. Sy organisearren grutte demonstraasjes. Groepen froulju setten har mei keatlings fêst oan it stek fan bygelyks it parlemintsgebou of sloegen oan it fjurkestoken op strjitte. Belangrike brieven waarden ferbaarnd en yn de [[stimbus]]sen waard soer getten sadat de stimbiljetten net mear te lêzen wiene. Om arrestaasjes út te lokjen giene hja by demonstraasje hieltyd fierder. Der waarden samar winkelruten ynsmiten of gemeente-eigendom fernield. De froulju waarden fêstset en guon waarden út protest hongerstaker. Sy woene dat it regear serieus prate soe oer rjochten fan de frou. Faak wie it resultaat krekt oars om en waarden de finzenisbeweitsers hjitten om harren ûnder twang iten te jaan. In foaroansteande suffrazjette, [[Emily Wilding Davison]], stoar doe't sy besocht by in hynstewedrin it hynder fan de kening te kearen. In protte froulju karden sok gedrach ôf en setten har eigen groepen op, sa as de Nasjonale Uny foar it Frouljuskiesrjocht. Tûzenen froulju, meast út de middenklasse, dienen mei oan freedsume demonstraasjes mei spandoeken en sjongen. Froulju út de arbeidersklasse stie it net frij om oppakt te wurden en fêstset te wurden, dêr soe harren hûshâlding slim ûnder te lijen hân hawwe soe. Doch hiene ek dy demonstraasjes wolris te krijen mei protest fan tsjinstanner of sels fan plysje-optreden. Yn Nederlân wie in oare groep aktyf. [[Aletta Jacobs]] waard foarsitster fan de VvVK, de ''Vereniging voor VrouwenKiesrecht''. It tal leden waard doe hurd grutter. <gallery> File:Margaret Vale niece of Pres Wilson NYC Oct 1915.jpg|''Margaret Vale, nicht fan presidint Wilson, demonstrearet foar frouljuskiesrjocht yn [[New York City]], oktober 1915''. File:Tennessee Celeste Claflin 1846 to 1923.jpg|''"Tennessee" Celeste Claflin mei oare suffrazjettes''. File:Marching costume Chicago suffrage parade June 6, 1916.jpg|''Frou toant har kuierkostúm by in demonstraasje yn [[Chicago]], 6 juny 1916''. File:Pre-election suffrage parade NYC.jpg|''Suffrazjetteparade foar de ferkiezingen yn New York City, oktober, 1915. 20.000 froulju diene mei''. </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Suffragette ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Suffragettes}} }} [[Kategory:Suffrazjette| ]] [[Kategory:Frouljusrjochte-aktivist| ]] [[Kategory:Feminisme]] [[Kategory:Kiesrjocht]] [[Kategory:Frouljusrjochten]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] [[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]] c52xxlzegbz4076osmopnmy72f2spjp Riniastate (Aldemardum) 0 49295 1228092 895722 2026-04-16T14:15:55Z Drewes 2754 plaatsje 1228092 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Aldemardum Riniastate1 1925.jpg|thumb|Riniastate yn 1925]] [[Ofbyld:Oudemirdum, Rinia State RM526279 (2) bew.jpg|thumb|Riniastate yn 2010]] De '''Riniastate''' is in [[state]] ûnder [[Aldemardum]], oan de Star Numanwei nr. 7-9 yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It hûs wurdt yn 2010 partikulier bewenne. It hjoeddeiske hûs bestiet sûnt [[1843]]. Oft it hûs in âldere foargonger hân hat is net bekend. It hûs waard boud yn 1843 nei in ûntwerp fan de Ljouwerter stedsarjitekt [[Thomas Romein]] yn neo-klassisistyske styl foar Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna Rinia fan Nauta (widdo Drieling). Hja wie in dochter fan Franciscus Rinia fan Nauta, abbekaat foar it [[Hof fan Fryslân]], en Constantia Asuera fan Avenhorn. Dizze lêste erfde it bûtenguod Avenhorn yn de Skermer fan har heit. Geertruida woe grif yn de buert fan har jongere suster Petronella Antonia wenje, dy't [[Lycklama-Bosk|Lycklama-Bosch]] bewenne, en riant bûtenguod op ûngefear in kertier geans fan Riniastate. Har nicht Titia de Carpentier wenne op it bûten [[Beuckenswijk]], noch in kertierke rinnen fierderop oan de selde wei. It ynterieur is tige boeiend omdat it foarste gedielte fan it hûs út in haadferdjipping mei in twadde ferdjipping yn de midden bestiet, wylst it efterste gedielte út trije ferdjippings bestiet. It foarste gedielte hat in pear keamers en in ytseal, dy't, bûten inkele stuc-plafonds, noch hielendal yntakt binne. It is (noch) net bekend oft der op it steed in âldere bebouwing stien hat. It park derom hinne is yn de lânskipsstyl oanlein en kin dus út deselde tiid komme. == Bewenners == * 1843 frou G.W.G.J. Rinia fan Nauta, widdo Drieling {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.stinseninfriesland.nl/ Stinzen yn Fryslân] * ''Langs stinsen, states en andere voorname huizen in Friesland'', 1979 * Genealogy Gerrijt van Belcum troch Jan Leemburg }} [[Kategory:Aldemardum]] [[Kategory:State]] [[Kategory:Stins of state yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Stins of state yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Bouwurk út 1843]] luixzjp4htlqtlnqwbzydfvo6cr3hbj 1228093 1228092 2026-04-16T14:17:39Z Drewes 2754 [[]] 1228093 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Aldemardum Riniastate1 1925.jpg|thumb|Riniastate yn 1925]] [[Ofbyld:Oudemirdum, Rinia State RM526279 (2) bew.jpg|thumb|Riniastate yn 2010]] De '''Riniastate''' is in [[state]] ûnder [[Aldemardum]], oan de Star Numanwei nr. 7-9 yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It hûs wurdt yn 2010 partikulier bewenne. It hjoeddeiske hûs bestiet sûnt [[1843]]. Oft it hûs in âldere foargonger hân hat is net bekend. It hûs waard boud yn 1843 nei in ûntwerp fan de Ljouwerter stedsarjitekt [[Thomas Romein]] yn neo-klassisistyske styl foar Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna Rinia fan Nauta (widdo Drieling). Hja wie in dochter fan Franciscus Rinia fan Nauta, abbekaat foar it [[Hof fan Fryslân]], en Constantia Asuera fan Avenhorn. Dizze lêste erfde it bûtenguod Avenhorn yn de Skermer fan har heit. Geertruida woe grif yn de buert fan har jongere suster Petronella Antonia wenje, dy't [[Lycklama-Bosk|Lycklama-Bosch]] bewenne, en riant bûtenguod op ûngefear in kertier geans fan Riniastate. Har nicht Titia de Carpentier wenne op it bûten [[Beuckenswijk]], noch in kertierke rinnen fierderop oan de selde wei. It ynterieur is tige boeiend omdat it foarste gedielte fan it hûs út in haadferdjipping mei in twadde ferdjipping yn de midden bestiet, wylst it efterste gedielte út trije ferdjippings bestiet. It foarste gedielte hat in pear keamers en in ytseal, dy't, bûten inkele stuc-plafonds, noch hielendal yntakt binne. It is (noch) net bekend oft der op it steed in âldere bebouwing stien hat. It park derom hinne is yn de [[Ingelske lânskipsstyl|lânskipsstyl]] oanlein en kin dus út deselde tiid komme. == Bewenners == * 1843 frou G.W.G.J. Rinia fan Nauta, widdo Drieling {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.stinseninfriesland.nl/ Stinzen yn Fryslân] * ''Langs stinsen, states en andere voorname huizen in Friesland'', 1979 * Genealogy Gerrijt van Belcum troch Jan Leemburg }} [[Kategory:Aldemardum]] [[Kategory:State]] [[Kategory:Stins of state yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Stins of state yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Bouwurk út 1843]] e70kdj8f32f84wzqen2gf1vkciwftk7 Le Monde's 100 boeken fan de iuw 0 61504 1228094 1228003 2026-04-16T14:27:36Z Drewes 2754 /* De 100 boeken fan de iuw */ 1228094 wikitext text/x-wiki De '''100 boeken fan de iuw''' is in ranglist fan boeken dy't beskôge wurde as de hûndert bêste fan de [[20e iuw]]. De list waard yn 'e maityd fan 1999 mei in opinypeiling gearstald troch de Frânske boekhannelskeatling ''Fnac'' en de Paryske krante ''[[Le Monde]]''. Der waard úteinset mei in list fan twahûndert titels dy't opsteld wie troch boekwinkels en [[sjoernalist]]en; dêrop waard oan 17,000 Frânsen frege op 'e boeken te stimmen, útgeande fan 'e fraach: "Hokker boeken binne jo yn it ûnthâld stykjen bleaun?" (''Quels livres sont restés dans votre mémoire?'').<ref>[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=46796 Écrivains et choix sentimentaux], [[Josyane Savigneau]], ''Le Monde'', 15 October 1999. {{fr}}</ref> De list fan ferneamde titels is in mjuks fan grutte [[roman]]s mei [[poëzij]] en [[toanielstik]]ken, en teffens [[stripferhaal|stripferhalen]]. De earste fyftich wurken op 'e list wiene it ûnderwerp fan in [[essay]] troch [[Frédéric Beigbeder]], ''The Last Inventory Before Liquidation'', wêryn't er de oandacht fêstige op it [[Frankryk|Frânske]] karakter fan 'e list. ==De 100 boeken fan de iuw== {| class="wikitable sortable centre" ! scope=col | nr. ! scope=col class="unsortable" | Titel ! scope=col class="unsortable" | Auteur ! scope=col | Jier |---------------------------------- | align="right" | 1 | ''[[L'Étranger]]'' ("De Fjemdling") | [[Albert Camus]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 2 | ''[[À la recherche du temps perdu]]'' ("Op syk nei ferlerne tiid") | [[Marcel Proust]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 3 | ''[[Der Process]]'' ("It proses") | [[Franz Kafka]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 4 | ''Le Petit Prince''<br />{{Flagge FY}} ''[[De Lytse Prins]]'' | [[Antoine de Saint-Exupéry]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 5 | ''[[La Condition humaine]]'' ("De minsklike kondysje") | [[André Malraux]] | [[1933]] |---------------------------------- | align="right" | 6 | ''[[Voyage au bout de la nuit]]'' ("Reis nei de ein fan 'e nacht")‎ | [[Louis-Ferdinand Céline]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 7 | ''[[The Grapes of Wrath]]'' ("De druven fan 'e grime") | [[John Steinbeck]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 8 | ''[[For Whom the Bell Tolls (roman)|For Whom the Bell Tolls]]'' ("Foar wa't de klok liedt") | [[Ernest Hemingway]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 9 | ''[[Le Grand Meaulnes]]'' ("De Grutte Meaulnes") | [[Alain-Fournier]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 10 | ''[[L'Écume des jours]]'' ("It Skom fan de Dagen") | [[Boris Vian]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 11 | ''[[Le Deuxième Sexe]]'' ("It twadde geslacht"; non-fiksje) | [[Simone de Beauvoir]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 12 | ''[[En attendant Godot]]'' ("Wachtsjend op Godot"; toanielstik) | [[Samuel Beckett]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 13 | ''[[L'être et le néant]]'' ("It wêzen en it neat"; filosofy) | [[Jean-Paul Sartre]] <nowiki>[</nowiki>[[File:Nobel prize medal mod.png|15px]]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 14 | ''[[Il nome della rosa]]'' ("De namme fan de roas") | [[Umberto Eco]] | [[1980]] |---------------------------------- | align="right" | 15 | ''[[Archipelag GULAG]]'' | [[Aleksander Solzjenitsyn]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1973]] |---------------------------------- | align="right" | 16 | ''[[Paroles]]'' ("Wurden"; gedichten) | [[Jacques Prévert]] | [[1946]] |---------------------------------- | align="right" | 17 | ''[[Alcools]]'' (gedichten) | [[Guillaume Apollinaire]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 18 | ''[[Túfke]] - [[Le Lotus bleu]]'' ("De Blauwe lotus"; tekenteltsje) | [[Hergé]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 19 | ''Het Achterhuis'' (deiboek)<br />{{Flagge FY}} ''[[It Achterhûs (deiboek)|It Achterhûs]]'' | [[Anne Frank]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 20 | ''[[Tristes tropiques]]'' ("Trieste tropen"; memoires) | [[Claude Lévi-Strauss]] | [[1955]] |- |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 21 | ''[[Brave New World]]'' | [[Aldous Huxley]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 22 | ''Nineteen Eighty-Four''<br />{{Flagge FY}} ''[[1984 (boek)|1984]]'' | [[George Orwell]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 23 | ''Astérix le Gaulois'' (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Asterix de Galjer]]''<ref>[http://www.asterix-obelix.nl/index.php?page=manylanguages/album.inc&book_nr=1 Album 1 at Asterix around the World] {{en}}</ref> | [[René Goscinny]] / [[Albert Uderzo]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 24 |''La Cantatrice Chauve''<br> {{Flagge FY}} ''[[De Keale Sjongeres]]'' (toanielstik) | [[Eugène Ionesco]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 25 | ''[[Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie]]'' ("Trije essays oer seksuele teory"; non-fiksje) | [[Sigmund Freud]] | [[1905]] |---------------------------------- | align="right" | 26 | ''[[L'Œuvre au noir]]'' ("It wurk yn swart") | [[Marguerite Yourcenar]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 27 | ''[[Lolita (roman)|Lolita]]'' | [[Vladimir Nabokov]] | [[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 28 | ''[[Ulysses]]'' | [[James Joyce]] | [[1922]] |---------------------------------- | align="right" | 29 | ''[[Il deserto dei Tartari]]'' ("De Woastyn fan 'e Tataren") | [[Dino Buzzati]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 30 | ''[[Les faux-monnayeurs]]'' ("De falskemunters") | [[André Gide]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 31 | ''[[Le Hussard sur le toit]]'' ("De Huzaar op it dak") | [[Jean Giono]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 32 | ''[[Belle du Seigneur]]'' ("De skientme fan 'e Hear") | [[Albert Cohen]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 33 | ''[[Cien años de soledad]]'' ("Hûndert jier iensumens") | [[Gabriel García Márquez]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 34 | ''[[The Sound and the Fury]]'' ("It Lûd en de Lilkens") | [[William Faulkner]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 35 | ''[[Thérèse Desqueyroux]]'' | [[François Mauriac]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 36 | ''[[Zazie dans le métro]]'' ("Zazie yn de metro") | [[Raymond Queneau]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 37 | ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' ("Ferwarring fan gefoelens"; novelle) | [[Stefan Zweig]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 38 | ''[[Gone with the Wind (roman)|Gone with the Wind]]'' ("Ferdwûn mei de wyn") | [[Margaret Mitchell]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 39 | ''[[Lady Chatterley's Lover]]'' ("De leafste fan dame Chatterley") | [[D.H. Lawrence]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 40 | ''[[Der Zauberberg]]'' ("De Tsjoenberch") | [[Thomas Mann]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1924]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 41 | ''[[Bonjour tristesse]]'' ("Goendei fertriet") | [[Françoise Sagan]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 42 | ''Le silence de la mer''<br />{{Flagge FY}} ''[[In see fan stilte]]'' | [[Jean Bruller|Vercors]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 43 | ''[[La Vie mode d'emploi]]'' ("It libben: gebrûkshantlieding") | [[Georges Perec]] | [[1978]] |---------------------------------- | align="right" | 44 | ''[[De Hûn fan de Baskervilles]]'' | [[Arthur Conan Doyle]] | [[1901]]-[[1902]] |---------------------------------- | align="right" | 45 | ''[[Sous le soleil de Satan]]'' ("Under de sinne fan Satan") | [[Georges Bernanos]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 46 | ''[[The Great Gatsby]]'' ("De Grutte Gatsby") | [[F. Scott Fitzgerald]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 47 | ''[[Žert]]'' ("De grap") | [[Milan Kundera]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 48 | ''[[Gli indifferenti]]'' ("De ûnferskilligen") | [[Alberto Moravia]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 49 | ''[[The Murder of Roger Ackroyd]]'' ("De moard op Roger Ackroyd") | [[Agatha Christie]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 50 | ''[[Nadja]]'' | [[André Breton]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 51 | ''[[Aurélien]]'' | [[Louis Aragon]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 52 | ''[[Le Soulier de satin]]'' ("De satinen pantoffel") | [[Paul Claudel]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 53 |''Sei personaggi in cerca d'autore''<br> {{Flagge FY}} ''[[Seis personaazjes om in skriuwer út]]'' (toanielstik) | [[Luigi Pirandello]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1921]] |---------------------------------- | align="right" | 54 | ''[[Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui]]'' ("De tsjinkearbere opkomst fan Arturo Ui"; toanielstik) | [[Bertolt Brecht]] | [[1958]] |---------------------------------- | align="right" | 55 | ''[[Vendredi ou les Limbes du Pacifique]]'' ( "Freed of de Limbo fan 'e Stille Oseaan") | [[Michel Tournier]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 56 | ''[[The War of the Worlds]]'' ( "De oarloch fan 'e wrâlden") | [[Herbert George Wells]] | [[1898]] |---------------------------------- | align="right" | 57 | ''[[Se questo è un uomo]]'' ("As dit in man is"; memoires) | [[Primo Levi]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 58 | ''In de Ban van de Ring''<br />{{Flagge FY}} ''[[Master fan Alle Ringen]]'' | [[J. R. R. Tolkien]] | [[1954]]-[[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 59 | ''[[Les Vrilles de la vigne]]'' ("De ranken fan de wynstôk"; koarte ferhalen) | [[Colette (schrijfster)|Colette]] | [[1908]] |---------------------------------- | align="right" | 60 | ''[[Capitale de la douleur]]'' ("Haadstêd fan fertriet": gedichten) | [[Paul Éluard]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 61 | ''[[Martin Eden]]'' | [[Jack London (skriuwer)|Jack London]] | [[1909]] |---------------------------------- | align="right" | 62 | ''Corto Maltese (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Corto Maltese|De Ballade fan de Sâlte See]]'' | [[Hugo Pratt]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 63 | ''[[Le Degré zéro de l'écriture]]'' ("De nulgraad fan it skriuwen": essay) | [[Roland Barthes]] | [[1953]] |---------------------------------- | align="right" | 64 | ''[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]'' ("De ferlerne eare fan Katharina Blum") | [[Heinrich Böll]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1974]] |---------------------------------- | align="right" | 65 | ''[[Le rivage des Syrtes]]'' ("De kust fan Syrtes") | [[Julien Gracq]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 66 | ''[[Les mots et les choses]]'' (filosofy) | [[Michel Foucault]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 67 | ''[[On the Road]]'' ("Op 'e dyk") | [[Jack Kerouac]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 68 | ''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]]'' ("Nils Holgerssons wûnderbaarlike reis troch Sweden") | [[Selma Lagerlöf]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1906]]-[[1907]] |---------------------------------- | align="right" | 69 | ''[[A Room of One's Own]]'' ('In eigen keamer', essay) | [[Virginia Woolf]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 70 | ''[[The Martian Chronicles]]'' ("De Marsiaanske Kroniken") | [[Ray Bradbury]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 71 | ''[[Le Ravissement de Lol V. Stein]]'' ("De útskroevenens fan Lol V. Stein") | [[Marguerite Duras]] | [[1964]] |---------------------------------- | align="right" | 72 | ''[[Le Procès-verbal]]'' ("It proses-ferbaal") | [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 73 | ''[[Tropismes]]'' | [[Nathalie Sarraute]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 74 | ''[[Journal (1887-1910)]]'' (deiboek) | [[Jules Renard]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 75 | ''[[It Geheim fan Lord Jim]] (''Lord Jim'') | [[Joseph Conrad]] | [[1900]] |---------------------------------- | align="right" | 76 | ''[[Écrits]]'' ("Geskriften", non-fiksje) | [[Jacques Lacan]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 77 | ''[[Le Théâtre et son double]]'' ("It teäter en syn tsjinhinger", essays) | [[Antonin Artaud]] | [[1938]] |---------------------------------- | align="right" | 78 | ''[[Manhattan Transfer (roman)|Manhattan Transfer]]'' | [[John Dos Passos]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 79 | ''[[Ficciones]]'' | [[Jorge Luis Borges]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 80 | ''[[Moravagine]]'' | [[Blaise Cendrars]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 81 | ''[[Gjenerali i ushtrisë së vdeku]] ("De Generaal fan it Deade Leger") | [[Ismail Kadare]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 82 | ''[[Sophie's Choice]]'' ("Sophie's kar") | [[William Styron]] | [[1979]] |---------------------------------- | align="right" | 83 | ''[[Romancero Gitano]]'' ("Sigeunerballade", gedichten) | [[Federico García Lorca]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 84 | ''[[Pietr-le-Letton]]'' ("Pietr de Let") | [[Georges Simenon]] | [[1931]] |---------------------------------- | align="right" | 85 | ''[[Notre-Dame-des-Fleurs]]'' ('Us Leaffrou fan 'e Blommen') | [[Jean Genet]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 86 | ''[[Der Mann ohne Eigenschaften]]'' ("De Man Sûnder Eigenskippen") | [[Robert Musil]] | [[1930]]-[[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 87 | ''[[Fureur et mystère]]'' ("Fury en mystearje", gedichten) | [[René Char]] | [[1948]] |---------------------------------- | align="right" | 88 | ''[[The Catcher in the Rye]]'' ("De fanger yn it roggefjild") | [[Jerome David Salinger]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 89 | ''[[No Orchids for Miss Blandish]]'' ("Gjin orgideeën foar juffer Blandish") | [[James Hadley Chase]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 90 | ''[[Les aventures de Blake et Mortimer]]'' ("De aventoeren fan Blake en Mortimer", strip) | [[Edgar P. Jacobs]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 91 | ''[[Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge]]'' | [[Rainer Maria Rilke]] | [[1910]] |---------------------------------- | align="right" | 92 | ''[[La Modification]]'' ('De modifikaasje') | [[Michel Butor]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 93 | ''[[The Origins of Totalitarianism]]'', non-fiksje. ('De oarsprong fan totalitarisme') | [[Hannah Arendt]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 94 | ''[[Master i Margarita]]'' ((Russysk: Мастер и Маргарита) | [[Michail Boelgakov]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 95 | ''[[:nl:De rozenkruising]]'' | [[Henry Miller]] | [[1949]]-[[1960]] |---------------------------------- | align="right" | 96 | ''[[The Big Sleep]]'' | [[Raymond Chandler]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 97 | ''[[Bitter]]'' (gedichten) | [[Saint-John Perse]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 98 | ''[[Guust Flater]]'' (strip) | [[André Franquin]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 99 | ''[[Under the Volcano]]'' | [[Malcolm Lowry]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 100 | ''[[Midnight’s Children]]'' | [[Salman Rushdie]] | [[1981]] |} ==Sjoch ek== *[[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] *[[Pulitzerpriis (literatuer)]] *[[Prometheus Award]] – <small>Orwell, Tolkien, Bradbury</small> ==Keppelings om utens== {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Bibliografy]] [[Kategory:Kultuer yn Frankryk]] b1gap1eibhfgm7xd2v09g2qtxp4r0m2 Berjocht:Ynfoboks gemeente Sweden 10 123690 1228129 1166729 2026-04-17T07:16:25Z Kneppelfreed 2013 red 1228129 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="background:#F8F9FA; float:right; font-size:85%; border:1px solid #aaaaaa; width:300px;" {{!}} colspan="2" style="background:#FFDEAD; font-size: 140%; padding-top:{{#if:{{{wapen|}}}|7px|2px}}; text-align:center;" {{!}} {{#if:{{{wapen|}}}|[[Ofbyld:{{{wapen}}}|60x60px]]<br>}} {{#if:{{{namme|}}}|'''{{{namme}}}'''|'''{{PAGENAME}}'''}} {{!}}-}} {{!}} colspan="2" style="font-size:96%; text-align:center;" {{!}}[[File:Flag of Sweden.svg|25px]]&nbsp;&nbsp;'''[[Gemeenten fan Sweden|Gemeente]] yn Sweden''' {{!}}-}} {{ #if: {{{ôfbyld|}}} {{{ôfbyldtekst|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} class="infobox" style="text-align:center;" {{ #if: {{{ôfbyld|}}} | {{!}} style="padding-top:4px; padding-bottom:{{#if:{{{ôfbyldtekst|}}}|0|4px}}; width:300px;" {{!}} [[Ofbyld:{{{ôfbyld}}}|282px]] {{!}}-}} {{ #if: {{{ôfbyldtekst|}}} | {{!}} style="font-size:96%; padding-top:3px;" {{!}} {{{ôfbyldtekst}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{lân|}}} {{{lânsdiel|}}} {{{provinsje|}}} {{{lânskip|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} {{ #if: {{{lân|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Lân]]''' {{!!}} {{{lân}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{lânsdiel|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Lânsdielen fan Sweden|Lânsdiel]]''' {{!!}} {{{lânsdiel}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{provinsje|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Provinsjes fan Sweden|Provinsje(s)]]''' {{!!}} {{{provinsje}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{lânskip|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Lânskippen fan Sweden|Lânskip(pen)]]''' {{!!}} {{{lânskip}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{koördinaten|}}} {{{lat_deg|}}} {{{lat_min|}}} {{{lat_sec|}}} {{{lat_dir|}}} {{{lon_deg|}}} {{{lon_min|}}} {{{lon_sec|}}} {{{lon_dir|}}} {{{haadplak|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} {{ #if: {{{koördinaten|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Geografyske koördinaten|Koördinaten]]''' {{!!}} <small>{{{koördinaten}}}</small> {{!}}-}} {{ #if: {{{lat_deg|}}} {{{lat_min|}}} {{{lat_sec|}}} {{{lat_dir|}}} {{{lon_deg|}}} {{{lon_min|}}} {{{lon_sec|}}} {{{lon_dir|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Geografyske koördinaten|Koördinaten]]''' {{!!}} <small>{{koördinaten yn tekst|{{{lat_deg|0}}}_{{{lat_min|0}}}_{{{lat_sec|0}}}_{{{lat_dir|N}}}_{{{lon_deg|0}}}_{{{lon_min|0}}}_{{{lon_sec|0}}}_{{{lon_dir|E}}}_type:city(746000)_region:SE|{{{lat_deg|0}}}° {{{lat_min|0}}}′ {{{lat_dir|N}}}B {{{lon_deg|0}}}° {{{lon_min|0}}}′ {{{lon_dir|E}}}L }}</small> {{!}}-}} {{ #if: {{{haadplak|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Haadplak]]''' {{!!}} {{{haadplak}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{oerflak|}}} {{{lân|}}} {{{wetter|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} {{ #if: {{{oerflak|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Oerflak]]''' {{!!}} {{{oerflak}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{oerflak_lân|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} &nbsp;&nbsp;•&nbsp;&nbsp;dêrfan lân {{!!}} {{{oerflak_lân}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{oerflak_wetter|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} &nbsp;&nbsp;•&nbsp;&nbsp;dêrfan wetter {{!!}} {{{oerflak_wetter}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{ynwennertal|}}} {{{befolkingstichtens|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} {{ #if: {{{ynwennertal|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Befolking|Ynwennertal]]''' {{!!}} {{{ynwennertal}}} {{#if: {{{ynwennertal_datum|}}} | &nbsp;<small>({{{ynwennertal_datum}}})</small>}} {{!}}-}} {{ #if: {{{befolkingstichtens|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Befolkingstichtens]]''' {{!!}} {{{befolkingstichtens}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{tiidsône|}}} {{{tiidsône_ferskil_UTC|}}} {{{simmertiid|}}} {{{simmertiid_ferskil_UTC|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} {{ #if: {{{tiidsône|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Tiidsône]]''' {{!!}} {{{tiidsône}}} {{#if: {{{tiidsône_ferskil_UTC|}}} | &nbsp;([[Koördinearre Wrâldtiid|UTC]]{{{tiidsône_ferskil_UTC}}}) }} {{!}}-}} {{ #if: {{{simmertiid|}}} | {{!}} style="width:120px;" valign="top" {{!}} '''[[Simmertiid]]''' {{!!}} {{{simmertiid}}} {{#if: {{{simmertiid_ferskil_UTC|}}} | &nbsp;([[Koördinearre Wrâldtiid|UTC]]{{{simmertiid_ferskil_UTC}}}) }} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{lizzing|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} style="text-align:center;" {{ #if: {{{lizzing|}}} | {{!}} style="padding-top:4px; padding-bottom:4px; width:300px;" {{!}} [[Ofbyld:{{{lizzing}}}|border|282px]] {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} {{ #if: {{{webstee|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} style="text-align:center;" {{ #if: {{{webstee|}}} | {{!}} style="width:300px;" {{!}} [[Ofbyld:Blue globe icon.svg|15px]] '''[[Webstee]]:''' {{{webstee}}} {{!}}-}} {{!}}} {{!}}-}} |} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= ==Tapasse== Jo kinne de ûndersteande koade brûke om de ynfoboks yn te foegjen op in side. Fjilden dy't net fan tapassing binne kinne fuortlitten wurde. <pre> {{Ynfoboks gemeente Sweden | namme = | wapen = | ôfbyld = | ôfbyldtekst = | lân = | lânsdiel = | provinsje = | lânskip = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | haadplak = | oerflak = | oerflak_lân = | oerflak_wetter = | ynwennertal = | ynwennertal_datum = | befolkingstichtens = | tiidsône = | tiidsône_ferskil_UTC = | simmertiid = | simmertiid_ferskil_UTC = | lizzing = | webstee = }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Sweden|Gemeente]] </noinclude> s18238gi9rs2cmf0e1vhvu3ncb7hivl Berjocht:Ynfoboks gemeente Dútslân 10 170496 1228128 1203605 2026-04-17T07:12:00Z Kneppelfreed 2013 red 1228128 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #B0C4DE | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Flag of Germany.svg|25px]]&nbsp;&nbsp; Gemeente yn Dútslân | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop1 = {{#if: {{{wapen|}}} | Emblemen }} | breed1 = {{{wapen| }}} | kop2 = Sifers | head2_1 = Ynwennertal | item2_1 = {{{ynwennertal|}}} | head2_2 = Oerflak | item2_2 = {{{oerflak|}}} | head2_3 = Befolkingsticht. | item2_3 = {{{befolkingstichtens|}}} | head2_4 = Hichte | item2_4 = {{{hichte|}}} | kop3 = Polityk | head3_1 = Lân | item3_1 = {{{lân|}}} | head3_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item3_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head3_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item3_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head3_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item3_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head3_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item3_5 = {{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}} | head3_6 = Soart gemeente | item3_6 = {{{soart gemeente|}}} | head3_7 = Gemeenteyndieling | item3_7 = {{{gemeenteyndieling|}}} | kop4 = Oar | head4_1 = Adres | item4_1 = {{{adres|}}} | head4_2 = Koördinaten | item4_2 = {{{koördinaten|}}} | head4_3 = Kfz | item4_3 = {{{Kfz|}}} | head4_4 = Gemeindeschlüssel | item4_4 = {{{Gemeindeschlüssel|}}} | head4_5 = Postkoade | item4_5 = {{{postkoade|}}} | head4_6 = Netnûmer | item4_6 = {{{netnûmer|}}} | head4_7 = Ferkearsieren | item4_7 = {{{ferkearsieren|}}} | head4_8 = Stifting | item4_8 = {{{stifting|}}} | head4_9 = Tiidsône | item4_9 = {{{tiidsône|}}} | head4_10 = Simmertiid | item4_10 = {{{simmertiid|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 ={{{ôfbylding99|}}} | caption99 ={{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 ={{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks gemeente Dútslân | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | lân = {{Flagge DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | soart gemeente = | gemeenteyndieling = | adres = | koördinaten = | Kfz = | Gemeindeschlüssel = | postkoade = | netnûmer = | stifting = | ferkearsieren = | tiidsône = | simmertiid = | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *De plaatsjes moatte sa ynfolle wurde: **ôfbylding = Nammefanplaatsje.svg **wapen = <nowiki>[[File:Nammefanplaatsje.svg|160px]]<br>Dizze tekst komt ûnder it plaatsje te stean.</nowiki> :wêr't hjirboppe, by wize fan foarbyld, "160px" stiet, kin de grutte fan it wapen oanpast wurde. Ek is it mooglik om hielendal gjin wapen ta te foegjen mar in twadde foto, of om it wapen efter "ôfbylding" (dus boppe-oan) te dwaan en in foto dêrûnder efter "wapen". *Stedsyndieling: Hjir kin ynfold wurde hoefolle bestjoerlike ienheden der binnen de stêd binne. [[Kategory:Ynfoboks Dútslân|gemeente]] [[Kategory:Ynfoboks bestjoerlik distrikt|gemeente Dutslan]] </noinclude> 51si53ocrih68dqfeppa8aq22wujjop Keulsk 0 171230 1228107 1137720 2026-04-16T19:41:24Z CommonsDelinker 353 "Roman_Cologne,_reconstruction.JPG" is op Commons fuorthelle [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Maps of the history of Cologne|]]. 1228107 wikitext text/x-wiki {{Taaltabel| namme = Keulsk <br> ''<small>Kölsch, Kölnisch</small>''| oare nammen = Noardmiddelfrankysk | Ingelske namme = | eigen namme = | sprutsen yn = [[Dútslân]] | taalgebiet = [[Keulen]] en omkriten | tal sprekkers = 250.000 | teljier = | dialekten = Stedkeulsk, Lânkeulsk | taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Westgermaansk]] - [[Súdwestgermaansk]] - [[Heechdútsk]] - [[Middeldútsk]] - [[Westmiddeldútsk]] - [[Middelfrankysk]] - [[Ripuarysk]] - '''Keulsk''' | skrift = it [[Latynske alfabet]] | bibeloersetting = gjint | taalstatus = gjint | taalkoade ISO 639-1 = n.f.t. | taalkoade ISO 639-2 = n.f.t. | taalkoade ISO 639-3/DIS = [https://iso639-3.sil.org/code/ksh ksh] [[Keulsk]] | }} It '''Keulsk''' ([[Dútsk]]: ''Kölsch'', âldfrinzich: ''Kölnisch'') is it dialekt fan de [[Ripuarysk]]e groep fan de [[Middeldútsk]]e talekloft dy't yn de stêd [[Keulen]] en dêromhinne sprutsen wurdt. It is mei 250.000 sprekkers it meast sprutsen dialekt fan alle Ripuaryske dialekten. == Begrinzging == It Keulsk wurdt yn de stêd en yn it gebiet dêromhinne sprutsen yn it gebiet fan tusken [[Neuss]] yn it noarden en [[Bonn]] yn it suden en fan Düren yn it westen en oant [[Olpe]] yn it easten en leit alhiel yn de dielsteat [[Noardryn-Westfalen]]. It spraakgebiet beslacht rûchwei it gebiet fan it [[aartsbisdom Keulen]] en wie de omgongstaal fan it histoaryske [[Karfoarstedom Keulen]]. De mear as 100 Ripuaryske dialekten dy't yn it Dútske [[Rynlân]], [[Nederlân]] en [[Belgje]] sprutsen wurde, allyk it Rynlânske regiolekt, wurde wol as "Keulsk" oantsjut, itjinge ferkeard is. Dat [[regiolekt]], dy't ûntstie doe't in soad sprekkers op it [[Standertdútsk]] oergien binne, is in foarm fan Standertdútsk mei in Keulsk aksint, dat troch bûtensteanders as Keulsk oansjoen wurdt. It Keulsk hie eartiids in soad ynfloed op oanswettende dialekten, itjinge de [[Keulske ekspânsje]] neamd waard. Ek op it [[Limboarchsk]] hat it Keulsk gâns ynfloed hân. De [[Toan (taalkunde)|toanen]] dy't it Limboarchsk, allyk it Ripuarysk en [[Mûzelfrankysk]] (dêr't it [[Lúksemboarchsk]] ûnder falt) machtich binne, komt nei alle gedachten fan de dominante posysje fan Keulen op de kriten sûnt de [[midsiuwen]]. Yn [[Dane County (Wiskonsin)|Dane County]] yn de Amerikaanske steat [[Wiskonsin]] wie in Keulstalige mienskip. Yn lûdfragmint fan 1968 fan de lêste sprekker leit út wêrom't er syn bern it leafst Ingelsktalich opfiede woe.<ref>[https://web.archive.org/web/20060829181252/http://csumc.wisc.edu/AmericanLanguages/german/states/wisconsin/german%20wi.htm ''German in Wisconsin'']argivearre op 29 augustus 2006 fan it [http://csumc.wisc.edu/AmericanLanguages/german/states/wisconsin/german%20wi.htm orizjineel], oproppen op 12 novimber 2023</ref> == Skiednis == Fan de [[3e iuw]] n.Kr. lutsen [[Franken|Frankyske]] stammen fan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] oer nei de lofterouwer en wreiden harren út yn gebieten dy't foar in part troch [[Romeinen]] en [[Galloromanen]] kolonisearre waarden. De [[Salyske Franken]] setten harren nei wenjen yn wat hjoed-de-dei súdlik Nederlân, Belgje en Noard-Frankryk is. De [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken ferspraten harren by de Ryn en de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] del en makken Keulen ta harren haadstêd, dêr't hja letter Ripuariërs neamd waarden. Yn de [[6e iuw]] feriene de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] de twa Frankyske folken en stifte it [[Frankyske Ryk]]. [[Ofbyld:Franken Expans1.jpg|thumb|Ekspânsje fan de Salyske en Ripuaryske Franken oant de 6e iuw]] Yn de [[7e iuw]] waard ûnder de Frankyske kening [[Dagobert I]] in samling wetten publisearre dy't foar de Rynfranken ornearre wiene, de ''[[Lex Ripuaria]]''. It pleatslike [[Latyn]] fan de befolking fan Keulen, benammen besteande út Galloromanen en romanisearre Ubiërs, waard stadichoan ferfongen troch it Germaanske [[Aldfrankysk]], alhoewol't bewizen oer de status fan de taal yn dy snuorje seldsum binne. Wol is wis dat tsjin de [[8e iuw]] de saneamde twadde Heechdútske lûdferskowing him út it suden wei fersprate en dêrby ferswakte oant in dei reizgjen noardlik en westlik fan Keulen ta. Nei alle gedachten begûn yn Keulen yn de snuorje fan de [[Ottoanen]] syn eigen stedstaal te ûntjaan as de status fan offisjele en tsjerklike dokuminten en letter ek fan heechpleatste boargers, itjinge yn sûnt de [[12e iuw|12e]] en [[13e iuw]] fêstlein wurde kin. Yn 1478/79 waard de saneamde "Nederrynske" Keulske bibel printe troch Heinrich Quentell of Bartoloméus fan Unckell. [[Ofbyld:Kölsch in der S-Bahn.jpg|thumb|Keulsk yn in flugge tram fan de S-Bahn: "Oeral binne wy Keulners ûnderweis" ]] De basis fan de taal is it [[Aldheechdútsk|Ald-]] en [[Midheechdútsk]] en it [[Nederfrankysk]] fan dy tiid en yn 't bysûnder de Ripuaryske foarm yn it wiid omfiemjend gebiet dêromhinne dat hjoed-de-dei rûchwei oerienkomt mei it [[Regierungsbezirk Keulen|bestjoersdistrikt Keulen]]. Yn de [[Midsiuwen]] waard it opkommende Aldkeulske dialekt út it suden wei in bot beynfloede troch it opkommende Midheechdútsk, dat it hjoed-de-dei ta de meast noardlike farianten fan de Heechdútske dialekten rekkene wurdt. It Keulsk bleau lykwols ek algeduerigen yn kontakt mei it Nederfankysk en it [[Nederdútsk]] yn it noarden en westen, itjinge oant hjoed-de-dei noch hieltyd geande is. De Nederdútske ynfloed wie benammen te tankjen oan de ynfloed fan de [[Hânze]]ferbûn en rekke yn it neigean nei it ferfal fan de Hânze. Oan de ein fan de [[16e iuw]] skeakele Keulen oer fan syn Nederfrankyske skriuwtaal ta de him ûntwikkeljende nije Heechdútske skriuwtaal en sadwaande giene de sprek- en skriuwtaal harren eigen paad op. Dêrom kin der fan sûnt it begjin fan de [[17e iuw]] sprake fan in apart Keulsk dialekt wêze. Mei útsûndering fan guon yndividuele gefallen is dat lykwols allinnich mar werom te finen yn literatuer fan sûnt de [[18e iuw]]. Sûnt it begjin fan de [[19e iuw]] wurdt it Keulsk hieltyd mear brûkt yn [[poëzy]] en [[proaza]] en oant hjoed-de-dei ferrykje withoefolle publikaasjes yn en oer it Keulsk it byld fan de spraak. Dat tsjûget ek fan de feroarings yn wurdskat, manier fan praten en it brûken fan de taal. == It Us Heit yn it Keulsk == Dizze moderne Keulske ferzje fan it [[Us Heit (gebed)|Us Heit]] is fan Jean Jenniches (1894-1979)<ref>Jean Jenniches: ''Foder för Laachduve'', side 139 , Greven Verlag, [[Keulen]], 2009. {{ISBN|978-3-7743-0435-2}}</ref> <div style="text-align:center; width:auto; clear:both" align="left" width="auto" lang="ksh"> <poem> '''Vatterunser''' ''Leeve Herrjott, hellich ess Dinge Name. Vum Himmel us rejeers Do et janze Weltall noh Dingem Welle. Wie ne Vatter sorgs Do för de Minschheit, die he op de Äd Di Rich erwaden deit. Vill Nut es en der Welt, dröm bedde mer: maach doch, dat keine Minsch mieh muss Hunger ligge. Nemm vun uns alle Sündeschold, domet och jederein ess jnädich de eije Schöldner. Helf Do uns, dat meer alle Versökunge widderstonn, un halt alles vun uns fähn, wat unsem iwije Heil schade künnt.'' Amen. </poem> </div> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} Dizze side is foar in part in oersetting fan de Dútsktalige wikipedyside, foar mear boarnen en literatuer sjoch [[:de:Kölsch (Sprache)]] }} [[Kategory:Keulen]] [[Kategory:Taal yn Dútslân]] [[Kategory:Dútsk dialekt]] o1dwjjlny4w4s84rpz1983yxv83aydg Sainte-Laguë-metoade 0 190519 1228110 1223992 2026-04-16T20:10:36Z Klaasgroen 50943 Taal ferbettere 1228110 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldemetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt it ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. It nimt dêrby allinnich de '''effektive stimmen''' mei fan partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. # Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. # Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse partij te dielen troch de kiesdieler. # Bepaal it totale oantal hiele sitten troch de fraksjes efter de komma ôf te rûnen en de hiele sitten byinoar op te tellen. ## Bin alle sitten krekt ferdield, dan bist hjir al klear. # Pas de kiesdieler oan (dit feroaret de fikitive parlemintsgrutte) om alle hiele sitten krekt te ferdielen. # Stel de definitive kiesdieler fêst troch it oantal stimmen fan de lêste partij te dielen troch har oantal sitten minus in heal. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawiisd wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen, ien dêrfan is de Sainte-Laguë-metoade. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. De Sainte-Laguë-metoade minimalisearret de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding en lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de D'Hondt-metoade, dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, wurdt dit effekt pas echt berikt mei in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]]. De Sainte-Laguë-metoade lit minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de grutste-oerskottenmetoade<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de [[D'Hondt-metoade]]. == Eigenskippen == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0" /> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] f5opej4jnpxzb0sosz55a44ov9zk5uy Oerlis:Pleatsmoarden 1 191069 1228112 1228072 2026-04-16T20:37:25Z RomkeHoekstra 10582 1228112 wikitext text/x-wiki == Pleatsmoarden. == (Ik ha de ûndersteande tekst eefkes ferhûze nei dit plak, want ik tink dat it hjir thús heart). Goeiejûn @RomkeHoekstra, ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle:-). Ik woe jo al even wize op de side oer de pleatsmoarden dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 4 apr 2026, 20.45 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--RomkeHoekstra (oerlis) 4 apr 2026, 23.06 (CEST) @RomkeHoekstra, goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 12 apr 2026, 07.06 (CEST) ::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha dit artikel oer de pleatsmoarden yn 2017 skreaun. Ik wit eins net iens mear wat de oanlieding wie want it is al wer 9 jier lyn, mar ik leau dat it doe yn it nijs wie. It wie in oersetting fan 'e Afrikaansktalige side (Afrikaansk wurdt trouwens net allinnich troch Afrikaners praat, de grutste groep - 60% oant 65% - fan 'e Afrikaansktalige mienskip wurdt foarme troch de kleurlingen en dy sille grif ek aktyf wêze op 'e Afrikaansktalige wiki). It lestige by it skriuwen oer dit ûnderwerp is dat der in soad aktivisme om hinne hinget. Dat makket it ûnderwerp al gau kontroversjeel om't aktivisten (of politisi) de pleatsmoarden fanút in eigen perspektyf en mei eigen bedoelings ynkleurje. Guon meitsje it grutter troch bygelyks de claim genoside te brûken, oaren wolle de pleatsmoarden - út skamte, mar miskien ek wol om't it har ûnferskillich lit - leafst sa lyts mooglik hâlde. Net foar neat stiet der dat it in tige beladen ûnderwerp is. Neutrale minsken binne der net, mar it is wol fan grut belang hjir neutraal te skriuwen. Dit artikel besiket spesifyk oer de pleatsmoarden te ynformearjen, net oer de kriminaliteit yn Súd-Afrika yn it algemien. Yn 2019 wiene der yn Jehannesburch grutskalige útbraken fan geweld tsjin migranten ([[:en:2019 Johannesburg riots]]), wêrby't minsken fermoarde en winkels yn 'e brân stutsen waarden. It wie net de earste kear dat soks barde en ek net de lêste kear. Ik skriuw dit hjir om't it dúdlik makket dat haat tsjin minderheden ek yn 'e Súdafrikaanske samenleving foarkomt. En dat it maklik aktivearre wurde kin, bygelyks troch minsken as Julius Malema. Sawol by de boeren op ôfhandich lizzende pleatsen as de migranten út oare Afrikaanske lannen giet it om minderheden yn in faak kwetsbere posysje. Ik wyt net wat de oaren derfan tinke, mar sokke foarmen fan geweld kinne spesifyk beskreaun wurde en hoege, wat my oanbelanget, net op ien bulte smiten te wurden mei oare geweldsmisdriuwen, dy't faak fan in tige oare aard binne. Ik lit it artikel no ynearsten foar wat it is, mar it stiet jo fansels frij om it út te wreidzjen. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 apr 2026, 12.24 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], it bliuwt yndie in beladen ûnderwerp. It is de lêste tiden wer mear yn it nijs, net fanwegen de moarden sels (dy binne de lêste jierren ôfnaam, dochs komme noch hieltyd wol foar), mar mear om politike redenen. Fral om't Trump claimde dat der in blanke genoside geande is yn Súd-Afrika en dat er blanke Súdafrikanen asyl oanbea yn e Feriene Steaten. Ja ik wit dat de mearderheid fan Afrikaansktaligen net-blanken binne, mar ik sjoch wol in gâns ferskil tusken it Afrikaansktalige en Ingelsktalige lemma hjiroer. Jo skriuwe dat dizze side oer de pleatsmoarden giet. Dêr hawwe jo gelyk yn, mar it soe, nei myn miening, relevant wêze om de kontekst te wjerjaan wêryn de pleatsmoarden plakfine. Oan iene kant wurdt der oppenearre dat boeren ornearre wurde fan de rôfmoarden, itjinge yn it artikel neamd waard, mar it is neffens my ek relevant oan te jaan oan oare kant te neamen dat de kriminaliteit en homiside yn syn totalens tanaam is en dat de pleatsmoarden dêr part fan binne. Dêr soene de sifers êr't ik nei ferwiisde by yn neamd wurde kinne. Dêr binne grif groepen dy't slachtoffer binne fan haat yn de Súdafrikaanske maatskippij, lykas yn in soad oare plakken op 'e wrâld. Ja dat grutskalige geweld yn 2019 tsjin migranten wie net bêst en ik kin sels ûnderskriuwe dat migranten har net altyd feilich fiele dêr en ik kin Simbabwanen dêre dy't dêr wurkje dêr delsjoen op wurde dat hja wurk fan Súdafrikanen ôfpakke. En útspraken lykas dy fan Malema helpe net mei. It liet ''Skiet die Boer'' of ''Kill the Boer'' wie in protestliet fan de 1970-er of 80-er jierren yn 'e snuorje fan 'e apartheid. Dat liet waard him pear jier lyn troch it Gerjochtshôf fan Súd-Afrika ferbean te brûken, om't soks ta geweld oansette koe en dat moat nea oanmoedige wurde. De ûntefredenens is noch tige grut by in part fan de befolking. Nei't de apartheid yn 1994 offisjeel ôfskaft waard, is dêr hieltyd noch in ekonomyske apartheid. De blanken, dy't 7% fan de befolking foarmje hawwe noch altyd 70% fan de lânbougrûn yn hannen. De wurkleazens fan blanken is leau'k 7%, wylst dy fan swarten om de 40% (miende ik om-ende-by) is. En boppedat binne der by guon noch altyd de littekens fan it apartheidsrezjym dat net neat wie. Wat is de miening fan oare meidoggers @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]]? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 apr 2026, 02.59 (CEST) :::: Ik wit net goed wat ik hjir mei oan moat; ik soe sizze: de pleatsmoarden yn [[Súd-Afrika]] binne ferbûn mei de pleatsmoarden yn [[Simbabwe]]. It skynt dat yn Simbabwe it mear oer it oernimmen fan de pleatsen giet, wylst it yn SA mear om rôf giet. ([[Nigearia]] is wat te fier fuort foar my, dat dêr wit ik net krekt fan wat de eftergrûn is.) Mar of sa'n ûnderskie wier makke wurde kin, of dat it ferskil feroasake wurdt troch hoe de trije lannen it probleem oanpakke, dat wit ik net. Grif wie it better en skriuw in artikel oer pleatsmoarden, mei de mûglike oarsaken, en dan stikjes apart oer [[Brazylje]], Nigearje, Simbabwe en Súd-Afrika oer hoe dy neamde oarsaken al as net treffe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::: {{Ping|Kneppelfreed|Mysha}} Twa dingen: de wurkleazens yn Súd-Afrika wie ûnder de swarte befolking struktureel heech yn 'e tiid fan 'e Apartheid (20%). Doe't Jakob Zuma it yn 2009 fan Thabo Mbeki oernaam wie de wurkleazens noch ûngefear itselde (20%-23%). Under it wanbelied fan Jacob Zuma - dy't neffens de Zondo Commission tsjientallen miljarden euro's fan publike saken lykas ûnderwiis en sûnenssoarch brûkte foar korrupt hanneljen, de rjochssteat en justysje troch politike beynfloeding oantaaste en de ekonomy fan it lân grutte skea brocht - is dy wurkleazens hast ferdûbele. It hjoeddeiske wurkleasheidsifer fan wat Kneppelfreed neamt is dus net allinnich ta te skriuwen oan it Apartheidsrezjym, mar foar in hiel grut diel oan it belied fan it ANC ûnder Zuma. Wêrby't ek noch sein wurde kin dat it ek Nelson Mandela en Thabo Mbeki net slagge om it hege wurkleazenssifer nei ûnder te krijen, wylst de Súdafrikaanske ekonomy wol foars groeide en alle boycotmaatregelen tsjin it lân nei 1994 opheft wiene. Wat de pleatsen oanbelanget: Súd-Afrika hat der net foar keazen om de pleatsen fan 'e boeren te ûnteigenjen. Nei alle gedachten sjocht Súd-Afrika nei it foarbyld fan Simbabwe, dêr't Robert Mugabe de pleatsen fan 'e blanken somtiden sels mei geweld ûnteigene. Mei as gefolch dat de agraryske sektor en de ekonomy fan 'e eardere nôtskuorre fan Afrika ynstoarte. Ik bin it iens mei Kneppelfreed dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen en ik kin my der sels wol wat by foarstelle as slachtoffers dêrfan jild of besit stelle fan minsken dy't harren skuldich makke ha oan sokke Apartheidspraktiken. Dêr sjoch ik dan persoanlik noch wol in kontekst. Mar dy kontekst mis ik as it giet om de moard op ûnbekende minsken of sels hiele hûshâldingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 apr 2026, 19.26 (CEST) :::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Romke, ik leau dat net ien hjir om begryp foar moard freget. Mar der is in skrikbarend heech tal moarden yn Súd-Afrika, en as ik Kneppelfreed goed begryp, besiket er yn syn algemienheid in oarsaak te sykjen wêrom't der yn Súd-Afrika mear moarden plakfine as yn oare lannen. Wat it artikel oangiet, mis ik fral it feit dat de Pleatsmoarden mar in lyts persintaazje útmeitsje fan it totale tal moarden yn Súd-Afrika. Op en: lês ik oer it Vryheidsfront Plus, in renommearre politike partij (dus net ekstreemrjochts) dy't de Afrikaners fertsjintwurdiget, it folgjende: "''In 2003 the Freedom Front political party stated that farmers were 'being murdered at a rate of 274 per 100,000',  whilst the national murder rate was 61 per 100,000 people.''" Dat soe oanhelle wurde kinne, mar it is in relatyf en gjin absolút ferskil, dus der wurde noch altyd folle mear swarten as blanken fermoarde. Dêrom fyn ik ek dat der in stikje by moatte soe oer dat de anty-blanke genoside yn Súd-Afrika net echt is mar in gearspanningsteory. Dat hoecht echt gjin grut ferhaal te wurden; ien strategysk pleatste sin makket al in grut ferskil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 02.27 (CEST) :::::::: [[Moarden yn Súd-Afrika]] as [[Súd-Afrika#Misdie]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 14 apr 2026, 13.25 (CEST) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ik suggerearje net dat Kneppelfreed begryp foar moard freget. Ik ha wol skreaun dat ik de kontekst mis om de pleatsmoarden yn te setten (en dus sjoch ik ek net goed wat ik feroarje moatte soe). De oarspronklike opset wie neffens it Afrikaansktalige artikel en nei de earste opmerking fan Kneppelfreed ha ik besocht dat neutraler op te skriuwen. Ik ha safolle mooglik besocht my te beheinen ta wat der bart en wat der oer sein is, krekt omdat it in beladen ûnderwerp is. Ik ha de kontroverse sa ferwurde yn it artikel: "Yn guon rûnten wurdt sels sprutsen fan in doelbewuste folkemoard om blanke boeren fan harren grûn te ferdriuwen, al wurdt dat troch de oerheid en ynternasjonale ynstânsjes lykas de Feriene Naasjes wjerlein. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan drugs, hege wurkleazens en de swakke ekonomyske posysje fan 'e plattelânsbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld." Sels soe ik net witte hoe't ik dat oars opstelle moat. Dus as immen tinkt dat it neutraler kin of moat, dan stiet dat elkenien frij om te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 apr 2026, 08.59 (CEST) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw de side even neirûn en in bytsje oanpast en tagelyk ek mar even by de tiid brocht. Dit wie sa ûngefear wat my foar eagen stie doe't ik justerjûn myn berjocht oan Romke skreau. Neffens my is it sa yndie wat neutraler, mar folle haw ik der net oan feroare. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 23.19 (CEST) ::::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], tige tank Ieneach foar it taheakjen fan dizze ynformaasje, fral de nûmers fan de statistyburo's. Dat wie alles wêr't ik om frege. Sa is der neffens my mear lykwicht yn it artikel, want de oare kant wurdt better yn kontekst brocht en koe yndie troch it taheakjen fan in pear sinnen. Want dêr binne wol dúdlik twa kanten (of mear) oan dit subjekt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.13 (CEST) :::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik wol earst sizze dat ik yn gjin inkelde foarm begryp freegje foar moard, rôf, ferkrêfting en wat dan ek. Ik fyn de pleatsmoarden ferskriklik en hoe't in soad dêrfan útfierd waarden. Ik woe it artikel gewoan wat in neutralere lading jaan, want dêr binne dúdlik twa of mear kanten oan dit subjekt. Sa't ik al sein ha, haw ik in soad yn Súd-Afrika west de lêste tiden en haw ferskate minsken fan ferskillende ôfkomsten sprutsen. Ja ik bin it iens dat Jacob Zuma der in soadsje fan makke hat. Dat it Mandela en Mbeki net slagge wie de wurkleasheidsifer nei ûnderen te bringen is dat soks net samar fluch te feroarjen is nei desenniums lang apartheid en ûnderdrukking. Dat nimt wol in pear generaasjes. Yn 1913 by de [https://en.wikipedia.org/wiki/Natives_Land_Act,_1913 Natives Land Act] waard 80% fan it lân tabedield oan blanken en doe't it apartheidsbelied fan 1948 ynsteld waard, moasten de swarten, dy't mear as 80% fan de befolking wie, harren fêstigje yn de thúslannen dat net mear as 7% fan it lânoerflak bedroech. En dat wie net it meast fruchtbere en bêste lân. Ek waarden se út de stêden wei ferjage. Yn Kaapstêd binne wiken dêr't mearderheid swarten wenne flak skood en se moasten bûten de stêd wenje yn de saneamde ''townships'' dy't net mear as krottewiken waarden. Dêr wie foar harren net folle mooglikheden, dus gjin wûnder dat de wurkleasheidsifer folle heger wie. Nei't it apartheidsysteem yn 1994 ôfskaft waard, waard it foar in soad net better op. De ekonomy groeide yndie, mar dêr profitearren mar in lyts groepke minsken fan. Dêr binne wol in groep swarten dy't dêr ek fan profitearre hawwe, lykas Zuma dy't dêr misbrûk fan makken en dy't himsels en syn klykje tige ferriken. Dat late ûnder oaren ta misbelied fan it elektrysk grid dat ynearsten boud wie om benammen de blanke befolkin te foarsjen. Nei't de apartheid ôfskaft waard, woe de rest fan de befolking ek gebrûk meitsje, mar wie net genôch. Dêrom wiene der blackouts en waard der ''loadshedding'' ynsteld, dêr't de elektrisiteit om beurten yn beskate buerten foar in pear oeren of langer útset wurdt. It betrouwen yn de ANC is dus in bot ôfnaam en dêrom sykje ek in soad harren heil by Julius Malema. Want dêr is in soad ûntefredens, net dat se op wraak op blanken út binne, yndie dêr binne grif by dy't dat wolle ynklusyf Malema sels ast syn útspraken hearst. Mar in soad hawwe gjin mooglikheid fierder yn 't libben te kommen lykas nei in hegere skoalle of in goede baan, almeast om't se de finansjele middels ek net hawwe. En dan binne der politisy dy't tinke dat it no harren beaurt is om fan it systeem gebrûk te meitsjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.48 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Bêste Kneppelfreed, ik hie hjir boppe ek al earder skreaun dat ik der hielendal net fan út gie dat jo dêr begryp foar hiene. En ja, it Apartheidsrezjym wie in skandalich rezjym mei in soad ûnrjocht. Lykas ik earder hjirboppe skreau bin it mei jo iens dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid ek hjoed-de-dei noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen. Sûnder dêr wat fan ôf te dwaan. En ik kin oant in sekere hichte bêst begryp opbringe as dingen net geane sa't se gean moatte. Alle dingen dy't jo neame, se passe hiel goed yn it artikel dat oer de Apartheid skreaun is. Mar tagelyk bin ik ek fan betinken dat it ferline nea in kapstok wurde mei dêr't jo alles oan ophingje kinne wat fout giet. Ik bin in hiel soad yn Dútslân en dat lân lei nei de oarloch sa goed as plat: in fernielde ynfrastruktuer, in ferneatige yndustry, platbombardearre stêden, it ferlies fan miljoenen jonge manlju oan it front dy't net mear bydrage koene oan 'e ekonomy, in ûnbidich grut flechtlingeprobleem en in hiel soad minsken dy't yn 'e bûtenloft of yn krotwenten wennen en dêroer hinne noch de hongersneed yn 1946-1947. Ik praat dêr faak noch mei âldere minsken op ús doarp hoe 't it libben doe wie. Mar ek al wie it Stunde null sa't se dêr sizze, it lân moast fierder, der wie gjin efterom sjen, de minsken koene net oars as foarút. Der binne wis ferskillen, mar ik wol hjirmei allinnich sizze: alles hat in ferfolch en it is oan 'e minsken hoe't se dat oppakke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 apr 2026, 22.37 (CEST) bds28mccw5y00p98eqh6t43q5x1kzb6 1228127 1228112 2026-04-17T07:06:42Z Kneppelfreed 2013 /* Pleatsmoarden. */ Antwurd 1228127 wikitext text/x-wiki == Pleatsmoarden. == (Ik ha de ûndersteande tekst eefkes ferhûze nei dit plak, want ik tink dat it hjir thús heart). Goeiejûn @RomkeHoekstra, ik seach dat jo oan 'e gong wie mei Súdafrikaanske provinsjes. Moai dat ek wat omtinken jûn wurdt oan dat part fan de wrâld. Binne jo fan doel yn 'e takomst mear siden oar Súd-Afrika oan te meitsjen? Ik woe der yn 'e neie takomst ek mear oer skriuwe, foaral omreden dat ik dêr de lêste jierren in soad hinne gean. Ik woe benammen skriuwe oer plakken, de histoarje ensfh. Mar ik wol jo neat ûnthâlde, dus skriuw mar raak wêr't jo oer skriuwe wolle:-). Ik woe jo al even wize op de side oer de pleatsmoarden dy't jo in stikmannich jierren lyn skreaun hiene. Ik tink dat dy wol wat mear in neutralere dekking hawwe kin. Ik tink jo hawwe dy fan it Afrikaanstalige lemma oernommen, en dy sjocht it suver fan ien kant. Jo kinne bygelyks nei de Ingelske fariant sjen dy't dêr folle neutraler oer giet. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 4 apr 2026, 20.45 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha it artikel oer de pleatsmoarden in bytsje oanpast en hoopje dat it jo sa goed is. En oars soe ik it moai fine as jo de sinnen hjir eefkes delsetten wêr't jo muoite mei ha. Ik ha de Súdafrikaanske provinsjes beskreaun en it lemma oer Súd-Afrika foar in grut part fernijd - it artikel oer it lân sels wie yntusken nammentlik ek datearre. Yn it gefal fan Súd-Afrika (en sa ek Meksiko) stie boppedat noch in ynfoboks dy't op 'e mobyl der foar soarge dat de begjintekst fan it artikel hast net te lêzen wie. Moai dat jo ek wat oan Súd-Afrika dwaan wolle want der binne ek noch in pear grutte plakken dêr't de artikels wol wat útwreiding nedich ha. Ik ha genôch oare ûnderwerpen wêr't ik noch mei te set wol, mar út en troch sil ik ek wol wer oer Súd-Afrika skriuwe. Ik winskje jo noflike Peaskedagen ta.--RomkeHoekstra (oerlis) 4 apr 2026, 23.06 (CEST) @RomkeHoekstra, goeiemoarn. Sorry foar it lette respons, ik haw drokke dagen op it stuit en de maitiid is hjir en dêr is soad wurk te dwaan. Hawwe jo fierders in goed Peaske hân? Oangeande it artikel oer de pleatsmoarden, liket it artikel wat te folle te hingjen rjochting dat de moarden op de boeren rjochte binne op blanke boeren. Sa liket it Afrikaansktalige lemma te wêzen. Foar in soad Afrikaners fielt dat yndie sa, mar de kriminaliteit is spitigernôch yn it algemien yn it lân tanommen en boeren binne dêr ek slachtoffer fan wurden. It soe moai wêze dat der ek eefkes yn neamd wurde kin dat, neffens it Súdafrikaanske statyk en de Transvaal boere-organisaasje boeremoarden tusken 2015-2017 tusken de 54 en 73 moarden it jier yn in totaal fan 20.000 moarden it jier yn it lân. Ek soe it baas wêze dat der neamd wurdt dat ek swarte wurknimmers by de oanfallen omkommen binne, en ik miende dat dat tal noch heger wie as de blanken. Jo kinne oars it bêste even nei it Ingelsktalige lemma sjen. Dêr binne yn ekstreemrjochtse rûnten by Afrikaners dy't de pleatsmoarden as in folkemoard omskriuwe wolle, itjinge troch Trump en syn regear en oare rjochtse politisy oernommen waard. Ik hoopje dat ik it in bytsje dúdliker makke ha. Fr.gr. Kneppelfreed (oerlis) 12 apr 2026, 07.06 (CEST) ::{{Ping|Kneppelfreed}} Ik ha dit artikel oer de pleatsmoarden yn 2017 skreaun. Ik wit eins net iens mear wat de oanlieding wie want it is al wer 9 jier lyn, mar ik leau dat it doe yn it nijs wie. It wie in oersetting fan 'e Afrikaansktalige side (Afrikaansk wurdt trouwens net allinnich troch Afrikaners praat, de grutste groep - 60% oant 65% - fan 'e Afrikaansktalige mienskip wurdt foarme troch de kleurlingen en dy sille grif ek aktyf wêze op 'e Afrikaansktalige wiki). It lestige by it skriuwen oer dit ûnderwerp is dat der in soad aktivisme om hinne hinget. Dat makket it ûnderwerp al gau kontroversjeel om't aktivisten (of politisi) de pleatsmoarden fanút in eigen perspektyf en mei eigen bedoelings ynkleurje. Guon meitsje it grutter troch bygelyks de claim genoside te brûken, oaren wolle de pleatsmoarden - út skamte, mar miskien ek wol om't it har ûnferskillich lit - leafst sa lyts mooglik hâlde. Net foar neat stiet der dat it in tige beladen ûnderwerp is. Neutrale minsken binne der net, mar it is wol fan grut belang hjir neutraal te skriuwen. Dit artikel besiket spesifyk oer de pleatsmoarden te ynformearjen, net oer de kriminaliteit yn Súd-Afrika yn it algemien. Yn 2019 wiene der yn Jehannesburch grutskalige útbraken fan geweld tsjin migranten ([[:en:2019 Johannesburg riots]]), wêrby't minsken fermoarde en winkels yn 'e brân stutsen waarden. It wie net de earste kear dat soks barde en ek net de lêste kear. Ik skriuw dit hjir om't it dúdlik makket dat haat tsjin minderheden ek yn 'e Súdafrikaanske samenleving foarkomt. En dat it maklik aktivearre wurde kin, bygelyks troch minsken as Julius Malema. Sawol by de boeren op ôfhandich lizzende pleatsen as de migranten út oare Afrikaanske lannen giet it om minderheden yn in faak kwetsbere posysje. Ik wyt net wat de oaren derfan tinke, mar sokke foarmen fan geweld kinne spesifyk beskreaun wurde en hoege, wat my oanbelanget, net op ien bulte smiten te wurden mei oare geweldsmisdriuwen, dy't faak fan in tige oare aard binne. Ik lit it artikel no ynearsten foar wat it is, mar it stiet jo fansels frij om it út te wreidzjen. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 apr 2026, 12.24 (CEST) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], it bliuwt yndie in beladen ûnderwerp. It is de lêste tiden wer mear yn it nijs, net fanwegen de moarden sels (dy binne de lêste jierren ôfnaam, dochs komme noch hieltyd wol foar), mar mear om politike redenen. Fral om't Trump claimde dat der in blanke genoside geande is yn Súd-Afrika en dat er blanke Súdafrikanen asyl oanbea yn e Feriene Steaten. Ja ik wit dat de mearderheid fan Afrikaansktaligen net-blanken binne, mar ik sjoch wol in gâns ferskil tusken it Afrikaansktalige en Ingelsktalige lemma hjiroer. Jo skriuwe dat dizze side oer de pleatsmoarden giet. Dêr hawwe jo gelyk yn, mar it soe, nei myn miening, relevant wêze om de kontekst te wjerjaan wêryn de pleatsmoarden plakfine. Oan iene kant wurdt der oppenearre dat boeren ornearre wurde fan de rôfmoarden, itjinge yn it artikel neamd waard, mar it is neffens my ek relevant oan te jaan oan oare kant te neamen dat de kriminaliteit en homiside yn syn totalens tanaam is en dat de pleatsmoarden dêr part fan binne. Dêr soene de sifers êr't ik nei ferwiisde by yn neamd wurde kinne. Dêr binne grif groepen dy't slachtoffer binne fan haat yn de Súdafrikaanske maatskippij, lykas yn in soad oare plakken op 'e wrâld. Ja dat grutskalige geweld yn 2019 tsjin migranten wie net bêst en ik kin sels ûnderskriuwe dat migranten har net altyd feilich fiele dêr en ik kin Simbabwanen dêre dy't dêr wurkje dêr delsjoen op wurde dat hja wurk fan Súdafrikanen ôfpakke. En útspraken lykas dy fan Malema helpe net mei. It liet ''Skiet die Boer'' of ''Kill the Boer'' wie in protestliet fan de 1970-er of 80-er jierren yn 'e snuorje fan 'e apartheid. Dat liet waard him pear jier lyn troch it Gerjochtshôf fan Súd-Afrika ferbean te brûken, om't soks ta geweld oansette koe en dat moat nea oanmoedige wurde. De ûntefredenens is noch tige grut by in part fan de befolking. Nei't de apartheid yn 1994 offisjeel ôfskaft waard, is dêr hieltyd noch in ekonomyske apartheid. De blanken, dy't 7% fan de befolking foarmje hawwe noch altyd 70% fan de lânbougrûn yn hannen. De wurkleazens fan blanken is leau'k 7%, wylst dy fan swarten om de 40% (miende ik om-ende-by) is. En boppedat binne der by guon noch altyd de littekens fan it apartheidsrezjym dat net neat wie. Wat is de miening fan oare meidoggers @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]], @[[Meidogger:Mysha|Mysha]]? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 13 apr 2026, 02.59 (CEST) :::: Ik wit net goed wat ik hjir mei oan moat; ik soe sizze: de pleatsmoarden yn [[Súd-Afrika]] binne ferbûn mei de pleatsmoarden yn [[Simbabwe]]. It skynt dat yn Simbabwe it mear oer it oernimmen fan de pleatsen giet, wylst it yn SA mear om rôf giet. ([[Nigearia]] is wat te fier fuort foar my, dat dêr wit ik net krekt fan wat de eftergrûn is.) Mar of sa'n ûnderskie wier makke wurde kin, of dat it ferskil feroasake wurdt troch hoe de trije lannen it probleem oanpakke, dat wit ik net. Grif wie it better en skriuw in artikel oer pleatsmoarden, mei de mûglike oarsaken, en dan stikjes apart oer [[Brazylje]], Nigearje, Simbabwe en Súd-Afrika oer hoe dy neamde oarsaken al as net treffe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::: {{Ping|Kneppelfreed|Mysha}} Twa dingen: de wurkleazens yn Súd-Afrika wie ûnder de swarte befolking struktureel heech yn 'e tiid fan 'e Apartheid (20%). Doe't Jakob Zuma it yn 2009 fan Thabo Mbeki oernaam wie de wurkleazens noch ûngefear itselde (20%-23%). Under it wanbelied fan Jacob Zuma - dy't neffens de Zondo Commission tsjientallen miljarden euro's fan publike saken lykas ûnderwiis en sûnenssoarch brûkte foar korrupt hanneljen, de rjochssteat en justysje troch politike beynfloeding oantaaste en de ekonomy fan it lân grutte skea brocht - is dy wurkleazens hast ferdûbele. It hjoeddeiske wurkleasheidsifer fan wat Kneppelfreed neamt is dus net allinnich ta te skriuwen oan it Apartheidsrezjym, mar foar in hiel grut diel oan it belied fan it ANC ûnder Zuma. Wêrby't ek noch sein wurde kin dat it ek Nelson Mandela en Thabo Mbeki net slagge om it hege wurkleazenssifer nei ûnder te krijen, wylst de Súdafrikaanske ekonomy wol foars groeide en alle boycotmaatregelen tsjin it lân nei 1994 opheft wiene. Wat de pleatsen oanbelanget: Súd-Afrika hat der net foar keazen om de pleatsen fan 'e boeren te ûnteigenjen. Nei alle gedachten sjocht Súd-Afrika nei it foarbyld fan Simbabwe, dêr't Robert Mugabe de pleatsen fan 'e blanken somtiden sels mei geweld ûnteigene. Mei as gefolch dat de agraryske sektor en de ekonomy fan 'e eardere nôtskuorre fan Afrika ynstoarte. Ik bin it iens mei Kneppelfreed dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen en ik kin my der sels wol wat by foarstelle as slachtoffers dêrfan jild of besit stelle fan minsken dy't harren skuldich makke ha oan sokke Apartheidspraktiken. Dêr sjoch ik dan persoanlik noch wol in kontekst. Mar dy kontekst mis ik as it giet om de moard op ûnbekende minsken of sels hiele hûshâldingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 13 apr 2026, 19.26 (CEST) :::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Romke, ik leau dat net ien hjir om begryp foar moard freget. Mar der is in skrikbarend heech tal moarden yn Súd-Afrika, en as ik Kneppelfreed goed begryp, besiket er yn syn algemienheid in oarsaak te sykjen wêrom't der yn Súd-Afrika mear moarden plakfine as yn oare lannen. Wat it artikel oangiet, mis ik fral it feit dat de Pleatsmoarden mar in lyts persintaazje útmeitsje fan it totale tal moarden yn Súd-Afrika. Op en: lês ik oer it Vryheidsfront Plus, in renommearre politike partij (dus net ekstreemrjochts) dy't de Afrikaners fertsjintwurdiget, it folgjende: "''In 2003 the Freedom Front political party stated that farmers were 'being murdered at a rate of 274 per 100,000',  whilst the national murder rate was 61 per 100,000 people.''" Dat soe oanhelle wurde kinne, mar it is in relatyf en gjin absolút ferskil, dus der wurde noch altyd folle mear swarten as blanken fermoarde. Dêrom fyn ik ek dat der in stikje by moatte soe oer dat de anty-blanke genoside yn Súd-Afrika net echt is mar in gearspanningsteory. Dat hoecht echt gjin grut ferhaal te wurden; ien strategysk pleatste sin makket al in grut ferskil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 02.27 (CEST) :::::::: [[Moarden yn Súd-Afrika]] as [[Súd-Afrika#Misdie]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 14 apr 2026, 13.25 (CEST) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ik suggerearje net dat Kneppelfreed begryp foar moard freget. Ik ha wol skreaun dat ik de kontekst mis om de pleatsmoarden yn te setten (en dus sjoch ik ek net goed wat ik feroarje moatte soe). De oarspronklike opset wie neffens it Afrikaansktalige artikel en nei de earste opmerking fan Kneppelfreed ha ik besocht dat neutraler op te skriuwen. Ik ha safolle mooglik besocht my te beheinen ta wat der bart en wat der oer sein is, krekt omdat it in beladen ûnderwerp is. Ik ha de kontroverse sa ferwurde yn it artikel: "Yn guon rûnten wurdt sels sprutsen fan in doelbewuste folkemoard om blanke boeren fan harren grûn te ferdriuwen, al wurdt dat troch de oerheid en ynternasjonale ynstânsjes lykas de Feriene Naasjes wjerlein. Dêrnjonken wurde ek faktoaren as de ynfloed fan drugs, hege wurkleazens en de swakke ekonomyske posysje fan 'e plattelânsbefolking neamd as mooglike oarsaken foar it geweld." Sels soe ik net witte hoe't ik dat oars opstelle moat. Dus as immen tinkt dat it neutraler kin of moat, dan stiet dat elkenien frij om te dwaan.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 14 apr 2026, 08.59 (CEST) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw de side even neirûn en in bytsje oanpast en tagelyk ek mar even by de tiid brocht. Dit wie sa ûngefear wat my foar eagen stie doe't ik justerjûn myn berjocht oan Romke skreau. Neffens my is it sa yndie wat neutraler, mar folle haw ik der net oan feroare. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 apr 2026, 23.19 (CEST) ::::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], tige tank Ieneach foar it taheakjen fan dizze ynformaasje, fral de nûmers fan de statistyburo's. Dat wie alles wêr't ik om frege. Sa is der neffens my mear lykwicht yn it artikel, want de oare kant wurdt better yn kontekst brocht en koe yndie troch it taheakjen fan in pear sinnen. Want dêr binne wol dúdlik twa kanten (of mear) oan dit subjekt. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.13 (CEST) :::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik wol earst sizze dat ik yn gjin inkelde foarm begryp freegje foar moard, rôf, ferkrêfting en wat dan ek. Ik fyn de pleatsmoarden ferskriklik en hoe't in soad dêrfan útfierd waarden. Ik woe it artikel gewoan wat in neutralere lading jaan, want dêr binne dúdlik twa of mear kanten oan dit subjekt. Sa't ik al sein ha, haw ik in soad yn Súd-Afrika west de lêste tiden en haw ferskate minsken fan ferskillende ôfkomsten sprutsen. Ja ik bin it iens dat Jacob Zuma der in soadsje fan makke hat. Dat it Mandela en Mbeki net slagge wie de wurkleasheidsifer nei ûnderen te bringen is dat soks net samar fluch te feroarjen is nei desenniums lang apartheid en ûnderdrukking. Dat nimt wol in pear generaasjes. Yn 1913 by de [https://en.wikipedia.org/wiki/Natives_Land_Act,_1913 Natives Land Act] waard 80% fan it lân tabedield oan blanken en doe't it apartheidsbelied fan 1948 ynsteld waard, moasten de swarten, dy't mear as 80% fan de befolking wie, harren fêstigje yn de thúslannen dat net mear as 7% fan it lânoerflak bedroech. En dat wie net it meast fruchtbere en bêste lân. Ek waarden se út de stêden wei ferjage. Yn Kaapstêd binne wiken dêr't mearderheid swarten wenne flak skood en se moasten bûten de stêd wenje yn de saneamde ''townships'' dy't net mear as krottewiken waarden. Dêr wie foar harren net folle mooglikheden, dus gjin wûnder dat de wurkleasheidsifer folle heger wie. Nei't it apartheidsysteem yn 1994 ôfskaft waard, waard it foar in soad net better op. De ekonomy groeide yndie, mar dêr profitearren mar in lyts groepke minsken fan. Dêr binne wol in groep swarten dy't dêr ek fan profitearre hawwe, lykas Zuma dy't dêr misbrûk fan makken en dy't himsels en syn klykje tige ferriken. Dat late ûnder oaren ta misbelied fan it elektrysk grid dat ynearsten boud wie om benammen de blanke befolkin te foarsjen. Nei't de apartheid ôfskaft waard, woe de rest fan de befolking ek gebrûk meitsje, mar wie net genôch. Dêrom wiene der blackouts en waard der ''loadshedding'' ynsteld, dêr't de elektrisiteit om beurten yn beskate buerten foar in pear oeren of langer útset wurdt. It betrouwen yn de ANC is dus in bot ôfnaam en dêrom sykje ek in soad harren heil by Julius Malema. Want dêr is in soad ûntefredens, net dat se op wraak op blanken út binne, yndie dêr binne grif by dy't dat wolle ynklusyf Malema sels ast syn útspraken hearst. Mar in soad hawwe gjin mooglikheid fierder yn 't libben te kommen lykas nei in hegere skoalle of in goede baan, almeast om't se de finansjele middels ek net hawwe. En dan binne der politisy dy't tinke dat it no harren beaurt is om fan it systeem gebrûk te meitsjen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 15 apr 2026, 18.48 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed}} Bêste Kneppelfreed, ik hie hjir boppe ek al earder skreaun dat ik der hielendal net fan út gie dat jo dêr begryp foar hiene. En ja, it Apartheidsrezjym wie in skandalich rezjym mei in soad ûnrjocht. Lykas ik earder hjirboppe skreau bin it mei jo iens dat de gefolgen fan 'e Apartheidstiid ek hjoed-de-dei noch altiten trochwurkje yn 'e Súdafrikaanske ferhâldingen. Sûnder dêr wat fan ôf te dwaan. En ik kin oant in sekere hichte bêst begryp opbringe as dingen net geane sa't se gean moatte. Alle dingen dy't jo neame, se passe hiel goed yn it artikel dat oer de Apartheid skreaun is. Mar tagelyk bin ik ek fan betinken dat it ferline nea in kapstok wurde mei dêr't jo alles oan ophingje kinne wat fout giet. Ik bin in hiel soad yn Dútslân en dat lân lei nei de oarloch sa goed as plat: in fernielde ynfrastruktuer, in ferneatige yndustry, platbombardearre stêden, it ferlies fan miljoenen jonge manlju oan it front dy't net mear bydrage koene oan 'e ekonomy, in ûnbidich grut flechtlingeprobleem en in hiel soad minsken dy't yn 'e bûtenloft of yn krotwenten wennen en dêroer hinne noch de hongersneed yn 1946-1947. Ik praat dêr faak noch mei âldere minsken op ús doarp hoe 't it libben doe wie. Mar ek al wie it Stunde null sa't se dêr sizze, it lân moast fierder, der wie gjin efterom sjen, de minsken koene net oars as foarút. Der binne wis ferskillen, mar ik wol hjirmei allinnich sizze: alles hat in ferfolch en it is oan 'e minsken hoe't se dat oppakke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 16 apr 2026, 22.37 (CEST) ::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], jo ha gelyk dat jo dêr net fan út geane. Ik woe allinnich even útlizze dat ik alle foarmen fan geweld ôfwiis. Ik bin it folslein mei jo iens dat der ek wer fierder sjoen wurde moat om fierder te gean as allinnich mar yn it ferline hingje te bliuwen. Dochs is it wol wichtich te sjen wat der yn it ferline ôfspile hat om begryp op te bringen sa't de situaasje der hjoed-de-dei by leit. En it iene folk is earder yn steat fierder te gean as it oare. Yn Dútslân is de mentaliteit om de hannen út de mauwen te stekken folle grutter as op in soad oare plakken. Dy pakke oan en dogge it mei-ioar. Myn pake sei altyd dat dy Dútsers altyd wer byinoar komme. Mar Dútslân en oare Westjeropeeske lannen krigen ek in soad stipe fan Amearika fia de Marshallhelp. Jo kinne it ferskil noch dúdlik sjen tusken West-Jeropa dêr't Amearika mei holpen hat en East-Jeropa dat ûnder Sovjet-ynfloed kaam. Dat ferskil is hjoed-de-dei noch goed te sjen. East-Jeropa is noch altyd in bot efter oan West-Jeropa al wurdt dat ferskil al lytser sa stadichoan. En yn Afrika wolle ek in soad minsken fierder, mar de beheining dêr is folle grutter, ek fanwegen korrupte oerheden, ensfth en finansjele middels. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 17 apr 2026, 09.06 (CEST) oet7s1x0kf8botuculdma4safamu1x2 Gerharda Matthijssen 0 191088 1228102 1228073 2026-04-16T16:28:30Z Drewes 2754 better 1228102 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = GerardaMatthijssen1890.jpg | ôfbyldingstekst = Gerharda Matthijssen ([[Frysk Museum]], skilder ûnbekend) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[19 oktober]] [[1830]] | berteplak = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | stoarn = [[23 desimber]] [[1907]] | stjerplak = [[Amsterdam]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = | perioade = | streaming = | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = 1845-1907 | prizen = | webside = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl] }} '''Gerharda Henriëtte Matthijssen''' ([[19 oktober]] [[1830]] - [[23 desimber]] [[1907]]) wie in Nederlânske [[keunstskilder]], [[fotograaf]], galeryhâlder en inisjatyfnimster fan de ''[[Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd]]'' (1878), de earste nasjonale tentoanstelling oer dat ûnderwerp. == Biografy == ===Komôf=== Matthijssen wie in dochter fan skilder, tekener en litograaf [[Jan Hendrik Matthijssen]] (1777-1855). Se hie sân bruorren en susters.<ref name="Karstkarel">Karstkarel, Peter. "Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)". ''De Vrije Fries'', 1988, jrg. 68, s. 85-92. Fia [http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Koninklijk Fries Genootschap''] (pdf). [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Argivearre] op 17 novimber 2017.</ref> ===Wurkpaad=== Fan har sechtjinde jier ôf begûn Matthijssen har skilderwurken te eksposearjen op ferskate tentoanstellingen yn Ljouwert. Ek joech se fan likernôch 1860 ôf, mooglik al earder, ûnderwiis yn tekenjen. Oan de ein fan de jierren 60 fan de 19e iuw wie se wurksum as fotograaf. Neffens histoarikus [[Peter Karstkarel]] makket dat har faaks ta de earste profesjonele froulike fotograaf yn Nederlân. <ref name="Karstkarel" /> Op de Histoaryske Utstalling yn Ljouwert yn 1877 mocht se in foto-album oanbiede oan [[kening Willem III]]. Fan 1878 ôf hie se in Fine Art Gallery yn Ljouwert. Dizze galery, dêr't se ûnder oaren wurken fan de bruorren [[Theo Molkenboer (skilder)|Theo]] en [[Anton Molkenboer]] sjen liet, hold se oant it begjin fan de 20e iuw yn it wurk. <ref name="Karstkarel" /> ===Utstalling fan 1878=== Matthijssen sette yn 1877 útein mei de organisaasje fan in útstalling dy't de wurken fan froulju yn de niverheidssektor foar it fuotljocht bringe soe. Hoewol't sa'n útstalling op stedsk nivo al earder organisearre wie, yn 1871 te [[Delft]], wie dit de earste lanlike tentoanstelling oer it wurk fan froulju. De tentoanstelling wie yn juny en july 1878 yn in maneezje yn Ljouwert. Der waarden trijetûzen bydragen, wêrûnder wurken fan [[Anna Maria van Schurman]], sjen litten. Ek waard it resintlik behelle dokterdiploma fan [[Aletta Jacobs]] útstald. <ref>Groot, Marjan. ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940'', Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.</ref> == Lettere libben en neilittenskip == Yn 1904 ferhuze Gerharda Matthijssen nei [[Amsterdam]], dêr't hja op 23 desimber 1907 yn de âldens fan 77 jier ferstoar. De troch Matthijssen organisearre útstalling waard yn 1908 troch Johanna Naber neamd as in foarrinner fan de bekendere ''[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]]'' yn 1898. == Galery == <gallery widths="180" heights="180"> Ofbyld:ZomersLandschapMatthijssen.jpg|Lânskip yn'e simmer, 1855 Ofbyld:Jan Gerhardus Ottema.jpg|Foto fan [[Jan Gerhardus Ottema]], 1867–1878 Ofbyld:Sint-Dominicuskerk Speelmansstraat Leeuwarden panorama 1877.jpg|[[Sint-Dominikustsjerke (Ljouwert)|Sint-Dominikustsjerke]], Ljouwert (1877) </gallery> == Keppelings om utens == * [[Peter Karstkarel]] syn skets fan it libben en wurk fan Gerharda Matthijssen is te finen fia it online argyf fan [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf De Vrije Fries] {{pdf}} * [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17576643/juffrouw-matthijssen-de-eerste-vrouwelijke-fotograaf-van-leeuwarden-was-haar-tijd-ver-vooruit '''Juffrouw Matthijssen', de eerste vrouwelijke fotograaf van Leeuwarden, was haar tijd ver vooruit''. Omrop Fryslân, 28 juny 2025] {{Commonscat|Gerharda Matthijssen}} {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijssen, Gerharda}} [[Kategory:Nederlânsk byldzjend keunstner]] [[Kategory:Nederlânsk fotograaf]] [[Kategory:Nederlânsk feminist]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1830]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1907]] 4fx44ljihvj55e4cy89n08a83deg3ep 1228131 1228102 2026-04-17T09:48:59Z Drewes 2754 /* Keppelings om utens */ + 1 1228131 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = GerardaMatthijssen1890.jpg | ôfbyldingstekst = Gerharda Matthijssen ([[Frysk Museum]], skilder ûnbekend) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[19 oktober]] [[1830]] | berteplak = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | stoarn = [[23 desimber]] [[1907]] | stjerplak = [[Amsterdam]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = | perioade = | streaming = | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = 1845-1907 | prizen = | webside = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl] }} '''Gerharda Henriëtte Matthijssen''' ([[19 oktober]] [[1830]] - [[23 desimber]] [[1907]]) wie in Nederlânske [[keunstskilder]], [[fotograaf]], galeryhâlder en inisjatyfnimster fan de ''[[Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd]]'' (1878), de earste nasjonale tentoanstelling oer dat ûnderwerp. == Biografy == ===Komôf=== Matthijssen wie in dochter fan skilder, tekener en litograaf [[Jan Hendrik Matthijssen]] (1777-1855). Se hie sân bruorren en susters.<ref name="Karstkarel">Karstkarel, Peter. "Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)". ''De Vrije Fries'', 1988, jrg. 68, s. 85-92. Fia [http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Koninklijk Fries Genootschap''] (pdf). [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Argivearre] op 17 novimber 2017.</ref> ===Wurkpaad=== Fan har sechtjinde jier ôf begûn Matthijssen har skilderwurken te eksposearjen op ferskate tentoanstellingen yn Ljouwert. Ek joech se fan likernôch 1860 ôf, mooglik al earder, ûnderwiis yn tekenjen. Oan de ein fan de jierren 60 fan de 19e iuw wie se wurksum as fotograaf. Neffens histoarikus [[Peter Karstkarel]] makket dat har faaks ta de earste profesjonele froulike fotograaf yn Nederlân. <ref name="Karstkarel" /> Op de Histoaryske Utstalling yn Ljouwert yn 1877 mocht se in foto-album oanbiede oan [[kening Willem III]]. Fan 1878 ôf hie se in Fine Art Gallery yn Ljouwert. Dizze galery, dêr't se ûnder oaren wurken fan de bruorren [[Theo Molkenboer (skilder)|Theo]] en [[Anton Molkenboer]] sjen liet, hold se oant it begjin fan de 20e iuw yn it wurk. <ref name="Karstkarel" /> ===Utstalling fan 1878=== Matthijssen sette yn 1877 útein mei de organisaasje fan in útstalling dy't de wurken fan froulju yn de niverheidssektor foar it fuotljocht bringe soe. Hoewol't sa'n útstalling op stedsk nivo al earder organisearre wie, yn 1871 te [[Delft]], wie dit de earste lanlike tentoanstelling oer it wurk fan froulju. De tentoanstelling wie yn juny en july 1878 yn in maneezje yn Ljouwert. Der waarden trijetûzen bydragen, wêrûnder wurken fan [[Anna Maria van Schurman]], sjen litten. Ek waard it resintlik behelle dokterdiploma fan [[Aletta Jacobs]] útstald. <ref>Groot, Marjan. ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940'', Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.</ref> == Lettere libben en neilittenskip == Yn 1904 ferhuze Gerharda Matthijssen nei [[Amsterdam]], dêr't hja op 23 desimber 1907 yn de âldens fan 77 jier ferstoar. De troch Matthijssen organisearre útstalling waard yn 1908 troch Johanna Naber neamd as in foarrinner fan de bekendere ''[[Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid]]'' yn 1898. == Galery == <gallery widths="180" heights="180"> Ofbyld:ZomersLandschapMatthijssen.jpg|Lânskip yn'e simmer, 1855 Ofbyld:Jan Gerhardus Ottema.jpg|Foto fan [[Jan Gerhardus Ottema]], 1867–1878 Ofbyld:Sint-Dominicuskerk Speelmansstraat Leeuwarden panorama 1877.jpg|[[Sint-Dominikustsjerke (Ljouwert)|Sint-Dominikustsjerke]], Ljouwert (1877) </gallery> == Keppelings om utens == * [[Peter Karstkarel]] syn skets fan it libben en wurk fan Gerharda Matthijssen is te finen fia it online argyf fan [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf De Vrije Fries] {{pdf}} * [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17576643/juffrouw-matthijssen-de-eerste-vrouwelijke-fotograaf-van-leeuwarden-was-haar-tijd-ver-vooruit '''Juffrouw Matthijssen', de eerste vrouwelijke fotograaf van Leeuwarden, was haar tijd ver vooruit''. Omrop Fryslân, 28 juny 2025] {{Commonscat|Gerharda Matthijssen}} {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F371996 RKD-profyl] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Matthijssen, Gerharda}} [[Kategory:Nederlânsk byldzjend keunstner]] [[Kategory:Nederlânsk fotograaf]] [[Kategory:Nederlânsk feminist]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1830]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1907]] kwyi9jl6b758fkcv24g5cggc8rmlue9 Radjastan 0 191110 1228090 1228082 2026-04-16T13:16:46Z Drewes 2754 /* Geografy */ [[]] 1228090 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Radjasthan<br><small>राजस्थान</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Hawa Mahal (The Palace of Winds) in Jaipur, 20191218 1137 9136.jpg | ôfbyldingstekst = De Hawa Mahal (Paleis fan 'e Wyn) yn Jaipur. | flagge = | wapen = | haadstêd = [[Jaipur]] | grutste stêd = [[Jaipur]] | distrikten = 50 | ynwennertal = 68.548.437 <small>(2011)</small> | oerflak = 342.239 km² | befolkingstichtens = 200 ynw./km² | hichte = 0 - 1.722 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Radjastany]] | religy = [[Hindoeïsme]] 88,5%<br>[[Islam]] 9,1%<br>[[Sikhisme]] 1,3%<br>[[Jaïnisme]] 0,9% | stifting = 30 maart 1949 | iso-koade = IN-RJ | webside = [https://rajasthan.gov.in/ rajasthan.gov.in] | ôfbylding99 = Rajasthan in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Rajasthan yn Yndia }} '''Radjastan''' is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It is de grutste steat fan it lân neffens oerflak. Radjastan grinzget yn it westen en noardwesten oan [[Pakistan]], yn it noarden oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it noardeasten oan [[Haryana]] en [[Uttar Pradesh]], yn it easten oan [[Madhya Pradesh]] en yn it súdwetsten oan [[Gûdjarat]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Jaipur]], ek wol bekend as de "Rôze Stêd". == Geografy == It lânskip fan Radjasthan wurdt foar in grut part bepaald troch de Aravalli-berchketen, ien fan 'e âldste berchtmen fan 'e wrâld, dy't de steat fan it súdwesten nei it noardeasten trochsnijt. [[Ofbyld:Desierto de Tar (2002) 04.jpg|thumb|left|Tharwoastyn.]] It westlike en noardwestlike diel fan 'e steat bestiet út de [[Tharwoastyn]]. Dit gebiet is drûch en hat in soad sândunen. Eastlik fan 'e Aravalli-bergen is it gebiet fruchtberder. It hat mear wetter mei rivieren lykas de Chambal. Mount Abu is it iennichste berchstasjon (hill station) yn 'e steat, dêr't it heechste punt, de Guru Shikhar (1.722 m), leit. == Skiednis == De namme Radjastan betsjut "Lân fan 'e Keningen". De regio bestie foarhinne út ferskillende foarstedommen dy't laat waarden troch de Rajputs, in krigerskaste dy't bekend stie om harren moed en earekoade. De Rajputs fersetten harren iuwenlang tsjin ynfallen fan bûtenôf, wêrûnder dy fan de [[Mogolryk|Mogols]]. Under it Britske bestjoer stie de regio bekend as Rajputana. Troch syn lokaasje oan 'e grins mei it hjoeddeiske [[Pakistan]] hat Radjastan altiten in strategysk krúspunt west. De westlike woastynstêden bloeiden iuwenlang troch de hannel tusken de Yndus-delling en it binnenlân fan Yndia. Sûnt de ferdieling fan Yndia yn 1947 foarmet de steat in krúsjale ferdigeningsliny. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de 22 foarstedommen tusken 1948 en 1956 stadichoan gearfoege ta de hjoeddeistige dielsteat. De regio om Pokhran hinne krige yn 'e 20e iuw bekendheid as de lokaasje dêr't Yndia syn earste kearnproeven die. == Befolking en Kultuer == [[Ofbyld:Ghoomar dancers (Rajasthan, India, 2023).jpg|thumb|left|250px|Tradisjonele Ghoomar-dûns.]] De offisjele taal is it [[Hindy]], mar it [[Radjastany]] wurdt troch de grutte mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praten. It Radjastany bestiet út ferskate dialekten, lykas it Marwary, Mewary en Dhundhary. De kultuer fan Radjastan is wrâldferneamd om syn libbene kleuren. Dat is werom te sjen yn 'e klean fan 'e minsken, sa as de bûnte tulbanden (pagri) fan 'e manlju en de rike ghagra-choli fan 'e froulju. De steat hat in rike tradysje fan folkmuzyk en dûns, wêrûnder de ferneamde Ghoomar-dûns. Radjastan hat ien fan 'e grutste mienskippen fan Jaïnisten yn Yndia. Harren Dilwara-timpels op Mount Abu binne wrâldferneamd fanwegen it detailearre moarmerwurk. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Radjastan ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 88,8% || 88,5% || style="color: red;" | -0,3% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 8,5% || 9,1% || style="color: green;" | +0,6% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 1,4% || 1,3% || style="color: red;" | -0,1% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,2% || 0,9% || style="color: red;" | -0,3% |} === Stêden === De stêden yn Radjastan steane faak bekend om harren eigen kleur en arsjitektuer. Likernôch in fearn fan 'e befolking fan Radjastan wennet yn stêden. Dat betsjut dat it plattelân noch jimmeroan in tige grutte rol spilet. Dochs hat de groei fan 'e stêden de lêste tiid grut west. De measte grutte stêden lizze yn it easten en easten fan 'e steat (Jaipur, Kota en Ajmer) om't dêr mear wetter en de grûn fruchtberder is. Stêden yn it westen, lykas Jaisalmer en Bikaner, lizze as oäzes fier útinoar yn 'e Thar-woastyn en hawwe eartiids in wichtige rol spile as hannelsposten op 'e karavaanrûtes. [[Ofbyld:Amber Fort Jaipur 01.jpg|thumb|250px|Fort Jaipur.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011) |- | 1 || style="text-align:left;" | [[Jaipur]] || Jaipur || 3.046.163 |- | 2 || style="text-align:left;" | [[Jodhpur]] || Jodhpur || 1.033.756 |- | 3 || style="text-align:left;" | [[Kota (Yndia)|Kota]] || Kota || 1.001.694 |- | 4 || style="text-align:left;" | [[Bikaner]] || Bikaner || 644.406 |- | 5 || style="text-align:left;" | [[Ajmer]] || Ajmer || 542.321 |} == Bestjoerlike yndieling == Radjastan hat in dynamyske bestjoerlike skiednis. Yn 2023 hat de oerheid it oantal distrikten flink ferhege om it bestjoer tichter by de boarger te bringen. De steat is no (2026) ferdield yn 10 divyzjes en 50 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ajmer Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Ajmer (distrikt)|Ajmer]] || Ajmer || 8.481 || 2.583.052 |- | style="text-align:left;" | [[Nagaur (distrikt)|Nagaur]] || Nagaur || 17.718 || 3.307.743 |- | style="text-align:left;" | [[Tonk (distrikt)|Tonk]] || Tonk || 7.194 || 1.421.326 |- | style="text-align:left;" | [[Biawar (distrikt)|Biawar]] || Biawar || -- || (Nij, út Ajmer/Pali) |- | style="text-align:left;" | [[Didwana-Kuchaman]] || Didwana || -- || (Nij, út Nagaur) |- | style="text-align:left;" | [[Kekri (distrikt)|Kekri]] || Kekri || -- || (Nij, út Ajmer/Tonk) |- | style="text-align:left;" | [[Shahpura (distrikt)|Shahpura]] || Shahpura || -- || (Nij, út Bhilwara) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bharatpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Bharatpur (distrikt)|Bharatpur]] || Bharatpur || 5.066 || 2.548.462 |- | style="text-align:left;" | [[Dholpur (distrikt)|Dholpur]] || Dholpur || 3.033 || 1.206.516 |- | style="text-align:left;" | [[Karauli (distrikt)|Karauli]] || Karauli || 5.530 || 1.458.248 |- | style="text-align:left;" | [[Sawai Madhopur]] || Sawai Madhopur || 4.498 || 1.335.551 |- | style="text-align:left;" | [[Deeg (distrikt)|Deeg]] || Deeg || -- || (Nij, út Bharatpur) |- | style="text-align:left;" | [[Gangapur City]] || Gangapur City || -- || (Nij, út Sawai Madhopur) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bikaner Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Bikaner (distrikt)|Bikaner]] || Bikaner || 30.247 || 2.363.937 |- | style="text-align:left;" | [[Sri Ganganagar]] || Sri Ganganagar || 11.154 || 1.969.165 |- | style="text-align:left;" | [[Hanumangarh (distrikt)|Hanumangarh]] || Hanumangarh || 9.656 || 1.774.692 |- | style="text-align:left;" | [[Anupgarh (distrikt)|Anupgarh]] || Anupgarh || -- || (Nij, út Ganganagar) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jaipur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Jaipur (distrikt)|Jaipur]] || Jaipur || 11.143 || 6.626.178 |- | style="text-align:left;" | [[Alwar (distrikt)|Alwar]] || Alwar || 8.380 || 3.674.179 |- | style="text-align:left;" | [[Dausa (distrikt)|Dausa]] || Dausa || 3.432 || 1.634.409 |- | style="text-align:left;" | [[Jaipur Rural]] || Jaipur || -- || (Nij, út Jaipur) |- | style="text-align:left;" | [[Dudu (distrikt)|Dudu]] || Dudu || -- || (Nij, út Jaipur) |- | style="text-align:left;" | [[Kotputli-Behror]] || Kotputli || -- || (Nij, út Jaipur/Alwar) |- | style="text-align:left;" | [[Khairthal-Tijara]] || Khairthal || -- || (Nij, út Alwar) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jodhpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Jodhpur (distrikt)|Jodhpur]] || Jodhpur || 22.850 || 3.687.165 |- | style="text-align:left;" | [[Jaisalmer (distrikt)|Jaisalmer]] || Jaisalmer || 38.401 || 669.919 |- | style="text-align:left;" | [[Barmer (distrikt)|Barmer]] || Barmer || 28.387 || 2.603.751 |- | style="text-align:left;" | [[Jodhpur Rural]] || Jodhpur || -- || (Nij, út Jodhpur) |- | style="text-align:left;" | [[Phalodi (distrikt)|Phalodi]] || Phalodi || -- || (Nij, út Jodhpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balotra (distrikt)|Balotra]] || Balotra || -- || (Nij, út Barmer) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kota Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Kota (distrikt)|Kota]] || Kota || 5.217 || 1.951.014 |- | style="text-align:left;" | [[Baran (distrikt)|Baran]] || Baran || 6.992 || 1.222.755 |- | style="text-align:left;" | [[Bundi (distrikt)|Bundi]] || Bundi || 5.776 || 1.110.906 |- | style="text-align:left;" | [[Jhalawar (distrikt)|Jhalawar]] || Jhalawar || 6.219 || 1.411.129 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Udaipur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Udaipur (distrikt)|Udaipur]] || Udaipur || 13.419 || 3.068.420 |- | style="text-align:left;" | [[Chittorgarh (distrikt)|Chittorgarh]] || Chittorgarh || 7.822 || 1.544.338 |- | style="text-align:left;" | [[Rajsamand (distrikt)|Rajsamand]] || Rajsamand || 3.860 || 1.156.597 |- | style="text-align:left;" | [[Bhilwara (distrikt)|Bhilwara]] || Bhilwara || 10.455 || 2.408.523 |- | style="text-align:left;" | [[Salumbar (distrikt)|Salumbar]] || Salumbar || -- || (Nij, út Udaipur) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sikar Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Sikar (distrikt)|Sikar]] || Sikar || 7.732 || 2.677.337 |- | style="text-align:left;" | [[Jhunjhunu (distrikt)|Jhunjhunu]] || Jhunjhunu || 5.928 || 2.137.045 |- | style="text-align:left;" | [[Churu (distrikt)|Churu]] || Churu || 13.830 || 2.039.547 |- | style="text-align:left;" | [[Neem Ka Thana]] || Neem Ka Thana || -- || (Nij, út Sikar/Jhunjhunu) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pali Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Pali (distrikt)|Pali]] || Pali || 12.387 || 2.037.573 |- | style="text-align:left;" | [[Jalore (distrikt)|Jalore]] || Jalore || 10.640 || 1.828.730 |- | style="text-align:left;" | [[Sirohi (distrikt)|Sirohi]] || Sirohi || 5.136 || 1.036.346 |- | style="text-align:left;" | [[Sanchore (distrikt)|Sanchore]] || Sanchore || -- || (Nij, út Jalore) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Banswara Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Banswara (distrikt)|Banswara]] || Banswara || 4.522 || 1.797.485 |- | style="text-align:left;" | [[Dungarpur (distrikt)|Dungarpur]] || Dungarpur || 3.770 || 1.388.552 |- | style="text-align:left;" | [[Pratapgarh (Radjastan)|Pratapgarh]] || Pratapgarh || 4.449 || 867.848 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Radjastan !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 342.239 !! style="background:#e9e9e9;" | 68.548.437 |} == Natoer == Hoewol't in grut part fan 'e steat út woastyn bestiet, hat Radjastan in ferskaat oan wylde bisten, lykas de [[tiger]], de [[panter]] en de tige selsume [[Yndyske trap]] . === Nasjonale parken === [[Ofbyld:Keoladeo-Vogelschutzpark-12-Schild-2018-gje.jpg|thumb|250px|Nasjonaal Park Keoladeo.]] * [[Nasjonaal Park Ranthambore]]: ien fan 'e bekendste tigerreservaten fan Yndia, ferneamd om de Bingaalske tigers dy't sels by dei goed te sjen binne. * [[Nasjonaal Park Keoladeo]] (Bharatpur): in wrâldferneamd fûgelreservaat en [[UNESCO]]-wrâlderfgoed, dêr't tûzenen wetterfûgels oerwinterje. * [[Nasjonaal Park Desert]]: leit flakby [[Jaisalmer]] en beskermet it unike ekosysteem fan 'e [[Thar-woastyn]]. * [[Nasjonaal Park Sariska]]: in tigerreservaat yn 'e Aravalli-heuvels mei in rike skiednis. * [[Nasjonaal Park Mukundra Hills]]: in relatyf nij park yn it súdeasten fan de steat. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Radjastan| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]] nk55lbm81gz38ozumxrzuuqcglmdr0j 1228114 1228090 2026-04-16T23:29:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228114 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Radjasthan<br><small>राजस्थान</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Hawa Mahal (The Palace of Winds) in Jaipur, 20191218 1137 9136.jpg | ôfbyldingstekst = De Hawa Mahal (Paleis fan 'e Wyn) yn Jaipur. | flagge = | wapen = | haadstêd = [[Jaipur]] | grutste stêd = [[Jaipur]] | distrikten = 50 | ynwennertal = 68.548.437 <small>(2011)</small> | oerflak = 342.239 km² | befolkingstichtens = 200 ynw./km² | hichte = 0 - 1.722 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Radjastany]] | religy = [[Hindoeïsme]] 88,5%<br>[[Islam]] 9,1%<br>[[Sikhisme]] 1,3%<br>[[Jaïnisme]] 0,9% | stifting = 30 maart 1949 | iso-koade = IN-RJ | webside = [https://rajasthan.gov.in/ rajasthan.gov.in] | ôfbylding99 = Rajasthan in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Rajasthan yn Yndia }} '''Radjastan''' ([[Ingelsk]]: ''Rajasthan''; [[Hindy]]: राजस्थान, transliteraasje: ''Rājasthāna'', letterlike betsjutting: "Lân fan Keningen") is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It is de grutste steat fan it lân neffens oerflak. Radjastan grinzget yn it westen en noardwesten oan [[Pakistan]], yn it noarden oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it noardeasten oan [[Haryana]] en [[Uttar Pradesh]], yn it easten oan [[Madhya Pradesh]] en yn it súdwetsten oan [[Gûdjarat]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Jaipur]], ek wol bekend as de "Rôze Stêd". == Geografy == It lânskip fan Radjasthan wurdt foar in grut part bepaald troch de Aravalli-berchketen, ien fan 'e âldste berchtmen fan 'e wrâld, dy't de steat fan it súdwesten nei it noardeasten trochsnijt. [[Ofbyld:Desierto de Tar (2002) 04.jpg|thumb|left|Tharwoastyn.]] It westlike en noardwestlike diel fan 'e steat bestiet út de [[Tharwoastyn]]. Dit gebiet is drûch en hat in soad sândunen. Eastlik fan 'e Aravalli-bergen is it gebiet fruchtberder. It hat mear wetter mei rivieren lykas de Chambal. Mount Abu is it iennichste berchstasjon (hill station) yn 'e steat, dêr't it heechste punt, de Guru Shikhar (1.722 m), leit. == Skiednis == De namme Radjastan betsjut "Lân fan 'e Keningen". De regio bestie foarhinne út ferskillende foarstedommen dy't laat waarden troch de Rajputs, in krigerskaste dy't bekend stie om harren moed en earekoade. De Rajputs fersetten harren iuwenlang tsjin ynfallen fan bûtenôf, wêrûnder dy fan de [[Mogolryk|Mogols]]. Under it Britske bestjoer stie de regio bekend as Rajputana. Troch syn lokaasje oan 'e grins mei it hjoeddeiske [[Pakistan]] hat Radjastan altiten in strategysk krúspunt west. De westlike woastynstêden bloeiden iuwenlang troch de hannel tusken de Yndus-delling en it binnenlân fan Yndia. Sûnt de ferdieling fan Yndia yn 1947 foarmet de steat in krúsjale ferdigeningsliny. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de 22 foarstedommen tusken 1948 en 1956 stadichoan gearfoege ta de hjoeddeistige dielsteat. De regio om Pokhran hinne krige yn 'e 20e iuw bekendheid as de lokaasje dêr't Yndia syn earste kearnproeven die. == Befolking en Kultuer == [[Ofbyld:Ghoomar dancers (Rajasthan, India, 2023).jpg|thumb|left|250px|Tradisjonele Ghoomar-dûns.]] De offisjele taal is it [[Hindy]], mar it [[Radjastany]] wurdt troch de grutte mearderheid fan 'e befolking as memmetaal praten. It Radjastany bestiet út ferskate dialekten, lykas it Marwary, Mewary en Dhundhary. De kultuer fan Radjastan is wrâldferneamd om syn libbene kleuren. Dat is werom te sjen yn 'e klean fan 'e minsken, sa as de bûnte tulbanden (pagri) fan 'e manlju en de rike ghagra-choli fan 'e froulju. De steat hat in rike tradysje fan folkmuzyk en dûns, wêrûnder de ferneamde Ghoomar-dûns. Radjastan hat ien fan 'e grutste mienskippen fan Jaïnisten yn Yndia. Harren Dilwara-timpels op Mount Abu binne wrâldferneamd fanwegen it detailearre moarmerwurk. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Radjastan ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 88,8% || 88,5% || style="color: red;" | -0,3% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 8,5% || 9,1% || style="color: green;" | +0,6% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 1,4% || 1,3% || style="color: red;" | -0,1% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,2% || 0,9% || style="color: red;" | -0,3% |} === Stêden === De stêden yn Radjastan steane faak bekend om harren eigen kleur en arsjitektuer. Likernôch in fearn fan 'e befolking fan Radjastan wennet yn stêden. Dat betsjut dat it plattelân noch jimmeroan in tige grutte rol spilet. Dochs hat de groei fan 'e stêden de lêste tiid grut west. De measte grutte stêden lizze yn it easten en easten fan 'e steat (Jaipur, Kota en Ajmer) om't dêr mear wetter en de grûn fruchtberder is. Stêden yn it westen, lykas Jaisalmer en Bikaner, lizze as oäzes fier útinoar yn 'e Thar-woastyn en hawwe eartiids in wichtige rol spile as hannelsposten op 'e karavaanrûtes. [[Ofbyld:Amber Fort Jaipur 01.jpg|thumb|250px|Fort Jaipur.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Rang !! Stêd !! Distrikt !! Ynwennertal (2011) |- | 1 || style="text-align:left;" | [[Jaipur]] || Jaipur || 3.046.163 |- | 2 || style="text-align:left;" | [[Jodhpur]] || Jodhpur || 1.033.756 |- | 3 || style="text-align:left;" | [[Kota (Yndia)|Kota]] || Kota || 1.001.694 |- | 4 || style="text-align:left;" | [[Bikaner]] || Bikaner || 644.406 |- | 5 || style="text-align:left;" | [[Ajmer]] || Ajmer || 542.321 |} == Bestjoerlike yndieling == Radjastan hat in dynamyske bestjoerlike skiednis. Yn 2023 hat de oerheid it oantal distrikten flink ferhege om it bestjoer tichter by de boarger te bringen. De steat is no (2026) ferdield yn 10 divyzjes en 50 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ajmer Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Ajmer (distrikt)|Ajmer]] || Ajmer || 8.481 || 2.583.052 |- | style="text-align:left;" | [[Nagaur (distrikt)|Nagaur]] || Nagaur || 17.718 || 3.307.743 |- | style="text-align:left;" | [[Tonk (distrikt)|Tonk]] || Tonk || 7.194 || 1.421.326 |- | style="text-align:left;" | [[Biawar (distrikt)|Biawar]] || Biawar || -- || (Nij, út Ajmer/Pali) |- | style="text-align:left;" | [[Didwana-Kuchaman]] || Didwana || -- || (Nij, út Nagaur) |- | style="text-align:left;" | [[Kekri (distrikt)|Kekri]] || Kekri || -- || (Nij, út Ajmer/Tonk) |- | style="text-align:left;" | [[Shahpura (distrikt)|Shahpura]] || Shahpura || -- || (Nij, út Bhilwara) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bharatpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Bharatpur (distrikt)|Bharatpur]] || Bharatpur || 5.066 || 2.548.462 |- | style="text-align:left;" | [[Dholpur (distrikt)|Dholpur]] || Dholpur || 3.033 || 1.206.516 |- | style="text-align:left;" | [[Karauli (distrikt)|Karauli]] || Karauli || 5.530 || 1.458.248 |- | style="text-align:left;" | [[Sawai Madhopur]] || Sawai Madhopur || 4.498 || 1.335.551 |- | style="text-align:left;" | [[Deeg (distrikt)|Deeg]] || Deeg || -- || (Nij, út Bharatpur) |- | style="text-align:left;" | [[Gangapur City]] || Gangapur City || -- || (Nij, út Sawai Madhopur) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bikaner Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Bikaner (distrikt)|Bikaner]] || Bikaner || 30.247 || 2.363.937 |- | style="text-align:left;" | [[Sri Ganganagar]] || Sri Ganganagar || 11.154 || 1.969.165 |- | style="text-align:left;" | [[Hanumangarh (distrikt)|Hanumangarh]] || Hanumangarh || 9.656 || 1.774.692 |- | style="text-align:left;" | [[Anupgarh (distrikt)|Anupgarh]] || Anupgarh || -- || (Nij, út Ganganagar) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jaipur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Jaipur (distrikt)|Jaipur]] || Jaipur || 11.143 || 6.626.178 |- | style="text-align:left;" | [[Alwar (distrikt)|Alwar]] || Alwar || 8.380 || 3.674.179 |- | style="text-align:left;" | [[Dausa (distrikt)|Dausa]] || Dausa || 3.432 || 1.634.409 |- | style="text-align:left;" | [[Jaipur Rural]] || Jaipur || -- || (Nij, út Jaipur) |- | style="text-align:left;" | [[Dudu (distrikt)|Dudu]] || Dudu || -- || (Nij, út Jaipur) |- | style="text-align:left;" | [[Kotputli-Behror]] || Kotputli || -- || (Nij, út Jaipur/Alwar) |- | style="text-align:left;" | [[Khairthal-Tijara]] || Khairthal || -- || (Nij, út Alwar) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jodhpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Jodhpur (distrikt)|Jodhpur]] || Jodhpur || 22.850 || 3.687.165 |- | style="text-align:left;" | [[Jaisalmer (distrikt)|Jaisalmer]] || Jaisalmer || 38.401 || 669.919 |- | style="text-align:left;" | [[Barmer (distrikt)|Barmer]] || Barmer || 28.387 || 2.603.751 |- | style="text-align:left;" | [[Jodhpur Rural]] || Jodhpur || -- || (Nij, út Jodhpur) |- | style="text-align:left;" | [[Phalodi (distrikt)|Phalodi]] || Phalodi || -- || (Nij, út Jodhpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balotra (distrikt)|Balotra]] || Balotra || -- || (Nij, út Barmer) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kota Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Kota (distrikt)|Kota]] || Kota || 5.217 || 1.951.014 |- | style="text-align:left;" | [[Baran (distrikt)|Baran]] || Baran || 6.992 || 1.222.755 |- | style="text-align:left;" | [[Bundi (distrikt)|Bundi]] || Bundi || 5.776 || 1.110.906 |- | style="text-align:left;" | [[Jhalawar (distrikt)|Jhalawar]] || Jhalawar || 6.219 || 1.411.129 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Udaipur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Udaipur (distrikt)|Udaipur]] || Udaipur || 13.419 || 3.068.420 |- | style="text-align:left;" | [[Chittorgarh (distrikt)|Chittorgarh]] || Chittorgarh || 7.822 || 1.544.338 |- | style="text-align:left;" | [[Rajsamand (distrikt)|Rajsamand]] || Rajsamand || 3.860 || 1.156.597 |- | style="text-align:left;" | [[Bhilwara (distrikt)|Bhilwara]] || Bhilwara || 10.455 || 2.408.523 |- | style="text-align:left;" | [[Salumbar (distrikt)|Salumbar]] || Salumbar || -- || (Nij, út Udaipur) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sikar Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Sikar (distrikt)|Sikar]] || Sikar || 7.732 || 2.677.337 |- | style="text-align:left;" | [[Jhunjhunu (distrikt)|Jhunjhunu]] || Jhunjhunu || 5.928 || 2.137.045 |- | style="text-align:left;" | [[Churu (distrikt)|Churu]] || Churu || 13.830 || 2.039.547 |- | style="text-align:left;" | [[Neem Ka Thana]] || Neem Ka Thana || -- || (Nij, út Sikar/Jhunjhunu) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pali Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Pali (distrikt)|Pali]] || Pali || 12.387 || 2.037.573 |- | style="text-align:left;" | [[Jalore (distrikt)|Jalore]] || Jalore || 10.640 || 1.828.730 |- | style="text-align:left;" | [[Sirohi (distrikt)|Sirohi]] || Sirohi || 5.136 || 1.036.346 |- | style="text-align:left;" | [[Sanchore (distrikt)|Sanchore]] || Sanchore || -- || (Nij, út Jalore) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Banswara Divyzje (Nij) |- | style="text-align:left;" | [[Banswara (distrikt)|Banswara]] || Banswara || 4.522 || 1.797.485 |- | style="text-align:left;" | [[Dungarpur (distrikt)|Dungarpur]] || Dungarpur || 3.770 || 1.388.552 |- | style="text-align:left;" | [[Pratapgarh (Radjastan)|Pratapgarh]] || Pratapgarh || 4.449 || 867.848 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Radjastan !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 342.239 !! style="background:#e9e9e9;" | 68.548.437 |} == Natoer == Hoewol't in grut part fan 'e steat út woastyn bestiet, hat Radjastan in ferskaat oan wylde bisten, lykas de [[tiger]], de [[panter]] en de tige selsume [[Yndyske trap]] . === Nasjonale parken === [[Ofbyld:Keoladeo-Vogelschutzpark-12-Schild-2018-gje.jpg|thumb|250px|Nasjonaal Park Keoladeo.]] * [[Nasjonaal Park Ranthambore]]: ien fan 'e bekendste tigerreservaten fan Yndia, ferneamd om de Bingaalske tigers dy't sels by dei goed te sjen binne. * [[Nasjonaal Park Keoladeo]] (Bharatpur): in wrâldferneamd fûgelreservaat en [[UNESCO]]-wrâlderfgoed, dêr't tûzenen wetterfûgels oerwinterje. * [[Nasjonaal Park Desert]]: leit flakby [[Jaisalmer]] en beskermet it unike ekosysteem fan 'e [[Thar-woastyn]]. * [[Nasjonaal Park Sariska]]: in tigerreservaat yn 'e Aravalli-heuvels mei in rike skiednis. * [[Nasjonaal Park Mukundra Hills]]: in relatyf nij park yn it súdeasten fan de steat. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rajasthan|Radjastan}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Radjastan| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1949]] 1niyxu6myd80c2aiihe5flp3nwkrgi4 Tripoera 0 191112 1228115 1228085 2026-04-16T23:31:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228115 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Tripoera<br><small>त्रिपुरा</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Ujjayanta Palace also known as Nuyungma, Agartala, Tripura 04.JPG | ôfbyldingstekst = It Ujjayanta-paleis yn Agartala. | flagge = | wapen = Emblem of Tripura.svg | haadstêd = [[Agartala]] | grutste stêd = [[Agartala]] | distrikten = 8 | ynwennertal = 3.673.917 <small>(2011)</small> | oerflak = 10.486 km² | befolkingstichtens = 350 ynw./km² | hichte = 15 - 939 m | talen = [[Bingaly]] en [[Kokborok]] (offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 83,4%<br>[[Islam]] 8,6%<br>[[Kristendom]] 4,2%<br>[[Boedisme]] 3,4% | stifting = 21 jannewaris 1972 | iso-koade = IN-TR | webside = [https://tripura.gov.in/ tripura.gov.in] | ôfbylding99 = Tripura in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tripoera yn Yndia }} '''Tripoera''' ([[Ingelsk]]: ''Tripura'') is in dielsteat yn it noardeasten fan [[Yndia]]. It is ien fan 'e lytste steaten fan it lân en wurdt hast folslein (oan it noarden, westen en suden) omsletten troch [[Bangladesj]]. Allinnich yn it easten hat de steat in lânferbining mei de oare Yndiaaske steaten [[Assam]] en [[Mizoram]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Agartala]]. Neffens lânoerflak is Tripoera likernôch trije kear sa lyts as Nederlân. == Geografy == It lânskip fan Tripoera wurdt bepaald troch fiif grutte heuvelrêgen dy't fan it noarden nei it suden rinne. Tusken dye heuvels lizze fruchtbere dellingen. Mear as de helte fan 'e steat is mei bosk begroeid. Bamboe is ien fan 'e wichtichste produkten út dy bosken. De steat hat in tropysk savanneklimaat mei tige swiere reinfal yn 'e [[moesson]]tiid. == Skiednis == [[Ofbyld:Neer Mahal - The Water Palace of Tripura.jpg|thumb|left|Wetterpaleis fan Tripoera, dat datearret fan it âlde keninkryk.]] Tripoera hat in lange skiednis as in selsstannich foarstedom. Stammekeningen regearden hûnderten jierren oer it gebiet foardat it yn 1949 by de Yndiaaske Uny kaam. De histoaryske haadstêd fan it keninkryk wie earst [[Udaipur (Tripoera)|Udaipur]] (net te betiizgjen mei [[Udaipur (Radjastan)|Udaipur]] yn [[Radjastan]]). Letter ferhuze de haadstêd nei Ald-Agartala en lang om let yn 'e 19e iuw nei [[Agartala]]. As protest tsjin de hearskippij fan 'e keningen ûntstie de beweging fan 'e ''Ganamukti Parishad''. Under it bestjoer fan 'e keningen hiene de tribale boeren te lijen ûnder swiere belestingen en in systeem fan skuldslavernij. Troch de komst fan jimmeroan mear lânbouwers út it oanswettende Bingalen ferlearen de lânseigen stammen harren rjocht op 'e grûn. De Ganamukti Parishad easke beskerming fan it tribale lân tsjin yllegale besetting. De beweging fûn ek dat it keninklik bestjoer tefolle op 'e hân fan 'e elite wie en se fersetten harren tsjin 'e diskriminaasje fan tribale talen (lykas it Kokborok) en tradysjes. [[Ofbyld:Bangladeshi.refugee.jpg|thumb|left|Flechtlingen út Bangladesj yn Tripoera.]] De ferdieling fan [[Britsk-Ynje]] (1947) en foaral de [[Befrijingsoarloch fan Bangladesj]] (1971) hienen in ûnbidge ynfloed op 'e steat. Tripoera waard troch miljoenen Bingaalske flechtlingen út East-Pakistan oerspield en dêrom feroare de befolkingstichtens drastysk: de lânseigen stammen, dy't earder de mearderheid foarmen (sawat 70% foar 1947), waarden in minderheid (minder as 30%) yn harren eigen lân. Op 21 jannewaris 1972 krige Tripoera de folsleine status fan dielsteat. De diskriminaasje fan 'e lânseigen befolking op it mêd fan taal, kultuer en lânbesit late lykwols oan 'e ein fan 'e jierren 1970 ta grutte etnyske spanningen en in wapene opstân. Pas nei it oprjochtsjen fan in autonome ried foar de tribale gebieten yn 'e jierren 1980 kaam der stadichoan wer mear politike stabiliteit. == Befolking en Kultuer == [[Ofbyld:Darlong people in traditonal dress.jpg|thumb|Leden fan 'e Darlongstamme yn tradisjonele klean, ien fan 'e tribale stammen fan Tripoera.]] De befolking bestiet hjoed-de-dei foar it grutste part út Bingalezen en in minderheid fan 19 lânseigen stammen, wêrfan de Tripuri's de grutste groep foarmje. It Kokborok, de memmetaal fan 'e lânseigen stammen, hat hjoed-de-dei as ûnderdiel fan 'e emansipaasje fan 'e tribale kultuer in offisjele status njonken it Bingaly. Njonken it Bingaly en it Kokborok wurdt ek it Meitei (ek wol Manipûry neamd) neamd as in wichtige taal. It Ingelsk wurdt in soad brûkt yn it bestjoer. De kultuer is in kleurige mjuks fan Bingaalske tradysjes en de rituelen fan 'e 19 ferskate stammen. In ferneamd kultureel hichtepunt is it Kharchi Puja-festival, wêrby't 14 goaden fereare wurde. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Tripoera ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 85,6% || 83,4% || style="color: red;" | -2,2% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 8,0% || 8,6% || style="color: green;" | +0,6% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 3,2% || 4,2% || style="color: green;" | +1,0% |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 3,1% || 3,4% || style="color: green;" | +0,3% |} * ''Lykas ek yn oare fan 'e [[Sân Sustersteaten]] yn 'e krite (lykas [[Nagalân]] en [[Mizoram]]) ha in soad minsken fan lânseigen stammen it kristendom oannommen.'' * ''De groei fan 'e islam is foar in grut part it gefolch fan natuerlike befolkingsgroei yn 'e Bingaalske moslimmienskip. * ''It boedisme wurdt fral troch de Chakma's en de Mog's oanhongen. Troch de ferfolging fan boedisten yn Bangladesj flechten in soad boedisten nei Tripoera.'' == Bestjoerlike yndieling == Tripoera is ferdield yn 8 distrikten. Yn 2012 waard de yndieling oanpast; foar dy tiid wienen der mar fjouwer distrikten. [[Ofbyld:Tripura-district-map.svg|thumb|250px|Distrikten fan Tripoera.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Inwennertal (2011) |- | style="text-align:left;" | [[Dhalai]] || Ambassa || 2.426 || 378.232 |- | style="text-align:left;" | [[Gomati]] || Udaipur || 1.522 || 441.538 |- | style="text-align:left;" | [[Khowai]] || Khowai || 1.377 || 327.564 |- | style="text-align:left;" | [[Noard-Tripoera]] || Dharmanagar || 1.422 || 444.946 |- | style="text-align:left;" | [[Sepahijala]] || Bishramganj || 1.043 || 483.687 |- | style="text-align:left;" | [[Súd-Tripoera]] || Belonia || 1.534 || 430.751 |- | style="text-align:left;" | [[Unakoti]] || Kailasahar || 687 || 276.506 |- | style="text-align:left;" | [[West-Tripoera]] || [[Agartala]] || 1.475 || 917.534 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Tripoera !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 10.486 !! style="background:#e9e9e9;" | 3.673.917 |} == Ekonomy == De wichtichste ferbining is de National Highway 8 (NH-8). Dit is de iennige grutte ferhurde wei dy't Tripoera oer de steat Assam ferbynt mei de rest fan Yndia. Dat makket de befoarrieding fan 'e steat kwetsber by swiere moessonrein of ierdferskowings. De twadde ferbining is in folle lytsere dyk dy't nei it easten rjochting de steat Mizoram rint. De lânbou is de basis fan 'e ekonomy. Tripoera is ferneamd om syn rubberproduksje; it is nei [[Kerala]] de twad grutste rubberprodusint fan Yndia (nei Kerala). Ek de produksje fan tee en it ferwurkjen fan bamboe binne tige wichtich foar de wurkgelegenheid. Troch de beheinde ynfrastruktuer is it toerisme yn Tripoera net bot ûntwikkele. == Natoer == Tripoera hat in grut ferskaat oan planten en bisten fanwegen it tropyske klimaat en de dichte bosken. In opfallend dier is de Phayre-brilaap, de nasjonale diersoarte fan 'e steat. === Nasjonale parken === * [[Nasjonaal Park Clouded Leopard]]: leit yn it Sepahijala-wyldreservaat en is bedoeld foar de beskerming fan de seldsume [[dizepanter]]. * [[Nasjonaal Park Rajbari]]: bekend om de grutte populaasjes fan 'e [[gaur]] (Yndyske bizon). {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Tripura|Tripoera}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Tripoera| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]] pgm5kdsbfjjl3qb6f1p6g76m8rzhlaj The Origins of Totalitarianism 0 191114 1228088 2026-04-16T12:45:16Z Mysha 254 Goed, ik haw in koarte beskriuwing jûn, mar ik duorje it net oan en beskiuw it nei ynhâld, om Ruslân en Steaten fan hjoeddedei. 1228088 wikitext text/x-wiki '''''The Origins of Totalitarianism''''' is in non-fiksje boek fan filosofe [[Hannah Arendt]]. Hja wie fan Joadsk komôf, mar wie berne yn [[Dútsklân]]. Mei it waaksen fan de macht fan de [[nazi]]s, ferfarre hja yn [[1933]] nei [[Frankryk]] dêr't hja begûn oan har stúdzje oer [[totalitarisme]]. Yn [[1941]] ferfarre hja nei de [[Feriene Steaten]]; it is dêr dat har stúdzje yn [[1951]] útkaam by [[Schocken Books]]. It boek is foarmjûn as trije traktaten efter elkoar, en yn it [[Hollânsk]] is it dan ek as trije boeken apart oerset. Yn de Fryske literatuer wurdt it wurk fan Arendt gauris oanhelle, mar it boek is mear as 600 siden, dat der is nea in Fryske oersetting fan makke. == Wurdearring == * ''The Origins of Totalitarianism'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{DEFAULTSORT:Origins of Totalitarianism, The}} [[Kategory:Literêr wurk fan Hannah Arendt]] [[Kategory:Essay]] [[Kategory:Ingelsktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Non-fiksjewurk út 1951]] 6vtzf2dq94txalzqr95pfjp7iqels8d 1228126 1228088 2026-04-17T06:24:52Z Mysha 254 Frysk 1228126 wikitext text/x-wiki '''''The Origins of Totalitarianism''''' ([[Ingelsk]]: "De oarsprong fan totalitarisme") is in non-fiksje boek fan filosofe [[Hannah Arendt]]. Hja wie fan Joadsk komôf, mar wie berne yn [[Dútsklân]]. Mei it waaksen fan de macht fan de [[nazi]]s, ferfarre hja yn [[1933]] nei [[Frankryk]] dêr't hja begûn oan har stúdzje oer [[totalitarisme]]. Yn [[1941]] ferfarre hja nei de [[Feriene Steaten]]; it is dêr dat har stúdzje yn [[1951]] útkaam by [[Schocken Books]]. It boek is foarmjûn as trije traktaten efter elkoar, en yn it [[Hollânsk]] is it dan ek as trije boeken apart oerset. Yn de Fryske literatuer wurdt it wurk fan Arendt gauris oanhelle, mar it boek is mear as 600 siden, dat der is nea in Fryske oersetting fan makke. == Wurdearring == * ''The Origins of Totalitarianism'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{DEFAULTSORT:Origins of Totalitarianism, The}} [[Kategory:Literêr wurk fan Hannah Arendt]] [[Kategory:Essay]] [[Kategory:Ingelsktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Non-fiksjewurk út 1951]] sbre9bi9g60if44hfu6826281xzpuow Kategory:Literêr wurk fan Hannah Arendt 14 191115 1228089 2026-04-16T13:15:22Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Arendt, Hannah]]" 1228089 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Arendt, Hannah]] sgjwnf095aaphkvua589qvwx47oh3if Thar-woastyn 0 191116 1228091 2026-04-16T14:04:28Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Tharwoastyn]] 1228091 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tharwoastyn]] ejghm4j8ejzy60e1v15ou4yufq1m6ur Jan Hendrik Matthijsen 0 191117 1228097 2026-04-16T14:39:17Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Jan Hendrik Matthijsen]] omneamd ta [[Jan Hendrik Matthijssen]]: Staveringsflater yn 'e titel 1228097 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Jan Hendrik Matthijssen]] if6iq2grf7igp2tsxcvo998xgejyanp Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd 0 191118 1228100 2026-04-16T16:25:30Z Drewes 2754 wurk 1228100 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[Ofbyld:Catalogus der tentoonstelling van voorwe.pdf|thumb|185px|Katalogus fan de tentoanstelling]] De '''''Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd''''' wie yn 1878 yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dizze lanlike frouljustentoanstelling, organisearre troch fotograaf en byldzjend keunstner [[Gerharda Matthijssen]], wie de earste yn syn soarte. == Organisaasje == It idee foar de tentoanstelling wie troch Matthijssen, sels aktyf yn de keunsten, yn 1877 foarlein oan ferskate froulju. Nei wat muoite sammele Matthijssen sa'n tweintich froulju foar har komitee. Ek ferieningen as ''Arbeid Adelt'' en ''Tesselschade'' droegen by oan de organisaasje. It doel fan de tentoanstelling wie om sjen te litten wat froulju yn de nammejaande sektor al berikt hiene en noch berikke koene. Matthijssen krige tastimming fan de minister fan Oarloch om in maneezje yn Ljouwert yn gebrûk te nimmen as lokaasje. By de ynrjochting waard der wol troch manlju bydroegen, wêrûnder troch [[Willem Molkenboer]] en syn learlingen. Sa fersoarge Molkenboer it ''pièce de milieu'', in boarstbyld fan [[Sophie van Wurtemberg|keninginne Sophie]], dy't in wichtich figuer oangeande frouljusarbeid en keunst west hie. <ref name="Karstkarel">Karstkarel, Peter. “Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878).” ''[[De Vrije Fries]]'', 1988, jrg. 68, siden 85-92. [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Fries Genootschap].</ref> == Neilittenskip == De útstalling yn Ljouwert waard yn de Nasjonale Utstalling fan Vrouwenarbeid fan 1898 bestimpele as in ta de saak dwaande foarrinner troch [[Codien Zwaardemaker-Visscher|Jacoba Zwaardemaker-Visscher]]. Neffens keunsthistoarikus Marjan Groot kin de tentoanstelling fan 1878 dan ek yn in skiednis fan frouljusemansipaasje pleatst wurde. <ref name="Groot" /> Ek wurdt de tentoanstelling troch [[Johanna Naber]] neamd yn ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (1908). <ref>Naber, Johanna W.A. ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid''. Groningen, G. Römelingh, 1908. [https://www.atria.nl/search/collection/book/show/103526 Via ''Atria''](deade keppeling) </ref> == Eksterne keppeling == Skiedkundige [[Peter Karstkarel]] jout in wiidweidich oersjoch fan de útstalling yn [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)'']. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] h3af1md3pnbr9n22u3r9y937jkhgyj4 1228103 1228100 2026-04-16T16:38:58Z Drewes 2754 1228103 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Catalogus der tentoonstelling van voorwe.pdf|thumb|185px|Katalogus fan de tentoanstelling]] De '''''Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd''''' wie yn 1878 yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dizze lanlike frouljustentoanstelling, organisearre troch fotograaf en byldzjend keunstner [[Gerharda Matthijssen]], wie de earste yn syn soarte. == Organisaasje == It idee foar de tentoanstelling wie troch Matthijssen, sels aktyf yn de keunsten, yn 1877 foarlein oan ferskate froulju. Nei wat muoite sammele Matthijssen sa'n tweintich froulju foar har komitee. Ek ferieningen as ''[[Tesselschade-Arbeid Adelt|Arbeid Adelt]]'' en ''[[Tesselschade-Arbeid Adelt|Tesselschade]]'' droegen by oan de organisaasje. It doel fan de tentoanstelling wie om sjen te litten wat froulju yn de nammejaande sektor al berikt hiene en noch berikke koene. Matthijssen krige tastimming fan de minister fan Oarloch om in maneezje yn Ljouwert yn gebrûk te nimmen as lokaasje. By de ynrjochting waard der wol troch manlju bydroegen, wêrûnder troch [[Willem Molkenboer]] en syn learlingen. Sa fersoarge Molkenboer it ''pièce de milieu'', in boarstbyld fan [[Sophie van Wurtemberg|keninginne Sophie]], dy't in wichtich figuer oangeande frouljusarbeid en keunst west hie. <ref name="Karstkarel"> Karstkarel, Peter. “Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878).” ''[[De Vrije Fries]]'', 1988, jrg. 68, siden 85-92. [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Fries Genootschap].</ref> == De tentoanstelling == Hoewol't der yn [[Delft]] al earder troch ''Arbeid Adelt'' in útstalling oangeande frouljusarbeid organisearre wie, nammentlik de ''Tentoonstelling-bazar van Vrouwelijke Nijverheid en Kunst'' (1871), wie soks noch net op lanlike skaal bard. De útstalling yn Ljouwert waard yn juny 1878 iepene en eksposearre sa’n 3000 wurken dy't troch froulju makke wiene. It gie foar in grut part om relatyf nije en dekorative wurken, hoewol't der ek wurken fan [[Anna Maria van Schurman]] te sjen wiene. Der waarden ek 174 skilder- en tekenwurken, fan ûnder oaren [[Thérèse Schwartze]], fertoand. Ek it doktersdiploma fan [[Aletta Jacobs]] waard tentoansteld. <ref name="Groot"> Groot, Marjan. “De eerste tentoonstellingen en ateliers 1880-1905.” ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland: 1880-1940''. Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.</ref><ref name="Karstkarel" /> == Neilittenskip == De útstalling yn Ljouwert waard yn de Nasjonale Utstalling fan Vrouwenarbeid fan 1898 bestimpele as in ta de saak dwaande foarrinner troch [[Codien Zwaardemaker-Visscher|Jacoba Zwaardemaker-Visscher]]. Neffens keunsthistoarikus Marjan Groot kin de tentoanstelling fan 1878 dan ek yn in skiednis fan frouljusemansipaasje pleatst wurde. <ref name="Groot" /> Ek wurdt de tentoanstelling troch [[Johanna Naber]] neamd yn ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (1908). <ref>Naber, Johanna W.A. ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid''. Groningen, G. Römelingh, 1908. [https://www.atria.nl/search/collection/book/show/103526 Via ''Atria''](deade keppeling) </ref> == Eksterne keppeling == Skiedkundige [[Peter Karstkarel]] jout in wiidweidich oersjoch fan de útstalling yn [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)'']. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] kcsl6fouqoxa06hvzn9gq1189nxzwej 1228119 1228103 2026-04-16T23:33:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Eksterne keppeling */ kt 1228119 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Catalogus der tentoonstelling van voorwe.pdf|thumb|185px|Katalogus fan de tentoanstelling]] De '''''Tentoonstelling van Voorwerpen van Nijverheid en Kunst door Vrouwen Vervaardigd''''' wie yn 1878 yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dizze lanlike frouljustentoanstelling, organisearre troch fotograaf en byldzjend keunstner [[Gerharda Matthijssen]], wie de earste yn syn soarte. == Organisaasje == It idee foar de tentoanstelling wie troch Matthijssen, sels aktyf yn de keunsten, yn 1877 foarlein oan ferskate froulju. Nei wat muoite sammele Matthijssen sa'n tweintich froulju foar har komitee. Ek ferieningen as ''[[Tesselschade-Arbeid Adelt|Arbeid Adelt]]'' en ''[[Tesselschade-Arbeid Adelt|Tesselschade]]'' droegen by oan de organisaasje. It doel fan de tentoanstelling wie om sjen te litten wat froulju yn de nammejaande sektor al berikt hiene en noch berikke koene. Matthijssen krige tastimming fan de minister fan Oarloch om in maneezje yn Ljouwert yn gebrûk te nimmen as lokaasje. By de ynrjochting waard der wol troch manlju bydroegen, wêrûnder troch [[Willem Molkenboer]] en syn learlingen. Sa fersoarge Molkenboer it ''pièce de milieu'', in boarstbyld fan [[Sophie van Wurtemberg|keninginne Sophie]], dy't in wichtich figuer oangeande frouljusarbeid en keunst west hie. <ref name="Karstkarel"> Karstkarel, Peter. “Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878).” ''[[De Vrije Fries]]'', 1988, jrg. 68, siden 85-92. [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf Fries Genootschap].</ref> == De tentoanstelling == Hoewol't der yn [[Delft]] al earder troch ''Arbeid Adelt'' in útstalling oangeande frouljusarbeid organisearre wie, nammentlik de ''Tentoonstelling-bazar van Vrouwelijke Nijverheid en Kunst'' (1871), wie soks noch net op lanlike skaal bard. De útstalling yn Ljouwert waard yn juny 1878 iepene en eksposearre sa’n 3000 wurken dy't troch froulju makke wiene. It gie foar in grut part om relatyf nije en dekorative wurken, hoewol't der ek wurken fan [[Anna Maria van Schurman]] te sjen wiene. Der waarden ek 174 skilder- en tekenwurken, fan ûnder oaren [[Thérèse Schwartze]], fertoand. Ek it doktersdiploma fan [[Aletta Jacobs]] waard tentoansteld. <ref name="Groot"> Groot, Marjan. “De eerste tentoonstellingen en ateliers 1880-1905.” ''Vrouwen in de vormgeving in Nederland: 1880-1940''. Rotterdam, Uitgeverij 010, 2007.</ref><ref name="Karstkarel" /> == Neilittenskip == De útstalling yn Ljouwert waard yn de Nasjonale Utstalling fan Vrouwenarbeid fan 1898 bestimpele as in ta de saak dwaande foarrinner troch [[Codien Zwaardemaker-Visscher|Jacoba Zwaardemaker-Visscher]]. Neffens keunsthistoarikus Marjan Groot kin de tentoanstelling fan 1878 dan ek yn in skiednis fan frouljusemansipaasje pleatst wurde. <ref name="Groot" /> Ek wurdt de tentoanstelling troch [[Johanna Naber]] neamd yn ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid'' (1908). <ref>Naber, Johanna W.A. ''Na tien jaren. 1898-1908: herdenking der Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid''. Groningen, G. Römelingh, 1908. [https://www.atria.nl/search/collection/book/show/103526 Via ''Atria''](deade keppeling) </ref> == Eksterne keppeling == Skiedkundige [[Peter Karstkarel]] jout in wiidweidich oersjoch fan de útstalling yn [https://web.archive.org/web/20171117174617/http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/DVF_1988_68.pdf ''Gerharda Henriëtte Matthijssen en de eerste tentoonstelling van kunst en nijverheid door vrouwen (1878)'']. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Evenemint yn Ljouwert]] [[Kategory:Earste feministyske weach]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] [[Kategory:Barren yn 1878]] 5z13qxyu58kkrghz470vl1yzwfb40e1 Kategory:Earste feministyske weach 14 191119 1228101 2026-04-16T16:26:14Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Feminisme]]" 1228101 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Feminisme]] jja2pcb9l82uwvy4ep29ra0dsl5qh6x 1228122 1228101 2026-04-16T23:38:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228122 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Feminisme]] [[Kategory:19e iuw]] [[Kategory:20e iuw]] snxc8ggqukrr6mu9bdgecygpc6ym9zn Eutanasysintrum Bernburg 0 191120 1228105 2026-04-16T17:35:23Z Drewes 2754 wurk 1228105 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[Ofbyld:Bernburg Toetungsgebaeude.jpg|thumb|''Tötungsanstalt Bernburg'']] [[Ofbyld:Gaskammer Bernburg.jpg|thumb|De gaskeamer fan ''Tötungsanstalt Bernburg'']] It '''Eutanasysintrum Bernburg''' ([[Dútsk]]: ''Tötungsanstalt Bernburg'') wie tusken 21 novimber 1940 en 30 july 1943 ûnderbrocht yn in apart diel fan it steatssanatoarium en fersoargingshûs yn [[Bernburg an der Saale]] ([[Saksen-Anhalt]]). == Keppeling om utens == * [https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/ www.gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de] Webside betinkplak te Bernburg {{Commons| Tötungsanstalt Bernburg}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} a4vaffwhc4kfokuw3pn8bbms8bz21zz Orissa 0 191121 1228108 2026-04-16T19:51:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Orissa<br><small>ଓଡ଼ିଶା</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Konark Sun Temple - PXL 20210911 083046246.jpg | ôfbyldingstekst = De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed). | wapen = Seal of Odisha.svg | haadstêd = [[Bhubaneswar]] | grutste stêd = [[Bhubaneswar]] | distrikten = 30 | ynwennertal = 41.974.218 <small>(2011)</small> | oerflak..." 1228108 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Orissa<br><small>ଓଡ଼ିଶା</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Konark Sun Temple - PXL 20210911 083046246.jpg | ôfbyldingstekst = De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed). | wapen = Seal of Odisha.svg | haadstêd = [[Bhubaneswar]] | grutste stêd = [[Bhubaneswar]] | distrikten = 30 | ynwennertal = 41.974.218 <small>(2011)</small> | oerflak = 155.707 km² | talen = [[Odia]] (offisjeel) | stifting = 1 april 1936 | webside = [https://www.odisha.gov.in/ odisha.gov.in] | ôfbylding99 = India Orissa locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Orissa yn Yndia }} '''Orissa''' is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Bengalen]]. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat offisjeel '''Odisha'''. Itselde jildt foar de taal, dy't no offisjeel as ''Odia'' oantsjut wurdt, mar foarhinne as ''Oriya'' bekend stie. == Geografy == Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Jharkhand]], yn it noardeasten troch [[West-Bingalen]], yn it suden troch [[Andhra Pradesh]] en yn it westen troch [[Chhattisgarh]]. It lânskip bestiet út ferskate sônes. De [[East-Ghats]] en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de [[Mahanadi]], [[Brahmani]] en [[Vaitarani]]. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive [[rys]]bou. == Skiednis == [[Ofbyld:Elephant Sculpture Over Ashoka Rock Edicts - Dhauli (4).jpg|thumb|left|Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat.]] Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening [[Ashoka de Grutte|Ashoka]]. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it [[boedisme]] te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden. === De grutte hongersneed (1866) === In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e [[moesson]] en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen. === Moderne skiednis === Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur. [[Ofbyld:Orissa violence destroyedbuilding.jpg|thumb|left|Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa.]] Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch [[Maoïsme|maoïsten]] opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof. Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha. == Befolking == Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden. Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân. [[Ofbyld:Shri Jagannatha Temple.jpg|thumb|Shri Jagannatha timpel.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Orissa ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,39% || 93,63% || style="color: red;" | -0,76% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]]* || 2,44% || 2,77% || style="color: green;" | +0,33% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 2,07% || 2,17% || style="color: green;" | +0,10% |- | style="text-align: left;" | Oars (benammen [[Animisme]]) || 1,10% || 1,43% || style="color: green;" | +0,33% |} === Stêden === De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Bhubaneswar]] || 840.834 || De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis. |- | 2 || [[Cuttack]] || 610.189 || De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum. |- | 3 || [[Rourkela]] || 552.239 || In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia. |- | 4 || [[Berhampur]] || 355.823 || In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde. |- | 5 || [[Sambalpur]] || 270.331 || In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam. |- | 6 || [[Puri (stêd)|Puri]] || 200.564 || In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival. |- | 7 || [[Balasore]] || 144.373 || In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen. |- | 8 || [[Bhadrak]] || 121.338 || In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio. |- | 9 || [[Baripada]] || 116.874 || De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed. |- | 10 || [[Jharsuguda]] || 97.730 || In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen. |} * ''De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't [[Dalit]]s harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat''. == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Orissa State map.svg|thumb|250px|De distrikten fan Orissa.]] Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Ynwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintrale Divyzje (Cuttack) |- | style="text-align:left;" | [[Angul (distrikt)|Angul]] || Angul || 6.375 || 1.273.821 |- | style="text-align:left;" | [[Balasore (distrikt)|Balasore]] || Balasore || 3.806 || 2.320.529 |- | style="text-align:left;" | [[Bhadrak (distrikt)|Bhadrak]] || Bhadrak || 2.505 || 1.506.523 |- | style="text-align:left;" | [[Cuttack (distrikt)|Cuttack]] || Cuttack || 3.932 || 2.624.470 |- | style="text-align:left;" | [[Dhenkanal (distrikt)|Dhenkanal]] || Dhenkanal || 4.452 || 1.192.811 |- | style="text-align:left;" | [[Jagatsinghpur (distrikt)|Jagatsinghpur]] || Jagatsinghpur || 1.668 || 1.136.971 |- | style="text-align:left;" | [[Jajpur (distrikt)|Jajpur]] || Panikoili || 2.899 || 1.827.192 |- | style="text-align:left;" | [[Kendrapara (distrikt)|Kendrapara]] || Kendrapara || 2.644 || 1.440.361 |- | style="text-align:left;" | [[Khordha (distrikt)|Khordha]] || Khurda || 2.813 || 2.251.676 |- | style="text-align:left;" | [[Nayagarh (distrikt)|Nayagarh]] || Nayagarh || 3.890 || 962.789 |- | style="text-align:left;" | [[Puri (distrikt)|Puri]] || Puri || 3.479 || 1.698.730 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noardlike Divyzje (Sambalpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balangir (distrikt)|Balangir]] || Balangir || 6.575 || 1.648.997 |- | style="text-align:left;" | [[Bargarh (distrikt)|Bargarh]] || Bargarh || 5.837 || 1.481.255 |- | style="text-align:left;" | [[Deogarh (distrikt)|Deogarh]] || Deogarh || 2.940 || 312.520 |- | style="text-align:left;" | [[Jharsuguda (distrikt)|Jharsuguda]] || Jharsuguda || 2.081 || 579.505 |- | style="text-align:left;" | [[Kendujhar (distrikt)|Kendujhar]] || Kendujhar || 8.303 || 1.801.733 |- | style="text-align:left;" | [[Mayurbhanj (distrikt)|Mayurbhanj]] || Baripada || 10.418 || 2.519.738 |- | style="text-align:left;" | [[Sambalpur (distrikt)|Sambalpur]] || Sambalpur || 6.624 || 1.041.099 |- | style="text-align:left;" | [[Subarnapur (distrikt)|Subarnapur]] || Sonepur || 2.337 || 610.183 |- | style="text-align:left;" | [[Sundargarh (distrikt)|Sundargarh]] || Sundargarh || 9.712 || 2.093.437 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súdlike Divyzje (Berhampur) |- | style="text-align:left;" | [[Boudh (distrikt)|Boudh]] || Boudh || 3.098 || 441.162 |- | style="text-align:left;" | [[Gajapati (distrikt)|Gajapati]] || Paralakhemundi || 4.325 || 589.104 |- | style="text-align:left;" | [[Ganjam (distrikt)|Ganjam]] || Chhatrapur || 8.206 || 3.529.031 |- | style="text-align:left;" | [[Kalahandi (distrikt)|Kalahandi]] || Bhawanipatna || 7.920 || 1.576.869 |- | style="text-align:left;" | [[Kandhamal (distrikt)|Kandhamal]] || Phulbani || 8.021 || 733.110 |- | style="text-align:left;" | [[Koraput (distrikt)|Koraput]] || Koraput || 8.807 || 1.379.647 |- | style="text-align:left;" | [[Malkanagiri (distrikt)|Malkanagiri]] || Malkanagiri || 5.791 || 613.192 |- | style="text-align:left;" | [[Nabarangpur (distrikt)|Nabarangpur]] || Nabarangpur || 5.291 || 1.220.946 |- | style="text-align:left;" | [[Nuapada (distrikt)|Nuapada]] || Nuapada || 3.852 || 610.382 |- | style="text-align:left;" | [[Rayagada (distrikt)|Rayagada]] || Rayagada || 7.073 || 967.911 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Orissa !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 155.707 !! style="background:#e9e9e9;" | 41.974.218 |} == Ekonomy == Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân. == Toerisme == It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken. De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is. [[Ofbyld:Odissi Dancer performing dance in front of three Chariots near Srimandira in 2024.jpg|thumb|left|Dûnser op it karrefestival yn Puri.]] Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.<br>Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.<br>Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (''haats'', iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje. === Natoer === Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk. [[Ofbyld:Saltwater Crocodile at Bhitarkanika National Park, Odisha, India.jpg|thumb|Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika.]] * It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it [[UNESCO]]-netwurk fan [[Biosfearreservaat|biosfearreservaten]]. It is ferneamd om syn dichte salbosken (''Shorea robusta''), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant. * De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út [[Sibearje]] en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels. * It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Odisha|Orissa}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Orissa| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] smae3x56ekfqf5hvojgcifijy7wm1xz 1228113 1228108 2026-04-16T20:38:16Z RomkeHoekstra 10582 1228113 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Orissa<br><small>ଓଡ଼ିଶା</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Konark Sun Temple - PXL 20210911 083046246.jpg | ôfbyldingstekst = De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed). | wapen = Seal of Odisha.svg | haadstêd = [[Bhubaneswar]] | grutste stêd = [[Bhubaneswar]] | distrikten = 30 | ynwennertal = 41.974.218 <small>(2011)</small> | oerflak = 155.707 km² | talen = [[Odia]] (offisjeel) | stifting = 1 april 1936 | webside = [https://www.odisha.gov.in/ odisha.gov.in] | ôfbylding99 = India Orissa locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Orissa yn Yndia }} '''Orissa''' is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Bengalen]]. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat offisjeel '''Odisha'''. Itselde jildt foar de taal, dy't no offisjeel as ''Odia'' oantsjut wurdt, mar foarhinne as ''Oriya'' bekend stie. == Geografy == Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Jharkhand]], yn it noardeasten troch [[West-Bingalen]], yn it suden troch [[Andhra Pradesh]] en yn it westen troch [[Chhattisgarh]]. It lânskip bestiet út ferskate sônes. De [[East-Ghats]] en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de [[Mahanadi]], [[Brahmani]] en [[Vaitarani]]. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive [[rys]]bou. == Skiednis == [[Ofbyld:Elephant Sculpture Over Ashoka Rock Edicts - Dhauli (4).jpg|thumb|left|Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat.]] Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening [[Ashoka de Grutte|Ashoka]]. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it [[boedisme]] te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden. === De grutte hongersneed (1866) === In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e [[moesson]] en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen. === Moderne skiednis === Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur. [[Ofbyld:Orissa violence destroyedbuilding.jpg|thumb|left|Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa.]] Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch [[Maoïsme|maoïsten]] opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof. Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha. == Befolking == Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden. Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân. [[Ofbyld:Shri Jagannatha Temple.jpg|thumb|Shri Jagannatha timpel.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Orissa ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,39% || 93,63% || style="color: red;" | -0,76% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]]* || 2,44% || 2,77% || style="color: green;" | +0,33% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 2,07% || 2,17% || style="color: green;" | +0,10% |- | style="text-align: left;" | Oars (benammen [[Animisme]]) || 1,10% || 1,43% || style="color: green;" | +0,33% |} === Stêden === De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Bhubaneswar]] || 840.834 || De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis. |- | 2 || [[Cuttack]] || 610.189 || De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum. |- | 3 || [[Rourkela]] || 552.239 || In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia. |- | 4 || [[Berhampur]] || 355.823 || In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde. |- | 5 || [[Sambalpur]] || 270.331 || In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam. |- | 6 || [[Puri (stêd)|Puri]] || 200.564 || In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival. |- | 7 || [[Balasore]] || 144.373 || In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen. |- | 8 || [[Bhadrak]] || 121.338 || In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio. |- | 9 || [[Baripada]] || 116.874 || De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed. |- | 10 || [[Jharsuguda]] || 97.730 || In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen. |} * ''De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't [[Dalit]]s harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat''. == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Orissa State map.svg|thumb|250px|De distrikten fan Orissa.]] Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Ynwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintrale Divyzje (Cuttack) |- | style="text-align:left;" | [[Angul (distrikt)|Angul]] || Angul || 6.375 || 1.273.821 |- | style="text-align:left;" | [[Balasore (distrikt)|Balasore]] || Balasore || 3.806 || 2.320.529 |- | style="text-align:left;" | [[Bhadrak (distrikt)|Bhadrak]] || Bhadrak || 2.505 || 1.506.523 |- | style="text-align:left;" | [[Cuttack (distrikt)|Cuttack]] || Cuttack || 3.932 || 2.624.470 |- | style="text-align:left;" | [[Dhenkanal (distrikt)|Dhenkanal]] || Dhenkanal || 4.452 || 1.192.811 |- | style="text-align:left;" | [[Jagatsinghpur (distrikt)|Jagatsinghpur]] || Jagatsinghpur || 1.668 || 1.136.971 |- | style="text-align:left;" | [[Jajpur (distrikt)|Jajpur]] || Panikoili || 2.899 || 1.827.192 |- | style="text-align:left;" | [[Kendrapara (distrikt)|Kendrapara]] || Kendrapara || 2.644 || 1.440.361 |- | style="text-align:left;" | [[Khordha (distrikt)|Khordha]] || Khurda || 2.813 || 2.251.676 |- | style="text-align:left;" | [[Nayagarh (distrikt)|Nayagarh]] || Nayagarh || 3.890 || 962.789 |- | style="text-align:left;" | [[Puri (distrikt)|Puri]] || Puri || 3.479 || 1.698.730 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noardlike Divyzje (Sambalpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balangir (distrikt)|Balangir]] || Balangir || 6.575 || 1.648.997 |- | style="text-align:left;" | [[Bargarh (distrikt)|Bargarh]] || Bargarh || 5.837 || 1.481.255 |- | style="text-align:left;" | [[Deogarh (distrikt)|Deogarh]] || Deogarh || 2.940 || 312.520 |- | style="text-align:left;" | [[Jharsuguda (distrikt)|Jharsuguda]] || Jharsuguda || 2.081 || 579.505 |- | style="text-align:left;" | [[Kendujhar (distrikt)|Kendujhar]] || Kendujhar || 8.303 || 1.801.733 |- | style="text-align:left;" | [[Mayurbhanj (distrikt)|Mayurbhanj]] || Baripada || 10.418 || 2.519.738 |- | style="text-align:left;" | [[Sambalpur (distrikt)|Sambalpur]] || Sambalpur || 6.624 || 1.041.099 |- | style="text-align:left;" | [[Subarnapur (distrikt)|Subarnapur]] || Sonepur || 2.337 || 610.183 |- | style="text-align:left;" | [[Sundargarh (distrikt)|Sundargarh]] || Sundargarh || 9.712 || 2.093.437 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súdlike Divyzje (Berhampur) |- | style="text-align:left;" | [[Boudh (distrikt)|Boudh]] || Boudh || 3.098 || 441.162 |- | style="text-align:left;" | [[Gajapati (distrikt)|Gajapati]] || Paralakhemundi || 4.325 || 589.104 |- | style="text-align:left;" | [[Ganjam (distrikt)|Ganjam]] || Chhatrapur || 8.206 || 3.529.031 |- | style="text-align:left;" | [[Kalahandi (distrikt)|Kalahandi]] || Bhawanipatna || 7.920 || 1.576.869 |- | style="text-align:left;" | [[Kandhamal (distrikt)|Kandhamal]] || Phulbani || 8.021 || 733.110 |- | style="text-align:left;" | [[Koraput (distrikt)|Koraput]] || Koraput || 8.807 || 1.379.647 |- | style="text-align:left;" | [[Malkanagiri (distrikt)|Malkanagiri]] || Malkanagiri || 5.791 || 613.192 |- | style="text-align:left;" | [[Nabarangpur (distrikt)|Nabarangpur]] || Nabarangpur || 5.291 || 1.220.946 |- | style="text-align:left;" | [[Nuapada (distrikt)|Nuapada]] || Nuapada || 3.852 || 610.382 |- | style="text-align:left;" | [[Rayagada (distrikt)|Rayagada]] || Rayagada || 7.073 || 967.911 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Orissa !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 155.707 !! style="background:#e9e9e9;" | 41.974.218 |} == Ekonomy == Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân. == Toerisme == It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken. De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is. [[Ofbyld:Odissi Dancer performing dance in front of three Chariots near Srimandira in 2024.jpg|thumb|left|Dûnser op it karrefestival yn Puri.]] Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.<br>Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.<br>Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (''haats'', iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje. === Natoer === Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk. [[Ofbyld:Saltwater Crocodile at Bhitarkanika National Park, Odisha, India.jpg|thumb|Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika.]] * It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it [[UNESCO]]-netwurk fan [[Biosfearreservaat|biosfearreservaten]]. It is ferneamd om syn tichte salbosken (''Shorea robusta''), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant. * De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út [[Sibearje]] en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels. * It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Odisha|Orissa}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Orissa| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] 6lksfanw74pnvekraehso6p1kycmiyn 1228123 1228113 2026-04-16T23:46:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228123 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Orissa<br><small>ଓଡ଼ିଶା</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Konark Sun Temple - PXL 20210911 083046246.jpg | ôfbyldingstekst = De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed). | wapen = Seal of Odisha.svg | haadstêd = [[Bhubaneswar]] | grutste stêd = [[Bhubaneswar]] | distrikten = 30 | ynwennertal = 41.974.218 <small>(2011)</small> | oerflak = 155.707 km² | talen = [[Orissaansk]] (offisjeel) | stifting = 1 april 1936 | webside = [https://www.odisha.gov.in/ odisha.gov.in] | ôfbylding99 = India Orissa locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Orissa yn Yndia }} '''Orissa''' ([[Orissaansk]]: ଓଡ଼ିଶା, [[transliteraasje]]: ''Oṛiśā'', [[útspr.]]: [oˈɽisa], {{Audio|Or-ଓଡ଼ିଶା.oga|beharkje}}) is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Bengalen]]. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat yn it [[Ingelsk]] offisjeel '''Odisha''', mei't dat tichter by eigentlike útspraak fan 'e namme komme soe. Itselde jildt foar de Orissaanske taal, dy't no offisjeel as ''Odia'' oantsjut wurdt, mar foarhinne as ''Oriya'' bekend stie. == Geografy == Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Jharkhand]], yn it noardeasten troch [[West-Bingalen]], yn it suden troch [[Andhra Pradesh]] en yn it westen troch [[Chhattisgarh]]. It lânskip bestiet út ferskate sônes. De [[East-Ghats]] en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de [[Mahanadi]], [[Brahmani]] en [[Vaitarani]]. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive [[rys]]bou. == Skiednis == [[Ofbyld:Elephant Sculpture Over Ashoka Rock Edicts - Dhauli (4).jpg|thumb|left|Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat.]] Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening [[Ashoka de Grutte|Ashoka]]. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it [[boedisme]] te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden. === De grutte hongersneed (1866) === In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e [[moesson]] en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen. === Moderne skiednis === Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur. [[Ofbyld:Orissa violence destroyedbuilding.jpg|thumb|left|Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa.]] Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch [[Maoïsme|maoïsten]] opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof. Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha. == Befolking == Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden. Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân. [[Ofbyld:Shri Jagannatha Temple.jpg|thumb|Shri Jagannatha timpel.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Orissa ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,39% || 93,63% || style="color: red;" | -0,76% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]]* || 2,44% || 2,77% || style="color: green;" | +0,33% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 2,07% || 2,17% || style="color: green;" | +0,10% |- | style="text-align: left;" | Oars (benammen [[Animisme]]) || 1,10% || 1,43% || style="color: green;" | +0,33% |} === Stêden === De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Bhubaneswar]] || 840.834 || De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis. |- | 2 || [[Cuttack]] || 610.189 || De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum. |- | 3 || [[Rourkela]] || 552.239 || In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia. |- | 4 || [[Berhampur]] || 355.823 || In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde. |- | 5 || [[Sambalpur]] || 270.331 || In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam. |- | 6 || [[Puri (stêd)|Puri]] || 200.564 || In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival. |- | 7 || [[Balasore]] || 144.373 || In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen. |- | 8 || [[Bhadrak]] || 121.338 || In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio. |- | 9 || [[Baripada]] || 116.874 || De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed. |- | 10 || [[Jharsuguda]] || 97.730 || In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen. |} * ''De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't [[Dalit]]s harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat''. == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Orissa State map.svg|thumb|250px|De distrikten fan Orissa.]] Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Ynwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintrale Divyzje (Cuttack) |- | style="text-align:left;" | [[Angul (distrikt)|Angul]] || Angul || 6.375 || 1.273.821 |- | style="text-align:left;" | [[Balasore (distrikt)|Balasore]] || Balasore || 3.806 || 2.320.529 |- | style="text-align:left;" | [[Bhadrak (distrikt)|Bhadrak]] || Bhadrak || 2.505 || 1.506.523 |- | style="text-align:left;" | [[Cuttack (distrikt)|Cuttack]] || Cuttack || 3.932 || 2.624.470 |- | style="text-align:left;" | [[Dhenkanal (distrikt)|Dhenkanal]] || Dhenkanal || 4.452 || 1.192.811 |- | style="text-align:left;" | [[Jagatsinghpur (distrikt)|Jagatsinghpur]] || Jagatsinghpur || 1.668 || 1.136.971 |- | style="text-align:left;" | [[Jajpur (distrikt)|Jajpur]] || Panikoili || 2.899 || 1.827.192 |- | style="text-align:left;" | [[Kendrapara (distrikt)|Kendrapara]] || Kendrapara || 2.644 || 1.440.361 |- | style="text-align:left;" | [[Khordha (distrikt)|Khordha]] || Khurda || 2.813 || 2.251.676 |- | style="text-align:left;" | [[Nayagarh (distrikt)|Nayagarh]] || Nayagarh || 3.890 || 962.789 |- | style="text-align:left;" | [[Puri (distrikt)|Puri]] || Puri || 3.479 || 1.698.730 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noardlike Divyzje (Sambalpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balangir (distrikt)|Balangir]] || Balangir || 6.575 || 1.648.997 |- | style="text-align:left;" | [[Bargarh (distrikt)|Bargarh]] || Bargarh || 5.837 || 1.481.255 |- | style="text-align:left;" | [[Deogarh (distrikt)|Deogarh]] || Deogarh || 2.940 || 312.520 |- | style="text-align:left;" | [[Jharsuguda (distrikt)|Jharsuguda]] || Jharsuguda || 2.081 || 579.505 |- | style="text-align:left;" | [[Kendujhar (distrikt)|Kendujhar]] || Kendujhar || 8.303 || 1.801.733 |- | style="text-align:left;" | [[Mayurbhanj (distrikt)|Mayurbhanj]] || Baripada || 10.418 || 2.519.738 |- | style="text-align:left;" | [[Sambalpur (distrikt)|Sambalpur]] || Sambalpur || 6.624 || 1.041.099 |- | style="text-align:left;" | [[Subarnapur (distrikt)|Subarnapur]] || Sonepur || 2.337 || 610.183 |- | style="text-align:left;" | [[Sundargarh (distrikt)|Sundargarh]] || Sundargarh || 9.712 || 2.093.437 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súdlike Divyzje (Berhampur) |- | style="text-align:left;" | [[Boudh (distrikt)|Boudh]] || Boudh || 3.098 || 441.162 |- | style="text-align:left;" | [[Gajapati (distrikt)|Gajapati]] || Paralakhemundi || 4.325 || 589.104 |- | style="text-align:left;" | [[Ganjam (distrikt)|Ganjam]] || Chhatrapur || 8.206 || 3.529.031 |- | style="text-align:left;" | [[Kalahandi (distrikt)|Kalahandi]] || Bhawanipatna || 7.920 || 1.576.869 |- | style="text-align:left;" | [[Kandhamal (distrikt)|Kandhamal]] || Phulbani || 8.021 || 733.110 |- | style="text-align:left;" | [[Koraput (distrikt)|Koraput]] || Koraput || 8.807 || 1.379.647 |- | style="text-align:left;" | [[Malkanagiri (distrikt)|Malkanagiri]] || Malkanagiri || 5.791 || 613.192 |- | style="text-align:left;" | [[Nabarangpur (distrikt)|Nabarangpur]] || Nabarangpur || 5.291 || 1.220.946 |- | style="text-align:left;" | [[Nuapada (distrikt)|Nuapada]] || Nuapada || 3.852 || 610.382 |- | style="text-align:left;" | [[Rayagada (distrikt)|Rayagada]] || Rayagada || 7.073 || 967.911 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Orissa !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 155.707 !! style="background:#e9e9e9;" | 41.974.218 |} == Ekonomy == Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân. == Toerisme == It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken. De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is. [[Ofbyld:Odissi Dancer performing dance in front of three Chariots near Srimandira in 2024.jpg|thumb|left|Dûnser op it karrefestival yn Puri.]] Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.<br>Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.<br>Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (''haats'', iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje. === Natoer === Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk. [[Ofbyld:Saltwater Crocodile at Bhitarkanika National Park, Odisha, India.jpg|thumb|Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika.]] * It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it [[UNESCO]]-netwurk fan [[Biosfearreservaat|biosfearreservaten]]. It is ferneamd om syn tichte salbosken (''Shorea robusta''), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant. * De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út [[Sibearje]] en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels. * It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Odisha|Orissa}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Orissa| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] swuvl6v6p2510bpp49p5hg47n3vwlhq Kategory:Orissa 14 191122 1228109 2026-04-16T19:53:37Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Odisha|Orissa}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]]" 1228109 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Odisha|Orissa}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] femqhbq3sp9hzt6c6t55ferfueupeqk Tripura 0 191123 1228116 2026-04-16T23:31:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Tripoera]] 1228116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tripoera]] bz3w636dhb42ohlsb08kymrr9n7vhkj Rajasthan 0 191124 1228117 2026-04-16T23:31:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Radjastan]] 1228117 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Radjastan]] 979kjgcmuvg8hrpe1jjm591zrl0v6zl Thar (woastyn) 0 191125 1228118 2026-04-16T23:32:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Tharwoastyn]] 1228118 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tharwoastyn]] ejghm4j8ejzy60e1v15ou4yufq1m6ur Odisha 0 191126 1228124 2026-04-16T23:47:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Orissa]] 1228124 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Orissa]] b6eyp4sdbagw3hzpayrmb97hxjrf6ci Maharashtra 0 191127 1228130 2026-04-17T09:03:37Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Maharashtra<br><small>महाराष्ट्र</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | ôfbyldingstekst = De Gateway of India yn Bombay. | wapen = Seal of Maharashtra.svg | haadstêd = [[Mumbai]] | grutste stêd = [[Mumbai]] | distrikten = 36 | ynwennertal = 112.374.333 <small>(2011)</small> | oerflak..." 1228130 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Maharashtra<br><small>महाराष्ट्र</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | ôfbyldingstekst = De Gateway of India yn Bombay. | wapen = Seal of Maharashtra.svg | haadstêd = [[Mumbai]] | grutste stêd = [[Mumbai]] | distrikten = 36 | ynwennertal = 112.374.333 <small>(2011)</small> | oerflak = 307.713 km² | talen = [[Marathi]] (offisjeel) | stifting = 1 maaie 1960 | webside = [https://maharashtra.gov.in/ maharashtra.gov.in] | ôfbylding99 = India Maharashtra locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Maharashtra yn Yndia }} '''Maharashtra''' is in dielsteat yn it westen fan [[Yndia]]. It is neffens ynwennertal de op ien nei grutste steat fan it lân en nei oerflak de op twa nei grutste. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]]. Maharashtra is ien fan 'e meast ûntwikkelde en rykste steaten fan Yndia en spilet in krúsjale rol yn de nasjonale ekonomy en kultuer. == Geografy == [[Ofbyld:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|left|West-Ghats.]] Maharashtra wurdt yn it westen begrinzge troch de Arabyske See, yn it noardwesten troch [[Gûdjarat]] en it unyterritoarium [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]], yn it noarden troch [[Madhya Pradesh]], yn it easten troch [[Chhattisgarh]], yn it suden troch [[Telangana]] en [[Karnataka]], en yn it súdwesten troch [[Goä (dielsteat)|Goä]]. It lânskip wurdt domininearre troch de parallel oan 'e kust lizzende [[West-Ghats]] (ek bekend as de Sahyadri-bergen). Tusken de bergen en de see leit de smelle, tropyske kuststripe fan 'e [[Konkan]]. Eastlik fan 'e West-Ghats leit it grutte [[Dekkan]]-plato, dat de rest fan 'e steat ynnimt en trochsnien wurdt troch grutte rivieren lykas de [[Godavari]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Sivaji Statue.JPG|thumb|left|Shivaji Maharaj]] De skiednis fan Maharashtra is nau ferbûn mei it [[Maratharyk]]. Yn 'e 17e iuw ferienige de legindaryske kriger-kening [[Shivaji Maharaj]] de lokale stammen en stifte in machtich ryk dat de striid oangie mei it [[Mogolryk]]. Syn fersetsgeast en militêre taktyk (lykas guerrillaoarlochfiering) foarmje hjoed-de-dei noch altiten in wichtige boarne fan grutskens foar de befolking. Yn 'e 18e iuw wreide it Maratharyk him út oer grutte dielen fan Yndia ûnder lieding fan 'e Peshwa's (earste ministers), oant se lang om let yn 'e 19e iuw troch de Britten ferslein waarden yn 'e Maratha-Ingelske oarloggen. Under it Britske bestjoer hearde it gebiet foar it grutste part by de Bombay Presidency. === Moderne skiednis === De hjoeddeiske steat Maharashtra ûntstie nei in lange en fûleindige striid fan 'e [[Samyukta Maharashtra Samiti]]-beweging (1956-1960). Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia foel it gebiet ûnder de meartalige steat Bombay. De Marathi-sprekkers easken lykwols in eigen taalsteat mei Bombay as haadstêd. [[Ofbyld:Hutatma Chowk, Mumbai - panoramio (1).jpg|thumb|left|Monumint Hutatma Chowk, Mumbai.]] De striid boaze yn 1956 oan doe't de sintrale oerheid útstelde om fan Bombay in apart unyterritoarium te meitsjen. Dat late ta massale stakingen en fûle protesten yn 'e strjitten fan Bombay. By ien fan dy konfrontaasjes mei de plysje kamen 105 demonstranten om it libben. De fêsthâldendheid fan 'e beweging twong de oerheid lang om let op 'e knibbels. Op 1 maaie 1960 waard de steat Bombay spjalte en ûntstie de nije, hjoeddeiske steat Maharashtra, mei Bombay as haadstêd. De 105 slachtoffers wurde hjoed-de-dei noch altyd as martelders eare by it Hutatma Chowk-monumint yn it hert fan Bombay. == Befolking == Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat mear as 112 miljoen ynwenners, en yn 2026 wurdt it oantal rûsd op goed 128 miljoen. Maharashtra hat ien fan 'e heechste urbanisaasjegraden fan Yndia; likernôch 45 prosint fan 'e minsken wennet yn stêden. De offisjele taal is it Marathi, in taal dy't skreaun wurdt yn it Devanagari-skrift. It is de memmetaal fan 'e grutte mearderheid. Yn 'e stêden, benammen yn Mumbay, wurdt fanwegen de migraasje út oare dielen fan Yndia ek in soad [[Hindy|Hindy]] en [[Ingelsk]] praat. Op it mêd fan religy is de steat foar it grutste part [[Hindoeïsme|hindoeïstysk]]. In opfallend skaaimerk is de relatyf grutte [[Boedisme|boedistyske]] mienskip (sawat 6 prosint), foaral as gefolch fan 'e massabekearingen ûnder lieding fan 'e herfoarmer [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] yn 1956. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Maharashtra ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,36% || 79,83% || style="color: red;" | -0,53% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 10,60% || 11,54% || style="color: green;" | +0,94% |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 6,00% || 5,81% || style="color: red;" | -0,19% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,30% || 1,25% || style="color: red;" | -0,05% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,05% || 0,96% || style="color: red;" | -0,09% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,22% || 0,20% || style="color: red;" | -0,02% |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Zoroastrisme]]) || 0,47% || 0,41% || style="color: red;" | -0,06% |} === Stêden === Yn 'e steat lizze in pear fan 'e grutste en wichtichste stêden fan Yndia. === Grutste stêden yn Maharashtra === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Mumbai]] || 11.978.450 || 12.442.373 || style="color: green;" | +3,9% || Haadstêd en finansjeel hert fan Yndia. |- | 2 || [[Pune]] || 2.538.473 || 3.124.458 || style="color: green;" | +23,1% || Kulturele haadstêd en belangryk sintrum foar IT en de auto-yndustry. |- | 3 || [[Nagpur]] || 2.052.066 || 2.405.665 || style="color: green;" | +17,2% || Leit yn it geografyske hert fan Yndia. Bekend om syn sinesappels. |- | 4 || [[Thane]] || 1.262.551 || 1.841.488 || style="color: green;" | +45,9% || Ien fan 'e fluchst groeiende stêden troch de útwreiding fan 'e metropoalregio Mumbai. |- | 5 || [[Pimpri-Chinchwad]] || 1.012.472 || 1.727.692 || style="color: green;" | +70,6% || In yndustriële satellytstêd fan Pune mei in ekstreme befolkingsoanwaaks. |- | 6 || [[Nashik]] || 1.077.236 || 1.486.053 || style="color: green;" | +38,0% || Hillige stêd oan 'e Godavari en it sintrum fan 'e Yndiaaske wynbou. |- | 7 || [[Kalyan-Dombivli]] || 1.193.512 || 1.247.327 || style="color: green;" | +4,5% || Belangryk spoarknooppunt yn 'e regio Mumbai. |- | 8 || [[Vasai-Virar]] || 518.601 || 1.222.390 || style="color: green;" | +135,7% || De befolking is yn tsien jier mear as ferdûbele. |- | 9 || [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] || 873.311 || 1.175.116 || style="color: green;" | +34,6% || Toeristysk knooppunt foar de Ajanta- en Ellora-grotten. |- | 10 || [[Navi Mumbai]] || 704.002 || 1.120.547 || style="color: green;" | +59,2% || In plande stêd dy't boud is om de druk op it âlde Mumbai te ferminderjen. |} == Ekonomy == Maharashtra is de ekonomyske motor fan Yndia. It is de rykste dielsteat fan it lân en draacht foar likernôch 14 prosint by oan it nasjonale bruto binnenlânsk produkt (BBP). De steat nimt in liedende posysje yn op it mêd fan yndustriële produksje, hannel, transport en ûnderwiis. De tsjinstesektor dominearret, dy't ferantwurdlik is foar it grutste part fan 'e ekonomyske opbringst. De haadstêd Mumbay spilet dêr in grutte rol as it finansjele en kommersjele hert fan Yndia. De stêd is it thús fan 'e wichtichste finansjele ynstellingen fan it lân, wêrûnder de Bombay Stock Exchange (de âldste beurs fan Aazje) en de National Stock Exchange. Njonken de tsjinsten is Maharashtra ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten. De produksje fan auto's, gemyske produkten, farmaseutika en tekstyl foarmje wichtige pylders. Ek op it mêd fan technology en software is de steat, mei stêden as Pune en Mumbay, in wrâldspiler. Alhoewol't de lânbou mar in relatyf lyts part fan it totale steatsynkommen foarmet, is it sosjaal fan tige grut belang: in hiel grut part fan 'e befolking fynt wurk yn dizze 'e sektor. Maharashtra is in grutte produsint fan sûkerreid, katoen en ferskate soarten fruit. Troch de sterke ekonomyske basis en it hege nivo fan ûnderwiis skoart Maharashtra ek goed op de [[Human Development Index]] (HDI), wêrmei't it ta de top fan 'e Yndiaaske steaten heart. === Bollywood === Yn Mumbay is de grutste filmyndustry fan 'e wrâld fêstige. [[Bollywood]] (in wurdspiling op Bombay en Hollywood) ferwiist spesifyk nei de Hindytalige filmwrâld, dy't syn oarsprong yn it Bombay fan ' jierren 1930 en 1940 hat. Bollywood is in yndustry dêr't miljarden yn omgeane en dêr't hûnderttûzenen minsken wurkje. De ûnbidige studiokompleksen, lykas Film City yn Goregaon, binne stêden op himsels. De films steane oer de wrâld bekend om harren mjuks fan drama, aksje, romantyk en de karakteristike muzyk- en dûnssênes. De filmkultuer beynfloedet in soad yn Maharashtra: fan 'e moade op strjitte oant de muzyk op feesten. De ynfloed fan Bollywood soarget der ek foar dat de stêd in soad jonge minsken út hiel Yndia lûkt, dy't hoopje op in trochbraak. == Toerisme en Kultuer == [[Ofbyld:Ellora caves - Kailasa Temple (cave 16) vrvbajel0924 (475).jpg|thumb|Elloragrotten.]] De grotten fan Ajanta en Ellora binne wrâldferneamd om harren âlde boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske timpels dy't út de rotsen houd binne. De steat hat hûnderten histoaryske forten (lykas Raigad en Pratapgad) dy't herinnerje oan it Maratharyk. Maharashtra is de steat mei de measte [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes fan hiel Yndia. De sân lokaasjes binne: * De [[Grotten fan Ajanta en Ellora]]: timpels en kleasters dy't folslein út 'e rotsen houd binne. Ajanta is ferneamd om syn boedistyske muorreskilderingen, wylst Ellora in mingsel is fan boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske keunst, mei de Kailasa-timpel as hichtepunt. * De Elephanta-grotten lizze op in eilân yn 'e haven fan Mumbai mei oan 'e god Shiva wijde hindoeïstyske grot-timpels. [[Ofbyld:Chatrapati Shivaji Terminus Pano.jpg|thumb|left|treinstasjon fan Mumbai.]] * De [[Fiktoariaansk Goatyske en Art Deco Ensembles fan Mumbai]] bestiet út in samling 19e en 20e-iuwske gebouwen út 'e Britske tiid dy't de transformaasje fan Bombay ta in wrâldstêd fertsjintwurdigje. Ien fan dy monuminten is it treinstasjon Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CSMT). * De Militêre Lânskippen fan Maratha is in rige fan forten (dielde lokaasje mei Tamil Nadu) dy't de unike militêre strategy fan it Maratharyk sjen litte. * De West-Ghats is in berchtme dat bekend stiet om syn grutte biodiversiteit. Fan 'e 39 dielgebieten fan it erfgoed lizze der fjouwer yn Maharashtra. It Ganesh Chaturthi is it grutste en meast populêre festival fan Maharashtra, wêrby't de oaljefantgod Ganesha dagenlang mei bylden en prosjesjes troch de strjitten fierd wurdt. === Nasjonale Parken === [[Ofbyld:Tadoba tiger trail.jpg|thumb|Nasjonaal Park Tadoba.]] *It [[Nasjonaal Park Tadoba]] is it âldste en grutste nasjonale park fan 'e steat. It leit yn it distrikt Chandrapur en it is ien fan 'e bêste plakken yn Yndia om de Bingaalske tiger yn it wyld te spotten. It lânskip bestiet út tichte drûge leafbosken en de Tadobamar. *It [[Nasjonaal Park Sanjay Gandhi]] leit folslein yn 'e stedsgrinzen fan Mumbai. It is ien fan 'e meast besochte parken fan 'e wrâld. Njonken de rykdom oan floara en fauna (wêrûnder in populaasje panters), lizze dêr ek de 2.400 jier âlde Kanheri-grotten, in kompleks fan út 'e rotsen houde boedistyske kleasters. * It [[Nasjonaal Park Gugamal]] (Tigerreservaat Melghat) leit yn 'e Satpura-bergen yn 'e regio Amravati. Dat park it diel fan it Tigerreservaat Melghat en stiet bekend om syn rûge lânskip mei djippe dellingen. [[Ofbyld:Sarus Crane flexing its wings.jpg|thumb|Kraanfûgels yn it Nasjonaal Park Navegaon.]] *It [[Nasjonaal Park Navegaon]] leit yn it easten fan Maharashtra yn it Gondia distrikt. It is fral wichtich foar fûgels. De Navegaonmar is winterdeis in rêstplak foar tûzenen fûgels. *It lânskip fan it [[Nasjonaal Park Pench]] op 'e grins mei [[Madhya Pradesh]] hat de ynspiraasje west foar [[Rudyard Kipling]] om it The Jungle Book te skriuwen. It park is ryk oan tigers, bahlû's (bearen) en hûnderten fûgelsoarten. *It [[Nasjonaal Park Chandoli]] yn 'e súdlike West-Ghats is ûnderdiel fan it Wrâlderfgoed fan 'e West-Ghats. It lânskip is hjir hiel oars, mei flakke bergtoppen en tichte, altyd griene bosken. == Bestjoer == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Ynwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Konkan Divyzje (Kustregio) |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai City (distrikt)|Mumbai City]] || Mumbai || 157 || 3.085.411 |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai Suburban (distrikt)|Mumbai Suburban]] || Bandra || 446 || 9.356.962 |- | style="text-align:left;" | [[Thane (distrikt)|Thane]] || Thane || 4.214 || 11.060.148 |- | style="text-align:left;" | [[Palghar (distrikt)|Palghar]] || Palghar || 5.344 || 2.990.116 |- | style="text-align:left;" | [[Raigad (distrikt)|Alibag]] || Alibag || 7.152 || 2.634.200 |- | style="text-align:left;" | [[Ratnagiri (distrikt)|Ratnagiri]] || Ratnagiri || 8.208 || 1.615.069 |- | style="text-align:left;" | [[Sindhudurg (distrikt)|Sindhudurg]] || Oros || 5.207 || 849.651 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pune Divyzje (West-Maharashtra) |- | style="text-align:left;" | [[Pune (distrikt)|Pune]] || Pune || 15.643 || 9.429.408 |- | style="text-align:left;" | [[Satara (distrikt)|Satara]] || Satara || 10.480 || 3.003.741 |- | style="text-align:left;" | [[Sangli (distrikt)|Sangli]] || Sangli || 8.572 || 2.822.143 |- | style="text-align:left;" | [[Kolhapur (distrikt)|Kolhapur]] || Kolhapur || 7.685 || 3.876.001 |- | style="text-align:left;" | [[Solapur (distrikt)|Solapur]] || Solapur || 14.895 || 4.317.756 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nashik Divyzje (Noard-Maharashtra) |- | style="text-align:left;" | [[Nashik (distrikt)|Nashik]] || Nashik || 15.530 || 6.107.187 |- | style="text-align:left;" | [[Dhule (distrikt)|Dhule]] || Dhule || 8.063 || 2.050.862 |- | style="text-align:left;" | [[Nandurbar (distrikt)|Nandurbar]] || Nandurbar || 5.035 || 1.648.295 |- | style="text-align:left;" | [[Jalgaon (distrikt)|Jalgaon]] || Jalgaon || 11.765 || 4.229.917 |- | style="text-align:left;" | [[Ahmednagar (distrikt)|Ahmednagar]] || Ahmednagar || 17.048 || 4.543.159 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aurangabad Divyzje (Marathwada) |- | style="text-align:left;" | [[Aurangabad (distrikt, Maharashtra)|Aurangabad]] || Aurangabad || 10.107 || 3.701.282 |- | style="text-align:left;" | [[Jalna (distrikt)|Jalna]] || Jalna || 7.718 || 1.959.046 |- | style="text-align:left;" | [[Parbhani (distrikt)|Parbhani]] || Parbhani || 6.511 || 1.836.086 |- | style="text-align:left;" | [[Hingoli (distrikt)|Hingoli]] || Hingoli || 4.526 || 1.177.345 |- | style="text-align:left;" | [[Nanded (distrikt)|Nanded]] || Nanded || 10.528 || 3.361.292 |- | style="text-align:left;" | [[Beed (distrikt)|Beed]] || Beed || 10.693 || 2.585.049 |- | style="text-align:left;" | [[Latur (distrikt)|Latur]] || Latur || 7.157 || 2.454.196 |- | style="text-align:left;" | [[Osmanabad (distrikt)|Osmanabad]] || Osmanabad || 7.569 || 1.657.576 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Amravati Divyzje (West-Vidarbha) |- | style="text-align:left;" | [[Amravati (distrikt)|Amravati]] || Amravati || 12.235 || 2.888.445 |- | style="text-align:left;" | [[Buldhana (distrikt)|Buldhana]] || Buldhana || 9.661 || 2.586.242 |- | style="text-align:left;" | [[Akola (distrikt)|Akola]] || Akola || 5.429 || 1.813.906 |- | style="text-align:left;" | [[Washim (distrikt)|Washim]] || Washim || 5.150 || 1.197.160 |- | style="text-align:left;" | [[Yavatmal (distrikt)|Yavatmal]] || Yavatmal || 13.582 || 2.772.348 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nagpur Divyzje (East-Vidarbha) |- | style="text-align:left;" | [[Nagpur (distrikt)|Nagpur]] || Nagpur || 9.892 || 4.653.570 |- | style="text-align:left;" | [[Wardha (distrikt)|Wardha]] || Wardha || 6.309 || 1.300.774 |- | style="text-align:left;" | [[Bhandara (distrikt)|Bhandara]] || Bhandara || 3.895 || 1.200.334 |- | style="text-align:left;" | [[Gondia (distrikt)|Gondia]] || Gondia || 5.431 || 1.322.507 |- | style="text-align:left;" | [[Chandrapur (distrikt)|Chandrapur]] || Chandrapur || 11.443 || 2.204.307 |- | style="text-align:left;" | [[Gadchiroli (distrikt)|Gadchiroli]] || Gadchiroli || 14.412 || 1.072.942 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Maharashtra !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 307.713 !! style="background:#e9e9e9;" | 112.374.333 |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Maharashtra}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Maharashtra| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestsjoerlike ienheid oprjocht yn 1960]] 95przeq3uxniju5bdpd9ccx3xjd3hd2 1228132 1228130 2026-04-17T10:21:09Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1228132 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Maharashtra<br><small>महाराष्ट्र</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | ôfbyldingstekst = De Gateway of India yn Bombay. | wapen = Seal of Maharashtra.svg | haadstêd = [[Mumbai]] | grutste stêd = [[Mumbai]] | distrikten = 36 | ynwennertal = 112.374.333 <small>(2011)</small> | oerflak = 307.713 km² | talen = [[Marathi]] (offisjeel) | stifting = 1 maaie 1960 | webside = [https://maharashtra.gov.in/ maharashtra.gov.in] | ôfbylding99 = India Maharashtra locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Maharashtra yn Yndia }} '''Maharashtra''' is in dielsteat yn it westen fan [[Yndia]]. It is neffens ynwennertal de op ien nei grutste steat fan it lân en nei oerflak de op twa nei grutste. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]]. Maharashtra is ien fan 'e meast ûntwikkelde en rykste steaten fan Yndia en spilet in krúsjale rol yn de nasjonale ekonomy en kultuer. == Geografy == [[Ofbyld:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|left|West-Ghats.]] Maharashtra wurdt yn it westen begrinzge troch de Arabyske See, yn it noardwesten troch [[Gûdjarat]] en it unyterritoarium [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]], yn it noarden troch [[Madhya Pradesh]], yn it easten troch [[Chhattisgarh]], yn it suden troch [[Telangana]] en [[Karnataka]], en yn it súdwesten troch [[Goä (dielsteat)|Goä]]. It lânskip wurdt domininearre troch de parallel oan 'e kust lizzende [[West-Ghats]] (ek bekend as de Sahyadri-bergen). Tusken de bergen en de see leit de smelle, tropyske kuststripe fan 'e [[Konkan]]. Eastlik fan 'e West-Ghats leit it grutte [[Dekkan]]-plato, dat de rest fan 'e steat ynnimt en trochsnien wurdt troch grutte rivieren lykas de [[Godavari]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Sivaji Statue.JPG|thumb|left|Shivaji Maharaj]] De skiednis fan Maharashtra is nau ferbûn mei it [[Maratharyk]]. Yn 'e 17e iuw ferienige de legindaryske kriger-kening [[Shivaji Maharaj]] de lokale stammen en stifte in machtich ryk dat de striid oangie mei it [[Mogolryk]]. Syn fersetsgeast en militêre taktyk (lykas guerrillaoarlochfiering) foarmje hjoed-de-dei noch altiten in wichtige boarne fan grutskens foar de befolking. Yn 'e 18e iuw wreide it Maratharyk him út oer grutte dielen fan Yndia ûnder lieding fan 'e Peshwa's (earste ministers), oant se lang om let yn 'e 19e iuw troch de Britten ferslein waarden yn 'e Maratha-Ingelske oarloggen. Under it Britske bestjoer hearde it gebiet foar it grutste part by de Bombay Presidency. === Moderne skiednis === De hjoeddeiske steat Maharashtra ûntstie nei in lange en fûleindige striid fan 'e [[Samyukta Maharashtra Samiti]]-beweging (1956-1960). Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia foel it gebiet ûnder de meartalige steat Bombay. De Marathi-sprekkers easken lykwols in eigen taalsteat mei Bombay as haadstêd. [[Ofbyld:Hutatma Chowk, Mumbai - panoramio (1).jpg|thumb|left|Monumint Hutatma Chowk, Mumbai.]] De striid boaze yn 1956 oan doe't de sintrale oerheid útstelde om fan Bombay in apart unyterritoarium te meitsjen. Dat late ta massale stakingen en fûle protesten yn 'e strjitten fan Bombay. By ien fan dy konfrontaasjes mei de plysje kamen 105 demonstranten om it libben. De fêsthâldendheid fan 'e beweging twong de oerheid lang om let op 'e knibbels. Op 1 maaie 1960 waard de steat Bombay spjalte en ûntstie de nije, hjoeddeiske steat Maharashtra, mei Bombay as haadstêd. De 105 slachtoffers wurde hjoed-de-dei noch altyd as martelders eare by it Hutatma Chowk-monumint yn it hert fan Bombay. == Befolking == [[Ofbyld:Shree Siddhivinayak Temple Mumbai.jpg|thumb|De Shree Siddhivinayak timpel yn Mumbai.]] Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat mear as 112 miljoen ynwenners, en yn 2026 wurdt it oantal rûsd op goed 128 miljoen. Maharashtra hat ien fan 'e heechste urbanisaasjegraden fan Yndia; likernôch 45 prosint fan 'e minsken wennet yn stêden. De offisjele taal is it Marathi, in taal dy't skreaun wurdt yn it Devanagari-skrift. It is de memmetaal fan 'e grutte mearderheid. Yn 'e stêden, benammen yn Mumbay, wurdt fanwegen de migraasje út oare dielen fan Yndia ek in soad [[Hindy|Hindy]] en [[Ingelsk]] praat. Op it mêd fan religy is de steat foar it grutste part [[Hindoeïsme|hindoeïstysk]]. In opfallend skaaimerk is de relatyf grutte [[Boedisme|boedistyske]] mienskip (sawat 6 prosint), foaral as gefolch fan 'e massabekearingen ûnder lieding fan 'e herfoarmer [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] yn 1956. [[Ofbyld:Global Vipassana Pagoda 1.jpg|thumb|De Boedistyske Vipassana Pagode yn Mumbai.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Maharashtra ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,36% || 79,83% || style="color: red;" | -0,53% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 10,60% || 11,54% || style="color: green;" | +0,94% |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 6,00% || 5,81% || style="color: red;" | -0,19% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,30% || 1,25% || style="color: red;" | -0,05% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,05% || 0,96% || style="color: red;" | -0,09% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,22% || 0,20% || style="color: red;" | -0,02% |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Zoroastrisme]]) || 0,47% || 0,41% || style="color: red;" | -0,06% |} === Stêden === Yn 'e steat lizze in pear fan 'e grutste en wichtichste stêden fan Yndia. === Grutste stêden yn Maharashtra === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Mumbai]] || 11.978.450 || 12.442.373 || style="color: green;" | +3,9% || Haadstêd en finansjeel hert fan Yndia. |- | 2 || [[Pune]] || 2.538.473 || 3.124.458 || style="color: green;" | +23,1% || Kulturele haadstêd en belangryk sintrum foar IT en de auto-yndustry. |- | 3 || [[Nagpur]] || 2.052.066 || 2.405.665 || style="color: green;" | +17,2% || Leit yn it geografyske hert fan Yndia. Bekend om syn sinesappels. |- | 4 || [[Thane]] || 1.262.551 || 1.841.488 || style="color: green;" | +45,9% || Ien fan 'e fluchst groeiende stêden troch de útwreiding fan 'e metropoalregio Mumbai. |- | 5 || [[Pimpri-Chinchwad]] || 1.012.472 || 1.727.692 || style="color: green;" | +70,6% || In yndustriële satellytstêd fan Pune mei in ekstreme befolkingsoanwaaks. |- | 6 || [[Nashik]] || 1.077.236 || 1.486.053 || style="color: green;" | +38,0% || Hillige stêd oan 'e Godavari en it sintrum fan 'e Yndiaaske wynbou. |- | 7 || [[Kalyan-Dombivli]] || 1.193.512 || 1.247.327 || style="color: green;" | +4,5% || Belangryk spoarknooppunt yn 'e regio Mumbai. |- | 8 || [[Vasai-Virar]] || 518.601 || 1.222.390 || style="color: green;" | +135,7% || De befolking is yn tsien jier mear as ferdûbele. |- | 9 || [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] || 873.311 || 1.175.116 || style="color: green;" | +34,6% || Toeristysk knooppunt foar de Ajanta- en Ellora-grotten. |- | 10 || [[Navi Mumbai]] || 704.002 || 1.120.547 || style="color: green;" | +59,2% || In plande stêd dy't boud is om de druk op it âlde Mumbai te ferminderjen. |} == Ekonomy == Maharashtra is de ekonomyske motor fan Yndia. It is de rykste dielsteat fan it lân en draacht foar likernôch 14 prosint by oan it nasjonale bruto binnenlânsk produkt (BBP). De steat nimt in liedende posysje yn op it mêd fan yndustriële produksje, hannel, transport en ûnderwiis. De tsjinstesektor dominearret, dy't ferantwurdlik is foar it grutste part fan 'e ekonomyske opbringst. De haadstêd Mumbay spilet dêr in grutte rol as it finansjele en kommersjele hert fan Yndia. De stêd is it thús fan 'e wichtichste finansjele ynstellingen fan it lân, wêrûnder de Bombay Stock Exchange (de âldste beurs fan Aazje) en de National Stock Exchange. [[Ofbyld:BSE Building Side View.jpg|thumb|Bombay Stock Exchange.]] Njonken de tsjinsten is Maharashtra ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten. De produksje fan auto's, gemyske produkten, farmaseutika en tekstyl foarmje wichtige pylders. Ek op it mêd fan technology en software is de steat, mei stêden as Pune en Mumbay, in wrâldspiler. Alhoewol't de lânbou mar in relatyf lyts part fan it totale steatsynkommen foarmet, is it sosjaal fan tige grut belang: in hiel grut part fan 'e befolking fynt wurk yn dizze 'e sektor. Maharashtra is in grutte produsint fan sûkerreid, katoen en ferskate soarten fruit. Troch de sterke ekonomyske basis en it hege nivo fan ûnderwiis skoart Maharashtra ek goed op de [[Human Development Index]] (HDI), wêrmei't it ta de top fan 'e Yndiaaske steaten heart. === Bollywood === Yn Mumbay is de grutste filmyndustry fan 'e wrâld fêstige. [[Bollywood]] (in wurdspiling op Bombay en Hollywood) ferwiist spesifyk nei de Hindytalige filmwrâld, dy't syn oarsprong yn it Bombay fan ' jierren 1930 en 1940 hat. Bollywood is in yndustry dêr't miljarden yn omgeane en dêr't hûnderttûzenen minsken wurkje. De ûnbidige studiokompleksen, lykas Film City yn Goregaon, binne stêden op himsels. De films steane oer de wrâld bekend om harren mjuks fan drama, aksje, romantyk en de karakteristike muzyk- en dûnssênes. De filmkultuer beynfloedet in soad yn Maharashtra: fan 'e moade op strjitte oant de muzyk op feesten. De ynfloed fan Bollywood soarget der ek foar dat de stêd in soad jonge minsken út hiel Yndia lûkt, dy't hoopje op in trochbraak. == Toerisme en Kultuer == [[Ofbyld:Ellora caves - Kailasa Temple (cave 16) vrvbajel0924 (475).jpg|thumb|Elloragrotten.]] De grotten fan Ajanta en Ellora binne wrâldferneamd om harren âlde boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske timpels dy't út de rotsen houd binne. De steat hat hûnderten histoaryske forten (lykas Raigad en Pratapgad) dy't herinnerje oan it Maratharyk. Maharashtra is de steat mei de measte [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes fan hiel Yndia. De sân lokaasjes binne: * De [[Grotten fan Ajanta en Ellora]]: timpels en kleasters dy't folslein út 'e rotsen houd binne. Ajanta is ferneamd om syn boedistyske muorreskilderingen, wylst Ellora in mingsel is fan boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske keunst, mei de Kailasa-timpel as hichtepunt. * De Elephanta-grotten lizze op in eilân yn 'e haven fan Mumbai mei oan 'e god Shiva wijde hindoeïstyske grot-timpels. [[Ofbyld:Chatrapati Shivaji Terminus Pano.jpg|thumb|left|treinstasjon fan Mumbai.]] * De [[Fiktoariaansk Goatyske en Art Deco Ensembles fan Mumbai]] bestiet út in samling 19e en 20e-iuwske gebouwen út 'e Britske tiid dy't de transformaasje fan Bombay ta in wrâldstêd fertsjintwurdigje. Ien fan dy monuminten is it treinstasjon Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CSMT). * De Militêre Lânskippen fan Maratha is in rige fan forten (dielde lokaasje mei Tamil Nadu) dy't de unike militêre strategy fan it Maratharyk sjen litte. * De West-Ghats is in berchtme dat bekend stiet om syn grutte biodiversiteit. Fan 'e 39 dielgebieten fan it erfgoed lizze der fjouwer yn Maharashtra. It Ganesh Chaturthi is it grutste en meast populêre festival fan Maharashtra, wêrby't de oaljefantgod Ganesha dagenlang mei bylden en prosjesjes troch de strjitten fierd wurdt. === Nasjonale Parken === [[Ofbyld:Tadoba tiger trail.jpg|thumb|Nasjonaal Park Tadoba.]] *It [[Nasjonaal Park Tadoba]] is it âldste en grutste nasjonale park fan 'e steat. It leit yn it distrikt Chandrapur en it is ien fan 'e bêste plakken yn Yndia om de Bingaalske tiger yn it wyld te spotten. It lânskip bestiet út tichte drûge leafbosken en de Tadobamar. *It [[Nasjonaal Park Sanjay Gandhi]] leit folslein yn 'e stedsgrinzen fan Mumbai. It is ien fan 'e meast besochte parken fan 'e wrâld. Njonken de rykdom oan floara en fauna (wêrûnder in populaasje panters), lizze dêr ek de 2.400 jier âlde Kanheri-grotten, in kompleks fan út 'e rotsen houde boedistyske kleasters. * It [[Nasjonaal Park Gugamal]] (Tigerreservaat Melghat) leit yn 'e Satpura-bergen yn 'e regio Amravati. Dat park it diel fan it Tigerreservaat Melghat en stiet bekend om syn rûge lânskip mei djippe dellingen. [[Ofbyld:Sarus Crane flexing its wings.jpg|thumb|Kraanfûgels yn it Nasjonaal Park Navegaon.]] *It [[Nasjonaal Park Navegaon]] leit yn it easten fan Maharashtra yn it Gondia distrikt. It is fral wichtich foar fûgels. De Navegaonmar is winterdeis in rêstplak foar tûzenen fûgels. *It lânskip fan it [[Nasjonaal Park Pench]] op 'e grins mei [[Madhya Pradesh]] hat de ynspiraasje west foar [[Rudyard Kipling]] om it The Jungle Book te skriuwen. It park is ryk oan tigers, bahlû's (bearen) en hûnderten fûgelsoarten. *It [[Nasjonaal Park Chandoli]] yn 'e súdlike West-Ghats is ûnderdiel fan it Wrâlderfgoed fan 'e West-Ghats. It lânskip is hjir hiel oars, mei flakke bergtoppen en tichte, altyd griene bosken. == Bestjoer == Maharashtra wurdt as in parlemintêre demokrasy mei in twakeamerstelsel bestjoerd (it Vidhan Parishad as de Earste Keamer en it Vidhan Sabha as de Twadde Keamer), wylst de meast Yndiaaske steaten mar ien keamer hawwe. De gûverneur is it seremoanjele haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. De deistige lieding leit yn hannen fan 'e Chief Minister (haadminister), dy't de lieder is fan 'e grutste partij of koalysje yn it parlemint. Foar it deistich bestjoer is de steat opdield yn seis bestjoerlike divyzjes (regio's). Dy divyzjes wurde fierder ûnderferdield yn 36 distrikten. In District Collector (distriktsbestjoerder) stiet oan it haad fan sa'n distrikt en is ferantwurdlik foar de belestingheffing en de iepenbiere oarder. De lokale demokrasy op it plattelân wurdt útfierd troch doarpsrieden (Panchayati Raj), wylst de grutte stêden bestjoerd wurde troch gemeenterieden. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)<ref>Report of the Technical Group on Population Projections (2011-2036), National Commission on Population, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India.</ref> !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Konkan Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai City (distrikt)|Mumbai City]] || Mumbai || 3.085.411 || 2.945.000 || style="color:red;" | -4,6% |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai Suburban (distrikt)|Mumbai Suburban]] || Bandra || 9.356.962 || 10.120.000 || style="color:green;" | +8,2% |- | style="text-align:left;" | [[Thane (distrikt)|Thane]] || Thane || 11.060.148 || 12.850.000 || style="color:green;" | +16,2% |- | style="text-align:left;" | [[Palghar (distrikt)|Palghar]] || Palghar || 2.990.116 || 3.680.000 || style="color:green;" | +23,1% |- | style="text-align:left;" | [[Raigad (distrikt)|Raigad]] || Alibag || 2.634.200 || 3.080.000 || style="color:green;" | +16,9% |- | style="text-align:left;" | [[Ratnagiri (distrikt)|Ratnagiri]] || Ratnagiri || 1.615.069 || 1.680.000 || style="color:green;" | +4,0% |- | style="text-align:left;" | [[Sindhudurg (distrikt)|Sindhudurg]] || Oros || 849.651 || 875.000 || style="color:green;" | +3,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pune Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Pune (distrikt)|Pune]] || Pune || 9.429.408 || 11.250.000 || style="color:green;" | +19,3% |- | style="text-align:left;" | [[Satara (distrikt)|Satara]] || Satara || 3.003.741 || 3.380.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Sangli (distrikt)|Sangli]] || Sangli || 2.822.143 || 3.180.000 || style="color:green;" | +12,7% |- | style="text-align:left;" | [[Kolhapur (distrikt)|Kolhapur]] || Kolhapur || 3.876.001 || 4.280.000 || style="color:green;" | +10,4% |- | style="text-align:left;" | [[Solapur (distrikt)|Solapur]] || Solapur || 4.317.756 || 4.960.000 || style="color:green;" | +14,9% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nashik Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nashik (distrikt)|Nashik]] || Nashik || 6.107.187 || 7.280.000 || style="color:green;" | +19,2% |- | style="text-align:left;" | [[Dhule (distrikt)|Dhule]] || Dhule || 2.050.862 || 2.420.000 || style="color:green;" | +18,0% |- | style="text-align:left;" | [[Nandurbar (distrikt)|Nandurbar]] || Nandurbar || 1.648.295 || 1.980.000 || style="color:green;" | +20,1% |- | style="text-align:left;" | [[Jalgaon (distrikt)|Jalgaon]] || Jalgaon || 4.229.917 || 4.880.000 || style="color:green;" | +15,4% |- | style="text-align:left;" | [[Ahmednagar (distrikt)|Ahmednagar]] || Ahmednagar || 4.543.159 || 5.180.000 || style="color:green;" | +14,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aurangabad Divyzje (Marathwada) |- | style="text-align:left;" | [[Aurangabad (distrikt, Maharashtra)|Aurangabad]] || Aurangabad || 3.701.282 || 4.480.000 || style="color:green;" | +21,0% |- | style="text-align:left;" | [[Jalna (distrikt)|Jalna]] || Jalna || 1.959.046 || 2.340.000 || style="color:green;" | +19,4% |- | style="text-align:left;" | [[Parbhani (distrikt)|Parbhani]] || Parbhani || 1.836.086 || 2.150.000 || style="color:green;" | +17,1% |- | style="text-align:left;" | [[Hingoli (distrikt)|Hingoli]] || Hingoli || 1.177.345 || 1.400.000 || style="color:green;" | +18,9% |- | style="text-align:left;" | [[Nanded (distrikt)|Nanded]] || Nanded || 3.361.292 || 3.980.000 || style="color:green;" | +18,4% |- | style="text-align:left;" | [[Beed (distrikt)|Beed]] || Beed || 2.585.049 || 2.920.000 || style="color:green;" | +13,0% |- | style="text-align:left;" | [[Latur (distrikt)|Latur]] || Latur || 2.454.196 || 2.850.000 || style="color:green;" | +16,1% |- | style="text-align:left;" | [[Osmanabad (distrikt)|Osmanabad]] || Osmanabad || 1.657.576 || 1.880.000 || style="color:green;" | +13,4% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Amravati Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Amravati (distrikt)|Amravati]] || Amravati || 2.888.445 || 3.250.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Buldhana (distrikt)|Buldhana]] || Buldhana || 2.586.242 || 2.980.000 || style="color:green;" | +15,2% |- | style="text-align:left;" | [[Akola (distrikt)|Akola]] || Akola || 1.813.906 || 2.080.000 || style="color:green;" | +14,7% |- | style="text-align:left;" | [[Washim (distrikt)|Washim]] || Washim || 1.197.160 || 1.420.000 || style="color:green;" | +18,6% |- | style="text-align:left;" | [[Yavatmal (distrikt)|Yavatmal]] || Yavatmal || 2.772.348 || 3.150.000 || style="color:green;" | +13,6% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nagpur (distrikt)|Nagpur]] || Nagpur || 4.653.570 || 5.380.000 || style="color:green;" | +15,6% |- | style="text-align:left;" | [[Wardha (distrikt)|Wardha]] || Wardha || 1.300.774 || 1.450.000 || style="color:green;" | +11,5% |- | style="text-align:left;" | [[Bhandara (distrikt)|Bhandara]] || Bhandara || 1.200.334 || 1.320.000 || style="color:green;" | +10,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gondia (distrikt)|Gondia]] || Gondia || 1.322.507 || 1.480.000 || style="color:green;" | +11,9% |- | style="text-align:left;" | [[Chandrapur (distrikt)|Chandrapur]] || Chandrapur || 2.204.307 || 2.580.000 || style="color:green;" | +17,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gadchiroli (distrikt)|Gadchiroli]] || Gadchiroli || 1.072.942 || 1.240.000 || style="color:green;" | +15,6% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Maharashtra !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 112.374.333 !! style="background:#e9e9e9;" | ~129.700.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +15,4% |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Maharashtra}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Maharashtra| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestsjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]] orhqod5i6gnvqosdpho17txop3qh5yy 1228133 1228132 2026-04-17T10:27:21Z RomkeHoekstra 10582 1228133 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Maharashtra<br><small>महाराष्ट्र</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | ôfbyldingstekst = De Gateway of India yn Bombay. | wapen = Seal of Maharashtra.svg | haadstêd = [[Mumbai]] | grutste stêd = [[Mumbai]] | distrikten = 36 | ynwennertal = 112.374.333 <small>(2011)</small> | oerflak = 307.713 km² | talen = [[Marathi]] (offisjeel) | stifting = 1 maaie 1960 | webside = [https://maharashtra.gov.in/ maharashtra.gov.in] | ôfbylding99 = India Maharashtra locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Maharashtra yn Yndia }} '''Maharashtra''' is in dielsteat yn it westen fan [[Yndia]]. It is neffens ynwennertal de op ien nei grutste steat fan it lân en nei oerflak de op twa nei grutste. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]]. Maharashtra is ien fan 'e meast ûntwikkelde en rykste steaten fan Yndia en spilet in krúsjale rol yn de nasjonale ekonomy en kultuer. == Geografy == [[Ofbyld:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|left|West-Ghats.]] Maharashtra wurdt yn it westen begrinzge troch de Arabyske See, yn it noardwesten troch [[Gûdjarat]] en it unyterritoarium [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]], yn it noarden troch [[Madhya Pradesh]], yn it easten troch [[Chhattisgarh]], yn it suden troch [[Telangana]] en [[Karnataka]], en yn it súdwesten troch [[Goä (dielsteat)|Goä]]. It lânskip wurdt domininearre troch de parallel oan 'e kust lizzende [[West-Ghats]] (ek bekend as de Sahyadri-bergen). Tusken de bergen en de see leit de smelle, tropyske kuststripe fan 'e [[Konkan]]. Eastlik fan 'e West-Ghats leit it grutte [[Dekkan]]-plato, dat de rest fan 'e steat ynnimt en trochsnien wurdt troch grutte rivieren lykas de [[Godavari]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Sivaji Statue.JPG|thumb|left|Shivaji Maharaj]] De skiednis fan Maharashtra is nau ferbûn mei it [[Maratharyk]]. Yn 'e 17e iuw ferienige de legindaryske kriger-kening [[Shivaji Maharaj]] de lokale stammen en stifte in machtich ryk dat de striid oangie mei it [[Mogolryk]]. Syn fersetsgeast en militêre taktyk (lykas guerrillaoarlochfiering) foarmje hjoed-de-dei noch altiten in wichtige boarne fan grutskens foar de befolking. Yn 'e 18e iuw wreide it Maratharyk him út oer grutte dielen fan Yndia ûnder lieding fan 'e Peshwa's (earste ministers), oant se lang om let yn 'e 19e iuw troch de Britten ferslein waarden yn 'e Maratha-Ingelske oarloggen. Under it Britske bestjoer hearde it gebiet foar it grutste part by de Bombay Presidency. === Moderne skiednis === De hjoeddeiske steat Maharashtra ûntstie nei in lange en fûleindige striid fan 'e [[Samyukta Maharashtra Samiti]]-beweging (1956-1960). Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia foel it gebiet ûnder de meartalige steat Bombay. De Marathi-sprekkers easken lykwols in eigen taalsteat mei Bombay as haadstêd. [[Ofbyld:Hutatma Chowk, Mumbai - panoramio (1).jpg|thumb|left|Monumint Hutatma Chowk, Mumbai.]] De striid boaze yn 1956 oan doe't de sintrale oerheid útstelde om fan Bombay in apart unyterritoarium te meitsjen. Dat late ta massale stakingen en fûle protesten yn 'e strjitten fan Bombay. By ien fan dy konfrontaasjes mei de plysje kamen 105 demonstranten om it libben. De fêsthâldendheid fan 'e beweging twong de oerheid lang om let op 'e knibbels. Op 1 maaie 1960 waard de steat Bombay spjalte en ûntstie de nije, hjoeddeiske steat Maharashtra, mei Bombay as haadstêd. De 105 slachtoffers wurde hjoed-de-dei noch altyd as martelders eare by it Hutatma Chowk-monumint yn it hert fan Bombay. == Befolking == [[Ofbyld:Shree Siddhivinayak Temple Mumbai.jpg|thumb|De Shree Siddhivinayak timpel yn Mumbai.]] Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat mear as 112 miljoen ynwenners, en yn 2026 wurdt it oantal rûsd op goed 128 miljoen. Maharashtra hat ien fan 'e heechste urbanisaasjegraden fan Yndia; likernôch 45 prosint fan 'e minsken wennet yn stêden. De offisjele taal is it Marathi, in taal dy't skreaun wurdt yn it Devanagari-skrift. It is de memmetaal fan 'e grutte mearderheid. Yn 'e stêden, benammen yn Mumbay, wurdt fanwegen de migraasje út oare dielen fan Yndia ek in soad [[Hindy|Hindy]] en [[Ingelsk]] praat. Op it mêd fan religy is de steat foar it grutste part [[Hindoeïsme|hindoeïstysk]]. In opfallend skaaimerk is de relatyf grutte [[Boedisme|boedistyske]] mienskip (sawat 6 prosint), foaral as gefolch fan 'e massabekearingen ûnder lieding fan 'e herfoarmer [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] yn 1956. [[Ofbyld:Global Vipassana Pagoda 1.jpg|thumb|De Boedistyske Vipassana Pagode yn Mumbai.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Maharashtra ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,36% || 79,83% || style="color: red;" | -0,53% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 10,60% || 11,54% || style="color: green;" | +0,94% |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 6,00% || 5,81% || style="color: red;" | -0,19% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,30% || 1,25% || style="color: red;" | -0,05% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,05% || 0,96% || style="color: red;" | -0,09% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,22% || 0,20% || style="color: red;" | -0,02% |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Zoroastrisme]]) || 0,47% || 0,41% || style="color: red;" | -0,06% |} === Stêden === Yn 'e steat lizze in pear fan 'e grutste en wichtichste stêden fan Yndia. === Grutste stêden yn Maharashtra === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Mumbai]] || 11.978.450 || 12.442.373 || style="color: green;" | +3,9% || Haadstêd en finansjeel hert fan Yndia. |- | 2 || [[Pune]] || 2.538.473 || 3.124.458 || style="color: green;" | +23,1% || Kulturele haadstêd en belangryk sintrum foar IT en de auto-yndustry. |- | 3 || [[Nagpur]] || 2.052.066 || 2.405.665 || style="color: green;" | +17,2% || Leit yn it geografyske hert fan Yndia. Bekend om syn sinesappels. |- | 4 || [[Thane]] || 1.262.551 || 1.841.488 || style="color: green;" | +45,9% || Ien fan 'e fluchst groeiende stêden troch de útwreiding fan 'e metropoalregio Mumbai. |- | 5 || [[Pimpri-Chinchwad]] || 1.012.472 || 1.727.692 || style="color: green;" | +70,6% || In yndustriële satellytstêd fan Pune mei in ekstreme befolkingsoanwaaks. |- | 6 || [[Nashik]] || 1.077.236 || 1.486.053 || style="color: green;" | +38,0% || Hillige stêd oan 'e Godavari en it sintrum fan 'e Yndiaaske wynbou. |- | 7 || [[Kalyan-Dombivli]] || 1.193.512 || 1.247.327 || style="color: green;" | +4,5% || Belangryk spoarknooppunt yn 'e regio Mumbai. |- | 8 || [[Vasai-Virar]] || 518.601 || 1.222.390 || style="color: green;" | +135,7% || De befolking is yn tsien jier mear as ferdûbele. |- | 9 || [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] || 873.311 || 1.175.116 || style="color: green;" | +34,6% || Toeristysk knooppunt foar de Ajanta- en Ellora-grotten. |- | 10 || [[Navi Mumbai]] || 704.002 || 1.120.547 || style="color: green;" | +59,2% || In plande stêd dy't boud is om de druk op it âlde Mumbai te ferminderjen. |} == Ekonomy == Maharashtra is de ekonomyske motor fan Yndia. It is de rykste dielsteat fan it lân en draacht foar likernôch 14 prosint by oan it nasjonale bruto binnenlânsk produkt (BBP). De steat nimt in liedende posysje yn op it mêd fan yndustriële produksje, hannel, transport en ûnderwiis. De tsjinstesektor dominearret, dy't ferantwurdlik is foar it grutste part fan 'e ekonomyske opbringst. De haadstêd Mumbay spilet dêr in grutte rol as it finansjele en kommersjele hert fan Yndia. De stêd is it thús fan 'e wichtichste finansjele ynstellingen fan it lân, wêrûnder de Bombay Stock Exchange (de âldste beurs fan Aazje) en de National Stock Exchange. [[Ofbyld:BSE Building Side View.jpg|thumb|Bombay Stock Exchange.]] Njonken de tsjinsten is Maharashtra ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten. De produksje fan auto's, gemyske produkten, farmaseutika en tekstyl foarmje wichtige pylders. Ek op it mêd fan technology en software is de steat, mei stêden as Pune en Mumbay, in wrâldspiler. Alhoewol't de lânbou mar in relatyf lyts part fan it totale steatsynkommen foarmet, is it sosjaal fan tige grut belang: in hiel grut part fan 'e befolking fynt wurk yn dizze 'e sektor. Maharashtra is in grutte produsint fan sûkerreid, katoen en ferskate soarten fruit. Troch de sterke ekonomyske basis en it hege nivo fan ûnderwiis skoart Maharashtra ek goed op de [[Human Development Index]] (HDI), wêrmei't it ta de top fan 'e Yndiaaske steaten heart. === Bollywood === Yn Mumbay is de grutste filmyndustry fan 'e wrâld fêstige. [[Bollywood]] (in wurdspiling op Bombay en Hollywood) ferwiist spesifyk nei de Hindytalige filmwrâld, dy't syn oarsprong yn it Bombay fan ' jierren 1930 en 1940 hat. Bollywood is in yndustry dêr't miljarden yn omgeane en dêr't hûnderttûzenen minsken wurkje. De ûnbidige studiokompleksen, lykas Film City yn Goregaon, binne stêden op himsels. De films steane oer de wrâld bekend om harren mjuks fan drama, aksje, romantyk en de karakteristike muzyk- en dûnssênes. De filmkultuer beynfloedet in soad yn Maharashtra: fan 'e moade op strjitte oant de muzyk op feesten. De ynfloed fan Bollywood soarget der ek foar dat de stêd in soad jonge minsken út hiel Yndia lûkt, dy't hoopje op in trochbraak. == Toerisme en Kultuer == [[Ofbyld:Ellora caves - Kailasa Temple (cave 16) vrvbajel0924 (475).jpg|thumb|Elloragrotten.]] De grotten fan Ajanta en Ellora binne wrâldferneamd om harren âlde boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske timpels dy't út de rotsen houd binne. De steat hat hûnderten histoaryske forten (lykas Raigad en Pratapgad) dy't herinnerje oan it Maratharyk. Maharashtra is de steat mei de measte [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes fan hiel Yndia. De sân lokaasjes binne: * De [[Grotten fan Ajanta en Ellora]]: timpels en kleasters dy't folslein út 'e rotsen houd binne. Ajanta is ferneamd om syn boedistyske muorreskilderingen, wylst Ellora in mingsel is fan boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske keunst, mei de Kailasa-timpel as hichtepunt. * De Elephanta-grotten lizze op in eilân yn 'e haven fan Mumbai mei oan 'e god Shiva wijde hindoeïstyske grot-timpels. [[Ofbyld:Chatrapati Shivaji Terminus Pano.jpg|thumb|left|treinstasjon fan Mumbai.]] * De [[Fiktoariaansk Goatyske en Art Deco Ensembles fan Mumbai]] bestiet út in samling 19e en 20e-iuwske gebouwen út 'e Britske tiid dy't de transformaasje fan Bombay ta in wrâldstêd fertsjintwurdigje. Ien fan dy monuminten is it treinstasjon Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CSMT). * De Militêre Lânskippen fan Maratha is in rige fan forten (dielde lokaasje mei Tamil Nadu) dy't de unike militêre strategy fan it Maratharyk sjen litte. * De West-Ghats is in berchtme dat bekend stiet om syn grutte biodiversiteit. Fan 'e 39 dielgebieten fan it erfgoed lizze der fjouwer yn Maharashtra. It Ganesh Chaturthi is it grutste en meast populêre festival fan Maharashtra, wêrby't de oaljefantgod Ganesha dagenlang mei bylden en prosjesjes troch de strjitten fierd wurdt. === Nasjonale Parken === [[Ofbyld:Tadoba tiger trail.jpg|thumb|Nasjonaal Park Tadoba.]] *It [[Nasjonaal Park Tadoba]] is it âldste en grutste nasjonale park fan 'e steat. It leit yn it distrikt Chandrapur en it is ien fan 'e bêste plakken yn Yndia om de Bingaalske tiger yn it wyld te spotten. It lânskip bestiet út tichte drûge leafbosken en de Tadobamar. *It [[Nasjonaal Park Sanjay Gandhi]] leit folslein yn 'e stedsgrinzen fan Mumbai. It is ien fan 'e meast besochte parken fan 'e wrâld. Njonken de rykdom oan floara en fauna (wêrûnder in populaasje panters), lizze dêr ek de 2.400 jier âlde Kanheri-grotten, in kompleks fan út 'e rotsen houde boedistyske kleasters. * It [[Nasjonaal Park Gugamal]] (Tigerreservaat Melghat) leit yn 'e Satpura-bergen yn 'e regio Amravati. Dat park it diel fan it Tigerreservaat Melghat en stiet bekend om syn rûge lânskip mei djippe dellingen. [[Ofbyld:Sarus Crane flexing its wings.jpg|thumb|Kraanfûgels yn it Nasjonaal Park Navegaon.]] *It [[Nasjonaal Park Navegaon]] leit yn it easten fan Maharashtra yn it Gondia distrikt. It is fral wichtich foar fûgels. De Navegaonmar is winterdeis in rêstplak foar tûzenen fûgels. *It lânskip fan it [[Nasjonaal Park Pench]] op 'e grins mei [[Madhya Pradesh]] hat de ynspiraasje west foar [[Rudyard Kipling]] om it The Jungle Book te skriuwen. It park is ryk oan tigers, bahlû's (bearen) en hûnderten fûgelsoarten. *It [[Nasjonaal Park Chandoli]] yn 'e súdlike West-Ghats is ûnderdiel fan it Wrâlderfgoed fan 'e West-Ghats. It lânskip is hjir hiel oars, mei flakke bergtoppen en tichte, altyd griene bosken. == Bestjoer == Maharashtra wurdt as in parlemintêre demokrasy mei in twakeamerstelsel bestjoerd (it Vidhan Parishad as de Earste Keamer en it Vidhan Sabha as de Twadde Keamer), wylst de meast Yndiaaske steaten mar ien keamer hawwe. De gûverneur is it seremoanjele haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. De deistige lieding leit yn hannen fan 'e Chief Minister (haadminister), dy't de lieder is fan 'e grutste partij of koalysje yn it parlemint. Foar it deistich bestjoer is de steat opdield yn seis bestjoerlike divyzjes (regio's). Dy divyzjes wurde fierder ûnderferdield yn 36 distrikten. In District Collector (distriktsbestjoerder) stiet oan it haad fan sa'n distrikt en is ferantwurdlik foar de belestingheffing en de iepenbiere oarder. De lokale demokrasy op it plattelân wurdt útfierd troch doarpsrieden (Panchayati Raj), wylst de grutte stêden bestjoerd wurde troch gemeenterieden. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)<ref>Report of the Technical Group on Population Projections (2011-2036), National Commission on Population, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India.</ref> !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Konkan Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai City (distrikt)|Mumbai City]] || Mumbai || 3.085.411 || 2.945.000 || style="color:red;" | -4,6% |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai Suburban (distrikt)|Mumbai Suburban]] || Bandra || 9.356.962 || 10.120.000 || style="color:green;" | +8,2% |- | style="text-align:left;" | [[Thane (distrikt)|Thane]] || Thane || 11.060.148 || 12.850.000 || style="color:green;" | +16,2% |- | style="text-align:left;" | [[Palghar (distrikt)|Palghar]] || Palghar || 2.990.116 || 3.680.000 || style="color:green;" | +23,1% |- | style="text-align:left;" | [[Raigad (distrikt)|Raigad]] || Alibag || 2.634.200 || 3.080.000 || style="color:green;" | +16,9% |- | style="text-align:left;" | [[Ratnagiri (distrikt)|Ratnagiri]] || Ratnagiri || 1.615.069 || 1.680.000 || style="color:green;" | +4,0% |- | style="text-align:left;" | [[Sindhudurg (distrikt)|Sindhudurg]] || Oros || 849.651 || 875.000 || style="color:green;" | +3,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pune Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Pune (distrikt)|Pune]] || Pune || 9.429.408 || 11.250.000 || style="color:green;" | +19,3% |- | style="text-align:left;" | [[Satara (distrikt)|Satara]] || Satara || 3.003.741 || 3.380.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Sangli (distrikt)|Sangli]] || Sangli || 2.822.143 || 3.180.000 || style="color:green;" | +12,7% |- | style="text-align:left;" | [[Kolhapur (distrikt)|Kolhapur]] || Kolhapur || 3.876.001 || 4.280.000 || style="color:green;" | +10,4% |- | style="text-align:left;" | [[Solapur (distrikt)|Solapur]] || Solapur || 4.317.756 || 4.960.000 || style="color:green;" | +14,9% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nashik Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nashik (distrikt)|Nashik]] || Nashik || 6.107.187 || 7.280.000 || style="color:green;" | +19,2% |- | style="text-align:left;" | [[Dhule (distrikt)|Dhule]] || Dhule || 2.050.862 || 2.420.000 || style="color:green;" | +18,0% |- | style="text-align:left;" | [[Nandurbar (distrikt)|Nandurbar]] || Nandurbar || 1.648.295 || 1.980.000 || style="color:green;" | +20,1% |- | style="text-align:left;" | [[Jalgaon (distrikt)|Jalgaon]] || Jalgaon || 4.229.917 || 4.880.000 || style="color:green;" | +15,4% |- | style="text-align:left;" | [[Ahmednagar (distrikt)|Ahmednagar]] || Ahmednagar || 4.543.159 || 5.180.000 || style="color:green;" | +14,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aurangabad Divyzje (Marathwada) |- | style="text-align:left;" | [[Aurangabad (distrikt, Maharashtra)|Aurangabad]] || Aurangabad || 3.701.282 || 4.480.000 || style="color:green;" | +21,0% |- | style="text-align:left;" | [[Jalna (distrikt)|Jalna]] || Jalna || 1.959.046 || 2.340.000 || style="color:green;" | +19,4% |- | style="text-align:left;" | [[Parbhani (distrikt)|Parbhani]] || Parbhani || 1.836.086 || 2.150.000 || style="color:green;" | +17,1% |- | style="text-align:left;" | [[Hingoli (distrikt)|Hingoli]] || Hingoli || 1.177.345 || 1.400.000 || style="color:green;" | +18,9% |- | style="text-align:left;" | [[Nanded (distrikt)|Nanded]] || Nanded || 3.361.292 || 3.980.000 || style="color:green;" | +18,4% |- | style="text-align:left;" | [[Beed (distrikt)|Beed]] || Beed || 2.585.049 || 2.920.000 || style="color:green;" | +13,0% |- | style="text-align:left;" | [[Latur (distrikt)|Latur]] || Latur || 2.454.196 || 2.850.000 || style="color:green;" | +16,1% |- | style="text-align:left;" | [[Osmanabad (distrikt)|Osmanabad]] || Osmanabad || 1.657.576 || 1.880.000 || style="color:green;" | +13,4% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Amravati Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Amravati (distrikt)|Amravati]] || Amravati || 2.888.445 || 3.250.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Buldhana (distrikt)|Buldhana]] || Buldhana || 2.586.242 || 2.980.000 || style="color:green;" | +15,2% |- | style="text-align:left;" | [[Akola (distrikt)|Akola]] || Akola || 1.813.906 || 2.080.000 || style="color:green;" | +14,7% |- | style="text-align:left;" | [[Washim (distrikt)|Washim]] || Washim || 1.197.160 || 1.420.000 || style="color:green;" | +18,6% |- | style="text-align:left;" | [[Yavatmal (distrikt)|Yavatmal]] || Yavatmal || 2.772.348 || 3.150.000 || style="color:green;" | +13,6% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nagpur (distrikt)|Nagpur]] || Nagpur || 4.653.570 || 5.380.000 || style="color:green;" | +15,6% |- | style="text-align:left;" | [[Wardha (distrikt)|Wardha]] || Wardha || 1.300.774 || 1.450.000 || style="color:green;" | +11,5% |- | style="text-align:left;" | [[Bhandara (distrikt)|Bhandara]] || Bhandara || 1.200.334 || 1.320.000 || style="color:green;" | +10,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gondia (distrikt)|Gondia]] || Gondia || 1.322.507 || 1.480.000 || style="color:green;" | +11,9% |- | style="text-align:left;" | [[Chandrapur (distrikt)|Chandrapur]] || Chandrapur || 2.204.307 || 2.580.000 || style="color:green;" | +17,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gadchiroli (distrikt)|Gadchiroli]] || Gadchiroli || 1.072.942 || 1.240.000 || style="color:green;" | +15,6% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Maharashtra !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 112.374.333 !! style="background:#e9e9e9;" | ~129.700.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +15,4% |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Maharashtra}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Maharashtra| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]] mpnmfxdf67hnttcl8nctkkpnwggt09e Kategory:Maharashtra 14 191128 1228134 2026-04-17T10:28:48Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Maharashtra}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]]" 1228134 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Maharashtra}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]] 1nkqt5zlp7h57qkng5xqw5vjlcri7rm