Aleksander de Grutte

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Aleksander de Grutte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5031</id>
    <revision>
      <id>1228144</id>
      <parentid>973800</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jeugd */</comment>
      <origin>1228144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="1fp3qoy2esh5iv1y064emb8kl25rpdo" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|Mozayk fan Aleksander de Grutte.]]
'''Aleksander de Grutte''', ek wol ''Aleksander fan Masedoanje'' of ''Aleksander III'' (''Gryksk: Μέγας 'Aλέξανδρος, &quot;Megas Aleksandros&quot;''; [[Pella (Masedoanje)|Pella]], [[20 july|20]] of [[21 july]] [[356 f.Kr.|356]] - [[Babylon]], [[10 juny|10]] of [[11 juny]] [[323 f.Kr.|323]]) wie de kening fan it [[Hellinistyske Ryk]], dy't dat ryk ta it grutste ryk oan de [[Middellânske See]] makke.

== Jonkheid ==
Aleksander waard berne yn Pella, yn it noarden fan it hjoeddeiske [[Grikelân]], as soan fan de kening fan Masedoanje [[Filippus II fan Masedoanje|Filippus&amp;nbsp;II]] en prinses [[Olympias]].
As jongfeint wie Aleksander in goed hynsterider en krige er les fan de wiisgear [[Aristoteles]]. 
 
Al op syn 18de joech er lieding oan in legerûnderdiel yn de [[Slach by Kaeronea]] (338 f.K.) Yn dy slach waarden de losse stedsteaten fan Grikelân ferslein en kaam hiel Grikelân ûnder it bewâld fan syn heit Filippus de Twadde.

== Fjildslaggen yn Perzje ==
Nei de moard op Filippus II yn [[336 f.Kr.]] werstelde Aleksander de oarder yn it lân en rette him ta om it machtichste lân fan de doetiidske wrâld, [[Perzje]], te bemasterjen, wat doe de notiidske lannen [[Irak]], [[Iran]], [[Syrje]] en [[Turkije]] omfieme. Der folgen in tal slaggen dy't der ta eintsjebeslút foar soargen dat Aleksander de skepter oer Perzje swaaide:

* [[334 f.Kr.]] - [[Slach by Granikus]] 
* hjerst [[333 f.Kr.]] - [[Slach by Yssos]]
* [[331 f.Kr.]] - [[Slach by Gaugamela]]

By de Slach by Gaugamela waard it leger fan kening [[Darius III]] fan de Perzen foar de tredde kear ferneatige. Hoewol't Darius noch ûntkomme koe waard er letter troch ien fan syn eigen generaals fermoarde.

== Oare fjildslaggen ==
Noch foar de Slach by Gaugamela naam Aleksander [[Egypte]] yn en liet himsels ta [[Farao]] beneame. Nei in fisioen lit er de earste plannen meitsje foar de bou fan de earste fan 30 stêden dy't nei him ferneamd wurde sille: [[Aleksandrje]]. 

De ynwenners fan de stedsteat [[Tyros]] waanden harren feilich op it festingseilân dêr't hja wennen. Aleksander hie krekt syn float fuortdien, mar liet sjen út hokfoar hout oft er snien wie. Hy liet in daam fan 800 meter troch de [[Middellânske See]] oanlizze en op brute wize waard Tyrus opnommen yn it almar grutter wurdende Hellinistyske Ryk. De ynwenners waarden deaslein of ferkocht as slaaf. De hiele operaasje duorre sa'n sân moanne en dat wie de ûngeduldige Aleksander net nei it sin.

Letter waarden de stêden [[Babylon]], Persepolis, Susan, Herat en Samarkand ynnommen, lykas de gebieten Meedje en Skytje. De Yndiaaske kening Porus fan [[Punjab]] waard ferslein mar troch it moannen oanien reinen woenen de soldaten net fjirder mei de oerwinningstocht en úteinlik loek Aleksander mei syn leger werom nei it westen.

== Dea ==
[[Ofbyld:MacedonEmpire.jpg|thumb|500px|right|Kaart fan it ryk fan Aleksander de Grutte by syn ferstjerren yn [[323 f.Kr.]] (Klik op de kaart foar in grutter eksimplaar.)]]
Yn 323 ferstoar Aleksander yn it paleis fan [[Nebukadnezar II]] yn Babylon. De reden fan ferstjerren is net rjocht dúdlik. Faaks waard er mei sin fergiftige troch in komplot fan syn eigen generaals. Feit wie dat syn lichem ferswakke wie troch ûnder oaren in swiere ferwûning yn it boarst troch in pylk, oprûn yn Yndia. In nijere teory jout as mooglike grûn foar it ferstjerren fan Aleksander it ferkeard brûken fan in medisyn troch syn doktors. Yn stee fan fertuten die in oerdoasis fan it [[Wrangkrûd]] syn deadlike wurk yn it ferswakke liif fan de kening.
  
Fan Aleksander syn plannen om Araabje en [[Kartago]] oan te fallen kaam neat mear. Nei syn dea foel it grutte ryk hurd útinoar.

== Keppeling om utens ==
* [http://alexanderdegrutte.tripod.com/ Edukative hiemside oer Aleksander de Grutte en Masedoanje].

[[Kategory:Aleksander de Grutte| ]]
[[Kategory:Kening fan Masedoanje]]
[[Kategory:Aldgryksk generaal]]
[[Kategory:Klassike Aldheid]]
[[Kategory:Aldgryksk persoan út Masedoanje]]
[[Kategory:Persoan berne yn 356 f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 323 f.Kr.]]</text>
      <sha1>1fp3qoy2esh5iv1y064emb8kl25rpdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frankyske Ryk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10401</id>
    <revision>
      <id>1228154</id>
      <parentid>1227982</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1228154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22540" sha1="lspe116m32qddle4wm42tk63pobu02p" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{histoarysk lân (gjin flagge)
|namme = Frankyske Ryk &lt;br&gt;''Regnum Francorum''
|bestean = &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;481-888
|lânkaart = [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|270px]] &lt;br&gt;Utwreiding fan it Frankyske Ryk fan 481-814
|haadstêd = Doarnik &lt;small&gt;(oant 486)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Parys]] &lt;small&gt;(486-888)&lt;/small&gt;
|offisjele taal = [[Latyn]], [[Galloromaansk]], [[Aldfrankysk]], [[Aldheechdútsk]] [[Alditaljaansk]], [[Aldfrysk]], [[Aldsaksysk]]
|steatsfoarm = [[keninkryk]] &lt;small&gt;(481-800&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[keizerryk]] &lt;small&gt;(800-888)&lt;/small&gt;
|ûntstien út = [[Westromeinske Ryk]] &lt;br&gt;[[Gallo-Romeinske Ryk]] &lt;br&gt; [[Boergondyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Alemannen|Alemanje]] &lt;br&gt; [[Bajuwaren]] &lt;br&gt; [[Longobarden|Longobardyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Keninkryk Fryslân]] &lt;br&gt; [[Saksen (folk)|Saksen]]
|opgien yn = [[West-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Midden-Frânsje]] &lt;br&gt;[[East-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Boergonje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Itaalje (774-962)|Keninkryk Itaalje]]
|no diel fan = {{BELf}} &lt;br&gt;{{GERf}} &lt;br&gt; {{AUTf}} &lt;br&gt;{{FRAf}} &lt;br&gt;{{ITAf}} &lt;br&gt;{{NEDf}} &lt;br&gt;{{SUIf}}
|ynwennertal = 
|befolkingstichtens = 
|oerflak = 
|folksliet = 
|muntienheid = [[Denier (munt)|denier]], [[solidus]], [[tremissis]]
|tillefoan =  
|ISO 3166-koade = 
|ynternetekstinsje = 
}}
[[Ofbyld:Franks expansion.gif|thumb|right|300px|Ekspânsje fan it Frankyske Ryk]]
It '''Frankyske Ryk''' of '''Frankeryk''' ([[Latyn]]: ''Regnum Francorum'') wie in [[Jeropa|Jeropeeske]] grutmacht tusken de [[5e iuw|5e]] en de [[9e iuw]], dy't stadichoan foarme waard troch de [[Franken|Frankyske]] keningen, nei't de [[Franken]] en oare [[Germanen|Germaanske]] folken harren yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] provinsjes fan [[Galje]] en oangrinzgjende Germaanske delsettingsgebieten oan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] fêstige hienen. It waard de wichtichste opfolgerssteat fan it [[Westromeinske Ryk]] dat yn [[476]] n.Kr. yninoar foel.

It Frankyske Ryk ûntstie by it [[Grutte Folkeferfarren]] nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn de [[Lette Aldheid]] en woeks yn de [[Iere Midsiuwen]] út ûnder de dynastyen fan de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] yn trije iuwen ta in grutmacht dy yn West- en Mid-Jeropa hearske. As [[hofmeier]]s fan de Merovingyske keningen hiene de Karolingen de winliken macht al sûnt de ein fan de [[7e iuw]], foa't se yn [[751]] sels de keninklike titel oernamen. It Frankyske Ryk kaam ta it hichtepunt fan syn macht ûnder it bewâld fan [[Karel de Grutte]] (768-814). Nei't it ryk yn d e[[9e iuw]] ferparte waard, ûntjoech him út it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]] en út it westlik part it lettere [[Keninkryk Frankryk]]. De hjoeddeistige steat [[Frankryk]] hat syn namme fan it Frankyske Ryk.

== Oername fan it Romeinsk gesach ==
Yn de [[4e iuw]] besochten de Romeinen ferskate kearen om de ynfallende Franken, dy't as ''Franci'' yn Romeinske boarnen foar de earste kear yn de 50-er jierren fan de [[3e iuw]] neamd waarden, wer te ferdriuwen, lykas troch de lettere keizer [[Julianus Apostata]], mar om 'e nocht. Yn [[358]] krigen de [[Salyske Franken]] fan de Romeinske keizer 'tastimming' harren as ''[[foederaty]]'' ('bûnsmaten') op Romeinsk gebiet oan de [[Skelde]] en tusken de grutte rivieren te festigjen. De status fan foederaty's joech de oanwêzigens fan de Franken in legitym tintsje mar feitlik hienen de Romeinen al gauris net folle mear te sizzen wêr't de Franken harren festigen. Healwei de [[5e iuw]] stoarte it Romeinske gesach bûten [[Itaalje]] folslein yn inoar. De Franken namen de frijheid en besetten al gauris de hiele provinsje [[Neder-Germaanje]] (it tsjintwurdige [[Nederlân]] besuden fan it rivierengebiet, [[Belgje]] en it tsjintwurdige [[Rynlân (Dútslân)|Rynlân]]) wêrby't de Romeinske en romanisearre bewenners op 'e flecht sloegen of harren ûnderwurpen oan de nije Frankyske elite. Harren ekspânsje rjochte har ferfolgens fierder nei it wolfarrende suden ta en sa stadichoan oermasteren sy [[Galje]] oant de [[Seine (rivier)|Seine]] ta.
,
== De Merovingen ==
{{Apart|Merovingen}}
[[Ofbyld:Map Gaul divisions 481-de.svg|thumb|left|Galje yn 481, justjes foar't Klovis oan de macht kaam; syn machtsgebiet omfieme ynearsten allinnich in part fan de Frankyske gebieten]]
Nei't it Westromeinske Ryk sûnt de dea fan legeroanfierder [[Flavius Aetius|Aetius]] yn [[454]] hieltyd mear de kontrôle oer Galje ferlear, folden de Franken it machtsfakuüm 
nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn [[476]] en wreiden se op eigen manneboet har grûngebiet út, lykas de [[Fisigoaten]] yn it suden fan Galje. Yn it noarden fan Galje hie in oerbliuwsel fan it Westromeinske Ryk him ûnder de Romeinske kommandant [[Syagrius]], de soan fan legeroanfierder [[Aegidius]], hanthavenje kinnen yn in gebiet om [[Soissons]] hinne, sûnt [[464]] ôfskaat fan 'e rest fan it ryk, en stifte dêre it [[Gallo-Romeinske Ryk]] of Keninkryk fan Soissons.

Tjien jier nei it ôfsetten fan [[Romulus Augustulus]] as lêste Romeinske keizer yn West-Jeropa fersloech yn [[486]] de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis]] de Galloromeinske hearsker Syagrius by [[Soissons]], sa't hiel Noard-[[Galje]], oant de [[Loire (rivier)|Loire]], yn syn lân foel. Klovis, dy't earder ien fan de folle Frankyske kriichshearen (''warlords'') wie, grypte dêrnei de kâns en skeakelje de oare Frankyske dielkeninkrykjes fan ûnder oaren [[Sigebert fan Keulen]] en [[Ragnagar]] út en stiftsje in Germaansk-Romeinsk Ryk. Klovis brocht syn hofhâlding oer nei [[Parys]] en makke de stêd ta sintrum fan syn macht. Yn [[496]] en [[506]] fierde er suksesfolle krigen tsjin de [[Alemannen]]. Yn [[507]] slagge er dêryn oer hiel Galje te hearskjen doe't er de [[Fisigoaten]] fersloech yn de [[slach fan Fouillé]]. 

It besit fan de Romeinske lânhearen dy't by de Frankyske feroveringskrigen deade of ferdreaun waarden, kamen yn it besit fan de kening. Dêr koe Klovis syn fierdere fjildtochten mei finansierje en koe er syn macht fersterkje. Hy woeks stadichoan út ta de grutste grûnbesitter. Troch lânskinkings brocht er oare eallju direkt ôfhinklik, dêr't mooglik it [[lienstelsel]] him ûntjoech. Yn de rin fan de tiid feroare de posysje fan de Frankyske kening hieltyd mear ta dy fan in echte kening.

Klovis, dy't him bekommerje moast om it befoarriedzjen fan syn kriichslju, naam, foar safier mooglik wie, it funksjonearjende let-antike Romeinske bestjoers- en finansjele systeem oer, dêr't de kearn benammen yn it suden út de ''[[civitas|civitates]]'' bestie. Dêr spile de macht fan de pleatslike biskoppen, dy't gauris de bestjoerlike taken yn de ''civitates'' op har namen, ek in wichtige rol by. De tsjerke soe him dêrnei ta in fierdere machtsstipepylder fan de kening ûntjaan, dy't dêryn slagge en bring de biskoppen foar it grutste part ûnder syn kontrôle. Mooglik ûnder ynfloed fan [[Klotildis]], dochter fan de Boergondyske kening [[Gilperik II (fan de Boergonden)|Gilperik II]], bekearde Klovis, foarhinne in [[Heidendom|heiden]] of [[Arianisme|arianist]], him ta it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [[kristendom]]. Mei syn doop yn [[508]] ferwissige er de stipe fan de Romeinske kristenen en makke er it paad frij foar in maatskippij fan Frankyske kriichslju en de [[Gallo-Romanen|Galloromaanske]] boargerbefolking. Om 'e mid-[[6e iuw]] hinne kaam dêr dan ek in ein oan 'e let-antike oergongsperioade yn Galje en sette sa stadichoan de [[Iere Midsiuwen]] útein. De pleastlike autoriteiten, lykas de greven en de biskoppen, hiene ta taak en fier de befellen fan Klovis út. Dêrnjonken koe Klovis yn [[511]] by de earste Frankyske [[Konsylje fan Orléans (511)|Rykskonsylje]] in trochgeande ynfloed fan de Frankyske keningen op it beneamen fan biskoppen ôftwinge en besocht er in unifoarme tsjerklike wetjouwing foar it Frankyske Ryk ta stân te bringen. Dêrnei ûntstie mei de [[Lex Salica]] in samling fan it Frankysk rjocht, dy't troch resint ûndersyk lykwols net op it âld-Germaansk stamrjocht, mar op it let-Romeinsk soldaterjocht weromfiert.

== Opkomst fan de Arnulfingen en Pepiniden ==
[[Ofbyld:Frankenreich 768-811.jpg|right|thumb|300px]]
{{Apart|Pepiniden}}
Nei de dea fan Klovis waard it Frankyske Ryk nei it foarbyld fan it let-Romeinsk Keizerryk, en net, lykas eartiids oannommen waard, op grûnwurk fan it Germaansk rjocht, ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Dêrnei waard de ryksienheid, dy't offisjeel nea opheft wie, by stuit ferhelpe, mar hieltyd late de útlis fan it Salyske rjocht op 'e nij ta skeel. [[Teudebert I]] fierde in ekspansyf belied yn it noarden fan [[Itaalje]] tsjin de [[Byzantinen]] en [[Ostrogoaten]]. Fan [[558]] oant [[561]] slagge [[Klotarius I]] de ienheid wer op te helpen, dochs liet er it ryk op syn bar wer nei oan syn fjouwer soannen. Fan [[623]] ôf ûntstie yn it eastlik part fan it ryk, dat doe [[Austraasje]] neamd waard, in emansipaasjebeweging fan de adel dy't fan [[Klotarius II]] in ûnderkening easke yn 'e persoan fan syn soan [[Dagobert I]]. Dy waard de lêste wichtige Merovingyske kening, dochs de werklike macht dêrnei lei by de [[hofmeier]] Aegas en de widdo fan Dagobert.

Stadichoan woeks de macht fan de [[hofmeier]]s. Yn de jierren 657-662 kaam de soan fan de hofmeier [[Grimoald I|Grimoald]], dy't ûnder de namme [[Gildebert de Adoptearre]] foar de noch minderjierrige kening [[Sigibert III]] regearre. Nei de [[Slach by Tertry]] (687) waard de Austrasyske hofmeier [[Pepyn fan Herstal|Pepyn II]] [[de facto]] hearsker oer it gânse Frankyske Ryk. Yn [[689]] fersloech Pepyn de Friezen ûnder kening [[Redbad]] yn de [[Slach by Doarestêd]] en oermastere er alle gebieten súdlik fan de Ryn (''[[Frisia Citerior]]''). Oan de sindeling [[Willibrord]] joech er in âld Romeinsk fort, ''[[Trajectum]]'' hjoed-de-dei de stêd [[Utert (stêd)|Utert]], as stipepunt foar syn sindelingwurk ûnder de Friezen. 

Lang om let kamen de [[Arnulfingen]] en [[Pepiniden]] op en letter de dynasty fan de [[Karolingen]]. Dochs nei de mislearre steatsgreep fan Grimoald doarde Pepyn him noch net ta kening út te roppen, om't it dynastyk tinken, noch fan de let-antike tiid, allinnich mar oan ien famylje it rjocht op de hearskippij takende.

Yn [[714]], nei de dea fan Pepyn, briek der in machtstriid út, de [[Frankyske Boargerkriich]] (715-718). Ek de Fryske kening Redbad rekke dêr belutsen by. Hy koe de ferlerne gebieten fan 689 werom feroverje en fersloech Pepyn syn [[bastertsoan]] [[Karel Martel]] yn de [[Slach by Keulen]] yn [[716]]. Redbad ferstoar yn [[719]] en Karel Martel koe him  lang om let hanthavenje en fersloech syn Frankyske tsjinstanners en de Friezen westlik fan it [[Fly]]. Karel stie bekend om syn hurdens en trochsettingsfermogen en stie foar swiere yn- en bûtenlânske politike problemen. Hieltyd wer besochten guon lieders fan de âlde aadlike elite yn it Frankyske Ryk har tsjin syn hearskippij te fersetten. It jier [[732]] betsjutte in kearpunt doe't er by de [[Slach by Poitiers (732)|Slach by Poitiers]] de [[Arabieren]] fersloech. Dêr waard er eare as de rêder fan it [[Jûnlân]]. Ek syn fjochterijen tsjin de [[Friezen]], [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Bajuwaren]] en [[Alemannen]] fersterken syn hearskippij. Dêrnjonken stipe er it sindelingwurk fan biskop [[Bonifatius]] yn dy gebieten. Fan [[737]] ôf regearre er nei de dea fan de Merovingyske kening [[Teuderik IV]] allinnich oer it Frankyske Ryk, mar lykas syn heit sûnder keninklike titel. Neffens Frankyske tradysje ferparte er it ryk justjes foar syn dea ûnder syn soannen [[Karloman (hofmeier)|Karloman]] en [[Pepyn de Koarte|Pepyn III]]

== De Karolingen ==
{{Apart|Karolingen}}
Pepyn III waard de allinnehearsker nei't syn broer Karloman it kleaster ygie. Yn [[751]] sette er, in oerlis mei paus [[Sacharías (paus)|Sacharías]], de lêste Merovingyske kening, [[Childerik III]], ôf, en liet him nei it foarbyld yn it [[Alde Testamint]] ta kening salvje. Trije jier letter salve paus [[Stefanus II (paus)|Stefanus II]] him foar de twadde kear. Yn it [[Skinking fan Pepyn|Ferdrach fan Quierzy]] yn [[754]] sei Pepyn ta it eardere [[Eastromeinske Ryk|Eastromeinske]] [[eksarchaat Ravenna]] oan de paus oer te dragen as wrâldlik hearskippij (de [[Skinking fan Pepyn]]). Yn ruil dêrfoar legitimearre de paus de karolingen as keningen fan it Frankyske Ryk. Yn [[755]] krige de Frankyske kening it fersyk en kom it ferdrach nei. Oant oan syn dea fierde Pepyn twa suksesfolle fjildtochten tsjin de [[Longobarden]] en skonk er de ferovere gebieten oan de paus. Pepyn waard sa beskôge as de stifter fan de [[Tsjerklike Steat]] (''Patrimonium Petri''). By syn dea yn [[768]] liet er syn soannen [[Karel de Grutte]] en [[Karloman I|Karloman]] in ryk nei dat polityk allyk ekonomysk yn opbou wie.

Yn [[771]] ferstoar Karloman dêr't Karel de iennige hearsker troch waard. Troch it ferdrach dat syn heit mei de paus sletten hie, wie Karel oan him ferplichte. Nettsjinsteande dat de Longobarden de skinkings fan Pepyn net erkinden, sette Karel de kriich tsjin harren fuort en ferovere er har ryk yn [[774]]. Njonken de fjildtochten tsjin de Longobarden makken de Franken ûnder Karel de Grutte in ein oan de ûnofhinklikens fan de [[Friezen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] yn 772-775. Benammen de [[Saksekriich]] makken de polityk fan Karel út. Yn 784/785 kamen de Friezen tusken [[Fly]] en [[Weser]] en de Saksen ûnder [[Widukind]] yn opstân. Hja ferjagen de sindelingen en ferneatigen de stifte tsjerken. Karel seach dat as ferried en sloech dy opstân del dêr't Widukind him yn [[785]] by oerjoech. Karel ûntnaam de Friezen en Saksen as straf dêrby it heite-eigendomsrjocht.&lt;ref&gt;{{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, side 20, ISBN 9789023249788&lt;/ref&gt; Yn [[804]] waard de lêste Saksyske opstân delslein en waard [[Noardalbingje]] oermastere. Yn [[811]] waard de Eider fêststeld as grins tusken it Frankyske Ryk en [[Denemark]].

De ferskate oarloggen laten ta in fierder geand [[Feodalisme|feodalisearjen]], in fersterking fan de posysje fan de rikelju en in tanimmen fan it tal feodaal ôfhinklike boeren. Dat late ta it waaksen fan it besit en macht fan de lienhearen, benammen fan de kening (en lettere keizer) en de hartoggen. Ek de tsjerke koe syn macht fersterkje. Karel konsolidearre de steatsmacht nei bûten ta troch it oprjochtsjen fan [[Mark (gebiet)|grinsmarken]]. Dy wiene bolwurken foar de ferdigening fan it ryk en sammelgebieten foar oanfalsoarloggen. Foar it bestjoer stelde er [[markgreve]]n oan, dy't bysûndere rjochten krigen, omreden de marken net fuortendaliks part fan it ryk wiene en dus ek bûte de ryksgrûnwet stiene. Yn de marken waarden [[boargen]] boud en warad in [[Warboer|bewapene boerebefolking]] fêstige. Bysûnder wichtich wiene de marken yn it easten fan it ryk, de [[Avaremark]] {''Marcha Orientalis'') en de Mark [[Karantaanje]], dêr't letter [[Eastenryk]] ([[Eastmark]] of ''Ostarrîchi'') út fuortkaam.

Om syn ynlânske hearskippij te fersterkjen, sintralisearre Karel om [[793]] hinne it keningskip troch middel fan in bestjoersherfoarming. It keningskip waard basearre op it keninklik hof, it paleisgerjocht en de kânselarij. Yn it ryk behearden de greven de paleizen ([[keningspalts]]en). [[Paltsgreve]]n en markgreven waarden kontrolearre troch keninklike gesanten (''missi dominici'') en sprieken it keninklik rjocht. 

Karel de Grutte kaam ta syn hichtepunt fan syn macht op [[25 desimber]] [[800]] doe't er ta Roomsk keizer kroane waard. Dêr waard it Frankyske Ryk, njonken it [[Byzantynske Ryk]] en it Kalifaat fan de [[Abbasiden]], in grutmacht. [[Aken]] waard ûnder Karel de Grutte de keizerlike residinsje en it sintrum fan it Frankyske Ryk.

== Neigean fan it Frankyske Ryk == 
Karel de Grutte ferstoar yn [[814]] yn Aken nei in hearskippij fan 46 jier. Syn soan [[Loadewyk de Fromme]] folge him op de keizerlike troan op. Hy joech de Friezen en Saksen it eigendomsrjocht werom dy't syn heit nei de Frysk-Saksyske opstân fan 785 har ûntnommen hie. Hy besocht de ienheid fan it ryk te bewarjen nettsjinsteande de Frankyske tradysje, dy't foarseach yn it ferpartsjen fan de erfenis en lykas Karel de Grutte fêststeld hie yn de ''[[Divisio Regnorum]]'' fan [[806]]. Yn [[817]] furdige Loadewyk lykwols de wet út yn de ''[[Ordinatio Imperii]]'' oangeande it ferpartsjen, of earder de ienheid, fan it ryk. Ek it keizerlik gesach moast in ienheid bliuwe. Dêrom beneamde Loadewyk syn soan [[Lotarius I|Lotarius]] ta meikeizer. De wet stelde fêst dat de âldste soan fan de keizer altyd de titel fan Roomsk keizer ervje moast. Loadewyk keas foar de ienheid fan it ryk ûnder ynfloed fan de tsjerke dy't de ienheid fan it ryk wichtich foar de ienheid fan de tsjerke achte. Dêrom spilen de biskoppen ek in bysûndere politike rol. Hja fersetten har tsjin de soannen fan de keizer, dy't foarstanner fan it ferpartsjen fan it ryk wiene. Fan [[829]] ôf laten dy spannings ta militêre konflikten tusken de keizer en syn soannen.

Doe't Loadewyk yn [[840]] ferstoar, waard [[Lotarius I]] de keizer, mar yn [[843]] kamen hy en syn bruorren yn it [[Ferdrach fan Ferdun]] oerien en ferpartsje it Frankyske Ryk. Letter waard it ryk fierder ferparte troch de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Prüm|Prüm]] (855), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880). Under keizer [[Karel de Grouwe]] (885-887_ waard it ryk foar in koart skofteke feriene, dochs kaam de ienheid net werom. De ôfsûnderlike parten ûntjoegen har ta ûnôfhinklike steaten mei har eigen gewoanten, gebrûken en talen. Ynearsten waard der noch sprutsen fan it [[Westfrankyske Ryk|Westfrankyske]] en [[Eastfrankyske Ryk]], dochs in iuw letter ferdwûnen dy beneamings en dus de ferwizing nei in miene komôf. Fan it âlde Frankyske Ryk soe allinnich it westlik part de namme &quot;[[Frankryk]]&quot; oernimme, wylst it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]], dêr't de tradysje fan it Roomske keizerryk fuortsette en dêr't letter [[Dútslân]] út fuortkaam, waard. It stam[[hartochdom Franken]], it  eastlike part fan it eardere [[Austraasje]] dat it oarspronklik wengebiet fan de Franken wie, koe him yn de [[midsiuwen]] net hanthavenje en waard ferparte. De namme fan de Franken koe lykwols oant yn de moderne tiid bestean bliuwe yn de [[Franken (gebiet)|regio Franken]] dy't in gebiet beslacht yn de dielsteaten [[Baden-Wúrtemberch]], [[Beieren]], [[Tueringen]] en [[Hessen]], lykas it wurd &quot;Franken&quot; yn in tal dialektgroepen lykas [[Nederfrankysk]], [[[Midfrankysk]], [[Súdfrankysk]] en [[Eastfrankysk]]. 

== Ferdielings fan it ryk ==
=== Divisio Regnorum (806) ===
It testamint fan Karel de Grutte foarseach yn it ferpartsjen ûnder syn soannen [[Pepyn fan Itaalje|Pepyn]], Loadewyk de Fromme en [[Karel de Jongere]]. Pepyn en Karel de Jongere ferstoaren respektyflik yn [[810]] en [[811]], en dus foar harren heit. Dêrom waard it plan opjûn en waard Loadewyk ynstee dêrfan yn [[813]] ta meikeizer beneamd, dêr't er nei de dea fan syn heit yn 814 mei alle keizerlike rjochten syn heit troch opfolgje koe.

=== Ferdrach fan Ferdun ===
{{Apart|Ferdrach fan Ferdun}}
[[Ofbyld:Vertrag von Verdun en.svg|thumb|300px|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ferdun]]
Yn [[817]] stelde keizer Loadewyk de Fromme it ''[[Ordinatio Imperii]]'' (Oardering fan it Ryk) op en ferdiel it Ryk oer syn soannen. Nei syn ferstjerren yn [[840]] rekken de trije soannen [[Lotarius I]], [[Loadewyk de Dútser]] en [[Karel de Keale]] yn in boargerkriich belutsen. Yn [[842]] ûnthieten Loadewyk de Dútser en Karel de Keale de [[Eed fan Straasburch]] tsjin Lotarius. Yn [[843]] waard de frede tusken de trije bruorren mei it [[Ferdrach fan Ferdun]] tekene. It Ryk waard yn trije parten ferdield. Karel de Keale krige it westlike part, [[West-Frânsje]]; Loadewyk de Dútser krige it eastlike part, [[East-Frânsje]] en Lotarius krige it [[Midfrankyske Ryk|Middenryk]] en de keizerstitel.

=== Lettere ferdielings ===
Yn [[855]] ferdielde Lotarius syn keninkryk ûnder syn trije soannen flak foar syn dea mei it [[Ferdrach fan Prüm]]. Syn âldste soan [[Loadewyk II fan Itaalje|Loadewyk II]] krige it [[Keninkryk Itaalje (Hillige Roomske Ryk)|Keninkryk Itaalje]] en de keizerstitel. [[Lotarius II]] krige [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] en it part fan [[Austraasje]] dy't syn heit tadield krige, dat it keninkryk [[Loataringen]] waard en [[Karel fan de Provâns|Karel]] krige [[Provâns]] en it grutste part fan it eardere [[Keninkryk Boergonje]].

Yn [[870]] mei it [[Ferdrach fan Meerssen]] waard it keninkryk Loataringen ferparte tusken Eas- en West-Frânsje, nei't Lotarius II in jier letter sûnder wetlike erfgenamten ferstoarn wie.

Mei it [[Ferdrach fan Ribemont]] yn [[880]] kaam gâns Loataringen oan East-Frânsje. Yn [[884]] waard [[Karel de Grouwe]], de soan fan Loadewyk de Dútser, ta keizer kroand en feriene er it gânse ryk fannijs, mar foar mar in koart skoftke. Syn swakke optreden tsjin de [[Wytsingen]] die him te koart. Yn [[887]] kaam syn omkesizzer [[Arnulf fan Karintje]] yn opstân en naam de macht yn it easten oer. Greve [[Odo I fan Parys]] naam de macht yn it westen oer.
 
Yn [[911]] ferstoar de lêste Karolinger, [[Loadewyk it Bern]] yn it easten en kaam de macht stadichoan yn hân fan de [[Ottoanen]]. Yn [[962]] waard [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] ta keizer kroand en ûntstie it Roomsk-Dútske Ryk of it [[Hillige Roomske Ryk]].
Yn [[987]] ferstoar de lêste Karolinger yn it westen, [[Loadewyk V fan Frankryk|Loadewyk V]], en kaam de troan yn besit fan de [[Kapetingers]] ûnder [[Hugo Kapet]]. Dêrmei sette it [[Keninkryk Frankryk]] stadichoan útein.

== Sjoch ek ==
* [[Austraasje]]
* [[Neustrje]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Frankyske Ryk| ]]
[[Kategory:Franken]]
[[Kategory:Germaansk keninkryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Andorra]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Itaalje]]
[[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Lychtenstein]]
[[Kategory:Skiednis fan Monako]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]
[[Kategory:Skiednis fan San Marino]]
[[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]]
[[Kategory:Skiednis fan Spanje]]
[[Kategory:Skiednis fan Switserlân]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Keninkryk]]
[[Kategory:Keizerryk]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 481]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 843]]
[[Kategory:Beskaving]]</text>
      <sha1>lspe116m32qddle4wm42tk63pobu02p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Boarnen</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12633</id>
    <revision>
      <id>1228135</id>
      <parentid>1138091</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23657-91</username>
        <id>57736</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen, noaten en referinsjes */Add#%**^€</comment>
      <origin>1228135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="725" sha1="nhlsbjoqai50l2ch7ua84pjygloa4pq" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position:absolute; visibility:hidden; height:0; margin-top:1em;&quot;&gt;
== Boarnen, noaten en referinsjes ==
&lt;/div&gt;
{| class=toccolours style=&quot;font-size:85%; margin-top:1em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;100%&quot;
|'''Boarnen, noaten en/as referinsjes:'''
|-
|
{{{v14Asx#~klñ|{{{boarnefernijing|{{{boarnefermelding}}}}}}}}}
|}&lt;noinclude&gt;
Dit berjocht hat ien argumint:
* boarnefermelding: de tekst foar in boarneseksje mei oare opmaak (''boarnefernijing'' is ek tastien, en sûnder namme kin ek).

Betink foar it brûken at it ôfwiken fan de gewoane opmaak in doel hat, en at de tekst dy't jo tafoegje wolle net tsjin de [[GNU/FDL|GFDL]] yn giet.
[[Kategory: Berjochten|Boarnen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nhlsbjoqai50l2ch7ua84pjygloa4pq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228137</id>
      <parentid>1228135</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lp0 on fire</username>
        <id>56478</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-23657-91|~2026-23657-91]] ([[User talk:~2026-23657-91|talk]]) to last revision by Ieneach fan 'e Esk (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1228137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="714" sha1="c0vdnt1m7nlme6vk6i8h42hjpaop8ua" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position:absolute; visibility:hidden; height:0; margin-top:1em;&quot;&gt;
== Boarnen, noaten en referinsjes ==
&lt;/div&gt;
{| class=toccolours style=&quot;font-size:85%; margin-top:1em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;100%&quot;
|'''Boarnen, noaten en/as referinsjes:'''
|-
|
{{{1|{{{boarnefernijing|{{{boarnefermelding}}}}}}}}}
|}&lt;noinclude&gt;
Dit berjocht hat ien argumint:
* boarnefermelding: de tekst foar in boarneseksje mei oare opmaak (''boarnefernijing'' is ek tastien, en sûnder namme kin ek).

Betink foar it brûken at it ôfwiken fan de gewoane opmaak in doel hat, en at de tekst dy't jo tafoegje wolle net tsjin de [[GNU/FDL|GFDL]] yn giet.
[[Kategory: Berjochten|Boarnen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c0vdnt1m7nlme6vk6i8h42hjpaop8ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter Karstkarel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17588</id>
    <revision>
      <id>1228139</id>
      <parentid>1219375</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1228139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5655" sha1="0z55arwvsuqice37dzb31jtx0usfdcq" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Peter Karstkarel FPB.jpg
| ôfbyldingstekst              = Peter Karstkarel
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = Gerard Peter Karstkarel
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk
| berne                        = [[1945]]
| berteplak                    = [[Snits (stêd)|Snits]]
| stoarn                       = [[2026]]
| stjerplak                    = [[Ljouwert]]
| etnisiteit                   = 
| berop/amt                    = keunsthistoarikus, neerlandikus, skriuwer
| aktyf as                     = publisist
| jierren aktyf                = 1970-2026
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = [[Sulveren Anjer]] (2001)
| webside                      = 
}}				
'''Peter Karstkarel''' (folút: '''Gerard Peter Karstkarel'''; [[Snits (stêd)|Snits]], [[23 maart]] [[1945]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[2026|24 febrewaris]] [[2026]]) &lt;ref&gt; [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/18238665/architectuurkenner-en-kunsthistoricus-peter-karstkarel-80-overleden ''Architectuurkenner en kunsthistoricus Peter Karstkarel (80) overleden''] Omrop Fyslân, 24 febrewaris 2026 &lt;/ref&gt; wie in Frysk [[publisist]], (keunst)[[histoarikus]], [[Nederlânsk|neerlandikus]], [[arsjitektuer]]kenner.&lt;ref&gt;[http://www.literatuurplein.nl/persdetail.jsp?persId=4036 Literatuerplein oer Karstkarel]&lt;/ref&gt;.

Karstkarel studearre [[arsjitektuerskiednis]] yn [[Grins (stêd)|Grins]]. Hy krige dêr kolleezje fan ûnder oaren [[Wim Beeren]] ([[1928]]-[[2000]]) en Ed Taverne.

Karstkarel skreau benammen oer [[arsjitektuer]], [[byldzjende keunst]] en [[literatuer]]. Hy skreau foar de [[Ljouwerter Krante]], it [[Frysk Deiblêd]] (keunstresensint) en [[Friesland Post]]. Hy hat oant 2006 wurke as redakteur non-fiksje by de [[Friese Pers Boekerij]]. Dêrnei waard er freelance amtner by de [[Ljouwert (gemeente)|gemeente Ljouwert]].

Karstkarel wie om 1970 hinne ien fan de oprjochters fan de Stichting MAF (Moderne Architectuur Friesland), dy't monumintale gebouwen beskermje wol.&lt;ref&gt;[http://www.marcomprint.nl/cms/upload/kohn/artikelen2007/ScLB9cKfJirFcA0X.pdf Oer MAF]&lt;/ref&gt;

Soms publisearre Peter Karstkarel, at er dat feiliger fûn, ûnder de [[skûlnamme]] Tymen Valk; hy levere sa b.g. koartswilige krityk op syn eigen artikels.

==Kulturele manifestaasjes==
In protte fan de kulturele manifestaasjes dêr't er yn behelle wie, hienen te meitsjen mei klassike muzyk. Teffens wie er inisjatyfnimmer en organisator fan de [[Slachtemaraton]], dy't sûnt 2000 om de fjouwer jier holden wurdt.&lt;ref&gt;[http://www.noorderbreedte.nl/onder.php3?artikel=493 Noorderbreedte]&lt;/ref&gt;

== Publikaasjes ==
=== Auteur ===
* 1985: ''Leeuwarden''
* 1985: ''Elfstedentocht langs monumenten en musea''
* 1987: ''Het Friese landschap in doorsnede''
* 1991: ''Renaissance in Friesland''
* 1993: ''Leeuwarden, beeld van een stad''
* 1994: ''Oranje Nassau &amp; Friesland''
* 1998: ''Elfstedengids''
* 2000: ''[[Klaas Koopmans]]''
* 2005: ''419× Friesland'', in beskriuwing fan alle Fryske [[doarp]]en, [[flekke]]n en [[stêd]]en. [[Friese Pers Boekerij]], ISBN 90-330-1191-3
* 2006: ''Bloedmooi Wûnseradiel''
* 2007: ''Friese hofjes'' (mei Leo van der Laan)
* 2007: ''Onderdak in Achtkarspelen''
* 2007: ''Alle middeleeuwse kerken-Van Harlingen tot Wilhelmshaven''
* 2009: ''323 x Groningen'' (mei Klaske Karstkarel)
* 2009: ''Kloosterpad 1453'', Friese Pers Boekerij, ISBN 978-90-330-0928-0
* 2010: ''Alle middeleeuwse kerken in Friesland'', Noordboek, ISBN 978-90-330-0959-4
* 2010: ''Alle middeleeuwse kerken in Groningen en Drenthe'', Noordboek, ISBN 978-90-330-0960-0
* 2011: ''Sierlijk bouwen'', Friese Pers Boekerij, ISBN 978-90-330-0902-0
* 2021: ''Wel aardig nou? Autobiografische schetsen'', Bormeer Noordboek

=== Sekundêre auteur ===
* 1985: ''Kerken in Friesland'' (mei [[Sytse ten Hoeve]])
* 1987: ''Wat wil Rome met Friesland ?'' (mei oaren)
* 1990: ''Stinsen en states'' (mei Ronald Elward)
* 1996: ''De Elfsagentocht'' (mei Lilian Ruijters)
* 1996: ''Leeuwarden'' (mei Johan Witteveen)
* 1997: ''Elfstedentocht 1997'' (einred.)
* 1998: ''Woonhuizen in Friesland'' (mei oaren)
* 1999: ''Kloosterpad'' (mei Nanka Karstkarel)
* 2000: ''Architectuur in Fryslân'' (mei Jouke van den Bout en Arp Ernst)
* 2001: ''De Slachte'' (mei Ultsje Hosper en Siem van der Woude)
* 2002: ''[[Margareta de Heer]] (± 1600 - ± 1665)'' (mei Veerle Mans en [[Philippus Breuker]])
* 2002: ''Barend Blankert'' (mei Albert Blankert, Pien Braat, Grace Westendorp en Harry R. Tupan)
* 2003: ''Friesland, een contrastrijke provincie'' (mei Erik Hesmerg en Willem Stegenga)
* 2003: ''Koningin van de Potmarge'' (mei Koos Foekema en Truus Duisterwinkel)
* 2003: ''Friesland, een contrastrijke provincie'' (mei Erik Hesmerg en Willem Stegenga), Friese Pers Boekerij, ISBN 90-330-1166-2

=== Redaksje ===
* 1983: ''Frisia illustrata'' (mei Gert Elzinga en Dick van der Maarel)
* 1989: ''Monumentaal Friesland''
* 1990: ''Natuurgetrouw'' (mei Johan Fokkema e.o.)
* 1999: ''Friesland'' (mei Herman Conens, Theo de Witte en Johan Witteveen)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Karstkarel, Gerard Peter}}
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk keunsthistoarikus]]
[[Kategory:Frysk keunstkritikus]]
[[Kategory:Frysk literatuerkritikus]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Sulveren Anjer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Snits]]
[[Kategory:persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1945]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>0z55arwvsuqice37dzb31jtx0usfdcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan ferneamde dokters</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26136</id>
    <revision>
      <id>1228136</id>
      <parentid>998615</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* H */ [[]]</comment>
      <origin>1228136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4769" sha1="ldi93wlaqengqid8aye1utsplgvhmfo" xml:space="preserve">In alfabetyske '''list fan bekende dokters'''.
{{Register ABD}}
== A ==
* [[Arnold Aletrino]] (1858-1916)
* [[Alois Alzheimer]] (1864-1915)
* [[Thomas Allinson]] (1858-1918)
* [[Richard Asher]] (1912-1969)
* [[Avicenna]] (980-1037)

== B ==
* [[Joseph Babinski]] (1857-1932)
* [[Christiaan Barnard]] (1922-2001)
* [[Luc Beaucourt]] (1949)
* [[Govert Bidloo]] (1649-1713)
* [[Otto Binswanger]] (1852-1929)
* [[Herman Boerhaave]] (1668-1738)
* [[Lorenz Böhler]] (1885-1973)
* [[Els Borst]] (1932)
* [[Willem Brakman]] (1922-2008)
* [[Sebald Justinus Brugmans]] (1763-1819)
* [[Paul Broca]] (1824-1880)

== C ==
* [[Louis-Ferdinand Céline]] (1894-1961)
* [[Graham Chapman]] (1941-1984)
* [[Jean-Martin Charcot]] (1825-1893)
* [[Jan de Cler]] (1915)
* [[Arthur Conan Doyle]] (1859-1930)

== D ==
* [[Theodore Dalrymple]] (1949)
* [[Rembert Dodoens]] (1517/18-1585)

== E ==
* [[Frederik van Eeden (skriuwer)]] (1860-1932)
* [[Willem Einthoven]] (1860–1927, útfiner fan it EKG)
* [[Bartholomeus Eustachius]] (± 1500/1513-1574)

== F ==
* [[Alexander Fleming]] (1881-1955, ûntdekker fan penisilline)
* [[Pieter van Foreest]] (1521-1597)
* [[Sigmund Freud]] (1856-1939, psychiater)

== G ==
* [[Claudius Galenus]] (131-201, Romeinsk dokter)
* [[Reinier de Graaf]] (1641-1673)
* [[Che Guevara]] (1928-1967, gueriljalieder)

== H ==
* [[Anton de Haen]] (1704-1776)
* [[Samuel Hahnemann]] (1755-1843)
* [[William Harvey]] (1578-1657, dokter-fysiolooch, ûntdekker fan de wurking fan de bloedsomrin)
* [[Philippe Herreweghe]] (1942)
* [[Hippokrates]] fan Kos (± 460 - 377 f.Kr., Grykske dokter)
* [[Rutger Kopland|Rutger Hendrik van den Hoofdakker]] (1934)
* [[Hans Houtsmuller]] (1924)
* [[George Huntington]] (1850-1916)

== J ==
* [[Carl Gustav Jung]] (1875-1961, psychiater)
* [[Abraham Jacobi]] (1830-1919)
* [[Aletta Jacobs]] (1854-1929, earste froulike dokter fan Nederlân)
* [[Jacob Jongbloed]] (1895-1974), útfiner fan de hert-longmasine en in keunstmjittich hert.

== K ==
* [[René Kahn]] (1954, Nederlânsk psychiater) 
* [[Leo Kanner]] (1894-1981, Eastenryksk/Amearikaansk psychiater, spesjalisearre yn [[autisme]])
* [[Bert Keizer]] (1942, Nederlânsk ferpleechhûsdokter, kollumnist en skriuwer)
* [[Donald Klein]] (1928, Amearikaansk psychiater, spesjalisearre yn [[panyksteuring]]s)
* [[Willem Kolff]] (1911-2009, Nederlânsk/Amearikaansk ynternist nefrolooch, útfiner fan de [[keunstnier]])
* [[Emil Kraepelin]] (1856-1926, Dútsk psychiater)
* [[Robert Koch]] (1843-1910, Dútske dokter mikrobioloog, nobelpriiswinner, ûntdekker fan û.o. de [[TBC]] baksil, [[myltfjoer|antraks]] en [[goalera]])
* [[Sergej Korsakov]] (1853-1900, Russysk neuropsychiater, nammejouwer fan it [[syndroom fan Korsakov]])

== L ==
* [[Levinus Lemnius]] (1505-1568)
* [[Antonius Antonides van der Linden]] (1570-1633)
* [[Johannes Antonides van der Linden]] (1609-1664)
* [[Lucas (evangelist)|Lucas]] (1e iuw)

== M ==
* [[Maimonides]] (1135-1204)
* [[Antoine Marfan]] (1858-1942)
* [[Hjalmar van Marle]] (1950)
* [[Antonius Mathijsen]] (1805-1878, útfiner fan it gipsferbân)
* [[Prosper Ménière]] (1799-1862)
* [[Cornelis Moerman]] (1893-1988)
* [[Mondino de Liuzzi]] (Mundinus) (1258-1326)
* [[Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi]] (± 864-930)

== N ==
* [[Bernard Nathanson]] (1926)

== P ==
* [[Ambroise Paré]] (1509-1590)
* [[James Parkinson]] (1755-1828)
* [[Emil Pfeiffer]]
* [[Peter Piot]] (1949)
* [[Jason Pratensis]] (1486-1558)

== R ==
* [[Cees Renckens]] (1946)
* [[Scipione Riva-Rocci]] (1863)
* [[Jacques Rogge]] (1942)

== S ==
* [[Oliver Sacks]] (1933)
* [[Gerard Sandifort]] (1779-1848)
* [[Herman Pieter Schönfeld Wichers]] (Belcampo) (1902-1990)
* [[Arthur Schnitzler]] (1862-1931)
* [[Ignace Schretlen]] (1952)
* [[Albert Schweitzer]] (1885-1965)
* [[Ignaz Semmelweis]] (1818-1865)
* [[Harold Shipman]] (1946-2004)
* [[J. Slauerhoff]] (1898-1936, skipsdokter en skriuwer)
* [[Sócrates]] (Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira) (1954)
* [[Sun Yat-sen]] (1866-1925)
* [[Gerard van Swieten]] (1700-1772)

== T ==
* [[Jeffrey Tate]] (1943)
* [[Lewis Thomas]] (1913-1993)
* [[Anton Tsjechov]] (1860-1904)
* [[Georges Gilles de la Tourette]] (1857-1904)
* [[Toon Tellegen]] (1941)
* [[Hector Treub]] (1856-1920)

== U ==
* [[Carlo Urbani]] (1956-2003)

== V ==
* [[Andreas Vesalius]] (1514-1564)
* [[Simon Vestdijk]] (1898-1971)
* [[Guido da Vigevano]] (± 1280-1349

== W ==
* [[Johannes Walaeus]] (1604-1649)
* [[Adolf Wallenberg]] (1862-1949)
* [[Johann Jakob Wepfer]] (1620-1695)
* [[Carl Wernicke]] (1848-1905)
* [[Thomas Willis]] (1621-1675)
* [[Ivan Wolffers]] (1948)

== Z ==
* [[Eduard Zeis]] (1807-1868)
* [[Jan Zeldenrust]] (1907-1990)

== Sjoch ek ==
* [[Genêskunde]]

[[Kategory:Dokter]]
[[Kategory:Genêskunde]]</text>
      <sha1>ldi93wlaqengqid8aye1utsplgvhmfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caravaggio (skilder)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29572</id>
    <revision>
      <id>1228147</id>
      <parentid>1223816</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1228147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7585" sha1="moeatuw0zkwrpn1csvr56j82y2bmm44" xml:space="preserve">[[Ofbyld:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb|''De wiersisster'']]
[[Ofbyld:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb|''Judith ûnthalset Holofernes'']]
[[Ofbyld:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|200px|left|''Garçon avec un panier de fruits'', [[1593]], huile sur toile, 70 × 67 cm, [[Rome (stêd)|Rome]], Gallerie Borghese.]]
[[Ofbyld:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|200px|right|''Portret fan Alof de Wignacourt'', [[1607]]-[[1608]], oalje op doek, 195 x 134 sm, [[Parys]], [[Musée du Louvre]].]]
[[Ofbyld:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb|upright|200px|''De grêflizzing fan Kristus'' (1602-1603). [[Pinacoteca Vaticana]].]]
'''Caravaggio''' folút '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' ([[Caravaggio (gemeente)|Amerighi da Caravaggio]], yn de provinsje [[Bergamo (provinsje)|Bergamo]], [[29 septimber]] [[1571]] — [[Porto Ercole]], no de gemeente [[Monte Argentario]], [[18 july]] [[1610]]), wie in [[Itaalje|Italjaansk]] [[keunstskilder]] út de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

== Biografy ==
Michelangelo Merisi waard berne yn it Noard-[[Itaalje|Italjaanske]] plakje [[Caravaggio (gemeente)|Caravaggio]] ûnder [[Bergamo (stêd)|Bergamo]]. Op 30 septimber 1571, de dei nei syn berte, is syn namme yn it doopboek fan de Milaneeske parochy fan Santo Stefano yn Brolo byskreaun. Dêr lieten heit ‘Fermo Merixio’ en mem ‘Lutia de Oratoribus’ harren soantsje ‘Michel angelo’ dope.
Doe't er alve wie waard er wees en gie er yn [[Milaan (stêd)|Milaan]] yn de lear by de [[keunstskilder]] [[Simone Peterzano]]. 

Yn 1593 gie Caravaggio nei Rome dêr't er de assistint fan de [[maniërisme|maniëristyske]] keunstskilder [[Giuseppe Cesari]] waard. Caravaggio mocht as learling fan Cesari foaral fruit en blommen tekenje en begûn syn karriêre as skilder fan [[stillibben]]s.

Hy krige lykwols al rillegau omtinken fan wichtige opdrachtjouwers, sa as [[kardinaal del Monte]] dêr't er religieusk wurk, mar ek tige sensuele, homo-eroatyske [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchusfigueren]] foar makke. De krêft en de emosjonaliteit fan syn, net al te ferfine en net sochte maniëristyske wurk, makken fan him ien fan de meast ynfloedrike en wurdearre keunstners fan syn tiid. Fan [[1600]] oant [[1606]] wie er de ferneamdste keunstner fan Rome.

Caravaggio's koarte libben wie oan ien tried wei fol fan skandalen. Caravaggio wie in hjitholle en nige nei selsferneatiging sadat er yn Rome faak mei justysje yn oanrekking kaam. Nei't er in tsjinstanner yn in swurdfjochterij deadien hie yn 1606, it gie om it ferdigenjen fan in frou, flechte er Rome út. Nei in skoft yn [[Napels (stêd)|Napels]] west te hawwen, bedarre er op [[Malta (lân)|Malta]], dêr't er hospitaalridder by de [[Maltezer oarder]] waard. Hy skildere der in monumintaal wurk oer de moard op [[Johannes de Doper]]. Mar ek in Malta kaam er yn de finzenis te lâne, omdat er in hospitaalridder útskeld en krinke hie. Hy ûntkaam lykwols en flechte nei [[Sisylje]], dêr't er in jier bleaun.

Uteinlik stoar er op in strân net fier fan Rome, wierskynlik oan [[malaria]] of in grypfirus, sa earm as in lús. De frijskatting fan straf foar deaslach hie him doe noch net berikt. [[Karel fan Mander|Carel van Mander]] skreau oer dizze eksintrike persoan: &quot;''Hij bewoog zich met veel tamtam, zijn zwaard op de heup en een knecht achter zich, van het ene bal naar het andere, altijd klaar voor een gevecht of een ruzie, waardoor het bijzonder lastig was om met hem om te gaan''&quot;.

== Styl en ynfloed ==
De skilderstyl fan Caravaggio heart ta de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

Hy is de skiednis yngien as de keunstskilder fan it ''[[clair-obscur]]'', dat is it dramatyske ljocht-tsjuster ferskil, dat syn figueren yn teatrale ljochtbondels set tsjin in tsjustere eftergrûn. Hy wie dêrmei ien fan de grutsten fan syn tiid. By him wurdt de patetyk oannimlik makke troch it och sa realistyske fan syn wurk.

Caravaggio hie in enoarme ynfloed op de keunstnersgeneraasje nei him yn hiel [[Jeropa]]. Men hat it yn dit ferbân dan ek oer it [[caravaggisme]]. Syn earste neifolgers yn Itaalje wienen [[Orazio Gentileschi]] en [[Bartolommeo Manfredi]]. Sy holpen mei om de nije skilderstyl te fersprieden. 

[[Rembrandt van Rijn]] is wat de technyk fan clair-obscur oanbelanget in tige súksesfolle neifolger west. Rembrandt kaam mei it wurk fan Caravaggio yn de kunde [[Utertske Caravaggisten]]: [[Gerard van Honthorst]], [[Hendrik ter Brugghen]] en [[Dirck van Baburen]], dy't yn Rome de keunst fan Caravaggio kennen leard hiene. Oare barokskilders wiene der net sa goed yn omdat hja it psychologysk realisme fan Caravaggio misten. 

Caravaggio wie in man mei manieren en eigenskippen dy't makken dat syn technyk in soad ynfloed hie. Caravaggio waard lykwols fuort nei syn dea al fergetten en it moast oant de 20e iuw ta duorje foar't men syn belang foar de ûntjouwing fan de westerske keunst op 'en nij ûntduts. In protte skilders brûke it [[caravaggisme]] noch hieltyd.

== Bekend wurk ==
* ''Jonge mei fruitkoer ± 1593-94), Rome, [[Galleria Borghese]]
* ''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]'' (± 1596-97), [[Florence (stad)|Florence]], [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]]
* ''Zegevierende [[Kupido (god)|Kupido]]'' of ''Amor vincit omnia'' (± 1602-03), [[Berlijn]], [[Gemäldegalerie]]
* ''It konsert'' (± 1595-96), [[New York City|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]
* ''De wiersisster'' (± 1596-97), [[Parys]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
* ''[[Catharina van Alexandrië]]'' (± 1598), [[Madrid (stêd)|Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]
* ''[[Judith (boek)|Judith]] ûnthalzet [[Holofernes]]'' (1599), [[Rome (stêd)|Rome]], [[Palazzo Barberini]]
* ''De ropping fan [[Matteüs (apostel)|Matteüs]]'' (1599-1600), Rome, [[San Luigi dei Francesi]]
* ''It martlerskip fan Matteüs'' (1599-1600), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De [[Emmaüs]]gongers'' (1601), [[Londen]], [[National Gallery (Londen)|National Gallery]]
* ''De beakering fan [[Paulus (apostel)|Paulus]]'' (1601), Rome, [[Santa Maria del Popolo]]
* ''De kruseging fan [[Petrus (apostel)|Petrus]]'' (1601), Rome, Santa Maria del Popolo
* ''[[Matteüs en de ingel (Caravaggio)|Matteüs en de ingel]]'' (1602), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De grêflizzing'' (1602-03), [[Vaticaanstad]], [[Vaticaanse musea]]
* ''It offer fan Izaäk'' (1603), Florense, Galleria degli Uffizi
* ''De Madonna di Loreto'' (1604-05), Rome, Sant'Agostino
* ''De Madonna mei de slang'' (1605-06), Rome, Galleria Borghese
* ''De skriuwende [[Hiëronymus (hillige)|Hiëronymus]]'' (± 1606), Rome, Galleria Borghese
* ''De dea fan Maria'' (± 1606), Parys, [[Musée du Louvre]]
* ''De sân wurken fan barmhertigens'' (1606), [[Napels (stêd)|Napels]], Pio Monte della Misericordia
* ''De Madonna mei de [[roazekrânse]]'' (1607), [[Wenen]], [[Kunsthistorisches Museum Wien|Kunsthistorisches Museum]]
* ''De giseling fan Kristus'' (1607), Napels, [[Museo di Capodimonte]]
* ''De ûnthalzing fan Johannes de Doper'' (1608), [[Valetta]], Johanneskatedraal
* ''Johannes de Doper'' (± 1609-10), Rome, Galleria Borghese

== Keppelings om utens ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/caravaggio.html Caravaggio op artcyclopedia mei in protte keppelings]
* [https://archive.is/20121220070613/www.xs4all.nl/~schuffel/kunstenaars/caravaggio/index.html Caravaggio]

{{CommonsBalke|Michelangelo Merisi da Caravaggio}}

[[Kategory:Italjaansk keunstskilder]]
[[Kategory:Lombardysk persoan]]
[[Kategory:Barok]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1571]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1610]]</text>
      <sha1>moeatuw0zkwrpn1csvr56j82y2bmm44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nicole Kidman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35081</id>
    <revision>
      <id>1228168</id>
      <parentid>1226850</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filmografy */ +</comment>
      <origin>1228168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11075" sha1="h9xm37kz0gk10sk5k0fus4hgstbs38j" xml:space="preserve">{{By de tiid}}
[[Ofbyld:Nicole_kidman3cropped.jpg|thumb|right|Kidman op it [[Cannes Film Festival]], 2001]]
[[Ofbyld:NicoleKidmanApr10.jpg|thumb|Kidman yn april 2010]]
'''Nicole Mary Kidman''' ([[Honolulu]] ([[Hawaï]]), [[20 juny]] [[1967]]) is in [[Austraalje (lân)|Australysk]] aktrise.

== Biografy ==
Kidman wenne yn de [[Feriene Steaten|VS]] oant har fjirde jier, doe ferhuze hja mei har âlden nei Austraalje. Doe't hja trije wie, begûn hja mei balletles. Mei 14 jier sette har karriêre útein mei in rol yn de krystfilm ''Bush Christmas''.

Op de set fan Days of Thunder, har earste Amerikaanske film, krige sy in ferhâlding mei [[Tom Cruise]]. De twa trouden op 25 desimber 1990. Neidat hja op 8 augustus 2001 wer skieden, krige Kidman in relaasje mei [[Lenny Kravitz]]. Har tsjintwurdige leafde is countryzanger [[Keith Urban]] mei wa't sy yn juny 2006 troude.

Yn it skoft dat sy mei Cruise troud wie namen sy twa bern oan: Isabella en Connor. De skieding fan 2001 soe te krijen hân hawwe mei skeel oer it grutbringen fan de bern; Kidman woe harren katolyk hawwe en woe net dat hja ûnder de ynfloed fan de [[Scientology]]tsjerke kamen, dêr't Cruise by is.

Nicole Kidman en har man Keith Urban krigen op 7 july 2008 in dochter, Sunday Rose Kidman Urban. It famke seach it ljocht yn [[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[Tennessee]].

Kidman wûn in [[Academy Award|Oscar]] foar bêste frouljushaadrol yn de ferfilming fan [[Michael Cunningham]]s roman ''The Hours'' yn [[2003]]. Kidman har fermogen wurdt rûsd op hast 100 miljoen euro. Yn 2006 wie sy de bêst betelle akrise yn de wrâld.

Fierders hat Kidman, tige djoer betelle, reklamewurk dien, ûnder oaren foar Chanel en is hja yn Austraalje ambasatrise foar [[UNICEF]].

== Filmografy ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Jier
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Film
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Rol
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Oantekenings&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Nom. is nominaasje&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 1983 
| ''[[BMX Bandits (film)|BMX Bandits]]'' 
| Judy 
| 
|-
|''[[Bush Christmas]]'' 
| Helen 
| 
|-
|''[[Five Mile Creek]]'' 
| Annie 
| TV rige
|-
|''Skin Deep'' 
| Sheena Henderson 
| TV film
|-
|''Chase Through the Night'' 
| Petra 
| TV film
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1984 
| ''Matthew and Son'' 
| Bridget Elliot 
| TV film
|-
|''Wills &amp; Burke''
| Julia Matthews 
| 
|-
|''[[A Country Practice]]''
| Simone Jenkins 
| TV rige, 2 ôfleveringen (4x43-44)
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1985 
| ''Archer's Adventure'' 
| Catherine 
| TV film
|-
|''Winners'' 
| Carol Trig 
| TV rige - 1 ôfl.
|-
| 1986 
| ''Windrider'' 
| Jade 
| 
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 1987 
| ''Watch the Shadows Dance'' 
| Amy Gabriel 
| 
|-
| ''The Bit Part'' 
| Mary McAllister 
| 
|-
| ''Room to Move'' 
| Carol Trig 
| TV minisearje
|-
| ''An Australian in Rome'' 
| Jill 
| TV film
|-
| ''Vietnam'' 
| Megan Goddard 
| [[Australian Film Institute Awards|Australian Film Institute Award for Best Performance by an Actress in a Mini Series]]&lt;br /&gt;[[Logie Award|Logie Award for Most Popular Actress in a Miniseries/Telemovie]]
|-
| 1988 
| ''[[Emerald City (film)|Emerald City]]'' 
| Helen 
| Nom. — [[Australian Film Institute Award for Best Actress in a Supporting Role]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1989 
| ''[[Dead Calm (film)|Dead Calm]]''
| Rae Ingram 
| Nom. — [[Saturn Award for Best Actress]]
|-
| ''[[Bangkok Hilton]]'' 
| Katrina Stanton 
| [[Logie Award|Logie Award for Most Popular Actress in a Miniseries/Telemovie]]&lt;br /&gt;[[Logie Award|Silver Logie Award for Most Outstanding Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Australian Film Institute Awards|Australian Film Institute Award for Best Performance by an Actress in a Telefare]]
|-
| 1990 
| ''[[Days of Thunder]]'' 
| Dr. Claire Lewicki 
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1991 
| ''[[Flirting (film)|Flirting]]'' 
| Nicola 
| 
|-
| ''[[Billy Bathgate (film)|Billy Bathgate]]'' 
| Drew Preston 
| Nom. — [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress - Motion Picture]]
|-
| 1992 
| ''[[Far and Away]]'' 
| Shannon Christie 
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1993 
| ''[[Malice (film)|Malice]]''
| Tracy Kennsinger 
| 
|-
| ''[[My Life (film)|My Life]]'' 
| Gail Jones 
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 
| ''[[To Die For]]'' 
| Suzanne Stone Maretto 
|[[Boston Society of Film Critics Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[Empire Awards|Empire Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Musical or Comedy]]&lt;br /&gt;[[London Critics Circle Film Awards|London Critics Circle Film Award for Actress of the Year]]&lt;br /&gt;[[Seattle International Film Festival|Seattle International Film Festival Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Saturn Award for Best Actress]]
|-
| ''[[Batman Forever]]'' 
| [[Chase Meridian|Dr. Chase Meridian]] 
| 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1996 
| ''[[The Portrait of a Lady (film)|The Portrait of a Lady]]'' 
| Isabel Archer 
| 
|- 
| ''[[Shine (1996 film)|Shine]]'' 
| Frou yn bar 
| gastrol
|-
| ''[[The Leading Man]]'' 
| Academy Awards presintatrise 
| 
|-
| 1997 
| ''[[The Peacemaker (1997 film)|The Peacemaker]]'' 
| Dr. Julia Kelly 
|Nom. — [[Blockbuster Entertainment Award|Blockbuster Entertainment Award for Favorite Actress]]
|-
| 1998 
| ''[[Practical Magic (film)|Practical Magic]]'' 
| Gillian Owens 
| 
|-
| 1999 
| ''[[Eyes Wide Shut]]'' 
| Alice Harford 
| [[Blockbuster Entertainment Award|Blockbuster Entertainment Award for Favorite Actress]]&lt;br /&gt;Filmcritica &quot;Bastone Bianco&quot; Award 1999&lt;br /&gt;Nom. — [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2001 
| ''[[Moulin Rouge!]]'' 
| Satine 
| [[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Musical or Comedy]]&lt;br /&gt;[[Empire Awards|Empire Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[London Film Critics Circle Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Academy Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[MTV Movie Awards|MTV Movie Award for Best Female Performance]]&lt;br /&gt;[[MTV Movie Award for Best Performance|MTV Movie Award for Best Musical Sequence]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Australian Film Institute Award for Best Actress in a Leading Role]]&lt;br /&gt;Nominated — [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]]
|-
| ''[[The Others (2001 film)|The Others]]'' 
| Grace Stewart 
| [[Saturn Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nominated — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]&lt;br /&gt; Nom. — [[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Goya Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy]]
|-
| ''[[Birthday Girl]]'' 
| Sophia/Nadia 
| 
|-
| 2002 
| ''[[The Hours (film)|The Hours]]'' 
| [[Virginia Woolf]] 
|[[Academy Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]&lt;br /&gt;[[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]&lt;br /&gt;[[Kansas City Film Critics Circle Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[Las Vegas Film Critics Society Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;[[Silver Bear for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2003 
| ''[[Dogville]]'' 
| Grace Margaret Mulligan 
|[[Russian Guild of Film Critics|Russian Guild of Film Critics Golden Aries Award for Best Foreign Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Bodil Awards|Bodil Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom.  — [[Best Actress Award (Cannes Film Festival)|Cannes Film Festival Best Actress Award]] 
|-
| ''[[The Human Stain (film)|The Human Stain]]'' 
| Faunia Farley 
| 
|-
| ''[[Cold Mountain (film)|Cold Mountain]]'' 
| Ada Monroe 
|Nom. — [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Empire Awards|Empire Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]&lt;br /&gt;Nomination — [[Las Vegas Film Critics Society Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom. — [[London Film Critics Circle Award for Best Actress]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2004 
| ''[[The Stepford Wives (2004 film)|The Stepford Wives]]'' 
| Joanna Eberhart 
| 
|-
| ''[[Birth (film)|Birth]]'' 
| Anna 
| Nominaasje — [[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]&lt;br /&gt;Nom. — [[London Film Critics Circle Award for Best Actress]]&lt;br /&gt;Nom.  — [[Saturn Award for Best Actress]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2005 
| ''[[The Interpreter]]'' 
| Silvia Broome 
| 
|-
| ''[[Bewitched (film út 2005)|Bewitched]]'' 
| Isabel Bigelow/Samantha 
| 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2006 
| ''[[Fur (film)|Fur]]'' 
| [[Diane Arbus]] 
| 
|-
| ''[[Happy Feet]]'' 
| Norma Jean 
| stim
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2007 
| ''[[The Invasion (film)|The Invasion]]'' 
| Dr. Carol Bennell 
| 
|-
| ''[[Margot at the Wedding]]'' 
| Margot 
| Nominasje — [[Gotham Awards|Gotham Award for Best Ensemble Cast]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Satellite Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy]]
|-
| ''[[The Golden Compass (film)|The Golden Compass]]'' 
| [[Marisa Coulter]] 
| Nominaasje — [[Australian Film Institute International Award for Best Actress]]
|-
| 2008 
| ''[[Australia (2008 film)|Australia]]'' 
| Lady Sarah Ashley  
| Nominaasje — [[Teen Choice Award|Teen Choice Award for Choice Movie Actress: Drama]]
|-
| 2009 
| ''[[Nine (film)|Nine]]'' 
| Claudia 
| [[Satellite Award for Best Cast – Motion Picture]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Cast]]&lt;br /&gt;Nom. — [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]]
|-
| 2010
| ''[[Rabbit Hole (film)|Rabbit Hole]]'' 
| Becca Corbett
| 
|-
| 2011
| ''[[Just Go with It]]''
| Devlin Adams
| 
|-
| 2017
| ''[[The Beguiled (film út 2017)|The Beguiled]]''
| Martha Farnsworth
| 
|-
| 2018
| ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]''
| keninginne Atlanna fan Atlantis
| 
|-
| 2023
| ''[[Aquaman and the Lost Kingdom]]''
| keninginne-mem Atlanna fan Atlantis
| 
|}

== Keppelings om utens ==
* [http://www.nkidman.com Nicole's Magic {nkidman.com}]
* [https://www.looktothestars.org/celebrity/185-nicole-kidman Nicole Kidman's woldiedichheidswurk]

{{DEFAULTSORT:Kidman, Nicole}}
[[Kategory:Australysk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Australysk filmakteur]]
[[Kategory:Australysk stimakteur]]
[[Kategory:Australysk filmprodusint]]
[[Kategory:Australysk sjonger]]
[[Kategory:Goodwill-ambassadeur fan de Feriene Naasjes]]
[[Kategory:Oscar-winner]]
[[Kategory:Golden Globe-winner]]
[[Kategory:Australysk persoan fan Iersk komôf]]
[[Kategory:Australysk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Australysk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1967]]</text>
      <sha1>h9xm37kz0gk10sk5k0fus4hgstbs38j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Airspeed Horsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45892</id>
    <revision>
      <id>1228141</id>
      <parentid>1037057</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4623" sha1="84j47gbff0ts2vzzbkgbv0cuq6lejtj" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;&quot; 
! style=&quot;font-size: larger;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Airspeed Horsa
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | 
[[Ofbyld:Airspeed Horsa ExCC.jpg|275px]]&lt;br /&gt;
|-
! Rol
| Sweeffleantúch foar troepe- en frachtferfier
|-
! Makker
| [[Airspeed]]
|- 
! Earste flecht
| [[12 septimber]] [[1941]] 
|-
! Yn tsjinst
| [[1941]]
|-
! Ut tsjinst
| [[1945]]  
|-
! Tal makke
| &gt;3.600  
|-
! Brûkers
| Army Air Corps, United States Army Air Forces 
|-
|}
[[Ofbyld:AirspeedHorsaCabinInterior.jpg|thumb|right|250px|Ynterieur. De houten ôfwurking is goed te sjen. Ek de befêstigingsbouten binne te sjen. It tastel koe nei de lâning maklik út elkoarhelle wurde.]]
[[Ofbyld:AirspeedHorsaCockpitInternal.jpg|thumb|right|250px|Cockpitynterieur. Allinne needsaaklike ynstruminten en in protte pleksyglês foar útsjoch by de lâning]]
[[Ofbyld:Albemarle towing a Horsa glider.jpg|thumb|left| 250px| Ut it slepende tastel, in [[Armstrong Whitworth Albemarle]], wei sjoen]] 
De '''Airspeed Horsa''' wie in [[sweeffleanmasine]] dy't yn de [[Twadde Wrâldkriich]] ferskate kearen op grutte skaal ynset is by [[Alliearden|alliearde]] loftlâningsoperaasjes. 

== Algemien ==
De Horsa waarden trije ferzjes fan boud; de AS51 Horsa 1, de AS52 en de AS58 Horsa 2. 

Der waarden totaal 3.600 - 3.750 stiks fan boud. Dy binne allegear ferlern gien by operaasjes. De yn museums opstelde eksimplaren binne sekuere replika's; de boutekeningen binne nammentlik noch altyd ta foldwaan.     

De Horsa waard ynset:                                                                                
* yn [[1942]] by de oanfal fan Britske en [[Noarwegen|Noarske]] kommando-ienheden op it fabryk foar [[deuterium]] te [[Vemork]] yn [[Noarwegen]]; sjoch [[Operaasje Freshman]]
* yn [[1943]] by de alliearde oanfal op [[Sisylje]]
* yn [[1944]] troch [[Feriene Keninkryk|Ingelske]], [[FS|Amerikaanske]] en [[Frankryk|Frânske]] ienheden op [[D-Day]] yn [[Normandje]]
* yn [[1944]] troch Ingelske en [[Poalen|Poalske]] ienheden by [[Operaasje Market Garden]] yn [[Nederlân]]
* yn [[1945]] yn [[Dútslân]] by it oerstekken fan de [[Ryn]]

== Feiten Horsa 1 ==
*Bemanning: 2
*Lading: 25 persoanen mei bewapening en tarissing
*Lingte: 20,5m
*Spanwiidte: 27m
*Draachflak fleugels: 102,5 kante meter
*Hichte: 6 m
*Leechgewicht: 3805&amp;nbsp;kg
*Maksimaal gewicht:7050&amp;nbsp;kg
*Maksimale sleepfaasje: 240 km/o
*Normale sleepfaasje: 160 km/o
*Bewapening: gjin

It freem fan in Horsa bestie út 30 aparte dielen dy't foar it grutste part fan hout makke wiene. De firma Airspeed hie dêrfoar in spesjale houtbewurkingsôfdieling yn it wurk. De dielen waarden by ferskate RAF-ûnderhâldswerkplaatsen gearstald ta komplete tastellen, dy't útrisd wienen mei allinne de alderneedsaaklikste ynstruminten. Der waard nammentlik op rekkene dat sa'n tastel mar ienris brûkt wurde soe; it soe by de lâning wol sa skansearre reitsje dat it ôfskreaun wurde koe. De ynstruminten wienen in loftsnelheidsmeter, in sleepkabelyndikator, in hichtemeter en in meter dêr't de hoekeôfwiking t.o.f. de horizon mei ôflêzen wurde koe. Dit lêste ynstrumint wie it wichtichste want it joech de fleander krekt foar de lâning de krekte horizontale wjukyndikaasje, nedich foar in feilige lâning.

De Horsa's waarden flein troch spesjaal oplate fleanders. Dit wienen allegear offisieren en ûnderoffisieren dy't sawol (sweef)fleander as ynfanterist wienen. Allegear hearden sy ta it ''Army Glider Pilot Regiment''.

{{clear}}
== Keppeling om utens==
* [http://www.assaultgliderproject.co.uk/ Horsa rekonstruksjeprojekt]

{{Boarnen|boarnefernijing=
*Flint, Keith. Airborne Armour: Tetrarch, Locust, Hamilcar and the 6th Airborne Armoured Reconnaissance Regiment 1938-1950. Solihull, W. Midlands, UK: Helion &amp; Company Ltd, 2006. ISBN 1-874622-37-X
*Harclerode, Peter. Wings Of War: Airborne Warfare 1918-1945. London: Weidenfeld &amp; Nicolson, 2005. ISBN 0-30436-730-3. 
*Otway, Lieutenant-Colonel T.B.H. The Second World War 1939-1945 Army: Airborne Forces. London: Imperial War Museum, 1990. ISBN 0-90162-75-77.
*Smith, Claude. History of the Glider Pilot Regiment. London: Pen &amp; Sword Aviation, 1992. ISBN 1-84415-626-5.
*Dank, Milton. The Glider Gang: An Eyewitness History of World War II Glider Combat. London: Cassel, 1977. ISBN 0-30430-014-4.
}}
{{Commonscat|Airspeed Horsa}}

[[Kategory:Britske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Britske sweeffleanmasine]]
[[Kategory:Britske transportfleanmasine]]
[[Kategory:Yntroduksje út 1941]]</text>
      <sha1>84j47gbff0ts2vzzbkgbv0cuq6lejtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Striidfleil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52157</id>
    <revision>
      <id>1228152</id>
      <parentid>807461</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T22:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>52898</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>1228152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="836" sha1="kscsilnws5jo9mqtc2o3k65ss7lzyb3" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flails (warfare) (99308641).jpg|thumb|150px|Typyske Europeeske striidfleil]]
[[Ofbyld:Klassischer-Flegel.jpg|thumb|150px|left|Striidfleil]]
De '''striidfleil''' is in [[Midsiuwen|midsiuwsk]] wapentype dat bestiet út on stâle mei oan it útein in koarde of keatling. Oan de keatling siet yn it generaal in metalen stôk of metalen bol, dy't faak metalen punten hie. Skaaimerk fan de striidfleil is dat dy in tsjinstanner dy't him ferdigene mei in skyld dochs reitsje koe.

De striidfleil soe ôflaat wêze kinne fan de fleil dy't by it teskjen brûkt waard, mar dat is lang net yn alle gefallen wis. Wol is bekend dat by rebûlje en by de mobilisaasje fan boerelegers de fleil as ymprovisatoarysk wapen brûkt waard.


{{DEFAULTSORT:Flail (Weapon)}}
[[kategory:Histoarysk wapen]]
[[kategory:Midsiuwen]]
[[Kategory:Slachwapen]]</text>
      <sha1>kscsilnws5jo9mqtc2o3k65ss7lzyb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Slach om Arnhim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112665</id>
    <revision>
      <id>1228140</id>
      <parentid>997039</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Operation MARKET-GARDEN - 82.Airborne near Grave.jpg]] → [[File:82nd Grave.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:82nd Grave.jpg]]</comment>
      <origin>1228140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="bdbytjlflkk1khzc0vgqdhihvuwmswf" xml:space="preserve">[[File:Arnhem Map 1.jpg|thumb|250px|Plattegrûn mei de plande lâningssônes]]
De '''Slach om Arnhim''' wie in histoaryske slach yn de [[Twadde Wrâldkriich]], dy't fan [[17 septimber|17]] oant [[25 septimber]] [[1944]] yn en om de stêd [[Arnhim]] hinne plakfûn.

Doe't yn de simmer fan 1944 [[Frankryk]] en [[Belgje]] befrijd wienen, stienen de [[alliearden]] op it punt om it noch besette [[Nederlân]] binnen te fallen. Dat waard behindere troch flinke obstakels lykas de [[Westwall]] en de [[Ryn]]. Under oanfiering fan [[fjildmaarskalk]] [[Bernard Montgomery]] waard [[Operaasje Market Garden]] opsetten, mei as doel om dizze Dútske stellingen troch te brekken oer Arnhim. Parasjutisten waarden yn de omkriten dropt om inkelde wichtige brêgen oer te nimmen en fêst te hâlden oant de grûntroepen dêr goed twa of trije dagen letter komme soenen.

Troch ûnferwachtse Dútske tsjinoanfallen slagge mar in lyts ploechje deryn de brêge by Arnhim te berikken; de measten waarden al bûten de stêd tsjinholden. Underwilens duorre de opkomst fan de grûntroepen nei it noarden ta ek langer, wêrtroch't nei fjouwer dagen de pear oerbleaune parasjutisten by de brêge gjin kant mear op koenen en op in plak sieten dêr't it likernôch ûnmooglik wie om fersterking te krijen. Nei njoggen dagen fjochtsjen moasten de alliearden harren weromlûke en dêrmei wie de operaasje mislearre.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:82nd Grave.jpg|Parasjutisten fan de 82e Luchtlâningsdivizje by Overasselt
File:Operation Market I - 04.jpg|Britske [[Airspeed Horsa|Horsa]] en [[General Aircraft Hamilcar|Hamilcar]] sweeffleantugen op lâningsône 'Z' westlik fan Wolfheze, 17 septimber.
	
&lt;/gallery&gt;

Oer de Slach om Arnhim waard yn [[1977]] troch [[regisseur]] [[Richard Attenborough]] de ferneamde [[film]] ''A Bridge Too Far'' makke, mei yn 'e [[haadrol]]len û.m.
[[Sean Connery]], [[Edward Fox]] en [[Maximilian Schell]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Arnhem ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side].
----
{{commonscat|Battle of Arnhem}}
}}

[[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1944]]
[[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Kanada]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Poalen]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Nederlân]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]]
[[Kategory:Nederlân yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Kanada yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Poalen yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Skiednis fan Gelderlân]]
[[Kategory:Arnhim]]</text>
      <sha1>bdbytjlflkk1khzc0vgqdhihvuwmswf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tetsuo Hamuro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180590</id>
    <revision>
      <id>1228149</id>
      <parentid>1185507</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T20:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fróis</username>
        <id>55603</id>
      </contributor>
      <origin>1228149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="onvnsvzqyr3nlozjkypz9o6rjfzkveb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sporter
| namme                = Tetsuo Hamuro
| ôfbylding            = Tetsuo Hamuro.jpg
| ôfbyldingsbreedte    = 200px
| ôfbyldingtekst       = ''Tetsuo Hamuro (1936)''
| echte namme          = Tetsuo Hamuro
| bynamme              = 
| nasjonaliteit        = {{JAPnasj}}
| bertedatum           = [[7 septimber]] [[1917]]
| berteplak            = [[Fukuoka]]
| stjerdatum           = [[30 oktober]] [[2005]]
| stjerplak            = [[Takaishi]]
| etnisiteit           = 
| regionale identiteit = 
| grutte               = 
| gewicht              = 
| sport                = [[Swimmen]]
| ûnderdiel            = Skoalslach
| trener               = 
| 1etitel              = 
| OS                   = [[Olympyske Simmerspullen 1936|Berlyn 1936]]
| PS                   = 
| ekstra               = 
| debút                = [[1935]]
| karriêre-ein         = [[1940]]
| prestaasjes          = {{Goudgrut}} 1x [[Olympyske Spullen]] 1936
| webside              = 
}}'''Tetsuo Hamuro''' ([[Fukuoka]], [[7 septimber]] [[1917]] - [[Takaishi]], [[30 oktober]] [[2005]]) wie in [[Japan|Japansk]] [[Swimmen|swimmer]]. 

Hy die yn [[Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1936|1936]] ienris mei oan de [[Olympyske Spullen|Olympyske Simmerpullen]]. Hy waard yn [[Berlyn]] Olympysk kampioen op de 200 meter skoalslach. Nei syn wedstriidkarriêre wurke Hamuro by foar de Japanske krante ''&quot;Mainichi&quot;'' as sportsjoernalist.&lt;br&gt;
Tetsuo Hamuro ferstoar op 30 oktober 2005, yn 'e âldens fan 88 jier, oan de gefolgen fan in ferwiding fan in slachier yn'e búkholte.

Yn 1990 waard Hamuro opnommen yn de International Swimming Hall of Fame. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
* Wikipedy:EN
{{Commonscat|Tetsuo Hamuro}}
}}

{{DEFAULTSORT:Hamuro, Tetsuo}}
[[Kategory:Japansk swimmer]]
[[Kategory:Japansk Olympysk kampioen]]
[[Kategory:Japansk sjoernalist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2005]]</text>
      <sha1>onvnsvzqyr3nlozjkypz9o6rjfzkveb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eutanasysintrum Bernburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191120</id>
    <revision>
      <id>1228138</id>
      <parentid>1228105</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T14:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4942" sha1="5l37g49a04duw65itmj7rubh2h8usf2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bernburg Toetungsgebaeude.jpg|thumb|''Tötungsanstalt Bernburg'']]
[[Ofbyld:Gaskammer Bernburg.jpg|thumb|De gaskeamer fan ''Tötungsanstalt Bernburg'']]
It '''Eutanasysintrum Bernburg''' ([[Dútsk]]: ''Tötungsanstalt Bernburg'') wie tusken 21 novimber 1940 en 30 july 1943 ûnderbrocht yn in apart diel fan it steatssanatoarium en fersoargingshûs yn [[Bernburg an der Saale]] ([[Saksen-Anhalt]]). It wie ien fan ferskate moardsintra dy't troch de nazy's beheard waarden yn it ramt fan harren gruttere &quot;ûnfrijwillige eutanasy&quot;-programma, nei de oarloch oantsjutten as [[Aksje T4]].

== Eftergrûn ==
Nei't [[Adolf Hitler]] yn jannewaris 1933 de macht grypte, waarden de sike, ynvaliden en psychiatryske pasjinten beskôge as ''Ballastexistenzen'' (&quot;Ballastlibbens&quot;) en hienen se 'in libben dat net wurdich wie om te libjen' (''lebensunwert''). Se waarden mei geweld sterilisearre en op grutte skaal fermoarde, om't se net pasten yn 'e [[Nasjonaal-sosjalisme|nasjonaal-sosjalistyske]] fisy op minsklikheid en maatskippij. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/geschichte |titel=Geschichte |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=Landesportal Sachsen-Anhalt |taal=de}}&lt;/ref&gt; Yn it Eutanasysintrum Bernburg waarden teminsten 62 froulike en 75 manlike pasjinten mei geweld sterilisearre en waarden 14.384 minsken eksperiminteel fermoarde.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkort-t4.eu/index.php/historische-orte/t4-toetungsanstalt-bernburg-fachklinikum-bernburg |titel=T4-Tötungsanstalt Bernburg (Fachklinikum Bernburg), Bernburg (Sachsen-Anhalt), T4-Tötungsanstalt, Gedenkstätte, Heil- und Pflegeanstalt, Täterort {{!}} Gedenkort T4 |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=gedenkort-t4.eu}}&lt;/ref&gt; Hjir waard de metoade ûntwikkele foar de grutskalige moard op hûnderttûzenen minsken yn 'e [[ferneatigingskampen]].

== Organisaasje ==
De Tötungsanstalt Bernburg wie fêstige yn 'e ''Landes-Heil- und Pflegeanstalt Bernburg'': in steats[[sanatoarium]] en [[psychiatrysk sikehûs]] yn 'e Dútske stêd Bernburg. Yn it earstoan waarden yn 'e ''Gasmordanstalt Brandenburg/Havel'' moarden op siken, minsken mei in beheining en psychiatryske pasjinten op grutte skaal útfierd. Fan 'e simmer fan 1940 ôf waard de operaasje nei Bernburg ferpleatst. Fan dat jier ôf waard it sintrum ferdield yn in behannelsintrum (''Anhaltische Nervenklinik'') en in ynstelling foar &quot;[[eutanasy]]&quot; (sanatoarium en fersoargingshûs). &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; De ynstelling waard laat troch psychiater [[Willi Enke]]. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Yn 'e kelder fan it manljushûs waard in keamer omboud ta in krematoarium mei twa ferbaarningsovens. De kelder hie ek in gaskeamer en in autopsieromte. Fan novimber 1940 ôf begûnen transporten út fjirtich psychiatryske en soarchynstellingen yn ferskate dielen fan [[nazy-Dútslân]] wei. Tusken 21 novimber 1940 en augustus 1941 waarden mear as 9.000 manlju, froulju en bern fermoarde op it eksekúsjeplak Bernburg. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/ausstellungen |titel=Ausstellungen |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=Landesportal Sachsen-Anhalt |taal=de}}&lt;/ref&gt;

Fan 1942 ôf waarden as ûnderdiel fan ''Sonderbehandlung 14f13'' en as ferlinging fan it programma [[Aktion T4]] sike, swakke en net winske finzenen út konsintraasjekampen oerbrocht nei Eutanasysintrum Bernburg. Under harren wiene [[Joaden]], [[Sinti]] en [[Roma (folk)|Roma]], [[Jehova's Tsjûgen]], saneamde 'asosjalen', profesjonele [[kriminelen]] en [[homoseksuelen]]. Likernôch 5.000 finzenen út [[Buchenwald]], [[Flossenbürg (konsintraasjekamp)|Flossenbürg]], [[Groß-Rosen]], [[Neuengamme]], [[Ravensbrück]] en [[Sachsenhausen (konsintraasjekamp)|Sachsenhausen]] waarden hjir fergast tusken 1942 en de simmer fan 1943. Eutanasysintrum Bernburg waard yn de simmer fan 1943 sletten. Yn totaal waarden dêr 14.384 minsken fergast mei [[koalmonokside]] tusken 1940 en 1943. &lt;ref&gt;{{Citeer web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/53581/holocaust-herdenking-in-teken-van-lhbti |titel=Holocaust-herdenking in teken van lhbti+ |achternaam=Pittlik |voornaam=Wiebke |datum=26 jannewaris 2023 |bezochtdatum=2025-05-11 |werk=Duitsland Instituut |taal=nl}}&lt;/ref&gt;

Oant hjoed-de-dei stiet oan 'e súdwestkant fan 'e stêd Bernburg in grut psychiatrysk en geriatrysk sikehûskompleks mei ôfdielingen dêr't ferslaafden ûntgiftsje kinne. Dêr is ek it betinkingsplak foar slachtoffers fan 'e &quot;Tötungsanstalt Bernburg&quot; te finen.

== Keppeling om utens ==
* [https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/ www.gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de] Webside betinkplak te Bernburg
{{Commons| Tötungsanstalt Bernburg}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Nazy-Dútslân]]
[[Kategory:Holokaust]]
[[Kategory:Eutanasy]]
[[Kategory:Sikehûs yn Dútslân]]
[[Kategory:Psychiatrysk sikehûs]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1943]]</text>
      <sha1>5l37g49a04duw65itmj7rubh2h8usf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228158</id>
      <parentid>1228138</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */ kt</comment>
      <origin>1228158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="fwmp0pkbu6y4xq47bobjms1806q2hex" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bernburg Toetungsgebaeude.jpg|thumb|''Tötungsanstalt Bernburg'']]
[[Ofbyld:Gaskammer Bernburg.jpg|thumb|De gaskeamer fan ''Tötungsanstalt Bernburg'']]
It '''Eutanasysintrum Bernburg''' ([[Dútsk]]: ''Tötungsanstalt Bernburg'') wie tusken 21 novimber 1940 en 30 july 1943 ûnderbrocht yn in apart diel fan it steatssanatoarium en fersoargingshûs yn [[Bernburg an der Saale]] ([[Saksen-Anhalt]]). It wie ien fan ferskate moardsintra dy't troch de nazy's beheard waarden yn it ramt fan harren gruttere &quot;ûnfrijwillige eutanasy&quot;-programma, nei de oarloch oantsjutten as [[Aksje T4]].

== Eftergrûn ==
Nei't [[Adolf Hitler]] yn jannewaris 1933 de macht grypte, waarden de sike, ynvaliden en psychiatryske pasjinten beskôge as ''Ballastexistenzen'' (&quot;Ballastlibbens&quot;) en hienen se 'in libben dat net wurdich wie om te libjen' (''lebensunwert''). Se waarden mei geweld sterilisearre en op grutte skaal fermoarde, om't se net pasten yn 'e [[Nasjonaal-sosjalisme|nasjonaal-sosjalistyske]] fisy op minsklikheid en maatskippij. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/geschichte |titel=Geschichte |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=Landesportal Sachsen-Anhalt |taal=de}}&lt;/ref&gt; Yn it Eutanasysintrum Bernburg waarden teminsten 62 froulike en 75 manlike pasjinten mei geweld sterilisearre en waarden 14.384 minsken eksperiminteel fermoarde.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkort-t4.eu/index.php/historische-orte/t4-toetungsanstalt-bernburg-fachklinikum-bernburg |titel=T4-Tötungsanstalt Bernburg (Fachklinikum Bernburg), Bernburg (Sachsen-Anhalt), T4-Tötungsanstalt, Gedenkstätte, Heil- und Pflegeanstalt, Täterort {{!}} Gedenkort T4 |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=gedenkort-t4.eu}}&lt;/ref&gt; Hjir waard de metoade ûntwikkele foar de grutskalige moard op hûnderttûzenen minsken yn 'e [[ferneatigingskampen]].

== Organisaasje ==
De Tötungsanstalt Bernburg wie fêstige yn 'e ''Landes-Heil- und Pflegeanstalt Bernburg'': in steats[[sanatoarium]] en [[psychiatrysk sikehûs]] yn 'e Dútske stêd Bernburg. Yn it earstoan waarden yn 'e ''Gasmordanstalt Brandenburg/Havel'' moarden op siken, minsken mei in beheining en psychiatryske pasjinten op grutte skaal útfierd. Fan 'e simmer fan 1940 ôf waard de operaasje nei Bernburg ferpleatst. Fan dat jier ôf waard it sintrum ferdield yn in behannelsintrum (''Anhaltische Nervenklinik'') en in ynstelling foar &quot;[[eutanasy]]&quot; (sanatoarium en fersoargingshûs). &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; De ynstelling waard laat troch psychiater [[Willi Enke]]. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Yn 'e kelder fan it manljushûs waard in keamer omboud ta in krematoarium mei twa ferbaarningsovens. De kelder hie ek in gaskeamer en in autopsieromte. Fan novimber 1940 ôf begûnen transporten út fjirtich psychiatryske en soarchynstellingen yn ferskate dielen fan [[nazy-Dútslân]] wei. Tusken 21 novimber 1940 en augustus 1941 waarden mear as 9.000 manlju, froulju en bern fermoarde op it eksekúsjeplak Bernburg. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web |url=https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/ausstellungen |titel=Ausstellungen |bezochtdatum=2025-05-12 |werk=Landesportal Sachsen-Anhalt |taal=de}}&lt;/ref&gt;

Fan 1942 ôf waarden as ûnderdiel fan ''Sonderbehandlung 14f13'' en as ferlinging fan it programma [[Aktion T4]] sike, swakke en net winske finzenen út konsintraasjekampen oerbrocht nei Eutanasysintrum Bernburg. Under harren wiene [[Joaden]], [[Sinti]] en [[Roma (folk)|Roma]], [[Jehova's Tsjûgen]], saneamde 'asosjalen', profesjonele [[kriminelen]] en [[homoseksuelen]]. Likernôch 5.000 finzenen út [[Buchenwald]], [[Flossenbürg (konsintraasjekamp)|Flossenbürg]], [[Groß-Rosen]], [[Neuengamme]], [[Ravensbrück]] en [[Sachsenhausen (konsintraasjekamp)|Sachsenhausen]] waarden hjir fergast tusken 1942 en de simmer fan 1943. Eutanasysintrum Bernburg waard yn de simmer fan 1943 sletten. Yn totaal waarden dêr 14.384 minsken fergast mei [[koalmonokside]] tusken 1940 en 1943. &lt;ref&gt;{{Citeer web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/53581/holocaust-herdenking-in-teken-van-lhbti |titel=Holocaust-herdenking in teken van lhbti+ |achternaam=Pittlik |voornaam=Wiebke |datum=26 jannewaris 2023 |bezochtdatum=2025-05-11 |werk=Duitsland Instituut |taal=nl}}&lt;/ref&gt;

Oant hjoed-de-dei stiet oan 'e súdwestkant fan 'e stêd Bernburg in grut psychiatrysk en geriatrysk sikehûskompleks mei ôfdielingen dêr't ferslaafden ûntgiftsje kinne. Dêr is ek it betinkingsplak foar slachtoffers fan 'e &quot;Tötungsanstalt Bernburg&quot; te finen.

== Keppeling om utens ==
* [https://gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de/ www.gedenkstaette-bernburg.sachsen-anhalt.de] Webside betinkplak te Bernburg
{{Commons| Tötungsanstalt Bernburg}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Nazy-Dútslân]]
[[Kategory:Holokaust]]
[[Kategory:Eutanasy]]
[[Kategory:Sikehûs yn Dútslân]]
[[Kategory:Psychiatrysk sikehûs]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1940]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1943]]</text>
      <sha1>fwmp0pkbu6y4xq47bobjms1806q2hex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maharashtra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191127</id>
    <revision>
      <id>1228157</id>
      <parentid>1228133</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20141" sha1="en4wrguefqpy3lb79a5w2rr5mln1y2v" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Maharashtra&lt;br&gt;&lt;small&gt;महाराष्ट्र&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Gateway of India yn Bombay.
| wapen             = Seal of Maharashtra.svg
| haadstêd          = [[Mumbai]]
| grutste stêd      = [[Mumbai]]
| distrikten        = 36
| ynwennertal       = 112.374.333 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 307.713 km²
| talen             = [[Maratysk]] (offisjeel)
| stifting          = 1 maaie 1960
| webside           = [https://maharashtra.gov.in/ maharashtra.gov.in]
| ôfbylding99       = India Maharashtra locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Maharashtra yn Yndia
}}
'''Maharashtra''' is in dielsteat yn it westen fan [[Yndia]]. It is neffens ynwennertal de op ien nei grutste steat fan it lân en nei oerflak de op twa nei grutste. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]]. Maharashtra is ien fan 'e meast ûntwikkelde en rykste steaten fan Yndia en spilet in krúsjale rol yn de nasjonale ekonomy en kultuer.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|left|West-Ghats.]]
Maharashtra wurdt yn it westen begrinzge troch de Arabyske See, yn it noardwesten troch [[Gûdjarat]] en it unyterritoarium [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]], yn it noarden troch [[Madhya Pradesh]], yn it easten troch [[Chhattisgarh]], yn it suden troch [[Telangana]] en [[Karnataka]], en yn it súdwesten troch [[Goä (dielsteat)|Goä]].

It lânskip wurdt domininearre troch de parallel oan 'e kust lizzende [[West-Ghats]] (ek bekend as de Sahyadri-bergen). Tusken de bergen en de see leit de smelle, tropyske kuststripe fan 'e [[Konkan]]. Eastlik fan 'e West-Ghats leit it grutte [[Dekkan]]-plato, dat de rest fan 'e steat ynnimt en trochsnien wurdt troch grutte rivieren lykas de [[Godavari]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]].

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Sivaji Statue.JPG|thumb|left|Shivaji Maharaj]]
De skiednis fan Maharashtra is nau ferbûn mei it [[Maratharyk]]. Yn 'e 17e iuw ferienige de legindaryske kriger-kening [[Shivaji Maharaj]] de lokale stammen en stifte in machtich ryk dat de striid oangie mei it [[Mogolryk]]. Syn fersetsgeast en militêre taktyk (lykas guerrillaoarlochfiering) foarmje hjoed-de-dei noch altiten in wichtige boarne fan grutskens foar de befolking.

Yn 'e 18e iuw wreide it Maratharyk him út oer grutte dielen fan Yndia ûnder lieding fan 'e Peshwa's (earste ministers), oant se lang om let yn 'e 19e iuw troch de Britten ferslein waarden yn 'e Maratha-Ingelske oarloggen. Under it Britske bestjoer hearde it gebiet foar it grutste part by de Bombay Presidency.

=== Moderne skiednis ===
De hjoeddeiske steat Maharashtra ûntstie nei in lange en fûleindige striid fan 'e [[Samyukta Maharashtra Samiti]]-beweging (1956-1960). Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia foel it gebiet ûnder de meartalige steat Bombay. De Marathi-sprekkers easken lykwols in eigen taalsteat mei Bombay as haadstêd.
[[Ofbyld:Hutatma Chowk, Mumbai - panoramio (1).jpg|thumb|left|Monumint Hutatma Chowk, Mumbai.]]
De striid boaze yn 1956 oan doe't de sintrale oerheid útstelde om fan Bombay in apart unyterritoarium te meitsjen. Dat late ta massale stakingen en fûle protesten yn 'e strjitten fan Bombay. By ien fan dy konfrontaasjes mei de plysje kamen 105 demonstranten om it libben. De fêsthâldendheid fan 'e beweging twong de oerheid lang om let op 'e knibbels. Op 1 maaie 1960 waard de steat Bombay spjalte en ûntstie de nije, hjoeddeiske steat Maharashtra, mei Bombay as haadstêd. De 105 slachtoffers wurde hjoed-de-dei noch altyd as martelders eare by it Hutatma Chowk-monumint yn it hert fan Bombay.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Shree Siddhivinayak Temple Mumbai.jpg|thumb|De Shree Siddhivinayak timpel yn Mumbai.]]
Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat mear as 112 miljoen ynwenners, en yn 2026 wurdt it oantal rûsd op goed 128 miljoen. Maharashtra hat ien fan 'e heechste urbanisaasjegraden fan Yndia; likernôch 45 prosint fan 'e minsken wennet yn stêden.

De offisjele taal is it [[Maratysk]], in taal dy't skreaun wurdt yn it Devanagari-skrift. It is de memmetaal fan 'e grutte mearderheid. Yn 'e stêden, benammen yn Mumbay, wurdt fanwegen de migraasje út oare dielen fan Yndia ek in soad [[Hindy|Hindy]] en [[Ingelsk]] praat.

Op it mêd fan religy is de steat foar it grutste part [[Hindoeïsme|hindoeïstysk]]. In opfallend skaaimerk is de relatyf grutte [[Boedisme|boedistyske]] mienskip (sawat 6 prosint), foaral as gefolch fan 'e massabekearingen ûnder lieding fan 'e herfoarmer [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] yn 1956.

[[Ofbyld:Global Vipassana Pagoda 1.jpg|thumb|De Boedistyske Vipassana Pagode yn Mumbai.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn Maharashtra
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 80,36% || 79,83% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,53%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 10,60% || 11,54% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,94%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 6,00% || 5,81% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,19%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 1,30% || 1,25% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,05%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,05% || 0,96% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,09%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,22% || 0,20% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,02%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Zoroastrisme]]) || 0,47% || 0,41% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,06%
|}

=== Stêden ===
Yn 'e steat lizze in pear fan 'e grutste en wichtichste stêden fan Yndia.
 
=== Grutste stêden yn Maharashtra ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Mumbai]] || 11.978.450 || 12.442.373 || style=&quot;color: green;&quot; | +3,9% || Haadstêd en finansjeel hert fan Yndia. 
|-
| 2 || [[Pune]] || 2.538.473 || 3.124.458 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,1% || Kulturele haadstêd en belangryk sintrum foar IT en de auto-yndustry.
|-
| 3 || [[Nagpur]] || 2.052.066 || 2.405.665 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,2% || Leit yn it geografyske hert fan Yndia. Bekend om syn sinesappels.
|-
| 4 || [[Thane]] || 1.262.551 || 1.841.488 || style=&quot;color: green;&quot; | +45,9% || Ien fan 'e fluchst groeiende stêden troch de útwreiding fan 'e metropoalregio Mumbai.
|-
| 5 || [[Pimpri-Chinchwad]] || 1.012.472 || 1.727.692 || style=&quot;color: green;&quot; | +70,6% || In yndustriële satellytstêd fan Pune mei in ekstreme befolkingsoanwaaks.
|-
| 6 || [[Nashik]] || 1.077.236 || 1.486.053 || style=&quot;color: green;&quot; | +38,0% || Hillige stêd oan 'e Godavari en it sintrum fan 'e Yndiaaske wynbou.
|-
| 7 || [[Kalyan-Dombivli]] || 1.193.512 || 1.247.327 || style=&quot;color: green;&quot; | +4,5% || Belangryk spoarknooppunt yn 'e regio Mumbai.
|-
| 8 || [[Vasai-Virar]] || 518.601 || 1.222.390 || style=&quot;color: green;&quot; | +135,7% || De befolking is yn tsien jier mear as ferdûbele.
|-
| 9 || [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] || 873.311 || 1.175.116 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,6% || Toeristysk knooppunt foar de Ajanta- en Ellora-grotten.
|-
| 10 || [[Navi Mumbai]] || 704.002 || 1.120.547 || style=&quot;color: green;&quot; | +59,2% || In plande stêd dy't boud is om de druk op it âlde Mumbai te ferminderjen.
|}

== Ekonomy ==
Maharashtra is de ekonomyske motor fan Yndia. It is de rykste dielsteat fan it lân en draacht foar likernôch 14 prosint by oan it nasjonale bruto binnenlânsk produkt (BBP). De steat nimt in liedende posysje yn op it mêd fan yndustriële produksje, hannel, transport en ûnderwiis.

De tsjinstesektor dominearret, dy't ferantwurdlik is foar it grutste part fan 'e ekonomyske opbringst. De haadstêd Mumbay spilet dêr in grutte rol as it finansjele en kommersjele hert fan Yndia. De stêd is it thús fan 'e wichtichste finansjele ynstellingen fan it lân, wêrûnder de Bombay Stock Exchange (de âldste beurs fan Aazje) en de National Stock Exchange.
[[Ofbyld:BSE Building Side View.jpg|thumb|Bombay Stock Exchange.]]
Njonken de tsjinsten is Maharashtra ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten. De produksje fan auto's, gemyske produkten, farmaseutika en tekstyl foarmje wichtige pylders. Ek op it mêd fan technology en software is de steat, mei stêden as Pune en Mumbay, in wrâldspiler.

Alhoewol't de lânbou mar in relatyf lyts part fan it totale steatsynkommen foarmet, is it sosjaal fan tige grut belang: in hiel grut part fan 'e befolking fynt wurk yn dizze 'e sektor. Maharashtra is in grutte produsint fan sûkerreid, katoen en ferskate soarten fruit.

Troch de sterke ekonomyske basis en it hege nivo fan ûnderwiis skoart Maharashtra ek goed op de [[Human Development Index]] (HDI), wêrmei't it ta de top fan 'e Yndiaaske steaten heart.

=== Bollywood ===
Yn Mumbay is de grutste filmyndustry fan 'e wrâld fêstige. [[Bollywood]] (in wurdspiling op Bombay en Hollywood) ferwiist spesifyk nei de Hindytalige filmwrâld, dy't syn oarsprong yn it Bombay fan ' jierren 1930 en 1940 hat. Bollywood is in yndustry dêr't miljarden yn omgeane en dêr't hûnderttûzenen minsken wurkje. De ûnbidige studiokompleksen, lykas Film City yn Goregaon, binne stêden op himsels.

De films steane oer de wrâld bekend om harren mjuks fan drama, aksje, romantyk en de karakteristike muzyk- en dûnssênes. De filmkultuer beynfloedet in soad yn Maharashtra: fan 'e moade op strjitte oant de muzyk op feesten. De ynfloed fan Bollywood soarget der ek foar dat de stêd in soad jonge minsken út hiel Yndia lûkt, dy't hoopje op in trochbraak.

== Toerisme en Kultuer ==
[[Ofbyld:Ellora caves - Kailasa Temple (cave 16) vrvbajel0924 (475).jpg|thumb|Elloragrotten.]]
De grotten fan Ajanta en Ellora binne wrâldferneamd om harren âlde boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske timpels dy't út de rotsen houd binne. De steat hat hûnderten histoaryske forten (lykas Raigad en Pratapgad) dy't herinnerje oan it Maratharyk.

Maharashtra is de steat mei de measte [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes fan hiel Yndia. De sân lokaasjes binne:

* De [[Grotten fan Ajanta en Ellora]]: timpels en kleasters dy't folslein út 'e rotsen houd binne. Ajanta is ferneamd om syn boedistyske muorreskilderingen, wylst Ellora in mingsel is fan boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske keunst, mei de Kailasa-timpel as hichtepunt.
* De Elephanta-grotten lizze op in eilân yn 'e haven fan Mumbai mei oan 'e god Shiva wijde hindoeïstyske grot-timpels.
[[Ofbyld:Chatrapati Shivaji Terminus Pano.jpg|thumb|left|treinstasjon fan Mumbai.]]
* De [[Fiktoariaansk Goatyske en Art Deco Ensembles fan Mumbai]] bestiet út in samling 19e en 20e-iuwske gebouwen út 'e Britske tiid dy't de transformaasje fan Bombay ta in wrâldstêd fertsjintwurdigje. Ien fan dy monuminten is it treinstasjon Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CSMT).
* De Militêre Lânskippen fan Maratha is in rige fan forten (dielde lokaasje mei Tamil Nadu) dy't de unike militêre strategy fan it Maratharyk sjen litte.
* De West-Ghats is in berchtme dat bekend stiet om syn grutte biodiversiteit. Fan 'e 39 dielgebieten fan it erfgoed lizze der fjouwer yn Maharashtra.

It Ganesh Chaturthi is it grutste en meast populêre festival fan Maharashtra, wêrby't de oaljefantgod Ganesha dagenlang mei bylden en prosjesjes troch de strjitten fierd wurdt.

=== Nasjonale Parken ===
[[Ofbyld:Tadoba tiger trail.jpg|thumb|Nasjonaal Park Tadoba.]]
*It [[Nasjonaal Park Tadoba]] is it âldste en grutste nasjonale park fan 'e steat. It leit yn it distrikt Chandrapur en it is ien fan 'e bêste plakken yn Yndia om de Bingaalske tiger yn it wyld te spotten. It lânskip bestiet út tichte drûge leafbosken en de Tadobamar.
*It [[Nasjonaal Park Sanjay Gandhi]] leit folslein yn 'e stedsgrinzen fan Mumbai. It is ien fan 'e meast besochte parken fan 'e wrâld. Njonken de rykdom oan floara en fauna (wêrûnder in populaasje panters), lizze dêr ek de 2.400 jier âlde Kanheri-grotten, in kompleks fan út 'e rotsen houde boedistyske kleasters.
* It [[Nasjonaal Park Gugamal]] (Tigerreservaat Melghat) leit yn 'e Satpura-bergen yn 'e regio Amravati. Dat park it diel fan it Tigerreservaat Melghat en stiet bekend om syn rûge lânskip mei djippe dellingen.
[[Ofbyld:Sarus Crane flexing its wings.jpg|thumb|Kraanfûgels yn it Nasjonaal Park Navegaon.]]
*It [[Nasjonaal Park Navegaon]] leit yn it easten fan Maharashtra yn it Gondia distrikt. It is fral wichtich foar fûgels. De Navegaonmar is winterdeis in rêstplak foar tûzenen fûgels.
*It lânskip fan it [[Nasjonaal Park Pench]] op 'e grins mei [[Madhya Pradesh]] hat de ynspiraasje west foar [[Rudyard Kipling]] om it The Jungle Book te skriuwen. It park is ryk oan tigers, bahlû's (bearen) en hûnderten fûgelsoarten.
*It [[Nasjonaal Park Chandoli]] yn 'e súdlike West-Ghats is ûnderdiel fan it Wrâlderfgoed fan 'e West-Ghats. It lânskip is hjir hiel oars, mei flakke bergtoppen en tichte, altyd griene bosken.

== Bestjoer ==
Maharashtra wurdt as in parlemintêre demokrasy mei in twakeamerstelsel bestjoerd (it Vidhan Parishad as de Earste Keamer en it Vidhan Sabha as de Twadde Keamer), wylst de meast Yndiaaske steaten mar ien keamer hawwe. De gûverneur is it seremoanjele haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. De deistige lieding leit yn hannen fan 'e Chief Minister (haadminister), dy't de lieder is fan 'e grutste partij of koalysje yn it parlemint.

Foar it deistich bestjoer is de steat opdield yn seis bestjoerlike divyzjes (regio's). Dy divyzjes wurde fierder ûnderferdield yn 36 distrikten. In District Collector (distriktsbestjoerder) stiet oan it haad fan sa'n distrikt en is ferantwurdlik foar de belestingheffing en de iepenbiere oarder.

De lokale demokrasy op it plattelân wurdt útfierd troch doarpsrieden (Panchayati Raj), wylst de grutte stêden bestjoerd wurde troch gemeenterieden.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)&lt;ref&gt;Report of the Technical Group on Population Projections (2011-2036), National Commission on Population, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India.&lt;/ref&gt; !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Konkan Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mumbai City (distrikt)|Mumbai City]] || Mumbai || 3.085.411 || 2.945.000 || style=&quot;color:red;&quot; | -4,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mumbai Suburban (distrikt)|Mumbai Suburban]] || Bandra || 9.356.962 || 10.120.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +8,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Thane (distrikt)|Thane]] || Thane || 11.060.148 || 12.850.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +16,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palghar (distrikt)|Palghar]] || Palghar || 2.990.116 || 3.680.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +23,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Raigad (distrikt)|Raigad]] || Alibag || 2.634.200 || 3.080.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +16,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ratnagiri (distrikt)|Ratnagiri]] || Ratnagiri || 1.615.069 || 1.680.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +4,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sindhudurg (distrikt)|Sindhudurg]] || Oros || 849.651 || 875.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +3,0%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Pune Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pune (distrikt)|Pune]] || Pune || 9.429.408 || 11.250.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +19,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Satara (distrikt)|Satara]] || Satara || 3.003.741 || 3.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sangli (distrikt)|Sangli]] || Sangli || 2.822.143 || 3.180.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kolhapur (distrikt)|Kolhapur]] || Kolhapur || 3.876.001 || 4.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +10,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Solapur (distrikt)|Solapur]] || Solapur || 4.317.756 || 4.960.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,9%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Nashik Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nashik (distrikt)|Nashik]] || Nashik || 6.107.187 || 7.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +19,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhule (distrikt)|Dhule]] || Dhule || 2.050.862 || 2.420.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nandurbar (distrikt)|Nandurbar]] || Nandurbar || 1.648.295 || 1.980.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +20,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalgaon (distrikt)|Jalgaon]] || Jalgaon || 4.229.917 || 4.880.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ahmednagar (distrikt)|Ahmednagar]] || Ahmednagar || 4.543.159 || 5.180.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,0%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Aurangabad Divyzje (Marathwada)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Aurangabad (distrikt, Maharashtra)|Aurangabad]] || Aurangabad || 3.701.282 || 4.480.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +21,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalna (distrikt)|Jalna]] || Jalna || 1.959.046 || 2.340.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +19,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Parbhani (distrikt)|Parbhani]] || Parbhani || 1.836.086 || 2.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hingoli (distrikt)|Hingoli]] || Hingoli || 1.177.345 || 1.400.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nanded (distrikt)|Nanded]] || Nanded || 3.361.292 || 3.980.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Beed (distrikt)|Beed]] || Beed || 2.585.049 || 2.920.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Latur (distrikt)|Latur]] || Latur || 2.454.196 || 2.850.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +16,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Osmanabad (distrikt)|Osmanabad]] || Osmanabad || 1.657.576 || 1.880.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,4%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Amravati Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Amravati (distrikt)|Amravati]] || Amravati || 2.888.445 || 3.250.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Buldhana (distrikt)|Buldhana]] || Buldhana || 2.586.242 || 2.980.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Akola (distrikt)|Akola]] || Akola || 1.813.906 || 2.080.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Washim (distrikt)|Washim]] || Washim || 1.197.160 || 1.420.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Yavatmal (distrikt)|Yavatmal]] || Yavatmal || 2.772.348 || 3.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,6%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Nagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Nagpur (distrikt)|Nagpur]] || Nagpur || 4.653.570 || 5.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Wardha (distrikt)|Wardha]] || Wardha || 1.300.774 || 1.450.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +11,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bhandara (distrikt)|Bhandara]] || Bhandara || 1.200.334 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +10,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gondia (distrikt)|Gondia]] || Gondia || 1.322.507 || 1.480.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +11,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chandrapur (distrikt)|Chandrapur]] || Chandrapur || 2.204.307 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gadchiroli (distrikt)|Gadchiroli]] || Gadchiroli || 1.072.942 || 1.240.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,6%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Maharashtra !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 112.374.333 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~129.700.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +15,4%
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Maharashtra}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Maharashtra| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]]</text>
      <sha1>en4wrguefqpy3lb79a5w2rr5mln1y2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Armstrong Whitworth Albemarle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191129</id>
    <revision>
      <id>1228142</id>
      <timestamp>2026-04-17T16:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="673r8r6nkluxp02813dr5ppql3ldbed" xml:space="preserve">{{wurk}}
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;&quot; 
! style=&quot;font-size: larger;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Armstrong Whitworth Albemarle
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | 
[[Ofbyld:ARMSTRONG WHITWORTH AW.41 ALBEMARLE CH 012048.jpg|275px]]&lt;br /&gt;
|-
! Rol
| Lichte bommesiter, sleper fan sweeffleantugen
|-
! Makker
| [[Armstrong Whitworth]], A.W. Hawksley Ltd.
|- 
! Untwerper
| 
|- 
! Earste flecht
| [[20 maart]] [[1940]] 
|-
! Yn tsjinst
| Jannewaris [[1943]]
|-
! Ut tsjinst
| Febrewaris [[1946]]  
|-
! Tal makke
| 602 (1941–1944) 
|-
! Grutste brûker
| [[Royal Air Force]], Loftmacht fan de Sovjet-Uny 
|-
! Fariant
| Gjin 
|-
|}
De '''Armstrong Whitworth Albemarle''' wie in twamotorich transportfleantúch ûntwikkele troch de Britske fleantúchfabrikant Armstrong Whitworth en foaral produsearre troch A.W. Hawksley Ltd, in dochterûndernimming fan 'e Gloster Aircraft Company. It wie ien fan in soad fleantugen dy't yn tsjinst kamen by de [[Royal Air Force]] (RAF) yn de [[Twadde Wrâldoarloch]].</text>
      <sha1>673r8r6nkluxp02813dr5ppql3ldbed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pûndjaab (Yndia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191130</id>
    <revision>
      <id>1228143</id>
      <timestamp>2026-04-17T17:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Punjab&lt;br&gt;&lt;small&gt;ਪੰਜਾਬ&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg | ôfbyldingstekst   = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar. | wapen             = Seal of Punjab.svg | haadstêd          = [[Chandigarh]] | grutste stêd      = [[Ludhiana]] | distrikten        = 23 | ynwennertal       = 27.743.338 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt; | oerflak           = 50.362 km²...&quot;</comment>
      <origin>1228143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15131" sha1="mpo0iy2b8aygqlvc2115yqvzre0s21c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Punjab&lt;br&gt;&lt;small&gt;ਪੰਜਾਬ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar.
| wapen             = Seal of Punjab.svg
| haadstêd          = [[Chandigarh]]
| grutste stêd      = [[Ludhiana]]
| distrikten        = 23
| ynwennertal       = 27.743.338 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 50.362 km²
| hichte            = 105 - 1000 m
| talen             = [[Pûndjaabsk]] (offisjeel)
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://punjab.gov.in/ punjab.gov.in]
| ôfbylding99       = India Punjab locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de Punjab yn Yndia
}}
'''Pûndjaab''' is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It makket diel út fan 'e gruttere, histoaryske [[Pûndjaab]]-regio, dy't yn 1947 spjalte is tusken Yndia en [[Pakistan]]. De steat stiet bekend as de nôtskuorre fan Yndia fanwegen de grutte lânbou-opbringsten en is it kulturele en spirituele hert fan 'e [[Sikhisme|Sikh-mienskip]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:Evening in Okara, Punjab.jpg|thumb|left|De rivier de Sutlej.]]
De Pûndjaab wurdt yn it westen begrinzge troch Pakistan, yn it noarden troch [[Jammu en Kasjmier]], yn it noardeasten troch [[Himachal Pradesh]] en yn it suden troch [[Haryana]] en [[Rajasthan]]. De haadstêd [[Chandigarh]] leit yn it easten en wurdt dield mei de buorsteat Haryana as in apart unyterritoarium.

De namme Pûndjaab komt út it [[Perzysk]] en betsjut &quot;Lân fan 'e fiif wetters&quot;. Hoewol't de histoaryske regio fiif grutte rivieren hat, streame der hjoed-de-dei trije troch de Yndiaaske Pûndjaab: de [[Sutlej]], de [[Beas]] en de [[Ravi]]. It lânskip bestiet hast folslein út in tige fruchtbere, flakke alluviale flakte dy't trochsnien wurdt troch in wiidweidich kanaalsysteem.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oval-shaped tondo portrait painting of Maharaja Ranjit Singh, Lucknow, Awadh, ca.1810–20 (full).jpg|thumb|left|Maharaja Ranjit Singh.]]
De Pûndjaab is ien fan 'e âldste kultuerregio's fan 'e wrâld dêr't eartiids de [[Yndusbeskaving]] bloeide. Troch de lokaasje wie it de &quot;poarte nei Yndia&quot; foar ynfallers lykas [[Aleksander de Grutte]], de [[Perzen]] en de [[Mogolryk|Mogols]]. Yn 'e 18e iuw ferienige de legindaryske kening [[Ranjit Singh]] de Sikh-stammen en stifte dêr in machtich Sikhryk, mei [[Lahore]] as haadstêd. Dat ryk bleau ien fan 'e lêste grutte gebieten dy't troch de Britten anneksearre waarden (1849).

=== Moderne skiednis ===
Op 'e moderne skiednis fan 'e Pûndjaab is de traumatyske [[Dieling fan Britsk-Ynje]] yn 1947 fan tige grutte ynfloed. De regio waard midstwa snien en it gebiet mei in [[moslim]]mearderheid gie nei Pakistan, wylst it diel mei in [[Hindoeïsme|hindoe-]] en sikhmearderheid by Yndia bleau. It late ta ien fan 'e grutste folksferhûzings yn 'e skiednis, wêrby't miljoenen minsken de grins oer flechten.

Fuort nei de ûnôfhinklikens begûn de Punjabi Subabeweging, in politike en sosjale kampanje. It doel wie ienfâldich mar beladen: de oprjochting fan in aparte dielsteat yn 'e Yndiaaske uny foar de minsken dy't Pûndjaabsk praten. De beweging waard laat troch machtige figuren lykas Master Tara Singh en letter Fateh Singh. Hja organisearren massale protesten, marsen en sels hongerstakings om de druk op it regear yn Delhi op te fieren. De Yndiaaske oerheid ûnder premier [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] fielde der yn it earstoan net in soad foar, om't se bang wiene foar nije religieuze konflikten sa fluch nei de traumatyske dieling fan 1947. Lang om let joech it regear yn 1966 ta. It eastlike part fan 'e Pûndjaap waard yn trije stikken opdield. It [[Pûndjaaby]]-pratende diel bleau de Pûndjaab, wylst de [[Hindy]]-sprekkende dielen de nije steat [[Haryana]] foarmen en de bercheftige dielen by [[Himachal Pradesh]] kamen. De nije stêd [[Chandigarh]] waard in [[unyterritoarium]]en de mienskiplike haadstêd fan sawol de Pûndjaab as de nije dielsteat Haryana.
[[Ofbyld:Sikh pogrom of 1984.jpg|thumb|left|De [[pogrom]]s op 'e Sikhs yn Dehli (1984) nei de moard op Indira Ghandi.]]
Yn 'e jierren 1970 en 1980 groeide de politike ûnrêst yn 'e Pûndjaab. In part fan 'e Sikhs woe mear autonomy of sels in folslein ûnôfhinklike steat, dy't Khalistan hjitte moast. De radikale lieder fan dy beweging, Jarnail Singh Bhindranwale, brûkte mei wapene oanhingers de Gouden Timpel yn Amritsar as in fort en haadkertier om dy steat ôf te twingen. Premier [[Indira Gandhi]] naam doe it beslút om de milysjes mei geweld út te skeakeljen en it leger sette in grutte oanfal yn op it kompleks. By dy oanfal kamen in soad minsken om it libben, ek pylgers dy't tafallich yn 'e timpel wiene. Op 31 oktober 1984 waard Indira Gandhi yn har eigen tún fermoarde troch twa Sikhs dy't wraak namen foar de oanfal op 'e Gouden Timpel. Nei de moard op 'e premier brieken der foaral yn Delhi rellen út tsjin 'e Sikh-befolking. Tûzenen Sikhs waarden fermoarde troch klibers lilk folk.

Sûnt de jierren 1990 stabilisearre de situaasje.

== Befolking ==
Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat goed 27 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 31,5 miljoen. De Pûndjaab hat in relatyf lege befolkingsgroei ferlikene mei oare Yndiaaske steaten.

De offisjele taal is it Pûndjaabsk, dat skreaun wurdt yn it [[Gurmûky]]-skrift. It is de iennige steat yn Yndia dêr't it [[Sikhisme]] de mearderheidsreligy is (likernôch 58%). De rest fan de befolking bestiet foaral út hindoes (38%), mei lytse mienskippen fan moslims en kristenen.
[[Ofbyld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|Pylger yn Amritsar.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn de Punjab
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 59,91% || 57,69% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,22%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 36,94% || 38,49% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,55%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,57% || 1,93% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,36%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,20% || 1,26% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Boedisme]] en [[Jaïnisme]]) || 0,38% || 0,63% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25%
|}

=== Stêden ===
De urbanisaasje yn 'e Pûndjaab nimt ta, benammen lâns de grutte ferkearsieren.
 
=== Grutste stêden yn de Punjab ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Ludhiana]] || 1.398.467 || 1.618.879 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7% || It &quot;Manchester fan 'e Pûndjaab&quot;; sintrum foar tekstyl en fytsfabrikaazje.
|-
| 2 || [[Amritsar]] || 966.862 || 1.132.383 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1% || Spiritueel sintrum mei de Gouden Timpel.
|-
| 3 || [[Jalandhar]] || 714.077 || 862.522 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,8% || Bekend fanwegen sportartikelenyndustry en media.
|-
| 4 || [[Patiala]] || 303.184 || 406.192 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,0% || Histoaryske keningsstêd, ferneamd om syn kultuer en ûnderwiis.
|-
| 5 || [[Bathinda]] || 217.256 || 285.788 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,5% || Wichtich spoarknooppunt en sintrum foar de enerzjysektor.
|}

== Ekonomy ==
De ekonomy fan 'e Pûndjaab wurdt foar it grutste part troch in tige sterke agraryske sektor bepaald. De steat draacht foar in ûnevenredich grut part by oan 'e nasjonale fiedselfoarried (likernôch 20% fan it Yndiaaske nôt en 11% fan 'e rys).

=== De Griene Revolúsje ===
[[Ofbyld:Agriculture in Punjab India.jpg|thumb|left|Lânbou yn 'e Pûndjaab.]]
Yn 'e jierren 1960 wie de Pûndjaab it episintrum fan 'e Griene Revolúsje yn Yndia. Troch de ynfiering fan nije nôtsoarten, dongstoffen en yrrigaasjemetoaden skeaten de lânbou-opbringsten omheech. Dat makke fan 'e Pûndjaab ien fan 'e rykste steaten fan it lân, alhoewol't der hjoed-de-dei soargen binne oer it sakjen fan it grûnwetternivo en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddelen.
[[Ofbyld:Ghandum ki katai -punjab.jpg|thumb||thumb|Rispinge yn 'e Pûndjaab.]]
Njonken lânbou hat de steat in groeiende yndustry. Ludhiana is it grutste sintrum foar de produksje fan tekstyl en masines, wylst Jalandhar in eksporteur is fan sportartikelen (lykas fuotballen en cricketbats). De tsjinstesektor, benammen yn 'e krite om Chandigarh hinne, ûntwikkelet him fluch op it mêd fan IT en ûnderwiis.

== Toerisme en Kultuer ==
[[Ofbyld:BHANGRA DRESS.JPG|thumb|left|Bhangra-dûnsers.]]
De Pûndjaab hat in libbene kultuer dy't oer de wrâld bekend wurden is troch de diaspoara. De enerzjike Bhangra-dûns en de folkmuzyk binne hjoed-de-dei ûnderdiel fan 'e popkultuer.

=== Wrâlderfgoed en Religy ===
De Pûndjaab hat tige wichtige spirituele monuminten. De Gouden Timpel yn Amritsar is it hillichste plak foar Sikhs. Wat it oantal besikers oanbelanget oertreft it kompleks sels de [[Taj Mahal]]. It as [[Arsjitekturaal wurk fan Le Corbusier|Kultuererfgoed fan Le Corbusier]] ûnder [[UNESCO]] fallende stedsûntwerp en de gebouwen fan 'e haadstêd [[Chandigarh]] wurdt as in masterwurk fan it [[modernisme]] beskôge

[[Ofbyld:Indian Wagah Attari border arena -Wagah -Punjab -20190605 172115.jpg|thumb|De Wagah Grins Seremoanje.]] 
Tusken Amritsar yn Yndia en Lahore yn Pakistan leit de [[Wagah]]-grins, de iennige oer lân te passearen grins tusken de lannen. Alle dagen wurdt dêr de Wagah Border Ceremony útfierd werby't de grinspoarten sletten, flaggen strutsen wurde en soldaten yn in parade marsjearje. 

=== Nasjonale Parken en Natoer ===
[[Ofbyld:Harike.jpg|thumb|Harike Wetland.]]
Yn 'e steat lizze de Harikesompen, it grutste sompegebiet fan Noard-Yndia op it plak dêr't de Beas en de Sutlej gearkomme. It is foar [[trekfûgel]]s út [[Sibearje]] in wichtich oerwinteringsgebiet.

It Wyldreservaat Abohar stiet bekend om de beskerming fan 'e Yndyske antiloop, dy't hillich is foar de lokale Bishnoi-mienskip.

Bir Moti Bagh is in beskerme boskgebiet by [[Patiala]] en in earder jachtgebiet fan 'e Maharaja's.

== Bestjoer ==
De Pûndjaab hat in parlemintêre demokrasy mei in ienkeamerstelsel (Vidhan Sabha). De gûverneur is it seremoanjele steatshaad, mar de Chief Minister (haadminister) hat de útfierende macht. Chandigarh is de haadstêd, mar as unyterritoarium falt it fuort ûnder de federale oerheid; de Pûndjaab en Haryana diele de gebouwen fan it parlemint en it heechgerjochtshôf.

Foar it bestjoer is de steat opdield yn fiif divyzjes en 23 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)&lt;ref&gt;Projected Population of States (2011-2036), National Commission on Population, MoHFW India.&lt;/ref&gt; !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Patiala Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Patiala (distrikt)|Patiala]] || Patiala || 1.895.686 || 2.220.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ludhiana (distrikt)|Ludhiana]] || Ludhiana || 3.498.739 || 4.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sangrur (distrikt)|Sangrur]] || Sangrur || 1.225.415* || 1.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barnala (distrikt)|Barnala]] || Barnala || 595.527 || 685.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fatehgarh Sahib (distrikt)|Fatehgarh Sahib]] || Fatehgarh Sahib || 600.163 || 690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malerkotla (distrikt)|Malerkotla]] || Malerkotla || 429.754* || 505.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,5%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jalandhar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalandhar (distrikt)|Jalandhar]] || Jalandhar || 2.193.590 || 2.540.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Amritsar (distrikt)|Amritsar]] || Amritsar || 2.490.656 || 2.820.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gurdaspur (distrikt)|Gurdaspur]] || Gurdaspur || 2.298.323 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pathankot (distrikt)|Pathankot]] || Pathankot || 676.598 || 775.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarn Taran (distrikt)|Tarn Taran]] || Tarn Taran || 1.119.627 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kapurthala (distrikt)|Kapurthala]] || Kapurthala || 815.168 || 930.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ferozepur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ferozepur (distrikt)|Ferozepur]] || Ferozepur || 2.029.074 || 2.310.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fazilka (distrikt)|Fazilka]] || Fazilka || 1.180.483 || 1.350.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Moga (distrikt)|Moga]] || Moga || 995.746 || 1.140.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muktsar (distrikt)|Muktsar]] || Sri Muktsar Sahib || 901.896 || 1.030.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Rupnagar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rupnagar (distrikt)|Rupnagar]] || Rupnagar || 684.627 || 785.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibzada Ajit Singh Nagar (distrikt)|Mohali]] || Mohali || 994.628 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +32,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahid Bhagat Singh Nagar (distrikt)|SBS Nagar]] || Nawanshahr || 612.310 || 700.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hoshiarpur (distrikt)|Hoshiarpur]] || Hoshiarpur || 1.586.625 || 1.780.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Faridkot Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Faridkot (distrikt)|Faridkot]] || Faridkot || 617.508 || 705.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bathinda (distrikt)|Bathinda]] || Bathinda || 1.388.525 || 1.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mansa (distrikt)|Mansa]] || Mansa || 768.203 || 875.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,9%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Punjab !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 27.743.338 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~31.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +13,5%
|}
&lt;small&gt;*Sifers foar Sangrur en Malerkotla binne korrizjearre neffens de nije distriktsgrinzen fan 2021.&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Punjab (India)}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Pûndjaab (Yndia)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>mpo0iy2b8aygqlvc2115yqvzre0s21c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228145</id>
      <parentid>1228143</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15140" sha1="b99go6gi25w8xhp3fbhp3hc3zbz70jd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Punjab&lt;br&gt;&lt;small&gt;ਪੰਜਾਬ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar.
| wapen             = Seal of Punjab.svg
| haadstêd          = [[Chandigarh]]
| grutste stêd      = [[Ludhiana]]
| distrikten        = 23
| ynwennertal       = 27.743.338 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 50.362 km²
| hichte            = 105 - 1000 m
| talen             = [[Pûndjaabsk]] (offisjeel)
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://punjab.gov.in/ punjab.gov.in]
| ôfbylding99       = India Punjab locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de Punjab yn Yndia
}}
'''Pûndjaab''' is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It makket diel út fan 'e gruttere, histoaryske [[Pûndjaab]]-regio, dy't yn 1947 spjalte is tusken Yndia en [[Pakistan]]. De steat stiet bekend as de nôtskuorre fan Yndia fanwegen de grutte lânbou-opbringsten en is it kulturele en spirituele hert fan 'e [[Sikhisme|Sikh-mienskip]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:Evening in Okara, Punjab.jpg|thumb|left|De rivier de Sutlej.]]
De Pûndjaab wurdt yn it westen begrinzge troch Pakistan, yn it noarden troch [[Jammu en Kasjmier]], yn it noardeasten troch [[Himachal Pradesh]] en yn it suden troch [[Haryana]] en [[Rajasthan]]. De haadstêd [[Chandigarh]] leit yn it easten en wurdt dield mei de buorsteat Haryana as in apart unyterritoarium.

De namme Pûndjaab komt út it [[Perzysk]] en betsjut &quot;Lân fan 'e fiif wetters&quot;. Hoewol't de histoaryske regio fiif grutte rivieren hat, streame der hjoed-de-dei trije troch de Yndiaaske Pûndjaab: de [[Sutlej]], de [[Beas]] en de [[Ravi]]. It lânskip bestiet hast folslein út in tige fruchtbere, flakke alluviale flakte dy't trochsnien wurdt troch in wiidweidich kanaalsysteem.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oval-shaped tondo portrait painting of Maharaja Ranjit Singh, Lucknow, Awadh, ca.1810–20 (full).jpg|thumb|left|Maharaja Ranjit Singh.]]
De Pûndjaab is ien fan 'e âldste kultuerregio's fan 'e wrâld dêr't eartiids de [[Yndusbeskaving]] bloeide. Troch de lokaasje wie it de &quot;poarte nei Yndia&quot; foar ynfallers lykas [[Aleksander de Grutte]], de [[Perzen]] en de [[Mogolryk|Mogols]]. Yn 'e 18e iuw ferienige de legindaryske kening [[Ranjit Singh]] de Sikh-stammen en stifte dêr in machtich Sikhryk, mei [[Lahore]] as haadstêd. Dat ryk bleau ien fan 'e lêste grutte gebieten dy't troch de Britten anneksearre waarden (1849).

=== Moderne skiednis ===
Op 'e moderne skiednis fan 'e Pûndjaab is de traumatyske [[Dieling fan Britsk-Ynje]] yn 1947 fan tige grutte ynfloed. De regio waard midstwa snien en it gebiet mei in [[moslim]]mearderheid gie nei Pakistan, wylst it diel mei in [[Hindoeïsme|hindoe-]] en sikhmearderheid by Yndia bleau. It late ta ien fan 'e grutste folksferhûzings yn 'e skiednis, wêrby't miljoenen minsken de grins oer flechten.

Fuort nei de ûnôfhinklikens begûn de Punjabi Subabeweging, in politike en sosjale kampanje. It doel wie ienfâldich mar beladen: de oprjochting fan in aparte dielsteat yn 'e Yndiaaske uny foar de minsken dy't Pûndjaabsk praten. De beweging waard laat troch machtige figuren lykas Master Tara Singh en letter Fateh Singh. Hja organisearren massale protesten, marsen en sels hongerstakings om de druk op it regear yn Delhi op te fieren. De Yndiaaske oerheid ûnder premier [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] fielde der yn it earstoan net in soad foar, om't se bang wiene foar nije religieuze konflikten sa fluch nei de traumatyske dieling fan 1947. Lang om let joech it regear yn 1966 ta. It eastlike part fan 'e Pûndjaap waard yn trije stikken opdield. It [[Pûndjaaby]]-pratende diel bleau de Pûndjaab, wylst de [[Hindy]]-sprekkende dielen de nije steat [[Haryana]] foarmen en de bercheftige dielen by [[Himachal Pradesh]] kamen. De nije stêd [[Chandigarh]] waard in [[unyterritoarium]]en de mienskiplike haadstêd fan sawol de Pûndjaab as de nije dielsteat Haryana.
[[Ofbyld:Sikh pogrom of 1984.jpg|thumb|left|De [[pogrom]]s op 'e Sikhs yn Dehli (1984) nei de moard op Indira Ghandi.]]
Yn 'e jierren 1970 en 1980 groeide de politike ûnrêst yn 'e Pûndjaab. In part fan 'e Sikhs woe mear autonomy of sels in folslein ûnôfhinklike steat, dy't Khalistan hjitte moast. De radikale lieder fan dy beweging, Jarnail Singh Bhindranwale, brûkte mei wapene oanhingers de Gouden Timpel yn Amritsar as in fort en haadkertier om dy steat ôf te twingen. Premier [[Indira Gandhi]] naam doe it beslút om de milysjes mei geweld út te skeakeljen en it leger sette in grutte oanfal yn op it kompleks. By dy oanfal kamen in soad minsken om it libben, ek pylgers dy't tafallich yn 'e timpel wiene. Op 31 oktober 1984 waard Indira Gandhi yn har eigen tún fermoarde troch twa Sikhs dy't wraak namen foar de oanfal op 'e Gouden Timpel. Nei de moard op 'e premier brieken der foaral yn Delhi rellen út tsjin 'e Sikh-befolking. Tûzenen Sikhs waarden fermoarde troch klibers lilk folk.

Sûnt de jierren 1990 stabilisearre de situaasje.

== Befolking ==
Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat goed 27 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 31,5 miljoen. De Pûndjaab hat in relatyf lege befolkingsgroei ferlikene mei oare Yndiaaske steaten.

De offisjele taal is it Pûndjaabsk, dat skreaun wurdt yn it [[Gurmûky]]-skrift. It is de iennige steat yn Yndia dêr't it [[Sikhisme]] de mearderheidsreligy is (likernôch 58%). De rest fan de befolking bestiet foaral út hindoes (38%), mei lytse mienskippen fan moslims en kristenen.
[[Ofbyld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|Pylger yn Amritsar.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn de Punjab
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 59,91% || 57,69% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,22%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 36,94% || 38,49% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,55%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,57% || 1,93% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,36%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,20% || 1,26% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Boedisme]] en [[Jaïnisme]]) || 0,38% || 0,63% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25%
|}

=== Stêden ===
De urbanisaasje yn 'e Pûndjaab nimt ta, benammen lâns de grutte ferkearsieren.
 
=== Grutste stêden yn de Punjab ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Ludhiana]] || 1.398.467 || 1.618.879 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7% || It &quot;Manchester fan 'e Pûndjaab&quot;; sintrum foar tekstyl en fytsfabrikaazje.
|-
| 2 || [[Amritsar]] || 966.862 || 1.132.383 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1% || Spiritueel sintrum mei de Gouden Timpel.
|-
| 3 || [[Jalandhar]] || 714.077 || 862.522 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,8% || Bekend fanwegen sportartikelenyndustry en media.
|-
| 4 || [[Patiala]] || 303.184 || 406.192 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,0% || Histoaryske keningsstêd, ferneamd om syn kultuer en ûnderwiis.
|-
| 5 || [[Bathinda]] || 217.256 || 285.788 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,5% || Wichtich spoarknooppunt en sintrum foar de enerzjysektor.
|}

== Ekonomy ==
De ekonomy fan 'e Pûndjaab wurdt foar it grutste part troch in tige sterke agraryske sektor bepaald. De steat draacht foar in ûnevenredich grut part by oan 'e nasjonale fiedselfoarried (likernôch 20% fan it Yndiaaske nôt en 11% fan 'e rys).

=== De Griene Revolúsje ===
[[Ofbyld:Agriculture in Punjab India.jpg|thumb|left|Lânbou yn 'e Pûndjaab.]]
Yn 'e jierren 1960 wie de Pûndjaab it episintrum fan 'e Griene Revolúsje yn Yndia. Troch de ynfiering fan nije nôtsoarten, dongstoffen en yrrigaasjemetoaden skeaten de lânbou-opbringsten omheech. Dat makke fan 'e Pûndjaab ien fan 'e rykste steaten fan it lân, alhoewol't der hjoed-de-dei soargen binne oer it sakjen fan it grûnwetternivo en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddelen.
[[Ofbyld:Ghandum ki katai -punjab.jpg|thumb||thumb|Rispinge yn 'e Pûndjaab.]]
Njonken lânbou hat de steat in groeiende yndustry. Ludhiana is it grutste sintrum foar de produksje fan tekstyl en masines, wylst Jalandhar in eksporteur is fan sportartikelen (lykas fuotballen en cricketbats). De tsjinstesektor, benammen yn 'e krite om Chandigarh hinne, ûntwikkelet him fluch op it mêd fan IT en ûnderwiis.

== Toerisme en Kultuer ==
[[Ofbyld:BHANGRA DRESS.JPG|thumb|left|Bhangra-dûnsers.]]
De Pûndjaab hat in libbene kultuer dy't oer de wrâld bekend wurden is troch de diaspoara. De enerzjike Bhangra-dûns en de folkmuzyk binne hjoed-de-dei ûnderdiel fan 'e popkultuer.

=== Wrâlderfgoed en Religy ===
De Pûndjaab hat tige wichtige spirituele monuminten. De Gouden Timpel yn Amritsar is it hillichste plak foar Sikhs. Wat it oantal besikers oanbelanget oertreft it kompleks sels de [[Taj Mahal]]. It as [[Arsjitekturaal wurk fan Le Corbusier|Kultuererfgoed fan Le Corbusier]] ûnder [[UNESCO]] fallende stedsûntwerp en de gebouwen fan 'e haadstêd [[Chandigarh]] wurdt as in masterwurk fan it [[modernisme]] beskôge

[[Ofbyld:Indian Wagah Attari border arena -Wagah -Punjab -20190605 172115.jpg|thumb|De Wagah Grins Seremoanje.]] 
Tusken Amritsar yn Yndia en Lahore yn Pakistan leit de [[Wagah]]-grins, de iennige oer lân te passearen grins tusken de lannen. Alle dagen wurdt dêr de Wagah Border Ceremony útfierd werby't de grinspoarten sletten, flaggen strutsen wurde en soldaten yn in parade marsjearje. 

=== Nasjonale Parken en Natoer ===
[[Ofbyld:Harike.jpg|thumb|Harike Wetland.]]
Yn 'e steat lizze de Harikesompen, it grutste sompegebiet fan Noard-Yndia op it plak dêr't de Beas en de Sutlej gearkomme. It is foar [[trekfûgel]]s út [[Sibearje]] in wichtich oerwinteringsgebiet.

It Wyldreservaat Abohar stiet bekend om de beskerming fan 'e Yndyske antiloop, dy't hillich is foar de lokale Bishnoi-mienskip.

Bir Moti Bagh is in beskerme boskgebiet by [[Patiala]] en in earder jachtgebiet fan 'e Maharaja's.

== Bestjoer ==
De Pûndjaab hat in parlemintêre demokrasy mei in ienkeamerstelsel (Vidhan Sabha). De gûverneur is it seremoanjele steatshaad, mar de Chief Minister (haadminister) hat de útfierende macht. Chandigarh is de haadstêd, mar as unyterritoarium falt it fuort ûnder de federale oerheid; de Pûndjaab en Haryana diele de gebouwen fan it parlemint en it heechgerjochtshôf.

Foar it bestjoer is de steat opdield yn fiif divyzjes en 23 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)&lt;ref&gt;Projected Population of States (2011-2036), National Commission on Population, MoHFW India.&lt;/ref&gt; !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Patiala Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Patiala (distrikt)|Patiala]] || Patiala || 1.895.686 || 2.220.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ludhiana (distrikt)|Ludhiana]] || Ludhiana || 3.498.739 || 4.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sangrur (distrikt)|Sangrur]] || Sangrur || 1.225.415* || 1.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barnala (distrikt)|Barnala]] || Barnala || 595.527 || 685.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fatehgarh Sahib (distrikt)|Fatehgarh Sahib]] || Fatehgarh Sahib || 600.163 || 690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malerkotla (distrikt)|Malerkotla]] || Malerkotla || 429.754* || 505.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,5%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jalandhar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalandhar (distrikt)|Jalandhar]] || Jalandhar || 2.193.590 || 2.540.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Amritsar (distrikt)|Amritsar]] || Amritsar || 2.490.656 || 2.820.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gurdaspur (distrikt)|Gurdaspur]] || Gurdaspur || 2.298.323 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pathankot (distrikt)|Pathankot]] || Pathankot || 676.598 || 775.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarn Taran (distrikt)|Tarn Taran]] || Tarn Taran || 1.119.627 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kapurthala (distrikt)|Kapurthala]] || Kapurthala || 815.168 || 930.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ferozepur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ferozepur (distrikt)|Ferozepur]] || Ferozepur || 2.029.074 || 2.310.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fazilka (distrikt)|Fazilka]] || Fazilka || 1.180.483 || 1.350.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Moga (distrikt)|Moga]] || Moga || 995.746 || 1.140.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muktsar (distrikt)|Muktsar]] || Sri Muktsar Sahib || 901.896 || 1.030.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Rupnagar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rupnagar (distrikt)|Rupnagar]] || Rupnagar || 684.627 || 785.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibzada Ajit Singh Nagar (distrikt)|Mohali]] || Mohali || 994.628 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +32,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahid Bhagat Singh Nagar (distrikt)|SBS Nagar]] || Nawanshahr || 612.310 || 700.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hoshiarpur (distrikt)|Hoshiarpur]] || Hoshiarpur || 1.586.625 || 1.780.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Faridkot Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Faridkot (distrikt)|Faridkot]] || Faridkot || 617.508 || 705.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bathinda (distrikt)|Bathinda]] || Bathinda || 1.388.525 || 1.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mansa (distrikt)|Mansa]] || Mansa || 768.203 || 875.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,9%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Punjab !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 27.743.338 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~31.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +13,5%
|}
&lt;small&gt;*Sifers foar Sangrur en Malerkotla binne korrizjearre neffens de nije distriktsgrinzen fan 2021.&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Pûndjaab (Yndia)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>b99go6gi25w8xhp3fbhp3hc3zbz70jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228159</id>
      <parentid>1228145</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15331" sha1="17ekreszrchtrsarj20180tx87tuzob" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Punjab&lt;br&gt;&lt;small&gt;ਪੰਜਾਬ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar.
| wapen             = Seal of Punjab.svg
| haadstêd          = [[Chandigarh]]
| grutste stêd      = [[Ludhiana]]
| distrikten        = 23
| ynwennertal       = 27.743.338 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 50.362 km²
| hichte            = 105 - 1000 m
| talen             = [[Pûndjaabsk]] (offisjeel)
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://punjab.gov.in/ punjab.gov.in]
| ôfbylding99       = India Punjab locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de Punjab yn Yndia
}}
'''Pûndjaab''' ([[Pûndzjaabsk]]: ਪੰਜਾਬ, [[transliteraasje]]: ''Pañjāba'', [[útspr.]]: [pəɲˈʤaːb], likernôch: &quot;P'n-&lt;u&gt;dzjaab&lt;/u&gt;&quot;, {{Audio|Punjab.ogg|beharkje}}; [[Ingelsk]]: ''Punjab'') is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It makket diel út fan 'e gruttere, histoaryske [[Pûndjaab]]-regio, dy't yn 1947 spjalte is tusken Yndia en [[Pakistan]]. De steat stiet bekend as de nôtskuorre fan Yndia fanwegen de grutte lânbou-opbringsten en is it kulturele en spirituele hert fan 'e [[Sikhisme|Sikh-mienskip]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:Evening in Okara, Punjab.jpg|thumb|left|De rivier de Sutlej.]]
De Pûndjaab wurdt yn it westen begrinzge troch Pakistan, yn it noarden troch [[Jammu en Kasjmier]], yn it noardeasten troch [[Himachal Pradesh]] en yn it suden troch [[Haryana]] en [[Rajasthan]]. De haadstêd [[Chandigarh]] leit yn it easten en wurdt dield mei de buorsteat Haryana as in apart unyterritoarium.

De namme Pûndjaab komt út it [[Perzysk]] en betsjut &quot;Lân fan 'e fiif wetters&quot;. Hoewol't de histoaryske regio fiif grutte rivieren hat, streame der hjoed-de-dei trije troch de Yndiaaske Pûndjaab: de [[Sutlej]], de [[Beas]] en de [[Ravi]]. It lânskip bestiet hast folslein út in tige fruchtbere, flakke alluviale flakte dy't trochsnien wurdt troch in wiidweidich kanaalsysteem.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oval-shaped tondo portrait painting of Maharaja Ranjit Singh, Lucknow, Awadh, ca.1810–20 (full).jpg|thumb|left|Maharaja Ranjit Singh.]]
De Pûndjaab is ien fan 'e âldste kultuerregio's fan 'e wrâld dêr't eartiids de [[Yndusbeskaving]] bloeide. Troch de lokaasje wie it de &quot;poarte nei Yndia&quot; foar ynfallers lykas [[Aleksander de Grutte]], de [[Perzen]] en de [[Mogolryk|Mogols]]. Yn 'e 18e iuw ferienige de legindaryske kening [[Ranjit Singh]] de Sikh-stammen en stifte dêr in machtich Sikhryk, mei [[Lahore]] as haadstêd. Dat ryk bleau ien fan 'e lêste grutte gebieten dy't troch de Britten anneksearre waarden (1849).

=== Moderne skiednis ===
Op 'e moderne skiednis fan 'e Pûndjaab is de traumatyske [[Dieling fan Britsk-Ynje]] yn 1947 fan tige grutte ynfloed. De regio waard midstwa snien en it gebiet mei in [[moslim]]mearderheid gie nei Pakistan, wylst it diel mei in [[Hindoeïsme|hindoe-]] en sikhmearderheid by Yndia bleau. It late ta ien fan 'e grutste folksferhûzings yn 'e skiednis, wêrby't miljoenen minsken de grins oer flechten.

Fuort nei de ûnôfhinklikens begûn de Punjabi Subabeweging, in politike en sosjale kampanje. It doel wie ienfâldich mar beladen: de oprjochting fan in aparte dielsteat yn 'e Yndiaaske uny foar de minsken dy't Pûndjaabsk praten. De beweging waard laat troch machtige figuren lykas Master Tara Singh en letter Fateh Singh. Hja organisearren massale protesten, marsen en sels hongerstakings om de druk op it regear yn Delhi op te fieren. De Yndiaaske oerheid ûnder premier [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] fielde der yn it earstoan net in soad foar, om't se bang wiene foar nije religieuze konflikten sa fluch nei de traumatyske dieling fan 1947. Lang om let joech it regear yn 1966 ta. It eastlike part fan 'e Pûndjaap waard yn trije stikken opdield. It [[Pûndjaaby]]-pratende diel bleau de Pûndjaab, wylst de [[Hindy]]-sprekkende dielen de nije steat [[Haryana]] foarmen en de bercheftige dielen by [[Himachal Pradesh]] kamen. De nije stêd [[Chandigarh]] waard in [[unyterritoarium]]en de mienskiplike haadstêd fan sawol de Pûndjaab as de nije dielsteat Haryana.
[[Ofbyld:Sikh pogrom of 1984.jpg|thumb|left|De [[pogrom]]s op 'e Sikhs yn Dehli (1984) nei de moard op Indira Ghandi.]]
Yn 'e jierren 1970 en 1980 groeide de politike ûnrêst yn 'e Pûndjaab. In part fan 'e Sikhs woe mear autonomy of sels in folslein ûnôfhinklike steat, dy't Khalistan hjitte moast. De radikale lieder fan dy beweging, Jarnail Singh Bhindranwale, brûkte mei wapene oanhingers de Gouden Timpel yn Amritsar as in fort en haadkertier om dy steat ôf te twingen. Premier [[Indira Gandhi]] naam doe it beslút om de milysjes mei geweld út te skeakeljen en it leger sette in grutte oanfal yn op it kompleks. By dy oanfal kamen in soad minsken om it libben, ek pylgers dy't tafallich yn 'e timpel wiene. Op 31 oktober 1984 waard Indira Gandhi yn har eigen tún fermoarde troch twa Sikhs dy't wraak namen foar de oanfal op 'e Gouden Timpel. Nei de moard op 'e premier brieken der foaral yn Delhi rellen út tsjin 'e Sikh-befolking. Tûzenen Sikhs waarden fermoarde troch klibers lilk folk.

Sûnt de jierren 1990 stabilisearre de situaasje.

== Befolking ==
Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat goed 27 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 31,5 miljoen. De Pûndjaab hat in relatyf lege befolkingsgroei ferlikene mei oare Yndiaaske steaten.

De offisjele taal is it Pûndjaabsk, dat skreaun wurdt yn it [[Gurmûky]]-skrift. It is de iennige steat yn Yndia dêr't it [[Sikhisme]] de mearderheidsreligy is (likernôch 58%). De rest fan de befolking bestiet foaral út hindoes (38%), mei lytse mienskippen fan moslims en kristenen.
[[Ofbyld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|Pylger yn Amritsar.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn de Punjab
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 59,91% || 57,69% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,22%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 36,94% || 38,49% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,55%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,57% || 1,93% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,36%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,20% || 1,26% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Boedisme]] en [[Jaïnisme]]) || 0,38% || 0,63% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25%
|}

=== Stêden ===
De urbanisaasje yn 'e Pûndjaab nimt ta, benammen lâns de grutte ferkearsieren.
 
=== Grutste stêden yn de Punjab ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Ludhiana]] || 1.398.467 || 1.618.879 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7% || It &quot;Manchester fan 'e Pûndjaab&quot;; sintrum foar tekstyl en fytsfabrikaazje.
|-
| 2 || [[Amritsar]] || 966.862 || 1.132.383 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1% || Spiritueel sintrum mei de Gouden Timpel.
|-
| 3 || [[Jalandhar]] || 714.077 || 862.522 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,8% || Bekend fanwegen sportartikelenyndustry en media.
|-
| 4 || [[Patiala]] || 303.184 || 406.192 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,0% || Histoaryske keningsstêd, ferneamd om syn kultuer en ûnderwiis.
|-
| 5 || [[Bathinda]] || 217.256 || 285.788 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,5% || Wichtich spoarknooppunt en sintrum foar de enerzjysektor.
|}

== Ekonomy ==
De ekonomy fan 'e Pûndjaab wurdt foar it grutste part troch in tige sterke agraryske sektor bepaald. De steat draacht foar in ûnevenredich grut part by oan 'e nasjonale fiedselfoarried (likernôch 20% fan it Yndiaaske nôt en 11% fan 'e rys).

=== De Griene Revolúsje ===
[[Ofbyld:Agriculture in Punjab India.jpg|thumb|left|Lânbou yn 'e Pûndjaab.]]
Yn 'e jierren 1960 wie de Pûndjaab it episintrum fan 'e Griene Revolúsje yn Yndia. Troch de ynfiering fan nije nôtsoarten, dongstoffen en yrrigaasjemetoaden skeaten de lânbou-opbringsten omheech. Dat makke fan 'e Pûndjaab ien fan 'e rykste steaten fan it lân, alhoewol't der hjoed-de-dei soargen binne oer it sakjen fan it grûnwetternivo en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddelen.
[[Ofbyld:Ghandum ki katai -punjab.jpg|thumb||thumb|Rispinge yn 'e Pûndjaab.]]
Njonken lânbou hat de steat in groeiende yndustry. Ludhiana is it grutste sintrum foar de produksje fan tekstyl en masines, wylst Jalandhar in eksporteur is fan sportartikelen (lykas fuotballen en cricketbats). De tsjinstesektor, benammen yn 'e krite om Chandigarh hinne, ûntwikkelet him fluch op it mêd fan IT en ûnderwiis.

== Toerisme en Kultuer ==
[[Ofbyld:BHANGRA DRESS.JPG|thumb|left|Bhangra-dûnsers.]]
De Pûndjaab hat in libbene kultuer dy't oer de wrâld bekend wurden is troch de diaspoara. De enerzjike Bhangra-dûns en de folkmuzyk binne hjoed-de-dei ûnderdiel fan 'e popkultuer.

=== Wrâlderfgoed en Religy ===
De Pûndjaab hat tige wichtige spirituele monuminten. De Gouden Timpel yn Amritsar is it hillichste plak foar Sikhs. Wat it oantal besikers oanbelanget oertreft it kompleks sels de [[Taj Mahal]]. It as [[Arsjitekturaal wurk fan Le Corbusier|Kultuererfgoed fan Le Corbusier]] ûnder [[UNESCO]] fallende stedsûntwerp en de gebouwen fan 'e haadstêd [[Chandigarh]] wurdt as in masterwurk fan it [[modernisme]] beskôge

[[Ofbyld:Indian Wagah Attari border arena -Wagah -Punjab -20190605 172115.jpg|thumb|De Wagah Grins Seremoanje.]] 
Tusken Amritsar yn Yndia en Lahore yn Pakistan leit de [[Wagah]]-grins, de iennige oer lân te passearen grins tusken de lannen. Alle dagen wurdt dêr de Wagah Border Ceremony útfierd werby't de grinspoarten sletten, flaggen strutsen wurde en soldaten yn in parade marsjearje. 

=== Nasjonale Parken en Natoer ===
[[Ofbyld:Harike.jpg|thumb|Harike Wetland.]]
Yn 'e steat lizze de Harikesompen, it grutste sompegebiet fan Noard-Yndia op it plak dêr't de Beas en de Sutlej gearkomme. It is foar [[trekfûgel]]s út [[Sibearje]] in wichtich oerwinteringsgebiet.

It Wyldreservaat Abohar stiet bekend om de beskerming fan 'e Yndyske antiloop, dy't hillich is foar de lokale Bishnoi-mienskip.

Bir Moti Bagh is in beskerme boskgebiet by [[Patiala]] en in earder jachtgebiet fan 'e Maharaja's.

== Bestjoer ==
De Pûndjaab hat in parlemintêre demokrasy mei in ienkeamerstelsel (Vidhan Sabha). De gûverneur is it seremoanjele steatshaad, mar de Chief Minister (haadminister) hat de útfierende macht. Chandigarh is de haadstêd, mar as unyterritoarium falt it fuort ûnder de federale oerheid; de Pûndjaab en Haryana diele de gebouwen fan it parlemint en it heechgerjochtshôf.

Foar it bestjoer is de steat opdield yn fiif divyzjes en 23 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)&lt;ref&gt;Projected Population of States (2011-2036), National Commission on Population, MoHFW India.&lt;/ref&gt; !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Patiala Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Patiala (distrikt)|Patiala]] || Patiala || 1.895.686 || 2.220.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ludhiana (distrikt)|Ludhiana]] || Ludhiana || 3.498.739 || 4.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sangrur (distrikt)|Sangrur]] || Sangrur || 1.225.415* || 1.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barnala (distrikt)|Barnala]] || Barnala || 595.527 || 685.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fatehgarh Sahib (distrikt)|Fatehgarh Sahib]] || Fatehgarh Sahib || 600.163 || 690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malerkotla (distrikt)|Malerkotla]] || Malerkotla || 429.754* || 505.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,5%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jalandhar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalandhar (distrikt)|Jalandhar]] || Jalandhar || 2.193.590 || 2.540.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Amritsar (distrikt)|Amritsar]] || Amritsar || 2.490.656 || 2.820.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gurdaspur (distrikt)|Gurdaspur]] || Gurdaspur || 2.298.323 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pathankot (distrikt)|Pathankot]] || Pathankot || 676.598 || 775.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarn Taran (distrikt)|Tarn Taran]] || Tarn Taran || 1.119.627 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kapurthala (distrikt)|Kapurthala]] || Kapurthala || 815.168 || 930.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ferozepur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ferozepur (distrikt)|Ferozepur]] || Ferozepur || 2.029.074 || 2.310.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fazilka (distrikt)|Fazilka]] || Fazilka || 1.180.483 || 1.350.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Moga (distrikt)|Moga]] || Moga || 995.746 || 1.140.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muktsar (distrikt)|Muktsar]] || Sri Muktsar Sahib || 901.896 || 1.030.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Rupnagar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rupnagar (distrikt)|Rupnagar]] || Rupnagar || 684.627 || 785.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibzada Ajit Singh Nagar (distrikt)|Mohali]] || Mohali || 994.628 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +32,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahid Bhagat Singh Nagar (distrikt)|SBS Nagar]] || Nawanshahr || 612.310 || 700.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hoshiarpur (distrikt)|Hoshiarpur]] || Hoshiarpur || 1.586.625 || 1.780.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Faridkot Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Faridkot (distrikt)|Faridkot]] || Faridkot || 617.508 || 705.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bathinda (distrikt)|Bathinda]] || Bathinda || 1.388.525 || 1.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mansa (distrikt)|Mansa]] || Mansa || 768.203 || 875.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,9%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Punjab !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 27.743.338 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~31.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +13,5%
|}
&lt;small&gt;*Sifers foar Sangrur en Malerkotla binne korrizjearre neffens de nije distriktsgrinzen fan 2021.&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Pûndjaab (Yndia)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>17ekreszrchtrsarj20180tx87tuzob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228163</id>
      <parentid>1228159</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bestjoer */ defsort</comment>
      <origin>1228163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15364" sha1="ojqgy0gs4yu1ste0dnkiyiocv3er77a" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Punjab&lt;br&gt;&lt;small&gt;ਪੰਜਾਬ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar.
| wapen             = Seal of Punjab.svg
| haadstêd          = [[Chandigarh]]
| grutste stêd      = [[Ludhiana]]
| distrikten        = 23
| ynwennertal       = 27.743.338 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 50.362 km²
| hichte            = 105 - 1000 m
| talen             = [[Pûndjaabsk]] (offisjeel)
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://punjab.gov.in/ punjab.gov.in]
| ôfbylding99       = India Punjab locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de Punjab yn Yndia
}}
'''Pûndjaab''' ([[Pûndzjaabsk]]: ਪੰਜਾਬ, [[transliteraasje]]: ''Pañjāba'', [[útspr.]]: [pəɲˈʤaːb], likernôch: &quot;P'n-&lt;u&gt;dzjaab&lt;/u&gt;&quot;, {{Audio|Punjab.ogg|beharkje}}; [[Ingelsk]]: ''Punjab'') is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It makket diel út fan 'e gruttere, histoaryske [[Pûndjaab]]-regio, dy't yn 1947 spjalte is tusken Yndia en [[Pakistan]]. De steat stiet bekend as de nôtskuorre fan Yndia fanwegen de grutte lânbou-opbringsten en is it kulturele en spirituele hert fan 'e [[Sikhisme|Sikh-mienskip]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:Evening in Okara, Punjab.jpg|thumb|left|De rivier de Sutlej.]]
De Pûndjaab wurdt yn it westen begrinzge troch Pakistan, yn it noarden troch [[Jammu en Kasjmier]], yn it noardeasten troch [[Himachal Pradesh]] en yn it suden troch [[Haryana]] en [[Rajasthan]]. De haadstêd [[Chandigarh]] leit yn it easten en wurdt dield mei de buorsteat Haryana as in apart unyterritoarium.

De namme Pûndjaab komt út it [[Perzysk]] en betsjut &quot;Lân fan 'e fiif wetters&quot;. Hoewol't de histoaryske regio fiif grutte rivieren hat, streame der hjoed-de-dei trije troch de Yndiaaske Pûndjaab: de [[Sutlej]], de [[Beas]] en de [[Ravi]]. It lânskip bestiet hast folslein út in tige fruchtbere, flakke alluviale flakte dy't trochsnien wurdt troch in wiidweidich kanaalsysteem.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oval-shaped tondo portrait painting of Maharaja Ranjit Singh, Lucknow, Awadh, ca.1810–20 (full).jpg|thumb|left|Maharaja Ranjit Singh.]]
De Pûndjaab is ien fan 'e âldste kultuerregio's fan 'e wrâld dêr't eartiids de [[Yndusbeskaving]] bloeide. Troch de lokaasje wie it de &quot;poarte nei Yndia&quot; foar ynfallers lykas [[Aleksander de Grutte]], de [[Perzen]] en de [[Mogolryk|Mogols]]. Yn 'e 18e iuw ferienige de legindaryske kening [[Ranjit Singh]] de Sikh-stammen en stifte dêr in machtich Sikhryk, mei [[Lahore]] as haadstêd. Dat ryk bleau ien fan 'e lêste grutte gebieten dy't troch de Britten anneksearre waarden (1849).

=== Moderne skiednis ===
Op 'e moderne skiednis fan 'e Pûndjaab is de traumatyske [[Dieling fan Britsk-Ynje]] yn 1947 fan tige grutte ynfloed. De regio waard midstwa snien en it gebiet mei in [[moslim]]mearderheid gie nei Pakistan, wylst it diel mei in [[Hindoeïsme|hindoe-]] en sikhmearderheid by Yndia bleau. It late ta ien fan 'e grutste folksferhûzings yn 'e skiednis, wêrby't miljoenen minsken de grins oer flechten.

Fuort nei de ûnôfhinklikens begûn de Punjabi Subabeweging, in politike en sosjale kampanje. It doel wie ienfâldich mar beladen: de oprjochting fan in aparte dielsteat yn 'e Yndiaaske uny foar de minsken dy't Pûndjaabsk praten. De beweging waard laat troch machtige figuren lykas Master Tara Singh en letter Fateh Singh. Hja organisearren massale protesten, marsen en sels hongerstakings om de druk op it regear yn Delhi op te fieren. De Yndiaaske oerheid ûnder premier [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] fielde der yn it earstoan net in soad foar, om't se bang wiene foar nije religieuze konflikten sa fluch nei de traumatyske dieling fan 1947. Lang om let joech it regear yn 1966 ta. It eastlike part fan 'e Pûndjaap waard yn trije stikken opdield. It [[Pûndjaaby]]-pratende diel bleau de Pûndjaab, wylst de [[Hindy]]-sprekkende dielen de nije steat [[Haryana]] foarmen en de bercheftige dielen by [[Himachal Pradesh]] kamen. De nije stêd [[Chandigarh]] waard in [[unyterritoarium]]en de mienskiplike haadstêd fan sawol de Pûndjaab as de nije dielsteat Haryana.
[[Ofbyld:Sikh pogrom of 1984.jpg|thumb|left|De [[pogrom]]s op 'e Sikhs yn Dehli (1984) nei de moard op Indira Ghandi.]]
Yn 'e jierren 1970 en 1980 groeide de politike ûnrêst yn 'e Pûndjaab. In part fan 'e Sikhs woe mear autonomy of sels in folslein ûnôfhinklike steat, dy't Khalistan hjitte moast. De radikale lieder fan dy beweging, Jarnail Singh Bhindranwale, brûkte mei wapene oanhingers de Gouden Timpel yn Amritsar as in fort en haadkertier om dy steat ôf te twingen. Premier [[Indira Gandhi]] naam doe it beslút om de milysjes mei geweld út te skeakeljen en it leger sette in grutte oanfal yn op it kompleks. By dy oanfal kamen in soad minsken om it libben, ek pylgers dy't tafallich yn 'e timpel wiene. Op 31 oktober 1984 waard Indira Gandhi yn har eigen tún fermoarde troch twa Sikhs dy't wraak namen foar de oanfal op 'e Gouden Timpel. Nei de moard op 'e premier brieken der foaral yn Delhi rellen út tsjin 'e Sikh-befolking. Tûzenen Sikhs waarden fermoarde troch klibers lilk folk.

Sûnt de jierren 1990 stabilisearre de situaasje.

== Befolking ==
Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat goed 27 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 31,5 miljoen. De Pûndjaab hat in relatyf lege befolkingsgroei ferlikene mei oare Yndiaaske steaten.

De offisjele taal is it Pûndjaabsk, dat skreaun wurdt yn it [[Gurmûky]]-skrift. It is de iennige steat yn Yndia dêr't it [[Sikhisme]] de mearderheidsreligy is (likernôch 58%). De rest fan de befolking bestiet foaral út hindoes (38%), mei lytse mienskippen fan moslims en kristenen.
[[Ofbyld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|Pylger yn Amritsar.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: right;&quot;
|+ Religy yn de Punjab
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 59,91% || 57,69% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,22%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 36,94% || 38,49% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,55%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,57% || 1,93% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,36%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,20% || 1,26% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06%
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Boedisme]] en [[Jaïnisme]]) || 0,38% || 0,63% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25%
|}

=== Stêden ===
De urbanisaasje yn 'e Pûndjaab nimt ta, benammen lâns de grutte ferkearsieren.
 
=== Grutste stêden yn de Punjab ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Ludhiana]] || 1.398.467 || 1.618.879 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7% || It &quot;Manchester fan 'e Pûndjaab&quot;; sintrum foar tekstyl en fytsfabrikaazje.
|-
| 2 || [[Amritsar]] || 966.862 || 1.132.383 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1% || Spiritueel sintrum mei de Gouden Timpel.
|-
| 3 || [[Jalandhar]] || 714.077 || 862.522 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,8% || Bekend fanwegen sportartikelenyndustry en media.
|-
| 4 || [[Patiala]] || 303.184 || 406.192 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,0% || Histoaryske keningsstêd, ferneamd om syn kultuer en ûnderwiis.
|-
| 5 || [[Bathinda]] || 217.256 || 285.788 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,5% || Wichtich spoarknooppunt en sintrum foar de enerzjysektor.
|}

== Ekonomy ==
De ekonomy fan 'e Pûndjaab wurdt foar it grutste part troch in tige sterke agraryske sektor bepaald. De steat draacht foar in ûnevenredich grut part by oan 'e nasjonale fiedselfoarried (likernôch 20% fan it Yndiaaske nôt en 11% fan 'e rys).

=== De Griene Revolúsje ===
[[Ofbyld:Agriculture in Punjab India.jpg|thumb|left|Lânbou yn 'e Pûndjaab.]]
Yn 'e jierren 1960 wie de Pûndjaab it episintrum fan 'e Griene Revolúsje yn Yndia. Troch de ynfiering fan nije nôtsoarten, dongstoffen en yrrigaasjemetoaden skeaten de lânbou-opbringsten omheech. Dat makke fan 'e Pûndjaab ien fan 'e rykste steaten fan it lân, alhoewol't der hjoed-de-dei soargen binne oer it sakjen fan it grûnwetternivo en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddelen.
[[Ofbyld:Ghandum ki katai -punjab.jpg|thumb||thumb|Rispinge yn 'e Pûndjaab.]]
Njonken lânbou hat de steat in groeiende yndustry. Ludhiana is it grutste sintrum foar de produksje fan tekstyl en masines, wylst Jalandhar in eksporteur is fan sportartikelen (lykas fuotballen en cricketbats). De tsjinstesektor, benammen yn 'e krite om Chandigarh hinne, ûntwikkelet him fluch op it mêd fan IT en ûnderwiis.

== Toerisme en Kultuer ==
[[Ofbyld:BHANGRA DRESS.JPG|thumb|left|Bhangra-dûnsers.]]
De Pûndjaab hat in libbene kultuer dy't oer de wrâld bekend wurden is troch de diaspoara. De enerzjike Bhangra-dûns en de folkmuzyk binne hjoed-de-dei ûnderdiel fan 'e popkultuer.

=== Wrâlderfgoed en Religy ===
De Pûndjaab hat tige wichtige spirituele monuminten. De Gouden Timpel yn Amritsar is it hillichste plak foar Sikhs. Wat it oantal besikers oanbelanget oertreft it kompleks sels de [[Taj Mahal]]. It as [[Arsjitekturaal wurk fan Le Corbusier|Kultuererfgoed fan Le Corbusier]] ûnder [[UNESCO]] fallende stedsûntwerp en de gebouwen fan 'e haadstêd [[Chandigarh]] wurdt as in masterwurk fan it [[modernisme]] beskôge

[[Ofbyld:Indian Wagah Attari border arena -Wagah -Punjab -20190605 172115.jpg|thumb|De Wagah Grins Seremoanje.]] 
Tusken Amritsar yn Yndia en Lahore yn Pakistan leit de [[Wagah]]-grins, de iennige oer lân te passearen grins tusken de lannen. Alle dagen wurdt dêr de Wagah Border Ceremony útfierd werby't de grinspoarten sletten, flaggen strutsen wurde en soldaten yn in parade marsjearje. 

=== Nasjonale Parken en Natoer ===
[[Ofbyld:Harike.jpg|thumb|Harike Wetland.]]
Yn 'e steat lizze de Harikesompen, it grutste sompegebiet fan Noard-Yndia op it plak dêr't de Beas en de Sutlej gearkomme. It is foar [[trekfûgel]]s út [[Sibearje]] in wichtich oerwinteringsgebiet.

It Wyldreservaat Abohar stiet bekend om de beskerming fan 'e Yndyske antiloop, dy't hillich is foar de lokale Bishnoi-mienskip.

Bir Moti Bagh is in beskerme boskgebiet by [[Patiala]] en in earder jachtgebiet fan 'e Maharaja's.

== Bestjoer ==
De Pûndjaab hat in parlemintêre demokrasy mei in ienkeamerstelsel (Vidhan Sabha). De gûverneur is it seremoanjele steatshaad, mar de Chief Minister (haadminister) hat de útfierende macht. Chandigarh is de haadstêd, mar as unyterritoarium falt it fuort ûnder de federale oerheid; de Pûndjaab en Haryana diele de gebouwen fan it parlemint en it heechgerjochtshôf.

Foar it bestjoer is de steat opdield yn fiif divyzjes en 23 distrikten.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)&lt;ref&gt;Projected Population of States (2011-2036), National Commission on Population, MoHFW India.&lt;/ref&gt; !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Patiala Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Patiala (distrikt)|Patiala]] || Patiala || 1.895.686 || 2.220.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ludhiana (distrikt)|Ludhiana]] || Ludhiana || 3.498.739 || 4.150.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +18,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sangrur (distrikt)|Sangrur]] || Sangrur || 1.225.415* || 1.380.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Barnala (distrikt)|Barnala]] || Barnala || 595.527 || 685.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fatehgarh Sahib (distrikt)|Fatehgarh Sahib]] || Fatehgarh Sahib || 600.163 || 690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Malerkotla (distrikt)|Malerkotla]] || Malerkotla || 429.754* || 505.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +17,5%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jalandhar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jalandhar (distrikt)|Jalandhar]] || Jalandhar || 2.193.590 || 2.540.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +15,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Amritsar (distrikt)|Amritsar]] || Amritsar || 2.490.656 || 2.820.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gurdaspur (distrikt)|Gurdaspur]] || Gurdaspur || 2.298.323 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pathankot (distrikt)|Pathankot]] || Pathankot || 676.598 || 775.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Tarn Taran (distrikt)|Tarn Taran]] || Tarn Taran || 1.119.627 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Kapurthala (distrikt)|Kapurthala]] || Kapurthala || 815.168 || 930.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ferozepur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ferozepur (distrikt)|Ferozepur]] || Ferozepur || 2.029.074 || 2.310.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Fazilka (distrikt)|Fazilka]] || Fazilka || 1.180.483 || 1.350.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Moga (distrikt)|Moga]] || Moga || 995.746 || 1.140.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Muktsar (distrikt)|Muktsar]] || Sri Muktsar Sahib || 901.896 || 1.030.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Rupnagar Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Rupnagar (distrikt)|Rupnagar]] || Rupnagar || 684.627 || 785.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibzada Ajit Singh Nagar (distrikt)|Mohali]] || Mohali || 994.628 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +32,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Shahid Bhagat Singh Nagar (distrikt)|SBS Nagar]] || Nawanshahr || 612.310 || 700.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hoshiarpur (distrikt)|Hoshiarpur]] || Hoshiarpur || 1.586.625 || 1.780.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +12,2%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Faridkot Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Faridkot (distrikt)|Faridkot]] || Faridkot || 617.508 || 705.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +14,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bathinda (distrikt)|Bathinda]] || Bathinda || 1.388.525 || 1.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Mansa (distrikt)|Mansa]] || Mansa || 768.203 || 875.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +13,9%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Punjab !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 27.743.338 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~31.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +13,5%
|}
&lt;small&gt;*Sifers foar Sangrur en Malerkotla binne korrizjearre neffens de nije distriktsgrinzen fan 2021.&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
{{DEFAULTSORT:Pundjaab (India)}}
[[Kategory:Pûndjaab (Yndia)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>ojqgy0gs4yu1ste0dnkiyiocv3er77a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Pûndjaab (Yndia)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191131</id>
    <revision>
      <id>1228146</id>
      <timestamp>2026-04-17T17:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]&quot;</comment>
      <origin>1228146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="i2n8vw0d62y9ft24o88ag2jkyzbbby3" xml:space="preserve">{{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>i2n8vw0d62y9ft24o88ag2jkyzbbby3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pûndjaab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191132</id>
    <revision>
      <id>1228148</id>
      <timestamp>2026-04-17T19:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{tfs}}  '''Pûndjaab''' of '''Punjab''' kin ferwize nei:  * [[Pûndjaab (regio)]], in geografyske en histoaryske regio yn it noarden fan it Yndiaaske subkontinent, dy't tsjintwurdich spjalte is tusken [[Yndia]] en [[Pakistan]]. * [[Pûndjaab (Yndia)]], in dielsteat yn it noardwesten fan Yndia. * [[Pûndjaab (Pakistan)]], de grutste provinsje fan Pakistan, mei [[Lahore]] as haadstêd. * [[Sikhryk]], it histoaryske ryk fan de [[Sikhs]] (1799–1849) dat ek wol it Ryk fan 'e...&quot;</comment>
      <origin>1228148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="320i1z0bpan7rbr92tzuwpnn06ve4us" xml:space="preserve">{{tfs}}

'''Pûndjaab''' of '''Punjab''' kin ferwize nei:

* [[Pûndjaab (regio)]], in geografyske en histoaryske regio yn it noarden fan it Yndiaaske subkontinent, dy't tsjintwurdich spjalte is tusken [[Yndia]] en [[Pakistan]].
* [[Pûndjaab (Yndia)]], in dielsteat yn it noardwesten fan Yndia.
* [[Pûndjaab (Pakistan)]], de grutste provinsje fan Pakistan, mei [[Lahore]] as haadstêd.
* [[Sikhryk]], it histoaryske ryk fan de [[Sikhs]] (1799–1849) dat ek wol it Ryk fan 'e Pûndjaab neamd waard.
* [[Pûndjaab (Britsk-Ynje)]], in provinsje fan Britsk-Ynje foar de Dieling fan 1947.

[[Kategory:Trochferwiisside]]</text>
      <sha1>320i1z0bpan7rbr92tzuwpnn06ve4us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jharkhand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191133</id>
    <revision>
      <id>1228150</id>
      <timestamp>2026-04-17T21:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Jharkhand&lt;br&gt;&lt;small&gt;झारखंड&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg | ôfbyldingstekst   = De Hundru-wetterfallen by Ranchi. | wapen             = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg | haadstêd          = [[Ranchi]] | grutste stêd      = [[Jamshedpur]] | distrikten        = 24 | ynwennertal       = 32.988.134 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt; | oerflak...&quot;</comment>
      <origin>1228150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11658" sha1="pzhpmqwfw5qtbmc2zuxc279hyvyg3f0" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jharkhand&lt;br&gt;&lt;small&gt;झारखंड&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Hundru-wetterfallen by Ranchi.
| wapen             = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg
| haadstêd          = [[Ranchi]]
| grutste stêd      = [[Jamshedpur]]
| distrikten        = 24
| ynwennertal       = 32.988.134 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 79.714 km²
| hichte            = 300 - 1366 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), Santali, Ho, Mundari
| stifting          = 15 novimber 2000
| webside           = [https://www.jharkhand.gov.in/ jharkhand.gov.in]
| ôfbylding99       = India Jharkhand locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jharkhand yn Yndia
}}
'''Jharkhand''' is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik &quot;Lân fan 'e Wâlden&quot; (fan it [[Sanskryt]] ''Jhari'' foar bosk en ''Khand'' foar lân). De steat waard yn 2000 ôfspjalte fan 'e súdlike dielen fan [[Bihar]]. Jharkhand stiet bekend om de grutte foarrieden oan mineralen en syn grutte populaasje fan lânseigen stammen, de saneamde [[Adivasi]].

== Geografy ==
Jharkhand leit op it Chota Nagpur-plato en hat tichte wâlden, heuvelrêgen en djippe dellingen. De steat wurdt begrinzge troch [[Bihar]] yn it noarden, [[West-Bingalen]] yn it easten, [[Orissa]] yn it suden en [[Chhattisgarh]] en [[Uttar Pradesh]] yn it westen.
[[Ofbyld:Views of Shikharji on way to Anantnatha Tonk 3.jpg|thumb|left|Parasnath.]]
De wichtichste rivieren binne de [[Damodar]], de [[Subarnarekha]] en de [[Brahmani]] (as de Súd Koel en de Sankh). It heechste punt fan 'e steat is de Parasnath-berch (1366 m), in wichtich pylgersplak foar [[Jaïnisme|Jaïnisten]]. Jharkhand hat in tropysk klimaat mei hite simmers en in krêftige [[moesson]]perioade.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jharkhand is nau ferbûn mei de striid fan 'e stammen foar autonomy. Yn 'e tiid fan it [[Mogolryk]] en letter de Britske oerhearsking wiene der ferskate opstannen fan 'e Adivasi tsjin de útlânske machtshawwers en lânhearen.

=== Birsa Munda en de autonomy ===
De meast ferneamde frijheidsstrider fan Jharkhand wie Birsa Munda (1875–1900), in jonge stamlieder dy't in grutte opstân tsjin de Britten late. Hy wurdt hjoed-de-dei as in godheid fereare. Sûnt de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 wie der in konstante politike druk foar in eigen steat. De Adivasi fûnen dat harren grûnstoffen brûkt waarden foar de yndustrialisaasje fan Yndia, wylst de lokale befolking yn earmoede efterbleau.

Op 15 novimber 2000 (de bertedei fan Birsa Munda) waard Jharkhand de 28e dielsteat fan 'e Yndiaaske uny.

== Befolking ==
Neffens de sifers fan 2011 hie Jharkhand hast 33 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 41 miljoen. Jharkhand hat in jonge befolking, mar ek te krijen mei útdagings op it mêd fan ûnderwiis en sûnenssoarch op it plattelân.

De befolking is in mozayk fan ferskate etnyske groepen. De lânseigen stammen (foaral de Santhal, Munda en Oraon) foarmje sa'n 26% fan de befolking.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jharkhand
! Religy !! % (2001) !! (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 68,57% || 67,83% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,74% || De grutste groep.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 13,85% || 14,53% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,68% || Fral yn 'e stêden en it noardeasten.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sarnaïsme]] (Stammegodstsjinsten) || 13,04% || 12,82% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,22% || Tradisjonele natoerferearing fan 'e Adivasi.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 4,05% || 4,30% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25% || Sterk fertsjintwurdige ûnder bepaalde stammen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Sikhisme]] en [[Boedisme]]) || 0,49% || 0,52% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03%
|}

=== Kultuer ===
[[Ofbyld:Sohrai Painting.jpg|thumb|Sohrai skilderwuk oan muorren.]]
Op it mêd fan byldzjende keunst is de Sohrai-Paitkar skilderkunst hiel lânseigen. Dat binne muorreskilderingen mei natuerlike pigminten dy't tradisjoneel troch froulju op 'e muorren fan harren liemen huzen oanbrocht wurde as de rispinge fierd wurde.

== Grutste stêden ==
Jharkhand hat in pear fan de grutste yndustrystêden fan Yndia.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Jamshedpur]] || 1.339.438 || De &quot;Stielstêd fan Yndia&quot;; thúsbasis fan Tata Steel.
|-
| 2 || [[Dhanbad]] || 1.162.472 || De &quot;Koalkapitaal fan Yndia&quot;.
|-
| 3 || [[Ranchi]] || 1.073.427 || De haadstêd en in groeiend ûnderwiis- en IT-sintrum.
|-
| 4 || [[Bokaro Steel City]] || 414.820 || Bekend fanwegen de grutte steatsstielblêden.
|}

== Ekonomy ==
De steat wurdt faak de &quot;Mineraalsteat&quot; neamd om't it mear as 40% fan 'e totale minerale foarrieden fan Yndia ûnder de grûn lizzen hat. De steat is de grutste produsint fan koal, izererts en koper yn Yndia.

Jamshedpur wie de earste plande yndustrystêd fan Yndia. De swiere yndustry (stiel, masines, semint) foarmet de rêchbonke fan 'e ekonomy.

Nettsjinsteande de grutte rykdom oan grûnstoffen is Jharkhand ien fan 'e dielsteaten mei de measte earmoede. Dy earmoede feroarsaket faak sosjale ûnrêst en de opgong fan naksalistyske rebellen yn 'e tichte wâlden. Naksalistysk ferwiist nei in radikale maoïstyske guerrillabeweging yn Yndia en is ôflaat fan it doarpke Naxalbari yn West-Bingalen, dêr't yn 1967 in wapene boere-opstân begûn.

== Bestjoer ==
De steat wurdt bestjoerd fanút Ranchi. Foar in effisjint bestjoer is Jharkhand opdield yn fiif divyzjes en 24 distrikten.

[[Ofbyld:Map of Divisions of Jharkhand.png|thumb|300px|Kaart fan de 24 distrikten fan Jharkhand.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026) !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | South Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ranchi (distrikt)|Ranchi]] || Ranchi || 2.914.253 || 3.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gumla (distrikt)|Gumla]] || Gumla || 1.025.213 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khunti (distrikt)|Khunti]] || Khunti || 531.885 || 665.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lohardaga (distrikt)|Lohardaga]] || Lohardaga || 461.790 || 575.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Simdega (distrikt)|Simdega]] || Simdega || 599.578 || 750.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | North Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhanbad (distrikt)|Dhanbad]] || Dhanbad || 2.684.487 || 3.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +23,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bokaro (distrikt)|Bokaro]] || Bokaro || 2.062.330 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giridih (distrikt)|Giridih]] || Giridih || 2.445.474 || 3.100.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hazaribagh (distrikt)|Hazaribagh]] || Hazaribagh || 1.734.495 || 2.180.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chatra (distrikt)|Chatra]] || Chatra || 1.042.886 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Koderma (distrikt)|Koderma]] || Koderma || 716.259 || 920.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ramgarh (distrikt)|Ramgarh]] || Ramgarh || 949.443 || 1.190.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,3%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kolhan Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[East Singhbhum (distrikt)|East Singhbhum]] || Jamshedpur || 2.293.919 || 2.850.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[West Singhbhum (distrikt)|West Singhbhum]] || Chaibasa || 1.502.338 || 1.880.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seraikela Kharsawan (distrikt)|Seraikela]] || Seraikela || 1.065.056 || 1.340.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,8%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Santhal Pargana Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dumka (distrikt)|Dumka]] || Dumka || 1.321.442 || 1.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Deoghar (distrikt)|Deoghar]] || Deoghar || 1.492.073 || 1.910.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Godda (distrikt)|Godda]] || Godda || 1.313.551 || 1.660.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibganj (distrikt)|Sahibganj]] || Sahibganj || 1.150.456 || 1.460.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pakur (distrikt)|Pakur]] || Pakur || 900.422 || 1.160.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamtara (distrikt)|Jamtara]] || Jamtara || 791.042 || 1.010.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,7%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Palamu Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palamu (distrikt)|Palamu]] || Daltonganj || 1.939.869 || 2.450.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Garhwa (distrikt)|Garhwa]] || Garhwa || 1.322.784 || 1.690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Latehar (distrikt)|Latehar]] || Latehar || 726.978 || 935.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,6%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Jharkhand !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 32.988.134 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~41.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +25,8%
|}
== Natoer ==
Fanwegen it heuvelachtige lânskip fan it Chota Nagpur-plato hat Jharkhand in oerfloed oan natoer. 
=== Wetterfallen ===
Ranchi stiet ek wol bekend as de &quot;Stêd fan 'e Wetterfallen&quot;. De bekendste binne:
[[Ofbyld:Dassam Falls, Jharkhand, India 03.jpg|thumb|Dassam wetterfal.]]
* Hundru wetterfal: hjir falt de Subarnarekha-rivier fan in hichte fan 98 meter nei ûnderen.
* Dassam wetterfal: in prachtige wetterfal dêr't it wetter yn tsien streamen delkomt.
* Jonha wetterfal: ek wol de Gautamdhara neamd, om't der in Boedistyske timpel njonken stiet.
=== Floara en Fauna ===
De steat hat ferskate beskerme gebieten dêr't de natuerlike rykdom bewarre wurdt:
[[Ofbyld:SAVE 20190623 151408.jpg|thumb|Wyldreservaat Dalma.]]
* [[Nasjonaal Park Betla]] is ien fan 'e earste parken yn Yndia dat ûnder it Project Tiger foel. Njonken tigers libje hjir ek oaljefanten, loaihoarsen en harten.
* It Wyldreservaat Dalma is in reservaat dat bekend stiet om 'e grutte populaasje wylde oaljefanten.
* It Wyldreservaat Hazaribagh is in boskgebiet dêr't it ekosysteem fan it plato goed te sjen is.

=== Klimaatferoaring en Miljeu ===
De natoer fan Jharkhand stiet ûnder grutte druk troch de yntensive mynbou. Fral de iepen koalminen soargje foar grutskalige ûntbosking en fersmoarging fan it grûnwetter. Tusken natoerbeskermers en de Adivasi-mienskippen oan 'e iene kant en de gurtte mynboubedriuwen oan 'e oare kant binne geregeldwei konflikten.

{{boarnen|boarnefernijing=
[https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jharkhand|Jharkhand}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jharkhand| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>pzhpmqwfw5qtbmc2zuxc279hyvyg3f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228153</id>
      <parentid>1228150</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Wurk ferwidere.</comment>
      <origin>1228153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13540" sha1="5nmwtuch7cda3af5bgmitd6h1gnfvxj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jharkhand&lt;br&gt;&lt;small&gt;झारखंड&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Hundru-wetterfallen by Ranchi.
| wapen             = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg
| haadstêd          = [[Ranchi]]
| grutste stêd      = [[Jamshedpur]]
| distrikten        = 24
| ynwennertal       = 32.988.134 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 79.714 km²
| hichte            = 300 - 1366 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), Santali, Ho, Mundari
| stifting          = 15 novimber 2000
| webside           = [https://www.jharkhand.gov.in/ jharkhand.gov.in]
| ôfbylding99       = India Jharkhand locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jharkhand yn Yndia
}}
'''Jharkhand''' is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik &quot;Lân fan 'e Wâlden&quot; (fan it [[Sanskryt]] ''Jhari'' foar bosk en ''Khand'' foar lân). De steat waard yn 2000 ôfspjalte fan 'e súdlike dielen fan [[Bihar]]. Jharkhand stiet bekend om de grutte foarrieden oan mineralen en syn grutte oantal fan lânseigen stammen, de saneamde [[Adivasi]].

== Geografy ==
Jharkhand leit op it [[Chota Nagpur-plato]] en hat tichte wâlden, heuvelrêgen en djippe dellingen. De steat wurdt begrinzge troch [[Bihar]] yn it noarden, [[West-Bingalen]] yn it easten, [[Orissa]] yn it suden en [[Chhattisgarh]] en [[Uttar Pradesh]] yn it westen.
[[Ofbyld:Views of Shikharji on way to Anantnatha Tonk 3.jpg|thumb|left|Parasnath.]]
De wichtichste rivieren binne de [[Damodar (rivier)|Damodar]], de [[Subarnarekha]] en de [[Brahmani (rivier)|Brahmani]] (as de Súd Koel en de Sankh). It heechste punt fan 'e steat is de [[Parasnath]]-berch (1366 m), in wichtich pylgersplak foar [[Jaïnisme|Jaïnisten]]. Jharkhand hat in tropysk klimaat mei hite simmers en in krêftige [[moesson]]perioade.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jharkhand is nau ferbûn mei de striid fan 'e stammen foar autonomy. Yn 'e tiid fan it [[Mogolryk]] en letter de Britske oerhearsking wiene der ferskate opstannen fan 'e Adivasi tsjin de útlânske machtshawwers en lânhearen.

=== Birsa Munda en de autonomy ===
De meast ferneamde frijheidsstrider fan Jharkhand wie Birsa Munda (1875–1900), in jonge stamlieder dy't in grutte opstân tsjin de Britten late. Hy wurdt hjoed-de-dei as in godheid fereare. Sûnt de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 wie der in konstante politike druk foar in eigen steat. De Adivasi fûnen dat harren grûnstoffen brûkt waarden foar de yndustrialisaasje fan Yndia, wylst de lokale befolking yn earmoede efterbleau.

Op 15 novimber 2000 (de bertedei fan Birsa Munda) waard Jharkhand de 28e dielsteat fan 'e Yndiaaske uny.

== Befolking ==
Neffens de sifers fan 2011 hie Jharkhand hast 33 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 41 miljoen. Jharkhand hat in jonge befolking, mar ek te krijen mei útdagings op it mêd fan ûnderwiis en sûnenssoarch op it plattelân.

De befolking is in mozayk fan ferskate etnyske groepen. De lânseigen stammen (foaral de Santhal, Munda en Oraon) foarmje sa'n 26% fan de befolking.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jharkhand
! Religy !! % (2001) !! (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 68,57% || 67,83% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,74% || De grutste groep.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 13,85% || 14,53% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,68% || Fral yn 'e stêden en it noardeasten.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sarnaïsme]] (Stammegodstsjinsten) || 13,04% || 12,82% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,22% || Tradisjonele natoerferearing fan 'e Adivasi.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 4,05% || 4,30% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25% || Sterk fertsjintwurdige ûnder bepaalde stammen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Sikhisme]] en [[Boedisme]]) || 0,49% || 0,52% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03%
|}

=== Kultuer ===
[[Ofbyld:Sohrai Painting.jpg|thumb|Sohrai skilderwuk oan muorren.]]
Op it mêd fan byldzjende keunst is de Sohrai-Paitkar skilderkunst hiel lânseigen. Dat binne muorreskilderingen mei natuerlike pigminten dy't tradisjoneel troch froulju op 'e muorren fan harren liemen huzen oanbrocht wurde as de rispinge fierd wurdt.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Jharkhand (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 6.068.233 || 6.747.122 || 6.767.410 || 7.908.737 || 8.843.802 || 9.697.254 || 11.606.489
|-
! Groei
| — || +11,2% || +0,3% || +16,9% || +11,8% || +9,6% || +19,7%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 14.227.133 || 17.612.069 || 21.844.911 || 26.945.829 || 32.988.134 ||
|-
! Groei
| +22,6% || +23,8% || +24,0% || +23,4% || +22,4% ||
|}

== Grutste stêden ==
De measte stedsbewenners konsintrearje har om de stiel- en koalstêden lykas Jamshedpur, Dhanbad en Bokaro. Dy stêden binne letterlik om de fabriken en minen hinne boud. In soad Adivasi-mienskippen wenje noch yn lytse doarpen yn 'e tichte wâlden. Troch de mynbou en it ferlies fan lânbougrûn lûke hieltyd mear jonge minsken nei de stêden foar wurk. Yn 1951 wenne noch likernôch 9-10% fan 'e befolking yn in stêd, hjoed-de-dei is dat neffens rûzing al 30%.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Jamshedpur]] || 1.339.438 || De &quot;Stielstêd fan Yndia&quot;; thúsbasis fan Tata Steel.
|-
| 2 || [[Dhanbad]] || 1.162.472 || Sintrum fan 'e koalminen.
|-
| 3 || [[Ranchi]] || 1.073.427 || De haadstêd en in groeiend ûnderwiis- en IT-sintrum.
|-
| 4 || [[Bokaro Steel City]] || 414.820 || Ien fan 'e wichtichste sintra foar de swiere yndustry (steats-stielfabriken).
|}

== Ekonomy ==
De steat wurdt faak de &quot;Mineraalsteat&quot; neamd om't it mear as 40% fan 'e totale minerale foarrieden fan Yndia ûnder de grûn lizzen hat. De steat is de grutste produsint fan koal, izererts en koper yn Yndia.

Jamshedpur wie de earste plande yndustrystêd fan Yndia. De swiere yndustry (stiel, masines, semint) foarmet de rêchbonke fan 'e ekonomy.

Nettsjinsteande de grutte rykdom oan grûnstoffen is Jharkhand ien fan 'e dielsteaten mei de measte earmoede. Dy earmoede feroarsaket faak sosjale ûnrêst en de opgong fan 'e naksalistyske rebellen yn 'e tichte wâlden. Naksalistysk ferwiist nei in radikale [[Mäoïsme|maoïstyske]] guerrillabeweging yn Yndia en is ôflaat fan it doarpke Naxalbari yn [[West-Bingalen]], dêr't yn 1967 in wapene boere-opstân begûn.

== Bestjoer ==
De steat wurdt bestjoerd fanút de haadstêd Ranchi. Foar in effisjint bestjoer is Jharkhand opdield yn fiif divyzjes (regio's) en 24 distrikten.

[[Ofbyld:Map of Divisions of Jharkhand.png|thumb|300px|Kaart fan 'e 24 distrikten fan Jharkhand.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026) !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | South Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ranchi (distrikt)|Ranchi]] || Ranchi || 2.914.253 || 3.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gumla (distrikt)|Gumla]] || Gumla || 1.025.213 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khunti (distrikt)|Khunti]] || Khunti || 531.885 || 665.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lohardaga (distrikt)|Lohardaga]] || Lohardaga || 461.790 || 575.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Simdega (distrikt)|Simdega]] || Simdega || 599.578 || 750.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | North Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhanbad (distrikt)|Dhanbad]] || Dhanbad || 2.684.487 || 3.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +23,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bokaro (distrikt)|Bokaro]] || Bokaro || 2.062.330 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giridih (distrikt)|Giridih]] || Giridih || 2.445.474 || 3.100.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hazaribagh (distrikt)|Hazaribagh]] || Hazaribagh || 1.734.495 || 2.180.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chatra (distrikt)|Chatra]] || Chatra || 1.042.886 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Koderma (distrikt)|Koderma]] || Koderma || 716.259 || 920.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ramgarh (distrikt)|Ramgarh]] || Ramgarh || 949.443 || 1.190.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,3%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kolhan Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[East Singhbhum (distrikt)|East Singhbhum]] || Jamshedpur || 2.293.919 || 2.850.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[West Singhbhum (distrikt)|West Singhbhum]] || Chaibasa || 1.502.338 || 1.880.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seraikela Kharsawan (distrikt)|Seraikela]] || Seraikela || 1.065.056 || 1.340.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,8%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Santhal Pargana Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dumka (distrikt)|Dumka]] || Dumka || 1.321.442 || 1.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Deoghar (distrikt)|Deoghar]] || Deoghar || 1.492.073 || 1.910.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Godda (distrikt)|Godda]] || Godda || 1.313.551 || 1.660.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibganj (distrikt)|Sahibganj]] || Sahibganj || 1.150.456 || 1.460.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pakur (distrikt)|Pakur]] || Pakur || 900.422 || 1.160.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamtara (distrikt)|Jamtara]] || Jamtara || 791.042 || 1.010.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,7%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Palamu Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palamu (distrikt)|Palamu]] || Daltonganj || 1.939.869 || 2.450.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Garhwa (distrikt)|Garhwa]] || Garhwa || 1.322.784 || 1.690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Latehar (distrikt)|Latehar]] || Latehar || 726.978 || 935.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,6%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Jharkhand !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 32.988.134 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~41.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +25,8%
|}
== Natoer ==
Fanwegen it heuvelachtige lânskip fan it Chota Nagpur-plato hat Jharkhand in oerfloed oan natoer. 
=== Wetterfallen ===
Ranchi stiet ek wol bekend as de &quot;Stêd fan 'e Wetterfallen&quot;. De bekendste binne:
[[Ofbyld:Dassam Falls, Jharkhand, India 03.jpg|thumb|Dassam wetterfal.]]
* Hundru wetterfal: hjir falt de Subarnarekha-rivier fan in hichte fan 98 meter nei ûnderen.
* Dassam wetterfal: in prachtige wetterfal dêr't it wetter yn tsien streamen delkomt.
* Jonha wetterfal: ek wol de Gautamdhara neamd, om't der in Boedistyske timpel njonken stiet.
=== Floara en Fauna ===
De steat hat ferskate beskerme gebieten dêr't de natuerlike rykdom bewarre wurdt:
[[Ofbyld:SAVE 20190623 151408.jpg|thumb|Wyldreservaat Dalma.]]
* [[Nasjonaal Park Betla]] is ien fan 'e earste parken yn Yndia dat ûnder it Project Tiger foel. Njonken tigers libje hjir ek oaljefanten, loaihoarsen en harten.
* It Wyldreservaat Dalma is in reservaat dat bekend stiet om 'e grutte populaasje wylde oaljefanten.
* It Wyldreservaat Hazaribagh is in boskgebiet dêr't it ekosysteem fan it plato goed te sjen is.

=== Miljeu ===
[[Ofbyld:View inside an open pit mine in Jharia.jpg|thumb|left|Iepen minen yn Jharia.]]
De natoer fan Jharkhand stiet ûnder grutte druk troch de yntensive mynbou. Fral de iepen koalminen soargje foar grutskalige ûntbosking en fersmoarging fan it grûnwetter. Stêden lykas Jharia en Dhanbad hearre ta de meast fersmoarge plakken fan 'e wrâld. Dat komt net allinnich troch de yndustry, mar foaral troch de ûndergrûnske koalbrannen dy't al desennia lang giftige gassen en reek útstjitte.

De rivier de Damodar, dy't troch it koalgebiet streamt, is ien fan 'e meast fersmoarge rivieren fan Yndia. Giftich ôffal fan minen en gemyske yndustry komt faak fuortendaliks yn it wetter telâne, wat it drinkwetter foar de lokale befolking yn gefaar bringt.

Troch de grutskalige iepen mynbou wurde hiele heuvels en wâlden ferwidere. It lân dat nei de mynbou efterbliuwt, is faak ûnfruchtber en net mear te brûken foar lânbou.

Tusken natoerbeskermers en de Adivasi-mienskippen oan 'e iene kant en de grutte mynboubedriuwen oan 'e oare kant binne geregeldwei konflikten.

{{boarnen|boarnefernijing=
[https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jharkhand|Jharkhand}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jharkhand| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>5nmwtuch7cda3af5bgmitd6h1gnfvxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228162</id>
      <parentid>1228153</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13582" sha1="gama2vdljp3st0xkoxwn7xz9hqzxw6w" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jharkhand&lt;br&gt;&lt;small&gt;झारखंड&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Hundru-wetterfallen by Ranchi.
| wapen             = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg
| haadstêd          = [[Ranchi]]
| grutste stêd      = [[Jamshedpur]]
| distrikten        = 24
| ynwennertal       = 32.988.134 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 79.714 km²
| hichte            = 300 - 1366 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), Santali, Ho, Mundari
| stifting          = 15 novimber 2000
| webside           = [https://www.jharkhand.gov.in/ jharkhand.gov.in]
| ôfbylding99       = India Jharkhand locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jharkhand yn Yndia
}}
'''Jharkhand''' ([[útspr.]] likernôch &quot;dzj'har-k'hand&quot;) is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik &quot;Lân fan 'e Wâlden&quot; (fan it [[Sanskryt]] ''Jhari'' foar bosk en ''Khand'' foar lân). De steat waard yn 2000 ôfspjalte fan 'e súdlike dielen fan [[Bihar]]. Jharkhand stiet bekend om de grutte foarrieden oan mineralen en syn grutte oantal fan lânseigen stammen, de saneamde [[Adivasi]].

== Geografy ==
Jharkhand leit op it [[Chota Nagpur-plato]] en hat tichte wâlden, heuvelrêgen en djippe dellingen. De steat wurdt begrinzge troch [[Bihar]] yn it noarden, [[West-Bingalen]] yn it easten, [[Orissa]] yn it suden en [[Chhattisgarh]] en [[Uttar Pradesh]] yn it westen.
[[Ofbyld:Views of Shikharji on way to Anantnatha Tonk 3.jpg|thumb|left|Parasnath.]]
De wichtichste rivieren binne de [[Damodar (rivier)|Damodar]], de [[Subarnarekha]] en de [[Brahmani (rivier)|Brahmani]] (as de Súd Koel en de Sankh). It heechste punt fan 'e steat is de [[Parasnath]]-berch (1366 m), in wichtich pylgersplak foar [[Jaïnisme|Jaïnisten]]. Jharkhand hat in tropysk klimaat mei hite simmers en in krêftige [[moesson]]perioade.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jharkhand is nau ferbûn mei de striid fan 'e stammen foar autonomy. Yn 'e tiid fan it [[Mogolryk]] en letter de Britske oerhearsking wiene der ferskate opstannen fan 'e Adivasi tsjin de útlânske machtshawwers en lânhearen.

=== Birsa Munda en de autonomy ===
De meast ferneamde frijheidsstrider fan Jharkhand wie Birsa Munda (1875–1900), in jonge stamlieder dy't in grutte opstân tsjin de Britten late. Hy wurdt hjoed-de-dei as in godheid fereare. Sûnt de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 wie der in konstante politike druk foar in eigen steat. De Adivasi fûnen dat harren grûnstoffen brûkt waarden foar de yndustrialisaasje fan Yndia, wylst de lokale befolking yn earmoede efterbleau.

Op 15 novimber 2000 (de bertedei fan Birsa Munda) waard Jharkhand de 28e dielsteat fan 'e Yndiaaske uny.

== Befolking ==
Neffens de sifers fan 2011 hie Jharkhand hast 33 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 41 miljoen. Jharkhand hat in jonge befolking, mar ek te krijen mei útdagings op it mêd fan ûnderwiis en sûnenssoarch op it plattelân.

De befolking is in mozayk fan ferskate etnyske groepen. De lânseigen stammen (foaral de Santhal, Munda en Oraon) foarmje sa'n 26% fan de befolking.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jharkhand
! Religy !! % (2001) !! (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 68,57% || 67,83% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,74% || De grutste groep.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 13,85% || 14,53% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,68% || Fral yn 'e stêden en it noardeasten.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sarnaïsme]] (Stammegodstsjinsten) || 13,04% || 12,82% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,22% || Tradisjonele natoerferearing fan 'e Adivasi.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 4,05% || 4,30% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,25% || Sterk fertsjintwurdige ûnder bepaalde stammen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Sikhisme]] en [[Boedisme]]) || 0,49% || 0,52% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03%
|}

=== Kultuer ===
[[Ofbyld:Sohrai Painting.jpg|thumb|Sohrai skilderwuk oan muorren.]]
Op it mêd fan byldzjende keunst is de Sohrai-Paitkar skilderkunst hiel lânseigen. Dat binne muorreskilderingen mei natuerlike pigminten dy't tradisjoneel troch froulju op 'e muorren fan harren liemen huzen oanbrocht wurde as de rispinge fierd wurdt.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Jharkhand (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 6.068.233 || 6.747.122 || 6.767.410 || 7.908.737 || 8.843.802 || 9.697.254 || 11.606.489
|-
! Groei
| — || +11,2% || +0,3% || +16,9% || +11,8% || +9,6% || +19,7%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 14.227.133 || 17.612.069 || 21.844.911 || 26.945.829 || 32.988.134 ||
|-
! Groei
| +22,6% || +23,8% || +24,0% || +23,4% || +22,4% ||
|}

== Grutste stêden ==
De measte stedsbewenners konsintrearje har om de stiel- en koalstêden lykas Jamshedpur, Dhanbad en Bokaro. Dy stêden binne letterlik om de fabriken en minen hinne boud. In soad Adivasi-mienskippen wenje noch yn lytse doarpen yn 'e tichte wâlden. Troch de mynbou en it ferlies fan lânbougrûn lûke hieltyd mear jonge minsken nei de stêden foar wurk. Yn 1951 wenne noch likernôch 9-10% fan 'e befolking yn in stêd, hjoed-de-dei is dat neffens rûzing al 30%.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Jamshedpur]] || 1.339.438 || De &quot;Stielstêd fan Yndia&quot;; thúsbasis fan Tata Steel.
|-
| 2 || [[Dhanbad]] || 1.162.472 || Sintrum fan 'e koalminen.
|-
| 3 || [[Ranchi]] || 1.073.427 || De haadstêd en in groeiend ûnderwiis- en IT-sintrum.
|-
| 4 || [[Bokaro Steel City]] || 414.820 || Ien fan 'e wichtichste sintra foar de swiere yndustry (steats-stielfabriken).
|}

== Ekonomy ==
De steat wurdt faak de &quot;Mineraalsteat&quot; neamd om't it mear as 40% fan 'e totale minerale foarrieden fan Yndia ûnder de grûn lizzen hat. De steat is de grutste produsint fan koal, izererts en koper yn Yndia.

Jamshedpur wie de earste plande yndustrystêd fan Yndia. De swiere yndustry (stiel, masines, semint) foarmet de rêchbonke fan 'e ekonomy.

Nettsjinsteande de grutte rykdom oan grûnstoffen is Jharkhand ien fan 'e dielsteaten mei de measte earmoede. Dy earmoede feroarsaket faak sosjale ûnrêst en de opgong fan 'e naksalistyske rebellen yn 'e tichte wâlden. Naksalistysk ferwiist nei in radikale [[Mäoïsme|maoïstyske]] guerrillabeweging yn Yndia en is ôflaat fan it doarpke Naxalbari yn [[West-Bingalen]], dêr't yn 1967 in wapene boere-opstân begûn.

== Bestjoer ==
De steat wurdt bestjoerd fanút de haadstêd Ranchi. Foar in effisjint bestjoer is Jharkhand opdield yn fiif divyzjes (regio's) en 24 distrikten.

[[Ofbyld:Map of Divisions of Jharkhand.png|thumb|300px|Kaart fan 'e 24 distrikten fan Jharkhand.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026) !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | South Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ranchi (distrikt)|Ranchi]] || Ranchi || 2.914.253 || 3.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Gumla (distrikt)|Gumla]] || Gumla || 1.025.213 || 1.280.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Khunti (distrikt)|Khunti]] || Khunti || 531.885 || 665.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Lohardaga (distrikt)|Lohardaga]] || Lohardaga || 461.790 || 575.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Simdega (distrikt)|Simdega]] || Simdega || 599.578 || 750.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | North Chotanagpur Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dhanbad (distrikt)|Dhanbad]] || Dhanbad || 2.684.487 || 3.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +23,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Bokaro (distrikt)|Bokaro]] || Bokaro || 2.062.330 || 2.580.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Giridih (distrikt)|Giridih]] || Giridih || 2.445.474 || 3.100.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Hazaribagh (distrikt)|Hazaribagh]] || Hazaribagh || 1.734.495 || 2.180.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Chatra (distrikt)|Chatra]] || Chatra || 1.042.886 || 1.320.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,6%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Koderma (distrikt)|Koderma]] || Koderma || 716.259 || 920.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ramgarh (distrikt)|Ramgarh]] || Ramgarh || 949.443 || 1.190.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,3%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kolhan Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[East Singhbhum (distrikt)|East Singhbhum]] || Jamshedpur || 2.293.919 || 2.850.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[West Singhbhum (distrikt)|West Singhbhum]] || Chaibasa || 1.502.338 || 1.880.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,1%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Seraikela Kharsawan (distrikt)|Seraikela]] || Seraikela || 1.065.056 || 1.340.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +25,8%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Santhal Pargana Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Dumka (distrikt)|Dumka]] || Dumka || 1.321.442 || 1.650.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +24,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Deoghar (distrikt)|Deoghar]] || Deoghar || 1.492.073 || 1.910.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,0%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Godda (distrikt)|Godda]] || Godda || 1.313.551 || 1.660.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,4%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Sahibganj (distrikt)|Sahibganj]] || Sahibganj || 1.150.456 || 1.460.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,9%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Pakur (distrikt)|Pakur]] || Pakur || 900.422 || 1.160.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Jamtara (distrikt)|Jamtara]] || Jamtara || 791.042 || 1.010.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,7%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Palamu Divyzje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Palamu (distrikt)|Palamu]] || Daltonganj || 1.939.869 || 2.450.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +26,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Garhwa (distrikt)|Garhwa]] || Garhwa || 1.322.784 || 1.690.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +27,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Latehar (distrikt)|Latehar]] || Latehar || 726.978 || 935.000 || style=&quot;color:green;&quot; | +28,6%
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#e9e9e9;&quot; | Totaal Jharkhand !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | 32.988.134 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | ~41.500.000 !! style=&quot;background:#e9e9e9;&quot; | +25,8%
|}
== Natoer ==
Fanwegen it heuvelachtige lânskip fan it Chota Nagpur-plato hat Jharkhand in oerfloed oan natoer. 
=== Wetterfallen ===
Ranchi stiet ek wol bekend as de &quot;Stêd fan 'e Wetterfallen&quot;. De bekendste binne:
[[Ofbyld:Dassam Falls, Jharkhand, India 03.jpg|thumb|Dassam wetterfal.]]
* Hundru wetterfal: hjir falt de Subarnarekha-rivier fan in hichte fan 98 meter nei ûnderen.
* Dassam wetterfal: in prachtige wetterfal dêr't it wetter yn tsien streamen delkomt.
* Jonha wetterfal: ek wol de Gautamdhara neamd, om't der in Boedistyske timpel njonken stiet.
=== Floara en Fauna ===
De steat hat ferskate beskerme gebieten dêr't de natuerlike rykdom bewarre wurdt:
[[Ofbyld:SAVE 20190623 151408.jpg|thumb|Wyldreservaat Dalma.]]
* [[Nasjonaal Park Betla]] is ien fan 'e earste parken yn Yndia dat ûnder it Project Tiger foel. Njonken tigers libje hjir ek oaljefanten, loaihoarsen en harten.
* It Wyldreservaat Dalma is in reservaat dat bekend stiet om 'e grutte populaasje wylde oaljefanten.
* It Wyldreservaat Hazaribagh is in boskgebiet dêr't it ekosysteem fan it plato goed te sjen is.

=== Miljeu ===
[[Ofbyld:View inside an open pit mine in Jharia.jpg|thumb|left|Iepen minen yn Jharia.]]
De natoer fan Jharkhand stiet ûnder grutte druk troch de yntensive mynbou. Fral de iepen koalminen soargje foar grutskalige ûntbosking en fersmoarging fan it grûnwetter. Stêden lykas Jharia en Dhanbad hearre ta de meast fersmoarge plakken fan 'e wrâld. Dat komt net allinnich troch de yndustry, mar foaral troch de ûndergrûnske koalbrannen dy't al desennia lang giftige gassen en reek útstjitte.

De rivier de Damodar, dy't troch it koalgebiet streamt, is ien fan 'e meast fersmoarge rivieren fan Yndia. Giftich ôffal fan minen en gemyske yndustry komt faak fuortendaliks yn it wetter telâne, wat it drinkwetter foar de lokale befolking yn gefaar bringt.

Troch de grutskalige iepen mynbou wurde hiele heuvels en wâlden ferwidere. It lân dat nei de mynbou efterbliuwt, is faak ûnfruchtber en net mear te brûken foar lânbou.

Tusken natoerbeskermers en de Adivasi-mienskippen oan 'e iene kant en de grutte mynboubedriuwen oan 'e oare kant binne geregeldwei konflikten.

{{boarnen|boarnefernijing=
[https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jharkhand|Jharkhand}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jharkhand| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>gama2vdljp3st0xkoxwn7xz9hqzxw6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Jharkhand</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191134</id>
    <revision>
      <id>1228151</id>
      <timestamp>2026-04-17T21:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Jharkhand}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]&quot;</comment>
      <origin>1228151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="053e8su75af5bcrbutl0shwyityqo2w" xml:space="preserve">{{Commonscat|Jharkhand}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]</text>
      <sha1>053e8su75af5bcrbutl0shwyityqo2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uttar Pradesh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191135</id>
    <revision>
      <id>1228155</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Uttar Pradesh&lt;br&gt;&lt;small&gt;उत्तर प्रदेश&lt;br&gt;اتر پردیش&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Aks The Reflection Taj Mahal.jpg | ôfbyldingstekst   = De Taj Mahal yn Agra, it meast ferneamde symboal fan UP. | wapen             = Seal of Uttar Pradesh.svg | haadstêd          = [[Lucknow]] | grutste stêd      = [[Kanpur]] | distrikten        = 75 | ynwennertal       = 199.8...&quot;</comment>
      <origin>1228155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21208" sha1="319q1j8be9ev4fj4gb0q7abjl2usblt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Uttar Pradesh&lt;br&gt;&lt;small&gt;उत्तर प्रदेश&lt;br&gt;اتر پردیش&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Aks The Reflection Taj Mahal.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Taj Mahal yn Agra, it meast ferneamde symboal fan UP.
| wapen             = Seal of Uttar Pradesh.svg
| haadstêd          = [[Lucknow]]
| grutste stêd      = [[Kanpur]]
| distrikten        = 75
| ynwennertal       = 199.812.341 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 243.286 km²
| hichte            = 60 – 957 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), [[Urdu]]
| stifting          = 24 jannewaris 1950
| webside           = [https://up.gov.in/ up.gov.in]
| ôfbylding99       = India Uttar Pradesh locator map.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttar Pradesh yn Yndia
}}
'''Uttar Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik &quot;Noardlike Provinsje&quot;. Mei hast 200 miljoen ynwenners (neffens de folkstelling fan 2011) is it de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. De steat foarmet it politike en kulturele hert fan 'e saneamde &quot;Hindy-gurdle&quot; en spilet in wichtige rol yn de Yndiaaske polityk.

== Geografy ==
Uttar Pradesh leit foar it grutste part yn 'e fruchtbere flakte fan 'e [[Ganges]] en de [[Yamuna]]. It lânskip is oer it algemien hiel flak.

De steat wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Nepal]] en de steat [[Uttarakhand]]. Yn it westen leit [[Haryana]] en it federaal territoarium [[Delhi]]. Yn it suden leit [[Madhya Pradesh]] en yn it easten [[Bihar]].

Yn it hege noarden fan 'e steat, tsjin de grins mei Uttarakhand en Nepal oan, lizze de Shivalik-heuvels, dy't it begjin fan 'e Himalaya foarmje. De heuvels binne 300 oant 600 meter heech, mar guon útrinders sitte dêr noch boppe. Foardat Uttarakhand yn 2000 in eigen steat waard, leine de echt hege piken fan 'e Himalaya ek yn Uttar Pradesh.
[[Ofbyld:Birds in agriculture by Dr. Raju Kasambe DSCN8713 (1).jpg|thumb|left|Lânbou yn Uttar Pradesh.]]
It grutste part fan 'e steat is flakte dy't hiel stadich ôfrint fan it noardwesten nei it súdeasten. Yn it westen by Delhi en Saharanpur leit de grûn op sa'n 275 meter boppe seenivo, wylst yn it easten by Varanasi en de grins mei Bihar dat sakke is nei mar 60 oant 80 meter.

Yn it suden begjint it Vindhya-berchtme en dêr leit in plato mei heuvelrêgen en djippe dellingen. 

Troch de steat streamt de Ganges. Oare wichtige rivieren binne de Yamuna, de Gomti en de Ghaghara. Dy rivieren soargje foar de oanfier fan slibôfsettings dy't fan 'e grûn ien fan 'e fruchtberste fan 'e wrâld meitsje.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|left|Kleaster en Dhamek stûpa, Sarnath, dêr't Gautama Boeda foar it earst preke.]]
Yn 'e 6e en iere 5e iuw f.Kr. libbe en wurke [[Gautama Boeda]] foar in grut part fan syn libben yn it gebiet dat no Uttar Pradesh is. By Sarnath, net fier fan [[Varanasi]], hold er nei syn ferljochting syn earste preek.

Yn 'e 3e iuw f.Kr. liet keizer [[Ashoka]] yn 'e hiele regio monuminten en stiennen pylders oprjochtsje om it [[boedisme]] te fersprieden. It ferneamde liuwekapiteel fan Ashoka yn Sarnath is tsjintwurdich it nasjonale embleem fan de Republyk Yndia.

Uttar Pradesh wie yn 'e Aldheid in wichtich part fan wat bekend stie as de Madhyadesha (it “middenlân”) fan Noard-Yndia. Dizze regio hie in grutte kulturele en politike betsjutting en wie it machtssintrum fan ûnder oaren it Maurya-ryk en it Gupta-ryk.
[[Ofbyld:Agra Fort walls.jpg|thumb|left|Muorren fan it Agra Fort.]]
Sûnt de 16e iuw waard de regio in kearngebiet fan it [[Mogolryk]]. De keizers ferhûzen harren haadstêden tusken [[Delhi]] en [[Agra]]. Ut dy perioade stamme de meast ferneamde bouwurken fan 'e steat, lykas de [[Taj Mahal]] en it [[Agra Fort]].

Yn de [[Britsk-Ynje|Britske]] tiid kaam de regio stadichoan ûnder Britsk bewâld. Sûnt 1902 stie it bekend as de United Provinces of Agra and Oudh, letter koartwei de United Provinces. Uttar Pradesh wie ek it toaniel fan 'e Yndiaaske Opstân fan 1857 (ek wol de Sepoy-opstân neamd), dy't yn [[Meerut]] begûn.

Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 bleau de namme earst noch United Provinces, mar yn 1950 waard de steat omneamd ta Uttar Pradesh.
[[Ofbyld:Babri Masjid demolition on December 1992.jpg|thumb|De ferneatiging fan 'e Babrimoskee yn desimber 1992.]]
Yn 1991 kaam de Bharatiya Janata-partij (BJP) oan de macht yn de dielsteat, al wiksele de macht dêrnei geregeld tusken ferskate partijen. In wichtich spearpunt fan 'e BJP is de Hindutva-ideology, dy't de hindoeïstyske identiteit fan Yndia sintraal stelt. Dit spitste him ta op de stêd [[Ayodhya]], dêr't de 16e-iuwske Babrimoskee stie. In soad hindoes leauden dat de moskee boud wie op it berteplak fan de god Rama. Op 6 desimber 1992 kaam it ta in útbarsting doe't in grutte mannichte de moskee bestoarme en ôfbruts. Dat ynsidint hie grutte gefolgen en late ta religieuze ûnrêst yn hiel Yndia; dêrnei spile religy in noch gruttere rol yn 'e polityk en de ferkiezings.

In oare wichtige ûntwikkeling wie de opkomst fan de Bahujan Samaj Party (BSP). Yn 1995 skreau de steat skiednis doe't Mayawati de earste Dalit-froulike chief minister (regearingslieder) waard. De Dalits (foarhinne bekend as de “ûnoanreitsberren”) foarmje in grutte groep dy't histoarysk faak eftersteld en ûnderdrukt waard.

Yn 2000 waard it bercheftige noarden fan de steat ôfsplitst om de nije dielsteat Uttarakhand te foarmjen.

== Befolking ==
[[Ofbyld:2019 Feb 04 - Kumbh Mela - Mauni Amavasya Crowd 17.jpg|thumb|Minskemassa's yn Kumbh Mela.]]
Mei hast 200 miljoen ynwenners yn 2011 is Uttar Pradesh de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 241 oant 245 miljoen. De befolkingstichtens is mei mear as 800 ynwenners de kante kilometer tige heech. De steat hat in tige jonge befolking en de groei bliuwt oanhâldend heech, wat in grutte druk leit op de lânbougrûn en de ynfrastruktuer.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Uttar Pradesh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 80,61% || 79,73% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,88% || De grutste groep; konsintrearre om hillige stêden.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 18,50% || 19,26% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,76% || Benammen yn 'e stêden en it westen fan 'e steat.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,41% || 0,32% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,09% || Fral yn 'e grensgebieten mei Pûndjaab/Haryana.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,18% || 0,10% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,08% || Histoarysk belang (Sarnath, Kushinagar).
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,05% || Lytse mienskip, fral yn stedske kearnen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars (û.o. [[Jaïnisme]]) || 0,17% || 0,41% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,24%
|}

=== Kultuer ===
[[Ofbyld:Brass Handicrafts of Moradabad.jpg|thumb|Koper út Moradabad]]
De kultuer fan Uttar Pradesh is in mjuks fan Hindoeïstyske tradysjes en Perzysk-Islamityske ynfloeden fan it Mogol-tiidrek (de Ganga-Jamuni tehzeeb). De steat is it berteplak fan 'e klassike dûns Kathak en stiet bekend om syn ambachtlike produkten, lykas it koperwurk út Moradabad en de side út Varanasi.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Uttar Pradesh (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 48.625.301 || 48.152.411 || 46.669.865 || 49.776.754 || 56.511.233 || 63.215.742 || 73.746.401
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:red;&quot; | -1,0% || style=&quot;color:red;&quot; | -3,1% || +6,7% || +13,5% || +11,9% || +16,7%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 88.341.144 || 110.862.013 || 132.062.801 || 166.197.921 || 199.812.341 ||
|-
! Groei
| +19,8% || +25,5% || +19,1% || +25,8% || +20,2% ||
|}
== Grutste stêden ==
De measte grutte stêden yn Uttar Pradesh hawwe in lange histoarje as hannelsknooppunten of religieuze sintra. De ûntwikkeling fan 'e miljoenestêden fynt foaral plak yn 'e fruchtbere Ganges-flakte en yn 'e regio om Delhi hinne.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011 UA) !! Karakter en bysûnderheden
|-
| 1 || [[Kanpur]] || 2.920.496 || Grutste yndustrystêd; thúsbasis fan lear- en tekstylfabriken.
|-
| 2 || [[Lucknow]] || 2.902.920 || De haadstêd; ferneamd om syn histoaryske arsjitektuer en bestjoer.
|-
| 3 || [[Ghaziabad]] || 2.375.820 || Hurdgroeiende yndustrystêd en foarstêd fan [[Delhi]].
|-
| 4 || [[Agra]] || 1.760.285 || Wrâldferneamd fanwegen de Taj Mahal; eardere haadstêd fan 'e Mogols.
|-
| 5 || [[Varanasi]] || 1.432.280 || Hillige stêd oan 'e Ganges; it spirituele hert fan it Hindoeïsme.
|-
| 6 || [[Meerut]] || 1.420.902 || Belangryk militêr en yndustrieel sintrum yn it westen.
|-
| 7 || [[Prayagraj]] || 1.212.395 || Earder Allahabad. Sit fan it Hegegerjochtshôf en it plak fan it Kumbh Mela-feest.
|-
| 8 || [[Bareilly]] || 985.752 || Belangryk hannelssintrum; bekend om de meubelyndustry en kosmetika.
|-
| 9 || [[Aligarh]] || 911.223 || Universiteitsstêd.
|-
| 10 || [[Moradabad]] || 887.871 || Bekend as de &quot;Pital Nagri&quot; fanwegen de grutte eksport fan koper- en messing.
|}

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Ceremonia al amanecer. Varanassi. Ciudad Sagrada. Rio Ganges.JPG|thumb|Varanassi.]]
Uttar Pradesh hat de op ien nei grutste ekonomy fan alle Yndiaaske dielsteaten. Troch de fruchtbere grûn fan 'e Ganges-flakte is de steat de grutste produsint fan lânbouprodukten. De steat produsearret it measte sûkerreid, de measte weet en de measte molke fan hiel Yndia. Mei hûnderten sûkerfabriken is dit in krúsjale sektor foar de wurkgelegenheid op it plattelân. 

De Taj Mahal yn Agra en de hillige stêd Varanasi lûke miljoenen toeristen út de hiele wrâld, wat in wichtige boarne fan ynkomsten is.

Njonken de tradisjonele lear- en tekstylsektor yn Kanpur, groeit it westen fan 'e steat (Noida en Greater Noida) as in sintrum foar elektroanika en IT.

== Bestjoerlike yndieling ==
Uttar Pradesh wurdt fanút de haadstêd Lucknow bestjoerd. De steat hat in dielsteatparlemint mei twa keamers (it Vidhan Sabha en it Vidhan Parishad). De [[Gûverneur (Yndia)|Gûverneur]] wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia, mar de deistige útfierende macht leit by de Chief Minister.

Fanwegen it ûnbidige ynwennertal hat de steat de measte sitten yn it nasjonale parlemint fan Yndia. Dêrom wurdt der faak sein dat de politike koers fan Uttar Pradesh de takomst fan hiel Yndia bepaalt.

De steat is ferdield yn 18 divyzjes (regionale bestjoerslagen dy't út ferskate distrikten besteane) en 75 distrikten. 

It Heechgerjochtshôf fan 'e steat sit yn Prayagraj, mei in ekstra ôfdieling yn Lucknow. 

== Bestjoerlike yndieling ==
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;&quot;
! Divyzje !! Distrikt !! Oerflak (km²) !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011)
|-
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Agra Divyzje
|-
| Agra || [[Agra (distrikt)|Agra]] || 4.027 || 3.621.702 || 4.418.797
|-
| Agra || [[Firozabad (distrikt)|Firozabad]] || 2.407 || 2.052.730 || 2.498.156
|-
| Agra || [[Mainpuri (distrikt)|Mainpuri]] || 2.760 || 1.596.718 || 1.868.529
|-
| Agra || [[Mathura (distrikt)|Mathura]] || 3.340 || 2.101.484 || 2.547.184
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Aligarh Divyzje
|-
| Aligarh || [[Aligarh (distrikt)|Aligarh]] || 3.650 || 2.992.286 || 3.673.889
|-
| Aligarh || [[Etah (distrikt)|Etah]] || 2.431 || 1.531.645 || 1.774.480
|-
| Aligarh || [[Hathras (distrikt)|Hathras]] || 1.840 || 1.336.031 || 1.564.708
|-
| Aligarh || [[Kasganj (distrikt)|Kasganj]] || 1.955 || 1.228.705 || 1.436.719
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Ayodhya Divyzje
|-
| Ayodhya || [[Ayodhya (distrikt)|Ayodhya]] || 2.341 || 2.088.928 || 2.470.996
|-
| Ayodhya || [[Ambedkar Nagar (distrikt)|Ambedkar Nagar]] || 2.350 || 2.026.876 || 2.397.888
|-
| Ayodhya || [[Amethi (distrikt)|Amethi]] || 2.329 || 2.030.000 || 2.540.956
|-
| Ayodhya || [[Barabanki (distrikt)|Barabanki]] || 4.402 || 2.673.581 || 3.260.699
|-
| Ayodhya || [[Sultanpur (distrikt)|Sultanpur]] || 4.436 || 3.190.926 || 3.797.117
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Azamgarh Divyzje
|-
| Azamgarh || [[Azamgarh (distrikt)|Azamgarh]] || 4.054 || 3.939.916 || 4.613.913
|-
| Azamgarh || [[Ballia (distrikt)|Ballia]] || 2.981 || 2.761.620 || 3.239.774
|-
| Azamgarh || [[Mau (distrikt)|Mau]] || 1.713 || 1.853.997 || 2.205.968
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Bareilly Divyzje
|-
| Bareilly || [[Bareilly (distrikt)|Bareilly]] || 4.120 || 3.618.589 || 4.448.359
|-
| Bareilly || [[Budaun (distrikt)|Budaun]] || 5.168 || 3.069.426 || 3.681.896
|-
| Bareilly || [[Pilibhit (distrikt)|Pilibhit]] || 3.686 || 1.645.183 || 2.031.007
|-
| Bareilly || [[Shahjahanpur (distrikt)|Shahjahanpur]] || 4.388 || 2.481.534 || 3.006.538
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Basti Divyzje
|-
| Basti || [[Basti (distrikt)|Basti]] || 2.688 || 2.084.914 || 2.464.464
|-
| Basti || [[Sant Kabir Nagar (distrikt)|Sant Kabir Nagar]] || 1.646 || 1.420.226 || 1.715.183
|-
| Basti || [[Siddharthnagar (distrikt)|Siddharthnagar]] || 2.895 || 2.040.191 || 2.559.203
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Chitrakoot Divyzje
|-
| Chitrakoot || [[Banda (distrikt)|Banda]] || 4.408 || 1.537.334 || 1.799.410
|-
| Chitrakoot || [[Chitrakoot (distrikt)|Chitrakoot]] || 3.216 || 766.040 || 991.730
|-
| Chitrakoot || [[Hamirpur (distrikt)|Hamirpur]] || 4.021 || 1.043.724 || 1.104.285
|-
| Chitrakoot || [[Mahoba (distrikt)|Mahoba]] || 3.144 || 708.447 || 875.958
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Devipatan Divyzje
|-
| Devipatan || [[Bahraich (distrikt)|Bahraich]] || 4.623 || 2.381.072 || 3.487.731
|-
| Devipatan || [[Balarampur (distrikt)|Balarampur]] || 3.349 || 1.682.315 || 2.148.665
|-
| Devipatan || [[Gonda (distrikt)|Gonda]] || 4.003 || 2.765.586 || 3.433.919
|-
| Devipatan || [[Shravasti (distrikt)|Shravasti]] || 1.640 || 1.176.391 || 1.117.361
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Gorakhpur Divyzje
|-
| Gorakhpur || [[Gorakhpur (distrikt)|Gorakhpur]] || 3.321 || 3.769.456 || 4.440.895
|-
| Gorakhpur || [[Deoria (distrikt)|Deoria]] || 2.540 || 2.714.179 || 3.100.946
|-
| Gorakhpur || [[Kushinagar (distrikt)|Kushinagar]] || 2.905 || 2.893.196 || 3.564.544
|-
| Gorakhpur || [[Maharajganj (distrikt)|Maharajganj]] || 2.952 || 2.173.878 || 2.684.703
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Jhansi Divyzje
|-
| Jhansi || [[Jhansi (distrikt)|Jhansi]] || 5.024 || 1.744.931 || 1.998.603
|-
| Jhansi || [[Jalaun (distrikt)|Jalaun]] || 4.565 || 1.454.452 || 1.689.974
|-
| Jhansi || [[Lalitpur (distrikt)|Lalitpur]] || 5.039 || 977.734 || 1.221.592
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Kanpur Divyzje
|-
| Kanpur || [[Kanpur Nagar (distrikt)|Kanpur Nagar]] || 3.155 || 4.167.999 || 4.581.268
|-
| Kanpur || [[Kanpur Dehat (distrikt)|Kanpur Dehat]] || 3.021 || 1.563.336 || 1.796.184
|-
| Kanpur || [[Auraiya (distrikt)|Auraiya]] || 2.016 || 1.179.993 || 1.379.545
|-
| Kanpur || [[Etawah (distrikt)|Etawah]] || 2.311 || 1.338.871 || 1.581.810
|-
| Kanpur || [[Farrukhabad (distrikt)|Farrukhabad]] || 2.181 || 1.570.408 || 1.885.204
|-
| Kanpur || [[Kannauj (distrikt)|Kannauj]] || 2.093 || 1.388.923 || 1.656.616
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Lucknow Divyzje
|-
| Lucknow || [[Lucknow (distrikt)|Lucknow]] || 2.528 || 3.647.834 || 4.589.838
|-
| Lucknow || [[Hardoi (distrikt)|Hardoi]] || 5.986 || 3.398.306 || 4.092.845
|-
| Lucknow || [[Lakhimpur Kheri (distrikt)|Lakhimpur Kheri]] || 7.680 || 3.207.232 || 4.021.243
|-
| Lucknow || [[Raebareli (distrikt)|Raebareli]] || 4.609 || 2.872.335 || 3.405.559
|-
| Lucknow || [[Sitapur (distrikt)|Sitapur]] || 5.743 || 3.619.661 || 4.483.992
|-
| Lucknow || [[Unnao (distrikt)|Unnao]] || 4.558 || 2.700.324 || 3.108.367
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Meerut Divyzje
|-
| Meerut || [[Meerut (distrikt)|Meerut]] || 2.559 || 2.997.361 || 3.443.689
|-
| Meerut || [[Baghpat (distrikt)|Baghpat]] || 1.321 || 1.163.991 || 1.303.048
|-
| Meerut || [[Bulandshahr (distrikt)|Bulandshahr]] || 4.512 || 2.913.122 || 3.499.171
|-
| Meerut || [[Gautam Buddha Nagar (distrikt)|Gautam Buddha Nagar]] || 1.442 || 1.202.030 || 1.648.115
|-
| Meerut || [[Ghaziabad (distrikt)|Ghaziabad]] || 1.179 || 3.290.540 || 4.681.645
|-
| Meerut || [[Hapur (distrikt)|Hapur]] || 660 || 1.130.000 || 1.338.651
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Mirzapur Divyzje
|-
| Mirzapur || [[Mirzapur (distrikt)|Mirzapur]] || 4.405 || 2.116.042 || 2.496.970
|-
| Mirzapur || [[Sant Ravidas Nagar (distrikt)|Bhadohi]] || 1.015 || 1.353.705 || 1.578.213
|-
| Mirzapur || [[Sonbhadra (distrikt)|Sonbhadra]] || 6.905 || 1.463.519 || 1.862.559
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Moradabad Divyzje
|-
| Moradabad || [[Moradabad (distrikt)|Moradabad]] || 3.718 || 3.828.597 || 4.772.006
|-
| Moradabad || [[Amroha (distrikt)|Amroha]] || 2.249 || 1.499.193 || 1.840.221
|-
| Moradabad || [[Bijnor (distrikt)|Bijnor]] || 4.561 || 3.131.619 || 3.635.245
|-
| Moradabad || [[Rampur (distrikt)|Rampur]] || 2.367 || 1.923.839 || 2.335.819
|-
| Moradabad || [[Sambhal (distrikt)|Sambhal]] || 2.453 || 1.830.000 || 2.192.750
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Prayagraj Divyzje
|-
| Prayagraj || [[Prayagraj (distrikt)|Prayagraj]] || 5.482 || 4.937.266 || 5.954.391
|-
| Prayagraj || [[Fatehpur (distrikt)|Fatehpur]] || 4.152 || 2.308.384 || 2.632.733
|-
| Prayagraj || [[Kaushambi (distrikt)|Kaushambi]] || 1.779 || 1.293.154 || 1.599.596
|-
| Prayagraj || [[Pratapgarh (distrikt)|Pratapgarh]] || 3.717 || 2.731.174 || 3.209.141
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Saharanpur Divyzje
|-
| Saharanpur || [[Saharanpur (distrikt)|Saharanpur]] || 3.689 || 2.896.832 || 3.466.382
|-
| Saharanpur || [[Muzaffarnagar (distrikt)|Muzaffarnagar]] || 2.742 || 3.543.362 || 4.143.512
|-
| Saharanpur || [[Shamli (distrikt)|Shamli]] || 1.063 || 1.070.000 || 1.273.578
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Varanasi Divyzje
|-
| Varanasi || [[Varanasi (distrikt)|Varanasi]] || 1.535 || 3.138.671 || 3.676.841
|-
| Varanasi || [[Chandauli (distrikt)|Chandauli]] || 2.489 || 1.643.251 || 1.952.756
|-
| Varanasi || [[Ghazipur (distrikt)|Ghazipur]] || 3.377 || 3.037.582 || 3.620.268
|-
| Varanasi || [[Jaunpur (distrikt)|Jaunpur]] || 4.038 || 3.911.679 || 4.494.204
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 0 0 350px;&quot;&gt;
[[Ofbyld:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|350px|thumb|center|Kaart fan de 75 distrikten fan Uttar Pradesh.]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Natoer ==
Hoewol't Uttar Pradesh foar it grutste part út lânbougrûn bestiet, hat de steat ek wichtige natuergebieten yn regio's dy't minder geskikt binne foar yntinsive akkerbou.

=== Floara en fauna ===
De steat hat ien grut nasjonaal park en ferskate wyldreservaten:
[[Ofbyld:Dudhwa National Park, Lucknow division, Uttar Pradesh, India (30783128830).jpg|thumb|Harten yn it Nasjonaal Park Dudhwa.]]
* It [[Nasjonaal Park Dudhwa]] leit oan 'e grins mei Nepal. Bekende bisten binne de tiger, de Yndyske noashoarn en it sompehart. It is ien fan 'e pear plakken dêr't it oarspronklike ekosysteem fan heech gerslân en sompen bewarre bleaun is.
* It tigerreservaat Pilibhit is in tigerreservaat yn it foarberchtme fan 'e Himalaya.
* De steat leit ek op in wichtige rûte foar [[trekfûgel]]s. Reservaten lykas Okhla Bird Sanctuary binne fan grut belang foar tûzenen fûgels dy't út [[Sibearje]] wei komme.

=== Miljeu en de Ganges ===
It grutste miljeuprobleem fan 'e steat is de fersmoarging fan 'e Ganges en de Yamuna. Troch de grutte befolkingsdruk en de yndustry (benammen de learferwurking yn Kanpur) komt der in soad ôffalwetter yn 'e rivieren telâne. De hillige status fan 'e Ganges soarget der ek foar dat der in soad ritueel ôffal yn 'e rivier komt.

De lêste jierren binne der grutte projekten opset, lykas Namami Gange, om de rivier wer skjin te krijen. Troch de grutte en kompleksiteit fan 'e steat bliuwt dat lykwols in drege opjefte.
{{boarnen|boarnefernijing=
[https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Uttar Pradesh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Uttar Pradesh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]</text>
      <sha1>319q1j8be9ev4fj4gb0q7abjl2usblt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Uttar Pradesh</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191136</id>
    <revision>
      <id>1228156</id>
      <timestamp>2026-04-18T08:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Uttar Pradesh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]&quot;</comment>
      <origin>1228156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="qryal6do2lmr4izahf87xpo4cr9xwfo" xml:space="preserve">{{Commonscat|Uttar Pradesh}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]</text>
      <sha1>qryal6do2lmr4izahf87xpo4cr9xwfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Punjab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191137</id>
    <redirect title="Pûndjaab" />
    <revision>
      <id>1228160</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Pûndjaab]]</comment>
      <origin>1228160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="bhcknoushpmwd7gsj1mptkubi0cqgmz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Pûndjaab]]</text>
      <sha1>bhcknoushpmwd7gsj1mptkubi0cqgmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Punjab (Yndia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191138</id>
    <redirect title="Pûndjaab (Yndia)" />
    <revision>
      <id>1228161</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Pûndjaab (Yndia)]]</comment>
      <origin>1228161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="luxzcgmh6dmqlsqtf4zopxhvpr6gttl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Pûndjaab (Yndia)]]</text>
      <sha1>luxzcgmh6dmqlsqtf4zopxhvpr6gttl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uttar Pradesj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191139</id>
    <redirect title="Uttar Pradesh" />
    <revision>
      <id>1228164</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Uttar Pradesh]]</comment>
      <origin>1228164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="262dtwhicmht098gn5ilmkrn6zq24sm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Uttar Pradesh]]</text>
      <sha1>262dtwhicmht098gn5ilmkrn6zq24sm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arunachal Pradesj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191140</id>
    <redirect title="Arunachal Pradesh" />
    <revision>
      <id>1228165</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Arunachal Pradesh]]</comment>
      <origin>1228165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="4dz1scxbqaphywz72cubmnmuoe5fx9y" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Arunachal Pradesh]]</text>
      <sha1>4dz1scxbqaphywz72cubmnmuoe5fx9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Aquaman and the Lost Kingdom logo.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>191141</id>
    <revision>
      <id>1228166</id>
      <timestamp>2026-04-18T10:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>It logo fan 'e film ''Aquaman and the Lost Kingdom''.</comment>
      <origin>1228166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="642q6r8h3hum0rlmb0a6aiu2n14qzpy" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
It logo fan 'e film ''Aquaman and the Lost Kingdom''.
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht standert}}</text>
      <sha1>642q6r8h3hum0rlmb0a6aiu2n14qzpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228167</id>
      <parentid>1228166</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T10:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="341fb1o9vcyhvm9zal1wkp6clw0kan1" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
It logo fan 'e film ''Aquaman and the Lost Kingdom''.

== Lisinsje ==
{{Unfrij ôfbyld
|Omskriuwing      = It logo fan 'e film ''Aquaman and the Lost Kingdom''.
|Boarne           = https://www.deviantart.com/gunformers1991/art/Aquaman-and-the-Lost-Kingdom-logo-999723771
|Bysnien          = Nee
|Makker           = 
|Eigner           = [[Warner Bros.]], [[DC Films]] ''et al.''
|Doel             = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. 
|Artikel(s)       = [[Aquaman and the Lost Kingdom]]
|Ferfangberens    = Net.
|Lege resolúsje   = Ja.
|Oare ynformaasje = 
}}</text>
      <sha1>341fb1o9vcyhvm9zal1wkp6clw0kan1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>