Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 796 1228233 1222436 2026-04-18T20:04:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1228233 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1651]] - [[Christiaan Huygens]] skriuwt as earste yn de skiednis natuerkundige formules op. Dy joegen de krekte teory foar [[Ympuls (natuerkunde)|ympulsbeh]]âld by botsingen, in ferbettering fan de botsingswetten fan [[René Descartes|Descartes]]. * [[1870]] - [[Folksûnderwiis]] wurdt in lanlike organisaasje * [[1983]] - Yn [[De Haach]] wurdt de grutste demonstraasje út de Nederlânske skiednis hâlden. Oan de demonstraasje tsjin it pleatsen fan [[krúsraketten]] yn [[Nederlân]] dogge ûngefear 550.000 minsken mei. * [[2004]] - [[Ids Postma]] nimt ôfskied as hurdrider. * [[2005]] - De 2.000ste side fan [[Haadside|Fryske Wikipedy]] wurdt skreaun: [[Willem Loadewyk]]. == Berne == * [[1017]] - keizer [[Hindrik III fan it Hillige Roomske Ryk]] († [[1056]]) * [[1507]] - don [[Fernando Álvarez de Toledo, hartoch fan Alva]], Spaansk politikus en militêr († [[1582]]) * [[1702]] - [[Tako Hajo Jelgersma]], Frysk keunstskilder († [[1795]]) * [[1740]] - [[James Boswell]], Skotsk skriuwer († [[1795]]) * [[1816]] - kening [[Ferdinand II fan Portegal]] († [[1885]]) * [[1837]] - [[Abraham Kuyper]], Nederlânsk teolooch en politikus († [[1920]]) * [[1878]] - [[Teake Schuilenga]], Frysk ûndernimmer en oarlochsslachtoffer († [[1943]]) * [[1897]] - [[Joseph Goebbels]], Dútsk politikus en oarlochsmisdiediger († [[1945]]) * [[1899]] - [[Teatske Alzum]], Frysk skriuwster († [[1962]]) * [[1909]] - [[Frank Wykoff]], Amerikaansk atleet († [[1980]]) * [[1923]] - [[Gerda van der Kade-Koudijs]], Nederlânsk atlete († [[2015]]) * [[1924]] - [[Hotze Schuil]], Frysk keatser († [[2005]]) * [[1934]] - [[Pim Jacobs]], Nederlânsk pianist en presintator († [[1996]]) * [[1938]] - [[Ruud van Hemert]], regisseur en programmamakker († [[2012]]) * [[1945]] - [[Gerrit Ybema]], Frysk politikus († [[2012]]) * 1945 - [[Reitse Mienstra]], Frysk keatser * [[1948]] - [[Frans de Waal]], Nederlânsk biolooch († [[2024]]) * [[1954]] - [[Lee Child]], Ingelsk skriuwer * [[1958]] - [[Stefan Dennis]], Australysk akteur * [[1963]] - [[Richard Langin]], Frânsk pornoakteur * [[1968]] - [[Arend Glas]], Frysk bobslider * [[1968]] - [[Johann Olav Koss]], Noarsk hurdrider * [[1970]] - [[Phillip Cocu]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener * [[1971]] - [[Winona Ryder]], Amerikaansk aktrise * [[1972]] - [[Tracee Ellis Ross]], Amerikaansk aktrise * [[1984]] - [[Savannah Gold]], Ingelsk pornoaktrise († [[2011]]) * [[1984]] - [[Marica Hase]], Japansk pornoaktrise * [[1988]] - [[Ana Foxxx]], Amerikaansk pornoaktrise * [[1989]] - [[Primož Roglič]], Sloveensk hurdfytser en skânsspringer * [[1990]] - [[Amarna Miller]], Spaansk pornoaktrise * [[1992]] - [[Jitske Visser]], Nederlânsk paralympysk basketbalster * [[1998]] - [[Lance Stroll]], Kanadeesk koereur == Ferstoarn == * [[1590]] - [[Dirck Volkertsz. Coornhert]], Nederlânsk keunstner, wittenskipper en publisist (* [[1522]]) * [[1669]] - [[Petrus Moll]], Frysk klassikus (* [[1596]]) * [[1790]] - [[Johan Toussaint]], Nederlânsk dûnslearaar en politikus (* [[1704]]) * [[1864]] - [[Maarten Douwes Teenstra]], Nederlânsk skriuwer (* [[1795]]) * [[1911]] - [[Joseph Pulitzer]], Amerikaansk sjoernalist en ûndernimmer (* [[1847]]) * [[1932]] - [[Joseph Babinski]], Frânsk neurolooch (* [[1857]]) * [[1950]] - kening [[Gustaaf V fan Sweden]] (* [[1858]]) * [[1966]] - [[Robert Charpentier]], Frânsk hurdfytser (* [[1916]]) * [[1974]] - [[Axel Cadier]], Sweedsk wrakselder (* [[1906]]) * [[1979]] - [[Carl de la Sablière]], Frânsk siler (* [[1895]]) * [[1978]] - [[Eugen Mack]], Switsersk turner (* [[1907]]) * [[1998]] - [[Sjoerdtsje Faber]], Frysk langeôfstânshurdrydster (* [[1915]]) * [[1999]] - [[Greg (striptekener)|Greg]], Waalsk striptekener (* [[1931]]) * [[2011]] - [[Cas Spijkers]], Nederlânsk tillefyzjekok (* [[1946]]) * [[2012]] - [[Bernlef (skriuwer)|Bernlef]], Nederlânsk skriuwer en dichter (* [[1937]]) * [[2018]] - [[Klaas Bruinsma (oersetter)|Klaas Bruinsma]], Frysk oersetter (* [[1931]]) * [[2019]] - [[Jelle Zwart]], Frysk dichter (* [[1926]]) * [[2022]] - [[Hugo Camps]], Flaamsk skriuwer en sjoernalist (* [[1943]]) * [[2024]] - [[Teri Garr]], Amerikaansk aktrise (* [[1944]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Oktober|29]] 6kn0a750mil8om19chzp71gtmdpl77a 0 1700 1228232 1217408 2026-04-18T20:03:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1228232 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1950-er jierren]]. == Foarfallen == ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - De [[Tsiende Alvestêdetocht]] wurdt wûn troch [[Jeen van den Berg]] yn in tiid fan 7 [[oere]]n en 35 [[minuten]]. ;april * [[25 april|25]] - Yn [[Nairobi]], de [[haadstêd]] fan 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[koloanje]] [[Keniakoloanje|Kenia]], wurde by in reuseftige [[razzia]] 25.000 lju oppakt dy't derfan fertocht wurde dielnimmers of sympatisanten te wêzen fan 'e [[Mau-Mau-rebûlje]]. ;maaie * [[7 maaie|7]] - De swiere [[Frankryk|Frânske]] nederlaach yn 'e [[Slach by Dien Bien Phu]] betsjut de ein fan 'e [[Earste Yndosineeske Oarloch]] en liedt dêrmei ta de ûnôfhinklikheid fan [[Noard-Fjetnam]]. * [[17 maaie|17]] - Yn 'e [[rjochtsaak]] ''[[Brown v. Board of Education]]'' leit it [[Heechgerjochtshôf fan de Feriene Steaten]] unanym it near op [[rasseskieding]] yn it [[ûnderwiis]]. ;juny * [[12 juny|12]] - Yn it [[Diakonessehûs (Ljouwert)|Diakonessehûs]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt de earste [[Siameeske twilling]] fan [[Fryslân]] en [[Nederlân]] fan inoar skaat. * [[15 juny|15]] - Oprjochting fan 'e [[UEFA]] (Uny fan Jeropeeske Fuotbal Assosjaasjes). * [[18 juny|18]]-[[27 juny|27]] - By in troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[feilichheidstsjinst]] [[CIA]] ynstigearre [[steatsgreep yn Gûatemala (1954)|steatsgreep yn Gûatemala]] wurdt yn [[Gûatemala|dat Middenamerikaanske lân]] de [[foarútgong|progressive]] [[presidint]] [[Jacobo Arbenz Guzmán]] ôfset en komt foar him yn 't plak in [[faksistysk]]e [[militêr]]e [[diktatuer]] oan 'e macht. ;july * [[20 july|20]] - [[Noard-Fjetnam]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]]. * [[29 july|29]] - It earste diel fan [[J.R.R. Tolkien]] syn ''[[The Lord of the Rings]]''-trilogy wurdt publisearre. (It twadde diel sil ferskine op [[11 novimber]] fan dit jier, en it trêde diel op [[20 oktober]] [[1955]].) * [[4 augustus|4]] - [[Johannes Stavinga]], [[Sipke van der Zee]] en [[Albert Veldkamp]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1954|101ste]] [[PC]]. Johannes Stavinga wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[24 augustus|24]] - De [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten fan Amearika]] (CPUSA) wurdt troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Dwight Eisenhower]] ta yllegale [[organisaasje]] ferklearre. ;septimber * [[8 septimber|8]] - Yn [[Manilla]], de [[haadstêd]] fan 'e [[Filipinen]], wurdt de [[SEATO|Súdeastaziatyske Ferdrachsorganisaasje]] (SEATO) oprjochte (in súdlike wjergader fan 'e [[NATO]]). * [[9 septimber|9]] - By in swiere [[ierdbeving fan Sjlef (1954)|ierdbeving yn Algerije]] komme 1.200 oant 1.400 minsken om. * [[29 septimber|29]] - Stifting fan it [[CERN]], de ynternasjonale [[natuerkundige]] [[organisaasje]] yn [[Switserlân]]. ;oktober * [[5 oktober|5]] - Mei de dieling fan [[Triëst]] komt in ein oan 'e [[Triëstkrisis]], dy't [[Itaalje]] en [[Joegoslaavje]] op 'e râne fan [[oarloch]] brocht hat. De benammen troch [[etnysk]]e [[Italjanen]] bewenne stêd Triëst komt by Itaalje te hearren, wylst it fral troch etnyske [[Slovenen]] bewenne efterlân ûnderdiel fan Joegoslaavje wurdt. * [[11 oktober|11]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Hazel|Hazel]] treft [[Haïty]]. Der falle 1.000 deaden. * [[15 oktober|15]] - By it [[Bloedbad fan Kibija]] rjochtet in spesjale ienheid fan it [[Israel]]yske [[leger (lânmacht)|leger]], ûnder lieding fan [[Ariel Sharon]], in [[bloedbad|slachting]] oan yn it [[Jordaanje|Jordaanske]] [[doarp]] [[Kibija]] (of Qibiya). Der wurde 53 ûnwapene [[boarger]]s [[fermoarde]], wêrûnder in soad [[froulju]] en [[bern (persoan)|bern]]. ;novimber * [[1 novimber|1]] - Yn [[Algerije]] brekt de bloedige [[Algerynske Oarloch]] út, wêrby't Algerynske frijheidsstriders yn [[opstân]] komme tsjin 'e [[Frankryk|Frânske]] [[koloanje|koloniale]] oerhearsking. * [[8 novimber|8]] - Oprjochting fan 'e [[Feriening Ald Harns]]. * [[14 novimber|14]] - Nei in mislearre [[moardoanslach]] op 'e [[Egypte|Egyptyske]] [[premier]] [[Djamal Abd el-Nasser]], wurdt [[presidint]] [[Mohammed Nagyb]] (dy't dêr efter siet) [[finzen]] set. Nasser nimt de macht oer en wurdt presidint. ;desimber * [[2 desimber|2]] - De [[Feriene Steaten]] en de [[Republyk Sina]] ([[Taiwan]]) slute in [[militêr]] bûnsgenoatskip. == Berne == ;jannewaris * [[25 jannewaris|25]] - [[Renate Dorrestein]], Nederlânsk skriuwster, sjoernaliste en feministe († [[2018]]) * [[29 jannewaris|29]] - [[Oprah Winfrey]], Amerikaansk presintatrise, aktrise en produsinte * [[31 jannewaris|31]] - [[Jacobus Q. Smink]], Frysk dichter en oersetter († [[2024]]) * 31 - [[Ad Vandenberg]], Nederlânsk gitarist ;febrewaris * [[10 febrewaris|10]] - [[Chuck Deely]], Haachsk strjitmuzikant († [[2017]]) * [[14 febrewaris|14]] - [[Yuko Arakida]], Japansk follybalster († [[2024]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Gurbe Douwstra]], Frysk sjonger * [[24 febrewaris|24]] - [[Klaske Hiemstra]], Frysk skriuwster ;maart * [[1 maart|1]] - [[Catherine Bach]], Amerikaansk aktrise * 1 - [[Monika Pflug]], Dútsk reedrydster * [[2 maart|2]] - [[Willem Mook]], Frysk tekenlearaar en keunstner († [[2019]]) * [[4 maart|4]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise († [[2026]]) * [[11 maart|11]] - [[Lida Boonstra]], Frysk byldzjend keunstneresse * [[23 maart|23]] - [[Gaatske Wiersma]], Frysk natoerbeskermster († [[2021]]) * [[25 maart|25]] - [[Ecaterina Oancia]], Roemeensk roeister († [[2024]]) ;april * [[12 april|12]] - [[Evert van Hemert]], Nederlânsk byldhouwer en skilder ;maaie * [[17 maaie|17]] - [[Colin Greenland]], Ingelsk skriuwer ;juny * [[16 juny|16]] - [[Haitske Pijlman]], Frysk reedrydster * [[28 juny|28]] - [[Raffaella De Laurentiis]], Italjaansk film- en tillefyzjeprodusinte ;july * [[9 july|9]] - [[Renée de Haan]], Nederlânsk sjongster († [[2016]]) * [[19 july|19]] - [[Ferd Crone]], Nederlânsk politikus * [[27 july|27]] - [[Peter Mueller]], Amerikaansk reedrider en reedrydtrainer * [[28 july|28]] - [[Hugo Chávez]], presidint fan [[Fenezuëla]] († [[2013]]) ;augustus * [[11 augustus|11]] - [[Joe Jackson]], Ingelsk muzikant * [[25 augustus|25]] - [[Elvis Costello]], Ingelsk sjonger en komponist * [[27 augustus|27]] - [[Gerrit Breteler]], Nederlânsk-Fryske keunstskilder, tekstdichter, toanielskriuwer en sjonger († [[2023]]) ;septimber * [[21 septimber|21]] - [[Shinzo Abe]], Japansk premier († [[2022]]) * [[25 septimber|25]] - [[Joep Lange]], Nederlânsk medikus en AIDS-ûndersiker († [[2014]]) ;oktober * [[19 oktober|19]] - [[Sake Saakstra]], Frysk keatser * [[24 oktober|24]] - [[Henk van der Veer]], Frysk skriuwer en dichter * [[29 oktober|29]] - [[Lee Child]], Ingelsk skriuwer ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Auck Peanstra]], Frysk skriuwster († [[2016]]) * [[7 novimber|7]] - [[Guy Gavriel Kay]], Kanadeesk skriuwer * [[14 novimber|14]] - [[Condoleezza Rice]], Amerikaansk politika * 14 - [[Douwe van der Meulen]], Frysk puzelmakker * [[22 novimber|22]] - [[Edgar Heap of Birds]], Amerikaansk keunstner ;desimber * [[2 desimber|2]] - [[Huub Stapel]], Nederlânsk akteur en presintator * [[6 desimber|6]] - [[Tjitse Smeding]], Frysk trener-pikeur († [[2010]]) * [[9 desimber|9]] - [[Pia Dijkstra]], Nederlânsk telefyzjemakster en politika * [[20 desimber|20]] - [[Alice May]] (Alie de Vries), Frysk sjongster (bekend fan it duo [[Maywood]]) * [[31 desimber|31]] - [[Alex Salmond]], premier fan [[Skotlân]] († [[2024]]) ;''datum ûnbekend'' * [[P.N. Elrod]], Amerikaansk skriuwster == Ferstoarn == ;febrewaris * [[9 febrewaris|9]] - [[Jannes van Dijk]], Nederlânsk politikus (* [[1871]]) ;maart * [[6 maart|6]] - [[Geart Japiks van den Berg]], Frysk rimelder en folksdichter (* [[1886]]) ;april * [[10 april|10]] - [[Oscar Mathisen]], Noarsk reedrider (* [[1888]]) * [[12 april|12]] - [[Pim Mulier]], Nederlânsk sportpionier (* [[1865]]) ;maaie * [[7 maaie|7]] - [[Geart Aeilco Wumkes]], Frysk predikant en bibeloersetter (* [[1869]]) ;juny * [[7 juny|7]] - [[Alan Turing]], Ingelsk wiskundige (* [[1912]]) * [[19 juny|19]] - [[Sjouke de Zee]], Frysk skriuwer en propagandist (* [[1892]]) ;july * [[29 july|29]] - [[Coen de Koning]] - Nederlânsk hurdrider en [[alvestêdetocht]]winner (* [[1879]]) ;augustus * [[5 augustus|5]] - [[Pieter Albert Vincent van Harinxma thoe Slooten]], Frysk politikus (* [[1870]]) * [[7 augustus|7]] - [[Jan Popkes van der Zee]], Frysk keunstner (* [[1905]]) ;septimber * [[14 septimber|14]] - [[Moje Öholm]], Sweedsk reedrider (* [[1883]]) ;novimber * [[3 novimber|3]] - [[Henri Matisse]], Frânsk keunstskilder (* [[1869]]) ;desimber * [[17 desimber|17]] - [[Foeke Kuipers]], Frysk arsjitekt (* [[1871]]) ==Literatuer== ;romans * [[J.R.R. Tolkien]], ''[[The Fellowship of the Ring]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''It Selskip fan de Ring'')</small> * [[J.R.R. Tolkien]], ''[[The Two Towers]]'' <small>(oerset yn it Frysk as ''De Twa Tuorren'')</small> ;poëzij * [[Pablo Neruda]], ''[[Oda a la Cebolla]]'' <small>(oerset yn it Frysk as ''Oade oan de Sipel'')</small> ==Films== * ''[[Casino Royale (film út 1954)|Casino Royale]]'' * ''[[An Inspector Calls (film út 1954)|An Inspector Calls]]'' * ''[[On the Waterfront]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1954| ]] [[Kategory:20e iuw]] 3xks83heeevmjdht2b410yzjygrqkd1 0 6948 1228223 1165592 2026-04-18T19:45:15Z Roepers 96 1228223 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = Iens | flagge = Edens vlag.svg | wapen = Iens wapen.svg | lokaasje = Map NL Littenseradiel Iens.png | gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] | teljier = 2009 | ynwennertal = 43 | webstee = [http://spannum-edens.nl/nieuw/ Webstee Spannum/Iens] }} [[Ofbyld:Edens.jpg|thumb|left|250px]] '''Iens''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], noardeast fan [[Wommels]]. It doarp hat likernôch 50 ynwenners (2004) en leit ticht by [[Spannum]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Iens diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Neidat it doarp sûnt 1984 yn de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]] lei, kaam it nei in gemeentlike weryndieling yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân. Yn 1991 waard de namme Edens offisjeel feroare yn ''Iens''. De bern geane nei skoalle De Tarissing yn Spannum. It doarp leit mids pleatsen yn de [[Greidhoeke]]. Yn de buorren, in beskerme doarpsgesicht, steane twa pleatsen. De measte ynwenners wurkje bûten it doarp. Fan oarsprong lei it oan in dearinnende dyk, letter is in fytspaad oanlein lâns de [[Boalserter Feart]]. Iens wurdt al sûnt it begjin fan de jiertelling bewenne. De karakteristike tsjerke komt foar in part út de [[13e iuw]]. It tsjerkje hat grêfsarken út de [[16e iuw]]. Der stie hjir oait in [[stins]] dy't bewenne waard troch de famylje Fan Burmania. Yn de tsjerke hinget in [[rouboerd]] mei it wapen fan dizze famylje. By it doarp stiet de [[De Ienzermole]], in lytse [[poldermole]] út [[1847]] dy't by grutte wetteroerlêst as helpgemaal ynsetten wurdt. Ten súdwesten fan Iwens stiet oan de oare kant fan de Boalserter trekfeart in om [[1925]] hinne boude [[Wynmotor Iens|Amerikaanske wynmotor]]. == Ferskaat == *Ienzers wurde wol Swannepopels neamd *By Iens stiet ek de [[Sinteklazepleats]]. *Fan Iens nei Boalsert rint in fytspaad: It Fersepaad. Op plakettes steane fersen fan Fryske skriuwers. == Mienskip == [[It Popelhûs]] is it doarpshûs dat simmerdeis ferhierd wurdt. Alle jierren wurdt in doarpsfeest holden. === Befolking === * [[1954]] - 89 * [[1959]] - 70 * [[1964]] - 67 * [[1969]] - 51 * [[1974]] - 46 * [[2004]] - 51 == Strjitten == Bûten de Kom, Hegenserleane, Van Burmaniawei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [http://spannum-edens.nl/nieuw/ Webstee Spannum/Iens] {{commonscat|Iens}} {{Koördinaten|53_07_20_N_5_36_50_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 07' NB, 5° 37' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Iens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] d02ovzgemaxjttnxjzxs7q4raocwlmr 1228224 1228223 2026-04-18T19:47:47Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/Roepers|Roepers]]" ([[Meidogger oerlis:Roepers|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Ieneach fan 'e Esk". 1165592 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = Iens | flagge = Edens vlag.svg | wapen = Iens wapen.svg | lokaasje = Map NL Littenseradiel Iens.png | gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] | teljier = 2009 | ynwennertal = 43 | webstee = [http://spannum-edens.nl/nieuw/ Webstee Spannum/Iens] }} [[Ofbyld:Het dorp Iens in het hart van Friesland..jpg|thumb|left|250px]] '''Iens''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], noardeast fan [[Wommels]]. It doarp hat likernôch 50 ynwenners (2004) en leit ticht by [[Spannum]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Iens diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Neidat it doarp sûnt 1984 yn de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]] lei, kaam it nei in gemeentlike weryndieling yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân. Yn 1991 waard de namme Edens offisjeel feroare yn ''Iens''. De bern geane nei skoalle De Tarissing yn Spannum. It doarp leit mids pleatsen yn de [[Greidhoeke]]. Yn de buorren, in beskerme doarpsgesicht, steane twa pleatsen. De measte ynwenners wurkje bûten it doarp. Fan oarsprong lei it oan in dearinnende dyk, letter is in fytspaad oanlein lâns de [[Boalserter Feart]]. Iens wurdt al sûnt it begjin fan de jiertelling bewenne. De karakteristike tsjerke komt foar in part út de [[13e iuw]]. It tsjerkje hat grêfsarken út de [[16e iuw]]. Der stie hjir oait in [[stins]] dy't bewenne waard troch de famylje Fan Burmania. Yn de tsjerke hinget in [[rouboerd]] mei it wapen fan dizze famylje. By it doarp stiet de [[De Ienzermole]], in lytse [[poldermole]] út [[1847]] dy't by grutte wetteroerlêst as helpgemaal ynsetten wurdt. Ten súdwesten fan Iwens stiet oan de oare kant fan de Boalserter trekfeart in om [[1925]] hinne boude [[Wynmotor Iens|Amerikaanske wynmotor]]. == Ferskaat == *Ienzers wurde wol Swannepopels neamd *By Iens stiet ek de [[Sinteklazepleats]]. *Fan Iens nei Boalsert rint in fytspaad: It Fersepaad. Op plakettes steane fersen fan Fryske skriuwers. == Mienskip == [[It Popelhûs]] is it doarpshûs dat simmerdeis ferhierd wurdt. Alle jierren wurdt in doarpsfeest holden. === Befolking === * [[1954]] - 89 * [[1959]] - 70 * [[1964]] - 67 * [[1969]] - 51 * [[1974]] - 46 * [[2004]] - 51 == Strjitten == Bûten de Kom, Hegenserleane, Van Burmaniawei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [http://spannum-edens.nl/nieuw/ Webstee Spannum/Iens] {{commonscat|Iens}} {{Koördinaten|53_07_20_N_5_36_50_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 07' NB, 5° 37' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Iens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] s7x8skjrc2xipgbb8quv81lb3hgbytq 0 10401 1228286 1228154 2026-04-19T07:22:37Z Kneppelfreed 2013 1228286 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{histoarysk lân (gjin flagge) |namme = Frankyske Ryk <br>''Regnum Francorum'' |bestean = <span style="color:white;">0</span>481-888 |lânkaart = [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|270px]] <br>Utwreiding fan it Frankyske Ryk fan 481-814 |haadstêd = Doarnik <small>(oant 486)</small> <br>[[Parys]] <small>(486-888)</small> |offisjele taal = [[Latyn]], [[Galloromaansk]], [[Aldfrankysk]], [[Aldheechdútsk]] [[Alditaljaansk]], [[Aldfrysk]], [[Aldsaksysk]] |steatsfoarm = [[keninkryk]] <small>(481-800</small> <br>[[keizerryk]] <small>(800-888)</small> |ûntstien út = [[Westromeinske Ryk]] <br>[[Gallo-Romeinske Ryk]] <br> [[Boergondyske Ryk]] <br> [[Alemannen|Alemanje]] <br> [[Bajuwaren]] <br> [[Longobarden|Longobardyske Ryk]] <br> [[Keninkryk Fryslân]] <br> [[Saksen (folk)|Saksen]] |opgien yn = [[West-Frânsje]] <br>[[Midden-Frânsje]] <br>[[East-Frânsje]] <br>[[Keninkryk Boergonje]] <br>[[Keninkryk Itaalje (774-962)|Keninkryk Itaalje]] |no diel fan = {{BELf}} <br>{{GERf}} <br> {{AUTf}} <br>{{FRAf}} <br>{{ITAf}} <br>{{NEDf}} <br>{{SUIf}} |ynwennertal = |befolkingstichtens = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = [[Denier (munt)|denier]], [[solidus]], [[tremissis]] |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} [[Ofbyld:Franks expansion.gif|thumb|right|300px|Ekspânsje fan it Frankyske Ryk]] It '''Frankyske Ryk''' of '''Frankeryk''' ([[Latyn]]: ''Regnum Francorum'') wie in [[Jeropa|Jeropeeske]] grutmacht tusken de [[5e iuw|5e]] en de [[9e iuw]], dy't stadichoan foarme waard troch de [[Franken|Frankyske]] keningen, nei't de [[Franken]] en oare [[Germanen|Germaanske]] folken harren yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] provinsjes fan [[Galje]] en oangrinzgjende Germaanske delsettingsgebieten oan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] fêstige hienen. It waard de wichtichste opfolgerssteat fan it [[Westromeinske Ryk]] dat yn [[476]] n.Kr. yninoar foel. It Frankyske Ryk ûntstie by it [[Grutte Folkeferfarren]] nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn de [[Lette Aldheid]] en woeks yn de [[Iere Midsiuwen]] út ûnder de dynastyen fan de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] yn trije iuwen ta in grutmacht dy yn West- en Mid-Jeropa hearske. As [[hofmeier]]s fan de Merovingyske keningen hiene de Karolingen de winliken macht al sûnt de ein fan de [[7e iuw]], foa't se yn [[751]] sels de keninklike titel oernamen. It Frankyske Ryk kaam ta it hichtepunt fan syn macht ûnder it bewâld fan [[Karel de Grutte]] (768-814). Nei't it ryk yn d e[[9e iuw]] ferparte waard, ûntjoech him út it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]] en út it westlik part it lettere [[Keninkryk Frankryk]]. De hjoeddeistige steat [[Frankryk]] hat syn namme fan it Frankyske Ryk. == Oername fan it Romeinsk gesach == Yn de [[4e iuw]] besochten de Romeinen ferskate kearen om de ynfallende Franken, dy't as ''Franci'' yn Romeinske boarnen foar de earste kear yn de 50-er jierren fan de [[3e iuw]] neamd waarden, wer te ferdriuwen, lykas troch de lettere keizer [[Julianus Apostata]], mar om 'e nocht. Yn [[358]] krigen de [[Salyske Franken]] fan de Romeinske keizer 'tastimming' harren as ''[[foederaty]]'' ('bûnsmaten') op Romeinsk gebiet oan de [[Skelde]] en tusken de grutte rivieren te festigjen. De status fan foederaty's joech de oanwêzigens fan de Franken in legitym tintsje mar feitlik hienen de Romeinen al gauris net folle mear te sizzen wêr't de Franken harren festigen. Healwei de [[5e iuw]] stoarte it Romeinske gesach bûten [[Itaalje]] folslein yn inoar. De Franken namen de frijheid en besetten al gauris de hiele provinsje [[Neder-Germaanje]] (it tsjintwurdige [[Nederlân]] besuden fan it rivierengebiet, [[Belgje]] en it tsjintwurdige [[Rynlân (Dútslân)|Rynlân]]) wêrby't de Romeinske en romanisearre bewenners op 'e flecht sloegen of harren ûnderwurpen oan de nije Frankyske elite. Harren ekspânsje rjochte har ferfolgens fierder nei it wolfarrende suden ta en sa stadichoan oermasteren sy [[Galje]] oant de [[Seine (rivier)|Seine]] ta. , == De Merovingen == {{Apart|Merovingen}} [[Ofbyld:Map Gaul divisions 481-de.svg|thumb|left|Galje yn 481, justjes foar't Klovis oan de macht kaam; syn machtsgebiet omfieme ynearsten allinnich in part fan de Frankyske gebieten]] Nei't it Westromeinske Ryk sûnt de dea fan legeroanfierder [[Flavius Aetius|Aetius]] yn [[454]] hieltyd mear de kontrôle oer Galje ferlear, folden de Franken it machtsfakuüm nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn [[476]] en wreiden se op eigen manneboet har grûngebiet út, lykas de [[Fisigoaten]] yn it suden fan Galje. Yn it noarden fan Galje hie in oerbliuwsel fan it Westromeinske Ryk him ûnder de Romeinske kommandant [[Syagrius]], de soan fan legeroanfierder [[Aegidius]], hanthavenje kinnen yn in gebiet om [[Soissons]] hinne, sûnt [[464]] ôfskaat fan 'e rest fan it ryk, en stifte dêre it [[Gallo-Romeinske Ryk]] of Keninkryk fan Soissons. Tjien jier nei it ôfsetten fan [[Romulus Augustulus]] as lêste Romeinske keizer yn West-Jeropa fersloech yn [[486]] de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis]] de Galloromeinske hearsker Syagrius by [[Soissons]], sa't hiel Noard-[[Galje]], oant de [[Loire (rivier)|Loire]], yn syn lân foel. Klovis, dy't earder ien fan de folle Frankyske kriichshearen (''warlords'') wie, grypte dêrnei de kâns en skeakelje de oare Frankyske dielkeninkrykjes fan ûnder oaren [[Sigebert fan Keulen]] en [[Ragnagar]] út en stiftsje in Germaansk-Romeinsk Ryk. Klovis brocht syn hofhâlding oer nei [[Parys]] en makke de stêd ta sintrum fan syn macht. Yn [[496]] en [[506]] fierde er suksesfolle krigen tsjin de [[Alemannen]]. Yn [[507]] slagge er dêryn oer hiel Galje te hearskjen doe't er de [[Fisigoaten]] fersloech yn de [[slach fan Fouillé]]. It besit fan de Romeinske lânhearen dy't by de Frankyske feroveringskrigen deade of ferdreaun waarden, kamen yn it besit fan de kening. Dêr koe Klovis syn fierdere fjildtochten mei finansierje en koe er syn macht fersterkje. Hy woeks stadichoan út ta de grutste grûnbesitter. Troch lânskinkings brocht er oare eallju direkt ôfhinklik, dêr't mooglik it [[lienstelsel]] him ûntjoech. Yn de rin fan de tiid feroare de posysje fan de Frankyske kening hieltyd mear ta dy fan in echte kening. Klovis, dy't him bekommerje moast om it befoarriedzjen fan syn kriichslju, naam, foar safier mooglik wie, it funksjonearjende let-antike Romeinske bestjoers- en finansjele systeem oer, dêr't de kearn benammen yn it suden út de ''[[civitas|civitates]]'' bestie. Dêr spile de macht fan de pleatslike biskoppen, dy't gauris de bestjoerlike taken yn de ''civitates'' op har namen, ek in wichtige rol by. De tsjerke soe him dêrnei ta in fierdere machtsstipepylder fan de kening ûntjaan, dy't dêryn slagge en bring de biskoppen foar it grutste part ûnder syn kontrôle. Mooglik ûnder ynfloed fan [[Klotildis]], dochter fan de Boergondyske kening [[Gilperik II (fan de Boergonden)|Gilperik II]], bekearde Klovis, foarhinne in [[Heidendom|heiden]] of [[Arianisme|arianist]], him ta it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [[kristendom]]. Mei syn doop yn [[508]] ferwissige er de stipe fan de Romeinske kristenen en makke er it paad frij foar in maatskippij fan Frankyske kriichslju en de [[Gallo-Romanen|Galloromaanske]] boargerbefolking. Om 'e mid-[[6e iuw]] hinne kaam dêr dan ek in ein oan 'e let-antike oergongsperioade yn Galje en sette sa stadichoan de [[Iere Midsiuwen]] útein. De pleastlike autoriteiten, lykas de greven en de biskoppen, hiene ta taak en fier de befellen fan Klovis út. Dêrnjonken koe Klovis yn [[511]] by de earste Frankyske [[Konsylje fan Orléans (511)|Rykskonsylje]] in trochgeande ynfloed fan de Frankyske keningen op it beneamen fan biskoppen ôftwinge en besocht er in unifoarme tsjerklike wetjouwing foar it Frankyske Ryk ta stân te bringen. Dêrnei ûntstie mei de [[Lex Salica]] in samling fan it Frankysk rjocht, dy't troch resint ûndersyk lykwols net op it âld-Germaansk stamrjocht, mar op it let-Romeinsk soldaterjocht weromfiert. == Opkomst fan de Arnulfingen en Pepiniden == [[Ofbyld:Frankenreich 768-811.jpg|right|thumb|300px]] {{Apart|Pepiniden}} Nei de dea fan Klovis waard it Frankyske Ryk nei it foarbyld fan it let-Romeinsk Keizerryk, en net, lykas eartiids oannommen waard, op grûnwurk fan it Germaansk rjocht, ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Dêrnei waard de ryksienheid, dy't offisjeel nea opheft wie, by stuit ferhelpe, mar hieltyd late de útlis fan it Salyske rjocht op 'e nij ta skeel. [[Teudebert I]] fierde in ekspansyf belied yn it noarden fan [[Itaalje]] tsjin de [[Byzantinen]] en [[Ostrogoaten]]. Fan [[558]] oant [[561]] slagge [[Klotarius I]] de ienheid wer op te helpen, dochs liet er it ryk op syn bar wer nei oan syn fjouwer soannen. Fan [[623]] ôf ûntstie yn it eastlik part fan it ryk, dat doe [[Austraasje]] neamd waard, in emansipaasjebeweging fan de adel dy't fan [[Klotarius II]] in ûnderkening easke yn 'e persoan fan syn soan [[Dagobert I]]. Dy waard de lêste wichtige Merovingyske kening, dochs de werklike macht dêrnei lei by de [[hofmeier]] Aegas en de widdo fan Dagobert. Stadichoan woeks de macht fan de [[hofmeier]]s. Yn de jierren 657-662 kaam de soan fan de hofmeier [[Grimoald I|Grimoald]], dy't ûnder de namme [[Gildebert de Adoptearre]] foar de noch minderjierrige kening [[Sigibert III]] regearre. Nei de [[Slach by Tertry]] (687) waard de Austrasyske hofmeier [[Pepyn fan Herstal|Pepyn II]] [[de facto]] hearsker oer it gânse Frankyske Ryk. Yn [[689]] fersloech Pepyn de Friezen ûnder kening [[Redbad]] yn de [[Slach by Doarestêd]] en oermastere er alle gebieten súdlik fan de Ryn (''[[Frisia Citerior]]''). Oan de sindeling [[Willibrord]] joech er in âld Romeinsk fort, ''[[Trajectum]]'' hjoed-de-dei de stêd [[Utert (stêd)|Utert]], as stipepunt foar syn sindelingwurk ûnder de Friezen. Lang om let kamen de [[Arnulfingen]] en [[Pepiniden]] op en letter de dynasty fan de [[Karolingen]]. Dochs nei de mislearre steatsgreep fan Grimoald doarde Pepyn him noch net ta kening út te roppen, om't it dynastyk tinken, noch fan de let-antike tiid, allinnich mar oan ien famylje it rjocht op de hearskippij takende. Yn [[714]], nei de dea fan Pepyn, briek der in machtstriid út, de [[Frankyske Boargerkriich]] (715-718). Ek de Fryske kening Redbad rekke dêr belutsen by. Hy koe de ferlerne gebieten fan 689 werom feroverje en fersloech Pepyn syn [[bastertsoan]] [[Karel Martel]] yn de [[Slach by Keulen]] yn [[716]]. Redbad ferstoar yn [[719]] en Karel Martel koe him lang om let hanthavenje en fersloech syn Frankyske tsjinstanners en de Friezen westlik fan it [[Fly]]. Karel stie bekend om syn hurdens en trochsettingsfermogen en stie foar swiere yn- en bûtenlânske politike problemen. Hieltyd wer besochten guon lieders fan de âlde aadlike elite yn it Frankyske Ryk har tsjin syn hearskippij te fersetten. It jier [[732]] betsjutte in kearpunt doe't er by de [[Slach by Poitiers (732)|Slach by Poitiers]] de [[Arabieren]] fersloech. Dêr waard er eare as de rêder fan it [[Jûnlân]]. Ek syn fjochterijen tsjin de [[Friezen]], [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Bajuwaren]] en [[Alemannen]] fersterken syn hearskippij. Dêrnjonken stipe er it sindelingwurk fan biskop [[Bonifatius]] yn dy gebieten. Fan [[737]] ôf regearre er nei de dea fan de Merovingyske kening [[Teuderik IV]] allinnich oer it Frankyske Ryk, mar lykas syn heit sûnder keninklike titel. Neffens Frankyske tradysje ferparte er it ryk justjes foar syn dea ûnder syn soannen [[Karloman (hofmeier)|Karloman]] en [[Pepyn de Koarte|Pepyn III]] == De Karolingen == {{Apart|Karolingen}} Pepyn III waard de allinnehearsker nei't syn broer Karloman it kleaster ygie. Yn [[751]] sette er, in oerlis mei paus [[Sacharías (paus)|Sacharías]], de lêste Merovingyske kening, [[Childerik III]], ôf, en liet him nei it foarbyld yn it [[Alde Testamint]] ta kening salvje. Trije jier letter salve paus [[Stefanus II (paus)|Stefanus II]] him foar de twadde kear. Yn it [[Skinking fan Pepyn|Ferdrach fan Quierzy]] yn [[754]] sei Pepyn ta it eardere [[Eastromeinske Ryk|Eastromeinske]] [[eksarchaat Ravenna]] oan de paus oer te dragen as wrâldlik hearskippij (de [[Skinking fan Pepyn]]). Yn ruil dêrfoar legitimearre de paus de karolingen as keningen fan it Frankyske Ryk. Yn [[755]] krige de Frankyske kening it fersyk en kom it ferdrach nei. Oant oan syn dea fierde Pepyn twa suksesfolle fjildtochten tsjin de [[Longobarden]] en skonk er de ferovere gebieten oan de paus. Pepyn waard sa beskôge as de stifter fan de [[Tsjerklike Steat]] (''Patrimonium Petri''). By syn dea yn [[768]] liet er syn soannen [[Karel de Grutte]] en [[Karloman I|Karloman]] in ryk nei dat polityk allyk ekonomysk yn opbou wie. Yn [[771]] ferstoar Karloman dêr't Karel de iennige hearsker troch waard. Troch it ferdrach dat syn heit mei de paus sletten hie, wie Karel oan him ferplichte. Nettsjinsteande dat de Longobarden de skinkings fan Pepyn net erkinden, sette Karel de kriich tsjin harren fuort en ferovere er har ryk yn [[774]]. Njonken de fjildtochten tsjin de Longobarden makken de Franken ûnder Karel de Grutte in ein oan de ûnofhinklikens fan de [[Friezen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] yn 772-775. Benammen de [[Saksekriich]] makken de polityk fan Karel út. Yn 784/785 kamen de Friezen tusken [[Fly]] en [[Weser]] en de Saksen ûnder [[Widukind]] yn opstân. Hja ferjagen de sindelingen en ferneatigen de stifte tsjerken. Karel seach dat as ferried en sloech dy opstân del dêr't Widukind him yn [[785]] by oerjoech. Karel ûntnaam de Friezen en Saksen as straf dêrby it heite-eigendomsrjocht.<ref>{{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, side 20, ISBN 9789023249788</ref> Yn [[804]] waard de lêste Saksyske opstân delslein en waard [[Noardalbingje]] oermastere. Yn [[811]] waard de Eider fêststeld as grins tusken it Frankyske Ryk en [[Denemark]]. De ferskate oarloggen laten ta in fierder geand [[Feodalisme|feodalisearjen]], in fersterking fan de posysje fan de rikelju en in tanimmen fan it tal feodaal ôfhinklike boeren. Dat late ta it waaksen fan it besit en macht fan de lienhearen, benammen fan de kening (en lettere keizer) en de hartoggen. Ek de tsjerke koe syn macht fersterkje. Karel konsolidearre de steatsmacht nei bûten ta troch it oprjochtsjen fan [[Mark (gebiet)|grinsmarken]]. Dy wiene bolwurken foar de ferdigening fan it ryk en sammelgebieten foar oanfalsoarloggen. Foar it bestjoer stelde er [[markgreve]]n oan, dy't bysûndere rjochten krigen, omreden de marken net fuortendaliks part fan it ryk wiene en dus ek bûte de ryksgrûnwet stiene. Yn de marken waarden [[boargen]] boud en warad in [[Warboer|bewapene boerebefolking]] fêstige. Bysûnder wichtich wiene de marken yn it easten fan it ryk, de [[Avaremark]] {''Marcha Orientalis'') en de Mark [[Karantaanje]], dêr't letter [[Eastenryk]] ([[Eastmark]] of ''Ostarrîchi'') út fuortkaam. Om syn ynlânske hearskippij te fersterkjen, sintralisearre Karel om [[793]] hinne it keningskip troch middel fan in bestjoersherfoarming. It keningskip waard basearre op it keninklik hof, it paleisgerjocht en de kânselarij. Yn it ryk behearden de greven de paleizen ([[keningspalts]]en). [[Paltsgreve]]n en markgreven waarden kontrolearre troch keninklike gesanten (''missi dominici'') en sprieken it keninklik rjocht. Karel de Grutte kaam ta syn hichtepunt fan syn macht op [[25 desimber]] [[800]] doe't er ta Roomsk keizer kroane waard. Dêr waard it Frankyske Ryk, njonken it [[Byzantynske Ryk]] en it Kalifaat fan de [[Abbasiden]], in grutmacht. [[Aken]] waard ûnder Karel de Grutte de keizerlike residinsje en it sintrum fan it Frankyske Ryk. == Neigean fan it Frankyske Ryk == Karel de Grutte ferstoar yn [[814]] yn Aken nei in hearskippij fan 46 jier. Syn soan [[Loadewyk de Fromme]] folge him op de keizerlike troan op. Hy joech de Friezen en Saksen it eigendomsrjocht werom dy't syn heit nei de Frysk-Saksyske opstân fan 785 har ûntnommen hie. Hy besocht de ienheid fan it ryk te bewarjen nettsjinsteande de Frankyske tradysje, dy't foarseach yn it ferpartsjen fan de erfenis en lykas Karel de Grutte fêststeld hie yn de ''[[Divisio Regnorum]]'' fan [[806]]. Yn [[817]] furdige Loadewyk lykwols de wet út yn de ''[[Ordinatio Imperii]]'' oangeande it ferpartsjen, of earder de ienheid, fan it ryk. Ek it keizerlik gesach moast in ienheid bliuwe. Dêrom beneamde Loadewyk syn soan [[Lotarius I|Lotarius]] ta meikeizer. De wet stelde fêst dat de âldste soan fan de keizer altyd de titel fan Roomsk keizer ervje moast. Loadewyk keas foar de ienheid fan it ryk ûnder ynfloed fan de tsjerke dy't de ienheid fan it ryk wichtich foar de ienheid fan de tsjerke achte. Dêrom spilen de biskoppen ek in bysûndere politike rol. Hja fersetten har tsjin de soannen fan de keizer, dy't foarstanner fan it ferpartsjen fan it ryk wiene. Fan [[829]] ôf laten dy spannings ta militêre konflikten tusken de keizer en syn soannen. Doe't Loadewyk yn [[840]] ferstoar, waard [[Lotarius I]] de keizer, mar yn [[843]] kamen hy en syn bruorren yn it [[Ferdrach fan Ferdun]] oerien en ferpartsje it Frankyske Ryk. Letter waard it ryk fierder ferparte troch de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Prüm|Prüm]] (855), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880). Under keizer [[Karel de Grouwe]] (885-887_ waard it ryk foar in koart skofteke feriene, dochs kaam de ienheid net werom. De ôfsûnderlike parten ûntjoegen har ta ûnôfhinklike steaten mei har eigen gewoanten, gebrûken en talen. Ynearsten waard der noch sprutsen fan it [[Westfrankyske Ryk|Westfrankyske]] en [[Eastfrankyske Ryk]], dochs in iuw letter ferdwûnen dy beneamings en dus de ferwizing nei in miene komôf. Fan it âlde Frankyske Ryk soe allinnich it westlik part de namme "[[Frankryk]]" oernimme, wylst it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]], dêr't de tradysje fan it Roomske keizerryk fuortsette en dêr't letter [[Dútslân]] út fuortkaam, waard. It stam[[hartochdom Franken]], it eastlike part fan it eardere [[Austraasje]] dat it oarspronklik wengebiet fan de Franken wie, koe him yn de [[midsiuwen]] net hanthavenje en waard ferparte. De namme fan de Franken koe lykwols oant yn de moderne tiid bestean bliuwe yn de [[Franken (gebiet)|regio Franken]] dy't in gebiet beslacht yn de dielsteaten [[Baden-Wúrtemberch]], [[Beieren]], [[Tueringen]] en [[Hessen]], lykas it wurd "Franken" yn in tal dialektgroepen lykas [[Nederfrankysk]], [[Midfrankysk]], [[Súdfrankysk]] en [[Eastfrankysk]]. == Ferdielings fan it ryk == [[Ofbyld:Vertrag von Verdun en.svg|thumb|250px|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ferdun (843)]] [[Ofbyld:Vertrag von Meerssen.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Meerssen (870)]] [[Ofbyld:Vertrag von Verdun und Ribemont.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ribemont (880)]] === Divisio Regnorum (806) === It testamint fan Karel de Grutte foarseach yn it ferpartsjen ûnder syn soannen [[Pepyn fan Itaalje|Pepyn]], Loadewyk de Fromme en [[Karel de Jongere]]. Pepyn en Karel de Jongere ferstoaren respektyflik yn [[810]] en [[811]], en dus foar harren heit. Dêrom waard it plan opjûn en waard Loadewyk ynstee dêrfan yn [[813]] ta meikeizer beneamd, dêr't er nei de dea fan syn heit yn 814 mei alle keizerlike rjochten syn heit troch opfolgje koe. === Ferdrach fan Ferdun === {{Apart|Ferdrach fan Ferdun}} Yn [[817]] stelde keizer Loadewyk de Fromme it ''[[Ordinatio Imperii]]'' (Oardering fan it Ryk) op en ferdiel it Ryk oer syn soannen. Nei syn ferstjerren yn [[840]] rekken de trije soannen [[Lotarius I]], [[Loadewyk de Dútser]] en [[Karel de Keale]] yn in boargerkriich belutsen. Yn [[842]] ûnthieten Loadewyk de Dútser en Karel de Keale de [[Eed fan Straasburch]] tsjin Lotarius. Yn [[843]] waard de frede tusken de trije bruorren mei it [[Ferdrach fan Ferdun]] tekene. It Ryk waard yn trije parten ferdield. Karel de Keale krige it westlike part, [[West-Frânsje]]; Loadewyk de Dútser krige it eastlike part, [[East-Frânsje]] en Lotarius krige it [[Midfrankyske Ryk|Middenryk]] en de keizerstitel. === Lettere ferdielings === Yn [[855]] ferdielde Lotarius syn keninkryk ûnder syn trije soannen flak foar syn dea mei it [[Ferdrach fan Prüm]]. Syn âldste soan [[Loadewyk II fan Itaalje|Loadewyk II]] krige it [[Keninkryk Itaalje (Hillige Roomske Ryk)|Keninkryk Itaalje]] en de keizerstitel. [[Lotarius II]] krige [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] en it part fan [[Austraasje]] dy't syn heit tadield krige, dat it keninkryk [[Loataringen]] waard en [[Karel fan de Provâns|Karel]] krige [[Provâns]] en it grutste part fan it eardere [[Keninkryk Boergonje]]. Yn [[870]] mei it [[Ferdrach fan Meerssen]] waard it keninkryk Loataringen ferparte tusken Eas- en West-Frânsje, nei't Lotarius II in jier letter sûnder wetlike erfgenamten ferstoarn wie. Mei it [[Ferdrach fan Ribemont]] yn [[880]] kaam gâns Loataringen oan East-Frânsje. Yn [[884]] waard [[Karel de Grouwe]], de soan fan Loadewyk de Dútser, ta keizer kroand en feriene er it gânse ryk fannijs, mar foar mar in koart skoftke. Syn swakke optreden tsjin de [[Wytsingen]] die him te koart. Yn [[887]] kaam syn omkesizzer [[Arnulf fan Karintje]] yn opstân en naam de macht yn it easten oer. Greve [[Odo I fan Parys]] naam de macht yn it westen oer. Yn [[911]] ferstoar de lêste Karolinger, [[Loadewyk it Bern]] yn it easten en kaam de macht stadichoan yn hân fan de [[Ottoanen]]. Yn [[962]] waard [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] ta keizer kroand en ûntstie it Roomsk-Dútske Ryk of it [[Hillige Roomske Ryk]]. Yn [[987]] ferstoar de lêste Karolinger yn it westen, [[Loadewyk V fan Frankryk|Loadewyk V]], en kaam de troan yn besit fan de [[Kapetingers]] ûnder [[Hugo Kapet]]. Dêrmei sette it [[Keninkryk Frankryk]] stadichoan útein. == Kultuer == == Sjoch ek == * [[Austraasje]] * [[Neustrje]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Frankyske Ryk| ]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Germaansk keninkryk]] [[Kategory:Skiednis fan Andorra]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Itaalje]] [[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Lychtenstein]] [[Kategory:Skiednis fan Monako]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] [[Kategory:Skiednis fan San Marino]] [[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]] [[Kategory:Skiednis fan Spanje]] [[Kategory:Skiednis fan Switserlân]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Keizerryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 481]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 843]] [[Kategory:Beskaving]] i9rxe7ppc2ubl3shw88d0bi5fgwfvp4 0 22349 1228193 1163053 2026-04-18T14:39:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ kt 1228193 wikitext text/x-wiki {{stobbe|akteur}} [[Ofbyld:Tom Cruise 2006.jpg|thumb|Tom Cruise yn [[Kalifornje]] (2006)]] '''Tom Cruise''' (* berne [[3 july]] [[1962]]) is in Amerikaansk [[akteur]] en [[Regisseur|filmregiseur]]. Hy wie ek faak yn it nijs mei de [[Scientology]]-tsjerke. == Skiednis == Tom Cruise spile yn [[1981]] foar de earste kear mei yn in spylfilm, ''Endless Love''. Wrâldferneamd waard er mei syn haadrol yn ''[[Top Gun (film út 1986)|Top Gun]]'', dêr't Cruise in marinepiloat yn is. Yn 1996 ferskynde it earste part fan de ''Mission: Impossible'' trilogy. == Filmografy (net folslein)== * ''Endless Love'' (1981) * ''Freak Business'' (1983) * ''[[Legend (film út 1985)|Legend]]'' (1985) * ''[[Top Gun (film út 1986)|Top Gun]]'' (1986) * ''The Color of Money'' (1986) * ''[[Cocktail (film út 1988)|Cocktail]]'' (1988) * ''[[Rain Man]]'' (1988) * ''Born on the Fourth of July'' (1989) * ''Days of Thunder'' (1990) * ''Far and Away'' (1992) * ''A Few Good Men'' (1992) * ''The Firm'' (1993) * ''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' (1994) * ''Mission: Impossible'' (1996) * ''[[Jerry Maguire]]'' (1996) * ''Eyes Wide Shut'' (1999) * ''Magnolia'' (1999) * ''Mission: Impossible II'' (2000) * ''Vanilla Sky'' (2001) * ''Minority Report'' (2002) * ''The Last Samurai'' (2003) * ''Effection'' (2005) * ''War of the Worlds'' (2005) * ''Mission: Impossible III'' (2006) * ''[[Valkyrie (film)|Valkyrie]]'' (2008) * ''[[Edge of Tomorrow (film)|Edge of Tomorrow]]'' (2014) * ''[[The Mummy (film út 2017)|The Mummy]]'' (2017) * ''American Made'' (2017) * ''Mission: Impossible - Fallout'' (2018) * ''Top Gun: Maverick'' (2022) * ''Mission: Impossible - Dead Reckoning Part One'' (2023) == Keppeling om utens == * {{en}} [http://www.tomcruise.com/ Hiemside fan Tom Cruise] {{DEFAULTSORT:Cruise, Tom}} [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmprodusint]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Eare-Oscar-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1962]] 8k2ysv269byx112o1lz9ze4umqavwb2 1228206 1228193 2026-04-18T15:45:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ++ 1228206 wikitext text/x-wiki {{stobbe|akteur}} [[Ofbyld:Tom Cruise 2006.jpg|thumb|Tom Cruise yn [[Kalifornje]] (2006)]] '''Tom Cruise''' (* berne [[3 july]] [[1962]]) is in Amerikaansk [[akteur]] en [[Regisseur|filmregiseur]]. Hy wie ek faak yn it nijs mei de [[Scientology]]-tsjerke. == Skiednis == Tom Cruise spile yn [[1981]] foar de earste kear mei yn in spylfilm, ''Endless Love''. Wrâldferneamd waard er mei syn haadrol yn ''[[Top Gun (film út 1986)|Top Gun]]'', dêr't Cruise in marinepiloat yn is. Yn 1996 ferskynde it earste part fan de ''Mission: Impossible''-searje. == Filmografy (net folslein)== * ''Endless Love'' (1981) * ''Freak Business'' (1983) * ''[[Legend (film út 1985)|Legend]]'' (1985) * ''[[Top Gun (film út 1986)|Top Gun]]'' (1986) * ''The Color of Money'' (1986) * ''[[Cocktail (film út 1988)|Cocktail]]'' (1988) * ''[[Rain Man]]'' (1988) * ''Born on the Fourth of July'' (1989) * ''Days of Thunder'' (1990) * ''Far and Away'' (1992) * ''A Few Good Men'' (1992) * ''The Firm'' (1993) * ''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' (1994) * ''Mission: Impossible'' (1996) * ''[[Jerry Maguire]]'' (1996) * ''Eyes Wide Shut'' (1999) * ''Magnolia'' (1999) * ''Mission: Impossible II'' (2000) * ''Vanilla Sky'' (2001) * ''Minority Report'' (2002) * ''The Last Samurai'' (2003) * ''Effection'' (2005) * ''War of the Worlds'' (2005) * ''Mission: Impossible III'' (2006) * ''[[Valkyrie (film)|Valkyrie]]'' (2008) * ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' (2012) * ''[[Edge of Tomorrow (film)|Edge of Tomorrow]]'' (2014) * ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' (2016) * ''[[The Mummy (film út 2017)|The Mummy]]'' (2017) * ''American Made'' (2017) * ''Mission: Impossible - Fallout'' (2018) * ''Top Gun: Maverick'' (2022) * ''Mission: Impossible - Dead Reckoning Part One'' (2023) == Keppeling om utens == * {{en}} [http://www.tomcruise.com/ Hiemside fan Tom Cruise] {{DEFAULTSORT:Cruise, Tom}} [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmprodusint]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Eare-Oscar-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1962]] odoix38fsmqdwgmujxoj5l4u4jrml7e 0 25913 1228271 1227702 2026-04-18T21:38:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228271 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Joop Doderer.jpg|thumb|right|''Joop Doderer as Swiebertje'']] '''Swiebertje''' is in rige berneboeken dy't fan 1936 ôf skreaun binne troch [[John H. uit den Bogaard]]. Haadfiguer is de swalker Swiebertje. Swiebertje waard fral bekend troch de populêre [[Nederlân]]ske [[telefyzjerige]] yn de sechtiger en sântiger jierren. [[Joop Doderer]] hie de rol fan Swiebertje, in omrinner dy't it hieltyd wer oan de stôk kriget mei fjildwachter Bromsnor. Swiebertje makket oanienwei wurk fan juffer Saartje ("Een kopjen kofjen, nou lekker Saar...."), de tsjinstfaam fan de boargemaster ([[Riek Schagen]]). Yn 1968 kaam it personaazje Nuvere Pyt (''Malle Pietje''), spile troch [[Piet Ekel]], foar fêst in searje. Swiebertje waard fan [[20 april]] [[1955]] oant [[25 april]] [[1975]] op telefyzje útstjoerd. De searje einige mei it ferfarren fan "Swieb" nei Kanada. De maatskiplike ferhâldings yn de rige binne foaroarlochs, tige hiërargysk, noch tsjin it feodale oan. It spilet him ôf op it plattelân dêr't in baron, mei in boargemaster it foar it sizzen hat. Yn totaal binne der 103 ôfleverings makke. De útstjoerings yn kleur (1973 -1975) binne troch de NCRV op dvd útbrocht. == Rolferdieling == *Swiebertje - [[Joop Doderer]] *Saartje, tsjinstfaam - [[Jetty Cantor]] (1963-1964); [[Riek Schagen]] (1965-1975), [[Annie Leenders]], [[Sophie Kohler]], [[Conny Stuart]] *Bromsnor, fjildwachter - [[Lou Geels]] (1960-1975), [[Tonnie Foletta]] (1955-1956) *Cornelia Bromsnor, syn frou - [[Coba Kelling]] (1955-1970), [[Teddy Schaank]] (1971-1975) *Boargemaster - [[Rien van Nunen]] (1962-1969), [[Guus Hermus]], [[Jo Visscher]] jr., [[Jan Blaaser]], [[Louis Borel]] (1970-1972), [[Bert Dijkstra]] (1972-1975) *Malle Pietje - [[Piet Ekel]] == Trivia == *Yn 2001 waard Swiebertje keazen as bêste telefyzjeprogramma fan de ôfrûne 50 jier. *Joop Doderer hat de rol fan Swiebertje sa lang spile, dat men it tsjintwurdich oer it [[Swiebertje-effekt]] hat at it publyk in akteur lykslacht mei ién beskate rol. == Keppelings om utens == *[http://www.swiebertje.tv/ It Swiebertje-neislachwurk, it ûnoffisjele webstee fan de Swiebertje-fanclub] *[https://www.swiebertje.nl/ Webstee fan Babette uit den Bogaard, dochter fan John uit den Bogaard] [[Kategory:Berneboekesearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige romansearje]] [[Kategory:Romansearje út 1936]] [[Kategory:Nederlânske bernesearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1955]] [[Kategory:Fiktyf omrinner]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1936]] 4ula3zgm488ab04mj747j8zc4enw3wg 1228274 1228271 2026-04-18T21:40:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228274 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Joop Doderer.jpg|thumb|right|''Joop Doderer as Swiebertje'']] '''Swiebertje''' is in rige berneboeken dy't fan 1936 ôf skreaun binne troch [[John H. uit den Bogaard]]. Haadfiguer is de swalker Swiebertje. Swiebertje waard fral bekend troch de populêre [[Nederlân]]ske [[telefyzjerige]] yn de sechtiger en sântiger jierren. [[Joop Doderer]] hie de rol fan Swiebertje, in omrinner dy't it hieltyd wer oan de stôk kriget mei fjildwachter Bromsnor. Swiebertje makket oanienwei wurk fan juffer Saartje ("Een kopjen kofjen, nou lekker Saar...."), de tsjinstfaam fan de boargemaster ([[Riek Schagen]]). Yn 1968 kaam it personaazje Nuvere Pyt (''Malle Pietje''), spile troch [[Piet Ekel]], foar fêst in searje. Swiebertje waard fan [[20 april]] [[1955]] oant [[25 april]] [[1975]] op telefyzje útstjoerd. De searje einige mei it ferfarren fan "Swieb" nei Kanada. De maatskiplike ferhâldings yn de rige binne foaroarlochs, tige hiërargysk, noch tsjin it feodale oan. It spilet him ôf op it plattelân dêr't in baron, mei in boargemaster it foar it sizzen hat. Yn totaal binne der 103 ôfleverings makke. De útstjoerings yn kleur (1973 -1975) binne troch de NCRV op dvd útbrocht. == Rolferdieling == *Swiebertje - [[Joop Doderer]] *Saartje, tsjinstfaam - [[Jetty Cantor]] (1963-1964); [[Riek Schagen]] (1965-1975), [[Annie Leenders]], [[Sophie Kohler]], [[Conny Stuart]] *Bromsnor, fjildwachter - [[Lou Geels]] (1960-1975), [[Tonnie Foletta]] (1955-1956) *Cornelia Bromsnor, syn frou - [[Coba Kelling]] (1955-1970), [[Teddy Schaank]] (1971-1975) *Boargemaster - [[Rien van Nunen]] (1962-1969), [[Guus Hermus]], [[Jo Visscher]] jr., [[Jan Blaaser]], [[Louis Borel]] (1970-1972), [[Bert Dijkstra]] (1972-1975) *Malle Pietje - [[Piet Ekel]] == Trivia == *Yn 2001 waard Swiebertje keazen as bêste telefyzjeprogramma fan de ôfrûne 50 jier. *Joop Doderer hat de rol fan Swiebertje sa lang spile, dat men it tsjintwurdich oer it [[Swiebertje-effekt]] hat at it publyk in akteur lykslacht mei ién beskate rol. == Keppelings om utens == *[http://www.swiebertje.tv/ It Swiebertje-neislachwurk, it ûnoffisjele webstee fan de Swiebertje-fanclub] *[https://www.swiebertje.nl/ Webstee fan Babette uit den Bogaard, dochter fan John uit den Bogaard] [[Kategory:Berneboekesearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige romansearje]] [[Kategory:Romansearje út 1936]] [[Kategory:Nederlânske bernesearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1955]] [[Kategory:Fiktyf omrinner]] [[Kategory:Fiktyf Nederlânsk persoan]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1936]] 06bdi8b4qe4jbt4r474ccqvrynczesd 0 27949 1228212 1185103 2026-04-18T16:34:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1228212 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2010-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[3 jannewaris|3]]-[[7 jannewaris|7]] - Heech wetter troch in [[stoarm|noardwesterstoarm]] soarget foar in protte [[wetter]]oerlêst yn [[Nederlân]], benammen yn [[Fryslân]] en [[Grinslân]]. *[[6 jannewaris|6]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Alagoas]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[7 jannewaris|7]] - In [[hjitteloftballon]] [[ballonramp fan Carterton|stoart del]] by [[Carterton (Nij-Seelân)|Carterton]], yn [[Nij-Seelân]], wêrby't alle 11 [[minske]]n oan board omkomme. *[[10 jannewaris|10]] - By [[bomoanslach yn it Khyber-agintskip (2012)|in bomoanslach]] yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] [[provinsje]] [[Khyber-Pachtûnchwa]] komme teminsten 30 [[minske]]n om en reitsje 78 oaren [[ferwûne]]. *[[12 jannewaris|12]] - Yn 'e [[Roemeenje|Roemeenske]] [[haadstêd]] [[Boekarest]] fine [[Roemeenske protesten (2012)|gewelddiedige botsings]] plak tusken [[demonstranten]] en de [[plysje]] by in massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] tsjin 'e [[besuniging]]s fan [[presidint]] [[Traian Băsescu]]. *[[13 jannewaris|13]] - Troch de dryste en ûnferantwurdlike aksjes fan [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] [[Francesco Schettino]] rint it [[cruiseskip]] de ''[[Costa Concordia]]'' foar de [[kust]] fan [[Isola del Giglio]], yn [[Itaalje]], op in rif en [[kapseizen|kapseist]]. Dêrby komme 32 [[minske]]n om. *[[16 jannewaris|16]] - Yn it noarden fan [[Maly]] brekt [[Tûarek-opstân (2012)|in opstân]] út mank de [[etnysk]]e [[Tûarek (folk)|Tûareks]]. * [[20 jannewaris|20]] - Yn [[Nederlân]] wint de [[Fryslân|Fryske]] artyste [[Iris Kroes]] de [[talintejacht]] ''The Voice of Holland''. *[[23 jannewaris|23]] - De [[Jeropeeske Uny]] stelt in [[hannelsembargo]] yn tsjin [[Iraan]] om dat [[lân]] te twingen en hâld op it [[uraniumferriking|ferrykjen]] fan [[uranium]]. ;febrewaris *[[6 febrewaris|6]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[keninginne]] [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Elizabeth&nbsp;II]] fiert har [[diamanten jubileum]] (60 jier) as [[monarch]]. * [[8 febrewaris|8]] - [[Foarsitter]] [[Wiebe Wieling]] fan 'e [[Feriening De Fryske Alve Stêden]], fertelt yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oan 'e mei man en macht opkommen [[media]] dat de [[Alvestêdetocht]] fan 't jier net trochgiet. * [[17 febrewaris|17]] - De [[Nederlân]]ske [[prins]] [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg|Johan Friso]] rekket op [[wintersport]] yn [[Eastenryk]] ûnder it [[sky]]en bûten de [[pyste (skyen)|pyste]] bedobbe troch in [[lawine]]. Hy wurdt yn [[ferwûne|kritike tastân]] nei it [[sikehûs]] fan [[Innsbruck]] brocht, dêr't de [[dokter]]s syn [[libben]] rêde. De prins komt lykwols net mear by út syn [[koma]]. *[[19 febrewaris|19]] - [[Iraan]] leit de [[útfier]] fan [[ierdoalje]] nei it [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] stil, yn reäksje op 'e [[ekonomy]]ske sanksjes dy't dy [[lân|lannen]] yn [[jannewaris]] tsjin Iraan ynsteld hawwe. *[[21 febrewaris|21]] - Yn it ramt fan 'e [[Grykske Skuldekrisis]] berikke de [[minister]]s fan Finânsjes fan 'e ûnderskate [[lân|lannen]] fan 'e [[eurosône]] oerienstimming oer in twadde helppakket oan [[Grikelân]], ter wearde fan [[€]]130 miljard. ;maart * [[10 maart|10]] - It earste [[ljip]]aai fan [[Fryslân]] wurdt troch Jan Harmen Oosterman út [[Aldehaske]] fûn by eigen [[doarp]]. *[[11 maart|11]]-[[22 maart|22]] - By [[oanslaggen yn Toulouse en Montauban]], yn it suden fan [[Frankryk]], troch in [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]], komme 8 [[minske]]n om (ynkl. de dieder) en reitsje 5 oaren [[ferwûne]]. *[[22 maart|22]] - By [[steatsgreep yn Maly (2012)|in steatgreep]] yn [[Maly]] wurdt [[presidint]] [[Amadou Toumani Touré]] ôfset troch [[opstân|opstannige]] [[militêr]]en. ;april *[[6 april|6]] - De [[etnysk]]e [[Tûarek (folk)|Tûarek]]-[[Tûarek-opstân (2012)|rebellen]] fan 'e [[Nasjonale Beweging foar de Befrijing fan Azawad|MNLA]] roppe yn noardlik [[Maly]] in eigen [[lân|steat]] út, [[Azawad]]. *[[12 april|12]] - By [[steatsgreep yn Guinee-Bissau (2012)|in steatgreep]] yn [[Guinee-Bissau]] wurde midden yn in [[ferkiezing]]skampanje interim-[[presidint]] [[Raimundo Pereira]] en presidintskandidaat [[Carlos Gomes jr.]] [[arrestaasje|arrestearre]] en [[finzen]] set troch [[opstân|opstannige]] [[militêr]]en. *[[13 april|13]] - De [[Kwangmyŏngsŏng-3]], in [[Noard-Koreä|Noardkoreaanske]] [[spionaazjesatellyt]], ûntploft koart nei de lansearring. De [[Feriene Steaten]] en oare [[Westerske lannen]] beskôgje de lansearring as in oantaasting fan 'e easken dy't de [[Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes]] oan Noard-Koreä dien hat. * [[15 april|15]] - It is persiis hûndert jier lyn dat it [[passazjiersskip]] de ''[[RMS Titanic|Titanic]]'' sonk. De dei wurdt oeral op 'e wrâld [[betinking|betocht]]. *[[22 april|22]] - By [[Frânske presidintsferkiezings (2012)|presidintsferkiezings]] yn [[Frankryk]] komt de [[sosjalist]] [[François Hollande]] oan 'e macht. *[[26 april|26]] - De eardere [[Libearia|Liberiaanske]] [[presidint]] [[Charles Taylor]] wurdt troch it [[Ynternasjonaal Strafhof]] yn 11 gefallen skuldich befûn oan [[mandéligens]] oan 'e [[oarlochsmisdie]]den en [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] ûnder de [[Sierraleöanske Boargeroarloch|de boargeroarloch]] yn buorlân [[Sierra Leöane]]. ;maaie *[[3 maaie|3]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Quintana Roo]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[12 maaie|12]]-[[12 augustus]] - De [[wrâldtentoanstelling]] [[Expo 2012]] wurdt holden yn [[Yeosu]], yn [[Súd-Koreä]]. *[[22 maaie|22]] - [[Tokyo Skytree]], de heechste frijsteande [[toer (bouwurk)|toer]] fan 'e wrâld, mei in hichte fan 634&nbsp;[[meter|m]], wurdt iepene foar it [[publyk]]. ;juny *[[3 juny|3]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[Dana Air-flecht 992]] stoart del yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] [[stêd]] [[Lagos]], wêrby't alle 153 ynsittenden en 10 [[minske]]n op 'e grûn omkomme. * [[8 juny|8]] - De [[Fryske Wikipedy]] berikt it oantal fan 25.000 siden. * [[8 juny|8]]-[[1 july]] - It [[EK Fuotbal]] wurdt holden yn [[Poalen]] en de [[Oekraïne]]. *[[15 juny|15]] - [[Denemark]] fiert it [[homohoulik]] yn. * [[16 juny|16]] - Yn [[Fryslân]] wurdt foar de fjirde kear de [[Slachtemaraton]] holden. *[[24 juny|24]] - Yn it [[Nasjonaal Park De Galapagoseilannen]] yn [[Ekwador]] giet [[Lonesome George]], de lêste [[Pinta-eilânske reuzeskylpod]], dea. Dêrmei [[Utstjerren (biology)|stjert]] dy [[ûndersoarte]] fan 'e [[Galapagosreuzeskylpod]] út. *[[30 juny|30]] - By frije en [[demokratysk]]e [[Egyptyske presidintsferkiezings (2012)|ferkiezings]] yn [[Egypte]] wurdt [[Mohammed Morsi]], de kandidaat fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[Moslimbruorskip]], keazen ta [[presidint]]. ;july * [[1 july|1]] - [[Spanje]] wint mei 4-0 de finale fan [[Itaalje]] op it [[EK Fuotbal]] en wurdt dêrmei de nije Jeropeeske kampioen. *[[15 july|15]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Sergipe]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[20 july|20]] - By it [[Bloedbad fan Aurora]] sjit de [[sljochtsinnigens|geastlik steurde]] [[James Holmes (moardner)|James Holmes]] yn in [[bioskoop]] yn [[Aurora (Kolorado)|Aurora]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kolorado]], 12 [[minske]]n dea. Ek [[ferwûne]]t er 58 oaren. Holmes wurdt by de bioskoop troch de [[plysje]] [[arrestaasje|arrestearre]]. * [[27 july|27]]-[[12 augustus]] - De [[Olympyske Simmerspullen 2012|Olympyske Simmerspullen]] wurde holden yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]]. *[[30 july|30]]-[[31 july|31]] - By de [[Yndiaaske blackout (2012)|Yndiaaske blackout]], de meast wiidfiemjende útfal fan [[elektrisiteit]] yn 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld, komme yn [[Yndia]] 620 miljoen [[minske]]n yn it tsjuster te sitten. ;augustus *[[5 augustus|5]] - By [[oanslach op de Sikh-timpel yn Oak Creek|in oanslach]] op in [[Sikhisme|Sikh]]-[[timpel]] yn [[Oak Creek (Wiskonsin)|Oak Creek]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Wiskonsin]], komme 6 [[minske]]n om en reitsje nochris 4 lju [[ferwûne]]. De dieder, [[Wade Michael Page]], dy't [[selsmoard]] docht, is in [[neo-nazisme|neo-nazy]] dy't út [[rasisme|rasistyske]] motiven hannelet. *[[15 augustus|15]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Espírito Santo (steat)|Espírito Santo]] fiert it [[homohoulik]] yn. * [[26 augustus|26]]-[[31 augustus|31]] - Yn 'e [[Fryslân|Fryske]] [[stêd]] [[Frjentsjer]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip keatsen 2012]] holden. * [[29 augustus|29]]-[[9 septimber]] - De [[Paralympyske Simmerspullen 2012|Paralympyske Simmerspullen]] wurde holden yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]]. *[[31 augustus|31]] - [[Armeenje]] ferbrekt de [[diplomasy|diplomatike relaasjes]] mei [[Hongarije]], nei't dat [[lân]] [[Ramil Safarov]] útleveret oan syn heitelân [[Azerbeidzjan]], dêr't er fuort nei oankomst [[graasje]] kriget. (Safarov wie feroardiele foar de [[moard]] op in Armeenske [[soldaat]] yn Hongarije yn [[2004]].) ;septimber *[[4 septimber|4]] - [[Pauline Marois]], dy't krekt ta [[premier]] fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Kebek (provinsje)|Kebek]] keazen is, ûntsnapt ûnder har oerwinnings[[taspraak]] yn it [[poppoadium]] [[Metropolis (poppoadium)|Metropolis]] yn [[Montreal]] oan 'e [[dea]] as in [[Richard Henry Bain]] dêr it fjoer op har iepenet. By [[oanslach yn Montreal (2012)|dy oanslach]] komt ien persoan om en rekket in oaren libbensgefaarlik [[ferwûne]]. *[[10 septimber|10]]-[[4 oktober]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Nadine|Nadine]], dy't him yn 'e midden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] foarmet, raast dêr hast in [[moanne (tiid)|moanne]] lang hinne en wer, mar mist op wûnderbaarlike wize alle [[lân|lânmassa's]]. *[[11 septimber|11]]-[[12 septimber|12]] - By [[oanslach op it Amerikaanske konsulaat yn Bengazi|in oanslach]] op it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[konsulaat (gebou)|konsulaat]] en [[CIA|CIA-kantoar]] yn 'e [[Lybje|Libyske]] [[stêd]] [[Bengazi]] komme 4 Amerikanen om, ûnder wa [[J. Christopher Stevens]], de Amerikaanske [[ambassadeur]] yn Lybje. * [[12 septimber|12]] - By [[Twadde-Keamerferkiezings (2012)|Twadde-Keamerferkiezings]] yn [[Nederlân]] wurdt de [[liberalisme|liberale]] [[VVD]] de grutste [[politike partij]] mei 41 sitten. De [[sosjaal-demokrasy|sosjaal-demokratyske]] [[PvdA]] wurdt twadde, mei 38 sitten. Yn [[Fryslân]] behellet de PvdA de measte stimmen. ;oktober *[[9 oktober|9]] - It [[Pakistan|Pakistaanske]] [[famke|skoalfamke]] [[Malala Yousafzai]], in [[aktiviste]] foar [[frouljusrjochten]], wurdt by in [[moardoanslach]] troch de [[Taliban]] yn 'e [[holle]] sketten. Hja oerlibbet har [[ferwûning]]s, mar moat mei har [[âlden]] yn [[ballingskip]] gean yn it [[Feriene Keninkryk]] om't it yn Pakistan te gefaarlik foar har bliuwt. *[[10 oktober|10]] - Yn [[Karibysk Nederlân]] ([[Bonêre]], [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]) wurdt it [[homohoulik]] ynfierd. *[[15 oktober|15]] - By [[ierdbeving op Bohol (2013)|in ierdbeving]] fan 7,2 op 'e [[skaal fan Richter]] komme op it [[Filipinen|Filipynske]] [[eilân]] [[Bohol (eilân)|Bohol]] mear as 200 [[minske]]n om. *[[16 oktober|16]] - Yn [[Nederlân]] wurde 7 [[skilderij]]en, mei in mienskiplike wearde fan [[$]]25 miljoen, [[keunstrôf út de Kunsthal|stellen]] út 'e [[Kunsthal]] yn [[Rotterdam]]. *[[24 oktober|24]]-[[2 novimber]] - De [[orkaan]] [[Sandy (orkaan)|Sandy]] feroarsaket op [[Jamaika]], [[Hispanjoala]], [[Porto Riko]], [[Kuba]] en de [[Bahama's]] en yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] yn totaal 233 [[dea]]den (wêrfan 159 yn 'e Feriene Steaten). De materiële skea bedraacht mear as [[$]]75 miljard. Benammen de [[Amerikaanske steaten]] [[Nij-Jersey]] en [[New York (steat)|New York]] wurde swier troffen. ;novimber *[[6 novimber|6]] - By [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2012)|de presidintsferkiezings]] yn 'e [[Feriene Steaten]] ferslacht de [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokraat]] [[Barack Obama]] syn [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] tsjinstanner [[Mitt Romney]], en wint dêrmei in twadde termyn as [[presidint]]. *[[14 novimber|14]]-[[21 novimber|21]] - It [[Israel]]yske [[leger (lânmacht)|leger]] fermoardet by [[Operaasje Pillar of Defense|in operaasje]] yn 'e [[Gaza-stripe]] [[Achmed Djabari]], in foaroanman fan 'e militante [[Palestina|Palestynske]] [[Hamas]]beweging. Yn 'e [[wike]] dy't folget op dy [[moard]] komme 140 Palestinen en 5&nbsp;Israeliërs om by in oanboazjende [[geweld]]sspiraal. Uteinlik witte [[Egypte]] en de [[Feriene Steaten]] troch bemiddeling in [[sjitferbod]] te bewurkmasterjen. *[[26 novimber|26]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Bahia (steat)|Bahia]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[29 novimber|29]] - De [[Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes]] stimt yn mei [[Moasje 67/19 fan de Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes|in foarstel]] om [[Palestina]] de status fan [[waarnimmer by de Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes|waarnimmer]] te jaan. Dat liedt ta fûleindige [[krityk]] fan 'e kant fan [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]]. ;desimber *[[1 desimber|1]] - It [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[Federaal Distrikt (Brazylje)|Federaal Distrikt]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[2 desimber|2]] - De [[tyfoan]] [[Tyfoan Bopha|Bopha]] (yn 'e Filipinen bekend as Pablo) feroarsaket yn 'e [[Filipinen]] teminsten 1.067 [[dea]]den (en 838 fermissings) en rjochtet foar miljoenen [[dollar]]s oan skea oan. *[[6 desimber|6]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Washington (steat)|Washington]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[8 desimber|8]] - De [[Konferinsje oangeande Klimaatferoaring fan de Feriene Naasjes (2012)|Konferinsje oangeande Klimaatferoaring]] yn [[Katar]] beslút dat it [[Kyoto-protokol]] oant [[2020]] fan krêft bliuwt. * [[12 desimber|12]] - Dizze dei is de [[dei]] fan 12-12-12. *[[14 desimber|14]] - By it [[Bloedbad op de Sandy Hook Elementary School]] komme yn it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] plak [[Newtown (Konettikut)]] 28 [[minske]]n om (ynkl. de dieder) en reitsje 2 oaren [[ferwûne]] as in [[sljochtsinnigens|geastlik steurde]] man op in [[basisskoalle]] it fjoer iepenet op [[learling]]en en [[ûnderwizer]]s. *[[15 desimber|15]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Piauí]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[16 desimber|16]] - Yn in [[autobus|bus]] fan it [[iepenbier ferfier]] yn 'e [[Yndia]]aske [[stêd]] [[Delhi]] fynt de [[groepsferkrêfting yn Delhi (2012)|de groepsferkrêfting]] fan [[Jyoti Singh Pandey]] plak, in 23-jierrige [[fysioterapy]]studinte. Seis [[manlju]], wêrûnder de [[bussjauffeur]], dogge mei oan 'e [[ferkrêfting]] en oan it [[mishanneling|yninoar slaan]] fan Jyoti har ([[manlik]]e) freon Awindra Pratap Pandey. Jyoti wurdt mei in [[metaal|metalen]] steaf ynwindich sa [[tramtearre]] dat se 13 [[dagen]] letter oan har [[ferwûning]]s komt te [[ferstjerren]]. Dizze [[misdriuw|misdie]] bringt yn Yndia in weach fan [[lulkens]] tewei, mei massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] dy't it ûnderwerp fan [[seksuële mishanneling|seksueel geweld]] tsjin [[froulju]] yn it lân einlings op 'e aginda set. *[[29 desimber|29]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Maine]] fiert it [[homohoulik]] yn. == Berne == [[Ofbyld:Princess Estelle Silvia Ewa Mary 2012.jpg|thumb|22 maaie: de dei dat [[Estelle fan Sweden]] doopt waard]] * [[24 jannewaris]] - [[Athena fan Denemarken| Prinsesse Athena fan Denemarken]], it twadde bern fan de Deenske prins [[Joachim fan Denemarken]] en [[Marie Cavallier]] * [[23 febrewaris]] - [[Estelle fan Sweden|Prinsesse Estelle fan Sweden]], it earste bern fan de Sweedske kroanprinsesse [[Victoria fan Sweden]] en prins Daniel == Ferstoarn == [[Ofbyld:Whitney Houston Welcome Heroes 7 cropped.JPEG|thumb|110px|Whitney Houston]] ;jannewaris * [[9 jannewaris|9]] - [[Ger van Norden]], Nederlânsk keunstskilder en grafikus (* [[1927]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Piet Römer]], Nederlânsk akteur (* [[1928]]) * [[24 jannewaris|24]] - [[Alwine de Vos van Steenwijk]], Nederlânsk diplomate (* [[1921]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Rudi van Dantzig]], Nederlânsk balletdûnser en koreograaf (* [[1933]]) * [[20 jannewaris|20]] - [[Etta James]], Amerikaansk sjongster (* [[1938]]) * [[29 jannewaris|29]] - [[Oscar Luigi Scalfaro]], presidint fan [[Itaalje]] (* [[1918]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Doeschka Meijsing]], Nederlânsk skriuwster (* [[1947]]) ;febrewaris * [[1 febrewaris|1]] - [[Wisława Szymborska]], Poalsk dichteresse (* [[1923]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Ben Gazzara]], Amerikaansk akteur (* [[1930]]) * [[7 febrewaris|7]] - [[Eelke Scherjon]], Frysk klompmakker en fierljeptrener (* [[1955]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Hessel van der Wal]], Frysk kabaretier en lietsjeskriuwer (* [[1938]]). * [[11 febrewaris|11]] - [[Whitney Houston]], Amerikaansk sjongster (* [[1963]]) * [[15 febrewaris|15]] - [[Gerrit Ybema]], Nederlânsk politikus (* [[1945]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Anil Ramdas]], Surinaamsk-Nederlânsk sjoernalist, skriuwer en programmamakker (* [[1958]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Roald Aas]], Noarsk reedrider (* [[1928]]) * 18 - [[Gerard van der Weerd]], Frysk dirigint (* [[1930]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Rienk Alberda]], Frysk wedstriidsiler (* [[1941]]) * [[21 febrewaris|21]] - [[Gernot de Vries]], Eastfrysk dûmny en skriuwer (* [[1925]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Durk Beeksma]], Frysk âlvestêderider (* [[1913]]) ;maart * [[6 maart|6]] - [[Jaap Boersma]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) * [[10 maart|10]] - [[Jean Giraud]], Frânsk striptekener (* [[1938]]) * [[17 maart|17]] - [[John Demjanjuk]], Oekraynsk oarlochsmisdiediger (* [[1920]]) * [[17 maart|17]] - [[Paus Shenouda III fan Alexandrië|Shenouda III]], paus fan de [[Koptysk-Otterdokse Tsjerke]] (* [[1923]]) * [[19 maart|19]] - [[Abe Gerlsma]], Frysk keunstskilder en etser (* [[1919]]) * [[20 maart|20]] - [[Herman Broekhuizen]], Nederlânsk dirigint, programmamakker, skriuwer en komponist (* [[1922]]) * [[26 maart|26]] - [[Auke Bijlsma]], Frysk politikus (* [[1946]]) * [[31 maart|31]] - [[Jaap Fijnvandraat]], Nederlânsk evangelist (* [[1925]]) ; april * [[5 april|5]] - [[Ferdinand Alexander Porsche]], Dútsk ûntwerper fan lúkse auto's (* [[1935]]) * [[11 april|11]] - [[Ahmed Ben Bella]], Algerijnsk president (* [[1918]]) * [[13 april|13]] - [[Jaap Maris]], boargemaster fan [[Kollumerlân]] en [[Dantumadiel]] (* [[1924]]) * [[16 april|16]] - [[Ageeth Scherphuis]], Nederlânsk sjoernaliste en programmamakster (* [[1933]]) * [[17 april|17]] - [[Jan de Jong (sjoernalist)|Jan de Jong]], Frysk sjoernalist (* [[1932]]) * [[27 april|27]] - [[Antje Aans-Jelsma]], âldste ynwenner fan [[Fryslân]] (* [[1904]]) * [[29 april|29]] - [[Roland Moreno]], Frânsk wittenskipper (* [[1945]]) ;maaie * [[5 maaie|5]] - [[George Knobel]], Nederlânsk fuotbaltrener (* [[1922]]) * [[7 maaie|7]] - [[Renze de Vries]], Nederlânsk sportbestjoerder (* [[1930]]) * [[12 maaie|12]] - [[Jan Bens]], Nederlânsk fuotbaltrener (* [[1921]]) * [[17 maaie|17]] - [[Donna Summer]], Amerikaansk sjongster (* [[1948]]) * [[25 maaie|25]] - [[Edoardo Mangiarotti]], Italjaansk skermer (* [[1919]]) * [[26 maaie|26]] - [[Fenno Schouwstra]], Frysk publisist, útjouwer en sportredakteur (* [[1924]]) ;juny * [[4 juny|4]] - [[Alexander Curly]], Nederlânsk sjonger en filmmakker (* [[1946]]) * [[11 juny|11]] - [[Symen Kingma]], Frysk sjoernalist (* [[1938]]) * [[18 juny|18]] - [[Lina Haag]], Dútsk fersetsstriidster (* [[1907]]) * [[21 juny|21]] - [[Piter Bergsma]], Frysk dammer (* [[1927]]) * [[28 juny|28]] - [[Piet Ekel]], Nederlânsk akteur (* [[1921]]) * [[27 juny|27]] - [[Jan Geart Siccama]], Nederlânsk kriichskundige (* [[1945]]) * [[29 juny|29]] - [[Jan de Soet]] (86), Nederlânsk bestjoerder, topman fan de [[KLM]] (* [[1925]]) * [[30 juny|30]] - [[Lippe Lap]], Frysk ûndernimmer (* [[1941]]) ;july * [[5 july|5]] - [[Ruud van Hemert]], regisseur en programmamakker (* [[1938]]) * [[5 july|5]] - [[Gerrit Komrij]], Nederlânsk skriuwer (* [[1944]]) * [[11 july|11]] - [[Rutger Kopland]], Nederlânsk dichter en essayist (* [[1934]]) * [[15 july|15]] - [[Louis le Roy]], Nederlânsk byldzjend keunstner en skriuwer (* [[1924]]) * [[19 july|19]] - [[Hendrik Willem ter Haar]], Frysk geriater ''(âlderein-dokter)'' (* [[1922]]) * [[24 july|24]] - [[Alfons Dölle]], Nederlânsk rjochtsgelearde en kollumnist (* [[1947]]) * [[27 july|27]] - [[Geoffrey Hughes]], Ingelsk akteur (* [[1944]]) ;augustus * [[6 augustus|6]] - [[Robert Hughes (kritikus)|Robert Hughes]] Australysk keunstkritikus, skriuwer en dokumintêremakker (* [[1938]]) * [[17 augustus|17]] - [[Willem G. van Maanen]], Nederlânsk skriuwer en sjoernalist (* [[1920]]) * [[18 augustus|18]] - [[Scott McKenzie]], Amerikaansk sjonger (* [[1939]]) * [[24 augustus|24]] - [[Eppe Otter]], Frysk pionier [[Feanhoopfestival]] (* [[1930]]) * [[25 augustus|25]] - [[Neil Armstrong]], Amerikaansk astronaut, earste minsk op 'e moanne (* [[1930]]) * [[25 augustus|25]] - [[Wisse Dekker]], Nederlânsk sakeman, topman fan Philips (* [[1924]]) ;septimber * [[3 septimber|3]] - [[Sun Myung Moon]], Súdkoreaansk sektelieder (* [[1920]]) * 3 - [[Michael Clarke Duncan]], Amerikaansk akteur (* [[1957]]) * [[4 septimber|4]] - [[Jurjen Bos]], Nederlânsk argeolooch (* [[1958]]) * [[9 septimber|9]] - [[Folkert van der Woude]], Frysk natuerkundige (* [[1933]]) * [[12 septimber|12]] - [[Willem Poiesz]], Frysk ûndernimmer, mei-oprjochter Poieszsupermerken (* [[1926]]) * [[16 septimber|16]] - [[Pier Prins]], Frysk ûndernimmer (* [[1920]]) * [[19 septimber|19]] - [[Kitty Janssen]], Nederlânsk aktrise (* [[1930]]) * [[19 septimber|19]] - [[Jakob Vellinga]], Frysk politikus (* [[1920]]) * [[20 septimber|20]] - [[Jakob Vellenga]], Frysk politikus (* [[1920]]) * [[21 septimber|21]] - [[Sjoerd Westra]], Frysk komponist, dirigint, en muzykdosint (* [[1940]]) * [[25 septimber|25]] - [[Andy Williams]], Amerikaansk sjonger (* [[1927]]) * [[29 septimber|29]] - [[Hebe Camargo]], Brazyljaanske presintatrise, aktrise en sjongster (* [[1929]]) ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Rintsje Ritsma (skûtsjesiler)|Rintsje Ritsma]], Frysk skûtsjeskipper en brêgewachter (* [[1908]]) * [[5 oktober|5]] - [[Maeike Sijtsma]], Frysk sjongster (* [[1983]]) * [[15 oktober|15]] - [[Norodom Sihanouk]], kening fan [[Kambodja]] (* [[1922]]) * [[17 oktober|17]] - [[Sylvia Kristel]], Nederlânsk aktrise (* [[1952]]) * [[21 oktober|21]] - [[George McGovern]], Amerikaansk politikus (* [[1922]]) * [[22 oktober|22]] - [[Russell Means]], Amerikaansk aktivist en akteur (* [[1939]]) * [[25 oktober|25]] - [[Joop Stokkermans]], pianist en komponist (* [[1937]]) * [[25 oktober|25]] - [[Klaas Hoekstra]], Frysk oersetter (* [[1938]]) * [[29 oktober|29]] - [[Bernlef (skriuwer)|Bernlef]], Nederlânsk skriuwer en dichter (* [[1937]]) ;novimber * [[6 novimber|6]] - [[Hetty Blok]], Nederlânsk aktrise en kabaretiêre (* [[1920]]) * [[9 novimber|9]] - [[Wil van Kralingen]], Nederlânsk aktrise (* [[1951]]) * [[10 novimber|10]] - [[Nanne Tepper]], Nederlânsk skriuwer (* [[1962]]) * [[19 novimber|19]] - [[Hannie Lips]], Nederlânsk omropster (* [[1924]]) * [[22 novimber|22]] - [[Jan Bons]], Nederlânsk grafysk foarmjouwer keunstner en fersetsman (* [[1918]]) * [[25 novimber|25]] - [[Simeon ten Holt]], Nederlânsk komponist (* [[1923]]) ;desimber * [[3 desimber|3]] - [[Jeroen Willems]], Nederlânsk akteur en sjonger (* [[1962]]) * [[5 desimber|5]] - [[Dave Brubeck]], Amerikaansk jazzpianist en komponist (* [[1920]]) * [[7 desimber|7]] - [[Roelof Kruisinga]], Nederlânsk politikus (* [[1922]]) * [[11 desimber|11]] - [[Ravi Skankar]], Yndiaask sitarfirtuoas (* [[1920]]) * [[12 desimber|12]] - [[Chris Fokma]], Frysk byldhouwer en keramist (* [[1927]]) * [[13 desimber|13]] - [[Otto Ketting]], Nederlânsk komponist (* [[1935]]) * [[19 desimber|19]] - [[Piet de Visser (politikus)|Piet de Visser]], Nederlânsk politikus (* [[1931]]) * [[30 desimber|30]] - [[Arend Langenberg]], Nederlânsk radionijslêzer en voice-over-artyst (* [[1949]]) ;datum ûnbekend * [[maaie|begjin maaie]] - [[Sam Xavier]], Amerikaansk pornoprodusint en -regisseur (* [[1945]]) ==Literatuer== ;romans * [[Lois McMaster Bujold]], ''[[Captain Vorpatril's Alliance]]'' * [[Jim Butcher]], ''[[Cold Days (roman)|Cold Days]]'' * [[Patricia Briggs]], ''[[Fair Game (roman fan Patricia Briggs)|Fair Game]]'' * [[Juliet Marillier]], ''[[Flame of Sevenwaters]]'' * [[Peter F. Hamilton]], ''[[Great North Road (boek)|Great North Road]]'' * [[C.J. Cherryh]], ''[[Intruder (roman fan C.J. Cherryh)|Intruder]]'' * [[N.K. Jemisin]], ''[[The Killing Moon (roman)|The Killing Moon]]'' * N.K. Jemisin, ''[[The Shadowed Sun]]'' * [[Paul Kearney]], ''[[Kings of Morning]]'' * [[Juliet Marillier]], ''[[Shadowfell]]'' * [[Gideon Samson]], ''[[Zwarte Zwaan]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''Swarte Swan'')</small> ;ferhalebondels * [[Kevin J. Anderson]] (red.), ''[[Blood Lite III: Aftertaste]]'' * [[P.N. Elrod]] (red.), ''[[Hex Appeal]]'' * [[Bruorren Grimm]], ''[[Mearkes fan Grimm]]'' * [[Jonathan Strahan]] (red.), ''[[Under My Hat: Tales from the Cauldron]]'' ;koarte ferhalen * [[Jim Butcher]], ''[[B Is for Bigfoot]]'' * Jim Butcher, ''[[Bigfoot on Campus]]'' * Jim Butcher, ''[[I Was a Teenage Bigfoot]]'' ==Films== {{Kolommen3 |Kolom1= * ''[[American Pie 4: Reunion]]'' * ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'' * ''[[Battleship (film)|Battleship]]'' * ''[[The Bourne Legacy (film)|The Bourne Legacy]]'' * ''[[Brave (film út 2012)|Brave]]'' * ''[[The Dictator (film út 2012)|The Dictator]] * ''[[Django Unchained]]'' |Kolom2= * ''[[Flight (film út 2012)|Flight]]'' * ''[[Happy and Glorious]]'' * ''[[The Hobbit: An Unexpected Journey]]'' * ''[[Hope Springs (film út 2012)|Hope Springs]]'' * ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' * ''[[Life of Pi (film)|Life of Pi]]'' * ''[[Madagascar 3: Europe's Most Wanted]]'' |Kolom3= * ''[[Man on a Ledge]]'' * ''[[Red Dawn (film út 2012)|Red Dawn]]'' * ''[[The Sapphires (film)|The Sapphires]]'' * ''[[Skyfall (film)|Skyfall]]'' * ''[[Snow White and the Huntsman]]'' * ''[[Taken 2]]'' }} ==Tillefyzje== * ''[[Dokter Deen]]'' * ''[[Longmire (tillefyzjesearje)|Longmire]]'' * ''[[Moordvrouw]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2012| ]] [[Kategory:21e iuw]] 4mk3v7lbfc3vxdjve1afhu24n71yzeu 0 28722 1228207 1060993 2026-04-18T15:46:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Filmografy */ [[]] 1228207 wikitext text/x-wiki [[File:RosamundPike10TIFF.jpg|thumb|''Rosamund Pike'']] [[Ofbyld:RosamundPike07TIFF.jpg|thumb|right|200px|''Rosamund Pike tn 2007'']] '''Rosamund Pike''' ([[Londen]], [[27 jannewaris]] [[1979]]) is in [[Grut-Brittanje|Britske]] aktrise. Se wûn yn 2003 de [[European Film Award]] foar bêste nijkommer mei har rol as Miranda Frost yn de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]'' en yn 2005 in [[British Independent Film Award]] foar har byrol yn ''The Libertine''. ==Biografy== Pike studearre Ingelske literatuer yn Oxford. Se rekke yn dy tiid befreone mei [[Chelsea Clinton]], dochter fan eks-presidint [[Bill Clinton]]. Yn har studintetiid stie hja al op toaniel en waard dêrtroch ek ûntdekt. Yn 2002 waard hja in ien klap bekend troch har rol fan MI6-agint Miranda Frost yn de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]'' mei [[Pierce Brosnan]]. Oant dan ta hie se allinnich lytse rollen hân yn Britske telefyzjerigen, sa as ''A Rather English Marriage'', ''Wives and Daughters'', ''Love in a Cold Climate'' en ''Foyle's War''. Yn 2004 spile Pike de rol fan Elizabeth Malet yn ''The Libertine'', in film mei [[Johnny Depp]], en ek yn ''The Promised Land'', in film oer [[Israel]] en yn de filmferzje fan it kompjûterspul ''[[Doom (computerspel)|Doom]]''. Neist dy films wie se ek noch de suster fan Elizabeth (spile troch [[Keira Knightley]]) yn de film ''Pride & Prejudice''. Neitiid fertolke hja noch mear filmrollen, mar se bleau ek yn it teater dwaande, bygelyks yn ''Summer and Smoke'' fan [[Tennessee Williams]]. Pike spilet [[sello]] en sprekt floeiend [[Dútsk]] en [[Frânsk]]. Se wennet yn West End yn [[Londen]] en wie ferloofd mei regisseur [[Jos Wright]], yn waans film ''Pride and Prejudice'' hja spile. Pike koe Woods al fan de universiteit. Harren brulloft gie lykwols op it lêste stuit net troch. == Filmografy == * ''[[Gone Girl (film)|Gone Girl]]'' (2014) - Amy Elliott Dunne * ''The World's End'' (2013) - Sam * ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' (2012) - Helen Rodin * ''Wrath of the Titans'' (2012) - Andromeda * ''Johnny English Reborn'' (2011) - Kate Summer * ''Barney's Version'' (2010) - Miriam Grant * ''Surrogates'' (2009) - Maggie Geers * ''[[An Education]]'' ([[2009]]) - Helen * ''[[The Devil You Know (film)|The Devil You Know]]'' (2009) - Zoe Hughes * ''Freefall'' (2009) - Anna (tv-film) * ''The Tower'' ([[2008]]) - Olivia Wynn (tv-film) * ''[[Fugitive Pieces]]'' ([[2007]]) - Alex * ''[[Fracture]]'' (2007) ) - Nikki Gardner * ''[[Doom (film)|Doom]]'' ([[2005]]) - Samantha Grimm * ''[[Pride and Prejudice (2005)|Pride and Prejudice]]'' (2005) - Jane Bennet * ''[[The Libertine]]'' ([[2004]]) - Elizabeth Malet * ''[[Promised Land]]'' (2004) - Rose * ''[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]'' ([[2002]]) - Miranda Frost * ''[[Foyle's War]]'' (2002) - Sarah Beaumont (tv-rige, ienris in gastrol) * ''Love in a Cold Climate'' ([[2001]]) - Fanny (minirige) * ''Trial & Retribution IV'' ([[2000]]) - Lucy (tv-film) * ''Wives and Daughters'' ([[1999]]) - Lady Harriet Cumnor (tv-rige) * ''A Rather English Marriage'' ([[1998]]) - Celia (tv-film) {{DEFAULTSORT:Pike, Rosamund}} [[Kategory:Ingelsk toanielakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Ingelsk filmakteur]] [[Kategory:Ingelsk stimakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1979]] ly8lx9phkwbi5mb5y0uqz3d8dk20v6y 0 39197 1228220 1222808 2026-04-18T19:27:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1228220 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2010-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]]-[[1 july]] - [[Nederlân]] is foarsitter fan de [[Jeropeeske Uny]] (fan [[1 july]] oant en mei [[31 desimber]] is dat [[Slowakije]]). *[[3 jannewaris|3]] - Nei de [[eksekúsje]] fan 'e [[sjiïten|sjiïtyske]] [[geastlike]] en [[minskerjochte]]-[[aktivist]] [[Nimr al-Nimr]] troch it rezjym yn [[Saûdy-Araabje]] wurde de [[oanfallen op de Saûdyske diplomatike fertsjintwurdigings yn Iran (2016)|Saûdyske diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Iraan]] oanfallen troch in poerrazene kliber folk. Saûdy-Araabje en syn bûnsgenoaten ferbrekke dêrop de [[diplomasy|diplomatike betrekkings]] mei Iraan. *[[8 jannewaris|8]] - [[Joaquín Guzmán]], byneamd El Chapo, dy't rûnom beskôge wurdt as de machtichste [[drugssmokkel]]der fan 'e wrâld, wurdt wer yn 'e hechten set nei syn spektakulêre ûntsnapping út in [[Meksiko|Meksikaanske]] [[finzenis]]. *[[12 jannewaris|12]] - By [[bomoanslach yn Istanbûl (jannewaris 2016)|in bomoanslach]] yn 'e [[Turkije|Turkske]] [[stêd]] [[Istanbûl]] komme 14 [[minske]]n om (ynkl. de dieder), en reitsje 9 oaren [[ferwûne]]. *[[14 jannewaris|14]] - By [[oanslaggen yn Djakarta (2016)|oanslaggen]] yn 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[haadstêd]] [[Djakarta]] komme 8 [[minske]]n om en reitsje 24 oaren [[ferwûne]]. *[[16 jannewaris|16]] - It [[Ynternasjonaal Atoomenerzjy Agintskip]] (IAEA) rapportearret dat [[Iraan]] him hâldt oan 'e saneamde [[Iraan-deal]], dy't it [[lân]] mei de [[Westerske wrâld]] sletten hat. *[[16 jannewaris|16]] - By [[oanslaggen yn Ouagadougou (2016)|oanslaggen]] op in [[hotel]] en in [[restaurant]] en by in dêropfolgjende [[gizeling (misdriuw)|gizelingsaksje]] troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en yn 'e [[Boerkina Faso|Boerkineeske]] [[haadstêd]] [[Ouagadougou]] komme 30 [[minske]]n om en reitsje 56 oaren [[ferwûne]]. *[[16 jannewaris|16]] - By [[Taiwaneeske ferkiezings (2016)|ferkiezings]] yn [[Taiwan]] wint de [[opposysje (polityk)|opposysjonele]] [[Demokratysk-Progressive Partij]] in mearderheid yn it [[parlemint]]. *[[28 jannewaris|28]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) makket [[sikafirusepidemy (2016-2017)|in slimme útbraak]] fan it [[sika-firus]] yn [[Súd-Amearika]] bekend. ;febrewaris *[[7 febrewaris|7]] - [[Noard-Koreä]] lansearret de [[Kwangmyŏngsŏng-4]]. Dizze test fan in lange-ôfstâns[[raket]] wurdt wrâldwiid feroardiele. *[[12 febrewaris|12]] - [[Paus]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]], it haad fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], en [[partriarch]] [[Kirill fan Moskou|Kirill]], it haad fan 'e [[Russysk-Otterdokse Tsjerke]], ûndertekenje de earste [[oekumene|oekumenyske ferklearring]] sûnt it [[skisma]] tusken harren [[tsjerke]]n yn [[1054]]. *[[20 febrewaris|20]] - De [[orkaan|sykloan]] [[Sykloan Winston|Winston]] feroarsaket yn [[Fidzjy]] 44 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]1,4 miljard oan skea oan. ;maart *[[19 maart|19]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[Flydubai-flecht 981]] stoart del op 'e [[lâningsbaan]] fan 'e [[lofthaven]] fan [[Rostov-oan-de-Don]], yn [[Ruslân]]. Dêrby komme 62 [[minske]]n om. *[[21 maart|21]] - It [[Ynternasjonaal Strafhof]] (ICC) yn [[De Haach]] feroardielet de eardere [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongoleeske]] [[fise-presidint]] [[Jean-Pierre Bemba]] foar [[oarlochsmisdie]]den en [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]]. Dit is de earste kear dat it ICC immen feroardielet yn ferbân mei [[seksueel geweld]] dat benammen tsjin [[froulju]] rjochte is. *[[21 maart|21]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Barack Obama]] bringt in besyk oan [[Kuba]] en is dêrmei de earste [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] dy't dat buorlân besiket sûnt [[Calvin Coolidge]] yn [[1928]]. *[[22 maart|22]] - By [[oanslaggen yn Brussel (2016)|trije koördinearre oanslaggen]] yn 'e [[Belgje|Belgyske]] [[haadstêd]] [[Brussel]], op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven Zaventem]] en it [[metro (ferfiermiddel)|metro]]stasjon [[Maalbeek]], komme 35 [[minske]]n om (ynkl. 3 dieders) en reitsje 340 oaren [[ferwûne]]. *[[24 maart|24]] - De eardere [[Bosnyske Serven|Bosnysk-Servyske]] lieder [[Radovan Karadžić]] wurdt troch it [[Joegoslaavjetribunaal]] yn [[De Haach]] feroardiele ta 40 jier [[finzenisstraf]] foar [[oarlochsmisdie]]den en [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] begien ûnder de [[Bosnyske Oarloch]] fan 'e [[1990-er jierren]]. *[[27 maart|27]] - By [[bomoanslach yn Lahore (2016)|in bomoanslach]] yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] [[stêd]] [[Lahore]] komme 69 [[minske]]n om en reitsje mear as 300 oaren [[ferwûne]]. ;april *[[1 april|1]] - [[Grienlân]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[2 april|2]] - By de earste [[Armeensk-Azerbeidzjaanske fijannichheden (2016)|grutskalige fijannichheden]] tusken [[Armeenje]] en [[Azerbeidzjan]] sûnt der yn [[1994]] [[Bisjkek-protokol|in wapenstilstân]] sletten waard yn 'e [[Nagorno-Karabachske Oarloch]], komme teminsten 193 [[minske]]n om. *[[3 april|3]] - De saneamde [[Panama Papers]], 11,5 miljoen fertroulike [[dokumint]]en fan it [[Panama|Panameeske]] [[abbekatekantoar]] [[Mossack Fonseca]], wurde lekt nei de [[media]]. Dêrtroch wurdt ynformaasje bekend oer geheime [[bankrekken]]s fan ferskate wrâldlieders, [[politisy]] en lju út 'e [[entertainment]]yndustry. *[[16 april|16]] - By [[ierdbeving fan Kumamoto (2016)|in ierdbeving]] fan 7,0 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn [[Japan]] 44 [[minske]]n om en reitsje sa'n 3.000 oaren [[ferwûne]]. *[[16 april|16]] - By [[ierdbeving yn Ekwador (2016)|in ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn [[Ekwador]] 673 [[minske]]n om. Mear as 25.000 lju reitsje dakleas. *[[28 april|28]] - [[Kolombia]] fiert it [[homohoulik]] yn. ;maaie *[[1 maaie|1]]-[[3 maaie|3]] - [[boskbrân fan Fort McMurray (2016)|In boskbrân]] leit it [[stêd|stedsje]] [[Fort McMurray]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]], yn 'e jiske. Dat liedt ta de grutste [[evakuaasje]] yn 'e [[skiednis fan Kanada]]. Mear as 2.400 [[gebou]]wen geane yn flammen op. * [[9 maaie|9]] - Der fynt in [[astronomy]]sk ferskynsel plak dat bekend stiet as in [[Merkueriusoergong]]. Dêrby beweecht de [[planeet]] [[Merkuerius (planeet)|Merkuerius]], fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] ôf sjoen, foar de [[sinne]] lâns. *[[12 maaie|12]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Jalisco]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[12 maaie|12]] - It [[parlemint]] fan [[Brazylje]] set [[presidint]]e [[Dilma Rousseff]] ôf. [[Fise-presidint]] [[Michel Temer]] wurdt oansteld as pleatsferfangend presidint. *[[19 maaie|19]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[EgyptAir-flecht 804]] fan [[Parys]] nei [[Kaïro]] ferdwynt boppe de [[Middellânske See]]. De 66 ynsittenden wurde as dea beskôge. *[[20 maaie|20]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Campeche (steat)|Campeche]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[20 maaie|20]] - [[Tsai Ing-wen]], de liedster fan 'e [[opposysje (polityk)|opposysjonele]] [[Demokratysk-Progressive Partij]], dy't yn [[jannewaris]] [[Taiwaneeske ferkiezings (2016)|de ferkiezings]] wûn hat, wurdt [[ynauguraasje|ynaugurearre]] as de earste [[frou]]like [[presidint]] fan [[Taiwan]]. * [[22 maaie|22]] - [[Opposysje (astronomy)|Opposysje]] fan 'e [[planeet]] [[Mars (planeet)|Mars]]. Dat wol sizze dat de [[Ierde (planeet)|Ierde]] persiis tusken de [[sinne]] en Mars yn stiet. *[[30 maaie|30]] - [[Hissène Habré]], de eardere [[presidint]] fan [[Tsjaad]], wurdt troch in [[ynternasjonaal tribunaal]], dat ynsteld is troch de [[Afrikaanske Uny]], feroardiele ta [[libbenslange finzenisstraf]] foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] begien ûnder syn presidintskip fan [[1982]] oant [[1990]]. ;juny *[[juny]] - De [[Westafrikaanske ebola-epidemy]] wurdt betwongen. Hjirby binne mear as 11.300 [[minske]]n omkommen. *[[1 juny|1]] - Yn [[Switserlân]] wurdt de [[Gotthardbasistunnel]], wrâlds langste en djipste [[spoarwegen|spoartunnel]], iepene nei in oanlis dy't twa [[desennia]] duorre hat. * [[10 juny|10]]-[[10 july]] - It 15e [[Jeropeesk kampioenskip fuotbal 2016|EK fuotbal]] wurdt holden yn [[Frankryk]]. *[[12 juny|12]] - By [[oanslach yn Orlando (2016)|in oanslach]] yn in [[nachtklub]] foar [[homoseksualiteit|homo's]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]] [[Orlando (Floarida)]] komme 50 [[minske]]n om (ynkl. de dieder) en reitsje 58 oaren [[ferwûne]]. *[[12 juny|12]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Colima]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[16 juny|16]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[parlemintslid]] [[Jo Cox]] wurdt yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Birstall (Ingelân)|Birstall]] [[moard op Jo Cox|deasketten en -stutsen]] troch in [[neo-nazisme|neo-nazy]] dy't har miening dat it [[Feriene Keninkryk]] lid bliuwe moat fan 'e [[Jeropeeske Uny]] as [[lânferrie]] beskôget. * [[18 juny|18]] - Yn [[Drinte]] wurdt it [[Dierepark Emmen]] weriepene ûnder de nije namme [[Wildlands Adventure Zoo Emmen|Wildlands]], nei de [[ferhuzing]] nei it nije plak op de Es. *[[23 juny|23]] - By it [[referindum oangeande it Britske lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2016)|Brexit-referindum]] stimt 52% fan 'e [[befolking]] fan it [[Feriene Keninkryk]] foar it opsizzen fan it Britske lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]]. [[Premier]] [[David Cameron]], dy't kampanje fierd hat om lid fan JU te bliuwen, treedt ôf. *[[23 juny|23]] - It [[regear]] fan [[Kolombia]] en de [[rebel]]len fan 'e [[FARC]] slute yn it ramt fan it [[Kolombiaanske Fredesproses]] in [[wapenstilstân]], wêrmei't nei mear as in heale iuw in ein oan 'e FARC-rebûlje komt. *[[23 juny|23]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Michoacán]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[28 juny|28]] - By [[oanslach yn Istanbûl (2016)|in oanslach]] op 'e [[lofthaven]] fan 'e [[Turkije|Turkske]] [[stêd]] [[Istanbûl]] troch oanhingers fan 'e saneamde [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje|Islamityske Steat]] (IS) komme 45 [[minske]]n om en reitsje 236 oaren [[ferwûne]]. *[[30 juny|30]] - Mei de [[ynauguraasje]] fan [[Rodrigo Duterte]] as [[presidint]] fan 'e [[Filipinen]] begjint de [[Filipynske Drugsoarloch]], wêrby't de [[oerheid]] ûnmeilydsum fanwegen komt tsjin sawol [[drugshannel]]ers as [[drugsferslaving|drugsferslaafden]]. Dat liedt ta withoefolle skeinings fan 'e [[minskerjochten]]. ;july *[[1 july|1]] - [[Letlân]] wurdt as 35e lân lid fan 'e [[Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling]] (OECD). * [[2 july|2]]-[[24 july|24]] - De 103e [[Omgong fan Frankryk]] wurdt ferriden, begjinnend op [[Mont-Saint-Michel]], yn [[Normanje]]. *[[3 july|3]] - By [[bomoanslaggen yn Bagdad (july 2016)|bomoanslaggen]] yn 'e [[Irak|Iraakske]] [[haadstêd]] [[Bagdad]] komme 281 [[minske]]n om en reitsje mear as 200 oaren [[ferwûne]]. *[[5 july|5]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] steat [[Morelos]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[6 july|6]] - De publikaasje fan 'e [[app]] fan it [[spultsje]] [[Pokémon Go]] foar [[smartphone]]s liedt ta in wrâldwide [[raazje]]. *[[12 july|12]] - It [[Permaninte Hof fan Arbitraazje]] yn [[De Haach]] stelt de [[Filipinen]] yn it gelyk yn it skeel mei [[Sina]] oer it ferrin fan 'e [[grins (line)|grins]] yn 'e [[Súdsineeske See]]. *[[13 july|13]] - [[Theresa May]] wurdt de nije [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]]. *[[14 july|14]] - By [[oanslach yn Nice (2016)|in oanslach]] yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[stêd]] [[Nice]] riidt in [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]] mei in [[frachtwein]] yn op in mannichte folk dy't [[feest]] fiert y.f.m. [[Bastilledei]]. Der falle 87 [[dea]]den (ynkl. de dieder) en der reitsje 434 lju [[ferwûne]]. *[[15 july|15]]-[[16 july|16]] - By [[steatsgreep yn Turkije (2016)|in steatgreep]] yn [[Turkije]] besiket in diel fan it [[leger (lânmacht)|leger]] [[presidint]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] ôf te setten. Dat mislearret, en Erdoğan grypt dit foarfal oan om drakoanyske maatregels troch te fieren, wêrby't tsientûzenen [[minske]]n oppakt wurde en hûnderttûzenen harren [[baan (wurk)|baan]] ferlieze. *[[22 july|22]] - [[Man (eilân)|Man]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[22 july|22]] - De alderlêste [[VHS-fideorecorder]] wurdt produsearre troch it [[Japan]]ske [[bedriuw]] [[Funai]]. ;augustus * [[5 augustus|5]]-[[21 augustus|21]] - Yn [[Rio de Janeiro (stêd)|Rio de Janeiro]] wurde de [[Olympyske Simmerspullen 2016|Olympyske Simmerspullen fan 2016]] holden. *[[12 augustus|12]] - Nei oanhâldende swiere [[rein (delslach)|rein]] brekt yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Louisiana]] [[wettersneed yn Louisiana (2016)|grutte wettersneed]] út, dêr't 13 [[minske]]n by omkomme. De materiële skea is ûnbidich. *[[16 augustus|16]] - By [[ierdbeving yn Midden-Itaalje (augustus 2016)|in ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn sintraal [[Itaalje]] 298 [[minske]]n om. *[[16 augustus|16]]-[[20 augustus|20]] - De [[Boskbrân fan Blue Cut]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], ferwuostget yn 'e neite fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]] 318 [[gebou]]wen. *[[20 augustus|20]] - By [[bomoanslach yn Gaziantep (2016)|in bomoanslach]] yn 'e [[Turkije|Turkske]] [[stêd]] [[Gaziantep]] komme 54 [[minske]]n om en reitsje 66 oaren [[ferwûne]]. ;septimber *[[2 septimber|2]] - By [[bomoanslach yn Davao City (2016)|in bomoanslach]] yn 'e [[Filipinen|Filipynske]] [[stêd]] [[Davao City]] komme 15 [[minske]]n om en reitsje 70 oaren [[ferwûne]]. * [[7 septimber|7]]-[[18 septimber|18]] - Yn [[Rio de Janeiro (stêd)|Rio de Janeiro]] wurde de [[Paralympyske Simmerspullen 2016|Paralympyske Simmerspullen fan 2016]] holden. *[[9 septimber|9]] - [[Noard-Koreä]] hâldt syn fyfde en nei't it skynt grutste [[atoombom|nukleêre test]]. Dat foarfal komt it lân op wrâldwide feroardieling te stean. *[[28 septimber|28]] - In ynternasjonale groep ûndersikers konkludearret dat it [[ferkearsfleantúch]] [[Malaysia Airlines-flecht 17]], dat yn [[july]] [[2014]] boppe de eastlike [[Oekraïne]] delstoarte, troch pro-[[Ruslân|Russyske]] [[rebel]]len delsketten is mei in [[Bûk-raketsysteem|Bûk-raket]]. *[[30 septimber|30]] - Twa [[skilderij]]en fan [[Vincent van Gogh]] mei in kombinearre wearde fan [[$]]100 miljoen, dy't yn [[2002]] út it [[Van Gogh Museum]] yn [[Amsterdam]] [[dieverij|stellen]] wiene, wurde weromfûn. ;oktober *[[3 oktober|3]]-[[10 oktober|10]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Matthew|Matthew]] feroarsaket yn [[Haïty]] en [[Kuba]], op 'e [[Turks- en Kaikoseilannen]] en de [[Bahama's]] en yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Floarida]], [[Georgia]] en [[Súd-Karolina]] yn totaal 603 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]15,1 miljard oan skea oan. *[[9 oktober|9]] - Yn 'e [[Birma|Birmeeske]] steat [[Arakan]] brekke gefjochten út tusken [[regear]]ringstroepen en [[Rohingja (folk)|Rohingja]]-[[rebel]]len. *[[13 oktober|13]] - It [[Britsk Antarktysk Territoarium]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[13 oktober|13]] - De [[Maldiven]] kundigje oan dat se harren lidmaatskip fan it [[Mienebêst fan Naasjes]] (it eardere Britske Mienebêst) opsizze sille. *[[19 oktober|19]] - De [[tyfoan]] [[Tyfoan Haima|Haima]] (yn 'e Filipinen bekend as Lawin) feroarsaket yn 'e [[Filipinen]] teminsten 14 [[dea]]den. ;novimber *[[novimber]] - Yn 'e [[Birma|Birmeeske]] steat [[Arakan]] begjint it Birmeeske [[leger (lânmacht)|leger]] mei de [[Genoside op de Rohingja]]. Tsjin [[desimber]] binne al tûzenen [[etnysk]]e [[Rohingja (folk)|Rohingja]] útwykt nei [[Bangladesj]] en oare lannen. *[[novimber]] - [[Sika-firusepidemy|De epidemy]] fan it [[sika-firus]] yn [[Latynsk-Amearika]] wurdt betwongen. *[[8 novimber|8]] - By [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Feriene Steaten]] kriget de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] kandidaat [[Donald Trump]] de measte [[Electoral College|kiesmannen yn it Elektoraal Kolleezje]] efter him (en wint dêrmei de ferkiezings), hoewol't syn [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske]] rivale [[Hillary Clinton]] oansjenlik mear stimmen kriget. *[[24 novimber|24]] - It [[regear]] fan [[Kolombia]] en de [[rebel]]lebeweging [[FARC]] ûndertekenje [[Kolombiaansk fredesproses|in fredesoerienkomst]], wêrmei't in ein komt oan [[Kolombiaansk Konflikt|'e oarloch]] tusken dy beide partijen. *[[25 novimber|25]] - De eardere [[Kuba]]anske [[presidint]] [[Fidel Castro]] komt yn 'e [[âlderdom]] fan 90 jier te [[ferstjerren]]. *[[29 novimber|29]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[LaMia-flecht 2933]] stoart del by de [[Kolombia]]anske [[stêd]] [[Medellín]]. Dêrby komme 71 [[minske]]n om, ûnder wa it [[fuotbal]]alvetal fan 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] klub [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]. Der binne 6 oerlibbenen. ;desimber *[[1 desimber|1]] - By [[demokratysk]]e [[Gambiaanske presidintsferkiezings (2016)|presidintsferkiezings]] yn [[Gambia]] ferslacht [[opposysje (polityk)|opposysjekandidaat]] [[Adama Barrow]] de sittende [[presidint]] [[Yahya Jammeh]]. As dyselde risselwearret en lis de ferkiezingsútslach njonken him del, gripe de oare [[West-Afrika|Westafrikaanske lannen]] yn en stjoere [[troepen]]. Jammeh bynt dan yn en giet yn [[ballingskip]], wêrmei't in ein komt oan mear as 22 jier [[diktatuer]] yn Gambia. *[[15 desimber|15]] - [[Gibraltar]] fiert it [[homohoulik]] yn. * [[16 desimber|16]] - Iepening fan 'e [[Kening Willem-Alexandertunnel]], as part fan [[Rykswei 2|A2]] by [[Maastricht]]. *[[19 desimber|19]] - By [[oanslach yn Berlyn (2016)|in oanslach]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[haadstêd]] [[Berlyn]] riidt in [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]] mei in kaapte [[frachtwein]] yn op in [[kryst]]merk. Dêrby falle 12 [[dea]]den (ynkl. de oarspronklike [[frachtweinsjauffeur]], dy't by de kaping deasketten wie) en 56 [[ferwûne]]n. De dieder, in [[Anis Amri]], wit te ûntkommen. *[[19 desimber|19]] - [[Andrej Karlov]], de [[Ruslân|Russyske]] [[ambassadeur]] yn [[Turkije]], wurdt by in [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] yn in [[keunst]]gallery yn [[Ankara]] [[fermoarde]]. *[[22 desimber|22]] - Ut in [[wittenskiplik ûndersyk]] docht bliken dat it [[VSV-EBOV]]-[[faksên]] 70% oant 100% effektiviteit hat tsjin 'e deadlike [[ynfeksjesykte]] [[ebola]]. Dêrmei wurdt dat it earste wurksume faksên tsjin dy [[sykte]]. *[[23 desimber|23]] - [[Anis Amri]], de dieder fan 'e [[oanslach yn Berlyn (2016)|de oanslach]] op 'e [[kryst]]merk yn [[Berlyn]], wurdt by in konfontaasje mei de [[Itaalje|Italjaanske]] [[plysje]] yn [[Milaan]] deasketten. *[[23 desimber|23]] - De [[Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes]] nimt [[Resolúsje 2334 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes|Resolúsje 2334]] oan, wêryn't de oanlis fan "[[Joadske delsettings yn de besette gebieten|Israelyske delsettings]] yn [[Palestina|Palestynske gebieten beset sûnt 1967]]" feroardiele wurdt. *[[25 desimber|26]] - By [[delstoarten fan in transportfleantúch fan it Russysk Ministearje fan Definsje (2016)|it delstoarten]] fan in [[Ruslân|Russyske]] [[militêr]] [[transportfleantúch]] by [[Sotsji]], yn súdlik Ruslân, komme alle 92 ynsittenden om, ûnder wa it hiele 64 leden tellende [[Aleksandrov Ensemble]]. *[[31 desimber|31]] - De [[Feriene Steaten]] lûkt it meastepart fan syn [[troepen]] werom út [[Afganistan]], hoewol't der Amerikaanske [[garnizoen]]en bliuwe yn 'e [[stêd]]en [[Kabûl]], [[Kandahar]] en [[Djalalabad]] en op 'e [[strategy]]sk wichtige [[loftmacht]]basis [[Bagram]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Annie de Reuver]], Nederlânsk sjongster (* [[1917]]) * [[1 jannewaris|1]] - [[Sytse ten Hoeve]], Frysk tsjerkekenner, skied- en geakundige en museumdirekteur (* [[1945]]) * [[2 jannewaris|2]] - [[Nimr al-Nimr]], Saûdysk sjiïtysk geastlike en minskerjochte-aktivist (* [[1959]]) * [[8 jannewaris|8]] - [[Piet Steenkamp]], Nederlânsk politikus (* [[1925]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[David Bowie]], Ingelsk sjonger, songwriter en akteur (* [[1947]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Alan Rickman]], Ingelsk akteur (* [[1946]]) * [[20 jannewaris|20]] - [[Thom Mercuur]], Frysk keunstsamler, konservator en museumdirekteur (* [[1940]]) * [[31 jannewaris|31]] - [[Terry Wogan]], Iersk presintator (* [[1938]]) ;febrewaris * [[9 febrewaris|9]] - [[André van den Heuvel]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1927]]) * [[15 febrewaris|15]] - [[George Gaynes]], Amerikaansk akteur en sjonger (* [[1917]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Umberto Eco]], Italjaansk skriuwer en filosoof (* [[1932]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[George Kennedy]], Amerikaansk akteur (* [[1925]]) * [[29 febrewaris|29]] - [[Auck Peanstra]], Frysk skriuwster (* [[1954]]). ;maart * [[6 maart|6]] - [[Nancy Reagan]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1921]]) * [[11 maart|11]] - [[Lawrence Van Gelder]], Amerikaansk sjoernalist en filmkritikus (* [[1933]]) * [[13 maart|13]] - [[Cees Fasseur]], Nederlânsksk histoarikus en jurist (* [[1938]]) * [[21 maart|21]] - [[Pé Miedema]], Frysk bestjoerder (* [[1942]]) * [[22 maart|22]] - [[Rob Ford]], Kanadeesk politikus (* [[1969]]) * [[24 maart|24]] - [[Johan Cruijff]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener (* [[1947]]) * 24 - [[Garry Shandling]], Amerikaansk komyk en akteur (* [[1949]]) * [[29 maart|29]] - [[Johannes van Dijk (keatser)|Johannes van Dijk]], Frysk keatser (* [[1960]]) ;april * [[1 april|1]] - [[Wiebe Nijenhuis]], Frysk sterke man (* [[1955]]) * [[3 april|3]] - [[Joe Medicine Crow]], Amerikaansk skiedkundige en antropolooch (* [[1913]]) * [[3 april|3]] - [[Jules Schelvis]], Nederlânsk oerlibbene fan sân konsintraasjekampen (* [[1921]]) * [[4 april|4]] - [[Wim Brands]], Nederlânsk dichter, sjoernalist en presintator (* [[1959]]) * [[18 april|18]] - [[Cox Habbema]], Nederlânsk aktrise, teäterregisseur en earder skouboarchdirekteur (* [[1944]]) * 18 - [[Jaap Mulder (politikus)|Jaap Mulder]], Frysk politikus (* [[1933]]) * [[21 april|21]] - [[Prince (sjonger)|Prince]], Amerikaansk sjonger en muzikant (* [[1958]]) ;maaie * [[7 maaie|7]] - [[Anne van den Ban]], Frysk lânboukundige en heechlearaar (* [[1928]]) * [[12 maaie|12]] - [[Dirk Jan Henstra]], Nederlânsk ekonomysk histoarikus (* [[1927]]) * [[21 maaie|21]] - [[Sándor Tarics]], Hongaarsk wetterpoloër (* [[1913]]) * [[31 maaie|31]] - [[Corry Brokken]], Nederlânsk sjongeres, presentatrise, abbekate en rjochter (* [[1932]]) ;juny * [[3 juny|3]] - [[Muhammad Ali]], Amerikaansk bokser (* [[1942]]) * [[19 juny|19]] - [[Anna Amore]], Amerikaansk pornoaktrise (* [[1967]]) * [[12 juny|12]] - [[Antonia Talamini]], Fryske keunstner (* [[1945]]) * [[27 juny|27]] - [[Bud Spencer]], Italjaansk akteur en swimmer (* [[1929]]) * [[29 juny|29]] - [[Jan Hettema]], Frysk-Súdafrikaansk hurdfytser (* [[1933]]) ;july * [[2 july|2]] - [[Sascha Alexander]] (Hans Moser), Dútsk neakenfotograaf, útjouwer en pornoprodusint (* [[1944]]) * 2 - [[Elie Wiesel]], Joadsk-Amerikaansk skriuwer (* [[1928]]) * 2 - [[Renée de Haan]], Nederlânsk sjongster (* [[1954]]) * [[15 july|15]] - [[Hans Vlek]], Nederlânsk dichter (* [[1947]]) * [[19 july|19]] - [[Garry Marshall]], Amerikaansk akteur en regisseur (* [[1934]]) * [[27 july|27]] - [[Piet de Jong (politikus)|Piet de Jong]], premier fan [[Nederlân]] (* [[1915]]) ;augustus * [[1 augustus|1]] - [[Harrie Langman]], Nederlânsk ekonoom en politikus (* [[1931]]) * [[18 augustus|18]] - [[Marijke Jongbloed]], Frysk dokumintêremakster (* [[1956]]) * [[29 augustus|29]] - [[Gene Wilder]], Amerikaansk komyk en akteur (* [[1933]]) ;septimber * [[1 septimber|1]] - [[Jon Polito]], Amerikaansk akteur (* [[1950]]) * [[16 septimber|16]] - [[Nel van der Zee]], Flaamsk auteur (* [[1921]]) * [[27 septimber|27]] - [[David Hahn]], Amerikaansk kearnreaktor bouwer (* [[1976]]) * [[28 septimber|28]] - [[Shimon Peres]], premier en presidint fan [[Israel]] (* [[1923]]) * [[30 septimber|30]] - [[Jan van der Meer (1932)|Jan van der Meer]], Frysk politikus (* [[1932]]) ;oktober * [[1 oktober|1]] - [[Daphne Odjig]], Kanadeeske keunstskilderesse (* [[1919]]) * [[10 oktober|10]] - [[Lambert H. Mulder]], Frysk heechlearaar (* [[1934]]) * 10 - [[Marnix Kappers]], Nederlânsk akteur en presintator (* [[1943]]) * [[13 oktober|13]] - kening [[Bhumibol Adulyadej|Rama IX fan Tailân]] (Bhumibol Adulyadej) (* [[1927]]) * [[22 oktober|22]] - [[Frans Tutuhatunewa]], Súd-Moluksk presidint yn ballingskip (* [[1923]]) * [[28 oktober|28]] - [[Siebe Torensma]], Nederlânsk politikus (* [[1926]]) * [[30 oktober|30]] - [[Gunnar Daan]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1939]]) ;novimber * [[1 novimber|1]] - [[Auke Reitze Bloembergen]], Nederlânsk riedshear (* [[1927]]) * [[7 novimber|7]] - [[Leonard Cohen]], Kanadeesk dichter, skriuwer en sjonger (* [[1934]]) * [[8 novimber|8]] - [[Helga Ruebsamen]], Nederlânsk auteur (* [[1934]]) * [[11 novimber|11]] - [[Robert Vaughn]], Amerikaansk akteur (* [[1932]]) * [[23 novimber|23]] - [[Andrew Sachs]], Dútsk-Britsk akteur (* [[1930]]) * [[24 novimber|24]] - [[Jan J. van der Hoorn]], Nederlânsk reedrider (* [[1931]]) * [[25 novimber|25]] - [[Fidel Castro]], presidint fan [[Kuba]] (* [[1926]]) ;desimber * [[5 desimber|5]] - [[Gerben Abma]], Frysk skiedkundige en skriuwer (* [[1932]]) * [[8 desimber|8]] - [[Joop Braakhekke]], Nederlânsk telefyzjekok en restauranthâlder (* [[1941]]) * 8 - [[John Glenn]], Amerikaansk astronaut en politikus (* [[1921]]) * 8 - [[Peter van Straaten]], Nederlânsk cartoonist en yllustrator (* [[1935]]) * [[16 desimber|16]] - [[Alan Thicke]], Kanadeesk akteur en presintator (* [[1947]]) * [[18 desimber|18]] - [[Zsa Zsa Gábor]], Hongaarsk-Amerikaansk aktrise (* [[1917]]) * [[23 desimber|23]] - [[Hans Bakker]], Nederlânsk publisist en redakteur (* [[1923]]) * [[24 desimber|24]] - [[Richard Adams (skriuwer)|Richard Adams]], Ingelsk skriuwer (* [[1920]]) * 24 - [[Paula Dennis]], Nederlânsk sjongeres (* [[1929]]) * [[25 desimber|25]] - [[George Michael]], Ingelsk sjonger (* [[1963]]) * [[27 desimber|27]] - [[Carrie Fisher]], Amerikaansk aktrise (* [[1956]]) * [[28 desimber|28]] - [[Debbie Reynolds]], Amerikaansk aktrise (* [[1932]]) ==Literatuer== ;romans * [[Jean Johnson (skriuwster)|Jean Johnson]], ''[[The Blockade]]'' * [[Guy Gavriel Kay]], ''[[Children of Earth and Sky]]'' * [[Patricia Briggs]], ''[[Fire Touched]]'' * [[Julie E. Czerneda]], ''[[The Gate to Futures Past]]'' * [[Lois McMaster Bujold]], ''[[Gentleman Jole and the Red Queen]]'' * [[Anne Bishop]], ''[[Marked in Flesh]]'' * [[Jo Walton]], ''[[Necessity]]'' * [[N.K. Jemisin]], ''[[The Obelisk Gate]]'' * [[C.J. Cherryh]], ''[[Visitor (roman)|Visitor]]'' ;novelles * [[Lois McMaster Bujold]], ''[[Penric and the Shaman]]'' * Lois McMaster Bujold, ''[[Penric's Mission]]'' ;koarte ferhalen * [[Jim Butcher]], ''[[Cold Case (koart ferhaal)|Cold Case]]'' ;ferhalebondels * [[Jim Butcher]] en [[Kerrie L. Hughes]] (red.), ''[[Shadowed Souls]]'' * [[Shawn Speakman]] (red.), ''[[Unfettered II]]'' ;non-fiksje * [[Meindert Schroor]] e.o. (red.), ''[[Nieuwe Encyclopedie van Fryslân]]'' ==Films== {{Kolommen3 |Kolom1= * ''[[The Accountant (film út 2016)|The Accountant]]'' * ''[[Arrival (film)|Arrival]]'' * ''[[Bad Cat]]'' * ''[[Bad Moms]]'' * ''[[Bad Santa 2]]'' * ''[[Batman v Superman: Dawn of Justice]]'' * ''[[Ben-Hur (film út 2016)|Ben-Hur]]'' * ''[[Blackway]]'' <small>(ek bekend as ''Go with Me'')</small> * ''[[Blood Father (film)|Blood Father]]'' * ''[[Captain America: Civil War]]'' * ''[[Central Intelligence]]'' * ''[[Deadpool (film)|Deadpool]]'' * ''[[Deepwater Horizon (film)|Deepwater Horizon]]'' * ''[[Der kommer en dag (film út 2016)|Der Kommer en Dag]]'' * ''[[Dirty Grandpa]]'' * ''[[Doctor Strange (film út 2016)|Doctor Strange]]'' * ''[[The 5th Wave (film)|The 5th Wave]]'' * ''[[Finding Dory]]'' * ''[[Free State of Jones]]'' * ''[[Ghostbusters (film út 2016)|Ghostbusters]]'' * ''[[Hacksaw Ridge]]'' |Kolom2= * ''[[Hell or High Water (film út 2016)|Hell or High Water]]'' * ''[[Hidden Figures (film)|Hidden Figures]]'' * ''[[The Huntsman: Winter's War]]'' * ''[[In a Valley of Violence]]'' * ''[[Inferno (film út 2016)|Inferno]]'' * ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' * ''[[Jason Bourne (film)|Jason Bourne]]'' * ''[[The Jungle Book (film út 2016)|The Jungle Book]]'' * ''[[Kung Fu Panda 3]]'' * ''[[La La Land (film út 2016)|La La Land]]'' * ''[[The Legend of Tarzan (film)|The Legend of Tarzan]]'' * ''[[L.M. Montgomery's Anne of Green Gables]]'' * ''[[London Has Fallen]]'' * ''[[The Magnificent Seven (film út 2016)|The Magnificent Seven]]'' * ''[[Me Before You (film)|Me Before You]]'' * ''[[Miss Sloane]]'' * ''[[Moana (film út 2016)|Moana]]'' <small>(ek bekend as ''Vaiana'')</small> * ''[[My Big Fat Greek Wedding 2]]'' * ''[[Nebel im August]]'' * ''[[The Nice Guys (film)|The Nice Guys]]'' |Kolom3= * ''[[Norman Television]]'' * ''[[Passengers (film út 2016)|Passengers]]'' * ''[[Pete's Dragon (film út 2016)|Pete's Dragon]]'' * ''[[The Promise (film út 2016)|The Promise]]'' * ''[[Prooi]]'' * ''[[Risen (film út 2016)|Risen]]'' * ''[[Rogue One: A Star Wars Story]]'' * ''[[The Secret Life of Pets (film)|The Secret Life of Pets]]'' * ''[[The Shallows (film)|The Shallows]]'' * ''[[SneekWeek (film)|SneekWeek]]'' * ''[[Split (Amerikaanske film út 2016)|Split]]'' * ''[[Star Trek: Beyond]]'' * ''[[Suicide Squad (film út 2016)|Suicide Squad]]'' * ''[[Sully (film)|Sully]]'' * ''[[Trolls (film)|Trolls]]'' * ''[[Warcraft (film)|Warcraft]]'' * ''[[Weenie (film)|Weenie]]'' * ''[[Whiskey Tango Foxtrot (film)|Whiskey Tango Foxtrot]]'' * ''[[Wołyń]]'' * ''[[Zootopia]]'' <small>(ek bekend as ''Zootropolis'')</small> }} {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2016| ]] [[Kategory:21e iuw]] rigliao2ttsmxw60daj0i1lrqs1f7bx 0 53940 1228289 956009 2026-04-19T10:31:13Z DJStiltecoupé 48615 1228289 wikitext text/x-wiki '''Verenigd Links - Feriene Lofts''' wie in politike partij yn Fryslân. Se is oprjochte troch [[Sosjalistyske Partij|SP]]-leden dy't it net iens wienen mei de beslissing fan it lanlike SP-bestjoer om net diel te nimmen oan de [[gemeenteriedsferkiezing]]en yn [[Súdwest-Fryslân]]. De wichtichste reden foar de beslissing fan it lanlike SP-bestjoer wie dat it fûn dat de pleatslike SP-ôfdieling net op genôch sterkte wie om de ferkiezingen yn te gean. Hjirom stapten twa fan de trije SP-gemeenteriedsleden yn [[Snits (gemeente)|Snits]] - ien fan de by fúzje belutsen gemeenten - út de partij en rjochten in nije partij op, ûnder foarsitterskip fan fraksjelieder [[Rinus van Driel]], om har dêrmei foar de ferkiezings yn te skriuwen. Al gau krige de partij mear steun: 3 fan de 4 SP-[[Provinsjale Steaten|Steateleden]] yn Fryslân stapten út de partij. Twa fan harren gienen fierder ûnder de flagge fan Verenigd Links - Feriene Lofts, de tredde joech syn sit op; syn ferfanger sluet him ek oan by Verenigd Links - Feriene Lofts aan. Ek twa [[GrienLinks]]-gemeenteriedsleden út it ek by de fúzje belutsen [[Nijefurd]] stapten oer nei de nije partij, yn harren gefal omdat GrienLinks op nasjonaal nivo de gemeentefúzje steund hie wylst GrienLinks Nijefurd in tsjinstanner fan de fúzje wie. Fierders stelden in pear bestjoersleden fan de anty-weryndielingsaksjegroep ''Fan Ûnderen op'' har ferkiesber op de list fan Feriene Lofts. == Fertsjintwurdiging == Yn de [[Ljouwert (gemeente)|gemeente Ljouwert]] is Feriene Links fertsjintwurdige mei ien sit sûnt SP-riedslid Hendrika Zoodsma har lidmaatskip fan de SP opsei en per 1 novimber 2010 foar Feriene Lofts fierder gie. By de gemeenteriedsferkiezingen yn [[Súdwest-Fryslân]] op 24 novimber 2010 krige de partij 1 riedssit. Yn de Provinsjale Steaten is Feriene Lofts yn 2012 net fertsjintwurdige. By de [[Provinsjale Steatenferkiezingen 2011|Provinsjale Steatenferkiezingen fan 2011]] helle de partij de kiesdrompel net. == Keppeling om utens == * [http://www.verenigdlinks.eu Verenigd Links - Feriene Lofts] - offisjele website fan de partij [[Kategory:Fryske politike partij]] [[Kategory:Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Sosjalistyske politike partij]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2010]] hk719r7ayvmecohap65autspo7om8zp 0 54636 1228208 1126944 2026-04-18T15:47:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Filmografy */ + 1228208 wikitext text/x-wiki {{Regisseur of produsint | ôfbylding = Werner Herzog Bruxelles 02 cropped.jpg | ôfbyldingstekst = ''Werner Herzog (2007)'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Werner Herzog Stipetić | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[5 septimber]] [[1942]] | berteplak = [[München]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = {{GERetn}}<br>{{CROetn}} | regionale identiteit = | wurksum as = [[regisseur]] | bekendste produksje(s) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''Werner Herzog Stipetić''' ([[München]], [[5 septimber]] [[1942]]) is in [[Dútslân|Dútsk]] [[filmregisseur]], [[filmprodusint]], [[senarioskriuwer]] en [[akteur]]. Mei [[Volker Schlöndorff]], [[Alexander Kluge]], [[Rainer Werner Fassbinder]] en [[Wim Wenders]] wie er ien fan de meast wichtige regisseurs gan de Dútske auteursfilm fan nei de oarloch dy't fan ein jierren sechtich furoare makke yn de ynternasjonale sinema. Herzog wurke geregeldwei mei de Dútske akteur [[Klaus Kinski]]. Tusken 1972 en 1987 makken sy tegearre fiif films. Ut en troch [[aktearre]]t Herzog sels ek. Yn 2019-2020 hied er in opsjenjaande rol as 'de Kliïnt' yn 'e ''[[Star Wars]]''-searje ''[[The Mandalorian]]''. {{stobbe|regisseur}} == Filmografy == * 1962: ''[[Herakles (film)|Herakles]]'' * 1964: ''Spiel im Sand'' * 1967: ''Die beispiellose Verteidigung der Festung Deutschkreutz'' * 1968: ''Lebenszeichen'' * 1968: ''Letzte Worte'' * 1968: ''Die fliegende Ärzte von Ostafrika'' * 1968: ''Maßnahmen gegen Fanatiker'' * 1970: ''Auch Zwerge haben klein angefangen'' * 1970: ''Fata Morgana'' * 1970: ''Niedrig gilt das Geld auf dieser Welt'' * 1971: ''Behinderte Zukunft'' * 1971: ''Land des Schweigens und der Dunkelheit'' * 1972: ''[[Aguirre, the Wrath of God|Aguirre, der Zorn Gottes]]'' * 1974: ''Die große Ekstase des Bildschnitzers Steiner'' * 1974: ''[[Jeder für sich und Gott gegen alle]]'' * 1976: ''[[Stroszek]]'' * 1976: ''[[Herz aus Glas]]'' * 1976: ''How Much Wood Would a Woodchuck Chuck'' * 1976: ''Mit mir will keiner spielen '' * 1977: ''La Soufrière - Warten auf eine unausweichliche Katastrophe'' * 1979: ''[[Nosferatu: Phantom der Nacht]]'' * 1979: ''[[Woyzeck (film)|Woyzeck]]'' * 1980: ''Glaube und Währung'' * 1980: ''God's Angry Man'' * 1980: ''Huie's Predigt'' * 1982: ''[[Fitzcarraldo]]'' * 1984: ''Ballade vom kleinen Soldaten'' * 1984: ''Gasherbrum - Der leuchtende Berg'' * 1984: ''Wo die grünen Ameisen träumen / Where the Green Ants Dream'' * 1987: ''[[Cobra Verde]]'' * 1988: ''Les Gaulois'' * 1990: ''Echos aus einem düsteren Reich'' * 1990: ''Wodaabe - Hirten der Sonne'' * 1991: ''Das exzentrische Privattheater des Maharadjah von Udaipur'' * 1991: ''Cerro Torre: Schrei aus Stein'' * 1992: ''Lektionen in Finsternis'' * 1993: ''Glocken aus der Tiefe'' * 1994: ''Die Verwandlung der Welt in Musik'' * 1995: ''Gesualdo - Tod für fünf Stimmen'' * 1997: ''Little Dieter Needs to Fly'' * 1999: ''Mein liebster Feind - Klaus Kinski'' * 1999: ''Schwingungen der Hoffnung (Julianes Sturz in den Dschungel)'' * 2001: ''Invincible / Unbesiegbar'' * 2001: ''Pilgrimage'' * 2002: ''Ten Minutes Older: The Cello (segment: Ten thousand years older)'' * 2003: ''[[Wheel of Time (film)|Wheel of Time]]'' * 2004: ''The White Diamond'' * 2005: ''Grizzly Man'' * 2005: ''The Wild Blue Yonder'' * 2006: ''[[Rescue Dawn]]'' * 2008: ''Encounters at the End of the World'' * 2009: ''[[Bad Lieutenant: Port of Call - New Orleans]]'' * 2009: ''La Bohème'' * 2009: ''My Son, My Son, What Have Ye Done'' * 2010: ''Cave of Forgotten Dreams'' * 2011: ''Into the Abyss'' * 2012: ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' == Keppeling om utens == * {{en}}[http://www.wernerherzog.com Officiële website] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{commonscat|Werner Herzog}} }} {{DEFAULTSORT:Herzog, Werner}} [[Kategory:Dútsk filmakteur]] [[Kategory:Dútsk filmregisseur]] [[Kategory:Dútsk toanielregisseur]] [[Kategory:Dútsk filmprodusint]] [[Kategory:Dútsk senarioskriuwer]] [[Kategory:Dútsk dokumintêremakker]] [[Kategory:Dútsk ateïst]] [[Kategory:Dútsk persoan fan Kroätysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1942]] chxeuqq5gaspqnk2q9m700sqrj6xkrc 0 88487 1228287 940435 2026-04-19T08:50:06Z CommonsDelinker 353 British_Army_OF-7.svg ferfongen troch [[c:File:British_Army_(1920–1953)_OF-7_(rounded).svg|British_Army_(1920–1953)_OF-7_(rounded).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate 1228287 wikitext text/x-wiki [[File:LGen Charles Foulkes.jpg|thumb|Generaal-majoar Charles Foulkes, 1944]] [[File:1st Canadian generals.jpg|thumb|Foulkes, sittend 2e fan rjochts, mei oare generaals fan it Earste Kanadeeske Leger, maaie 1945]] '''Charles Foulkes''' ([[Stockton-on-Tees (stêd)|Stockton-on-Tees]], [[Ingelân]], [[3 jannewaris]] [[1903]] – [[Ottawa]], [[Kanada]], [[12 septimber]] [[1969]]) wie in [[Kanada|Kanadeesk]] generaal fan ''The Royal Canadian Regiment'' dy't de ûnderhannelingen oer de Dútske kapitulaasje yn [[Wageningen]] fierde. == Dútske kapitulaasje == Hy waard bekend meidat er op [[5 maaie]] [[1945]] yn [[Hotel De Wereld]] yn Wageningen, dêr't de befelhawwer fan de [[Nederlân]]ske [[Binnenlânske Striidkrêften]], [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|Prins Bernhard]] ek by wie, mei de Dútske generaal [[Johannes Blaskowitz]] it belies jaan fan de Dútske troepen yn Nederlân bespriek. De oare deis, sneintemiddei 6 maaie 1945, tekenen Foulkes en Blaskowitz sûnder de oanwêzigens fan parse en fotografen de kapitulaasje-oerienkomst. Neffens de offisjele skiedskriuwing barde dat yn de aula fan de Lânbouhegeskoalle tichteby Hotel De Wereld. Feitlik wie it net mear as de foar Nederlân ornearre technyske útwurking fan de kapitulaasje op [[4 maaie]], doe't de Dútske [[admiraal]] [[Hans-Georg von Friedeburg|Von Friedeburg]] yn [[Lüneburg (stêd)|Lüneburg]] út namme fan de Dútske troepen yn Noardwest-Dútslân, Nederlân, [[Sleeswyk-Holstein]] en [[Denemarken]] foar de [[Feriene Keninkryk|Britske]] fjldmaarskalk [[Bernard Montgomery|Montgomery]] kapitulearre. Generaal Foulkes die ek mei oan de ûnderhannelings foar de fiedselfoarsjenning, sa't dy oerienkaam wiene yn it [[Akkoard fan Achterveld]]. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] woe de Dútske generaal [[Paul Reichelt]] hawwe dat de ûndertekening fan it foar Nederlân ornearre kapitulaasjedokumint net yn de aula fan de Lânbouhegeskoalle wie, mar yn in ferrinnewearre hûs tusken de frontlinys bûten Wageningen. Generaal-majoar [[George Kitching]] hat dêroer mear as ien kear sein dat dat perfoast net sa wie. Wol hat der yn De Nude, lizzend tusken de fronten bewesten Wageningen, in petear tusken Alliëarden en Dútsers west oer fiedseltransporten oer de wei foar de hongerjende befolking fan West-Nederlân. Yn Wageningen waard in wei nei generaal Charles Foulkes ferneamd. De eardere Ryksstrjitwei, de wei dy't by Hotel De Wereld begjint, waard omdoopt yn Generaal Foulkeswei. Charles Foulkes is ek eareboarger fan de gemeente Wageningen. ==Militêre karriêre == {| class="wikitable" width="100%" |- ![[Soldaat|Private]] ![[Sersjant|Sergeant]] ![[Twadde luitenant|Second Lieutenant]] ![[Earste luitenant|Lieutenant]] ![[Kaptein (rang)|Captain]] ![[Majoar|Major]] |- |align="center" width="16%"| Gjn ynsynje |align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OR-6.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-1a.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-1b.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-2.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-3.svg|40px]] |- !desimber 1922<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false">http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false</ref> !<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false" /> !septimber 1923<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false" /> ! !1925<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false" /> !1940<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false" /> |} {| class="wikitable" width="100%" |- ![[Luitenant-kolonel|Lieutenant Colonel]] ![[Kolonel|Colonel]] ![[Brigadegeneraal|Brigadier]] ![[Generaal-majoar|Major General]] ![[Luitenant-generaal|Lieutenant-General]] ![[Generaal|General]] |- | align="center" width="16%"| [[File:British Army OF-4.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[File:British Army OF-5.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-6.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army (1920–1953) OF-7 (rounded).svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-8.svg|40px]] | align="center" width="16%"| [[Ofbyld:British Army OF-9.svg|40px]] |- !septimber 1940<ref name="http://books.google.nl/books?id=AoqmNE2SvqwC&pg=PA255&lpg=PA255&dq=Charles+Foulkes&source=bl&ots=zbBbMBrgIT&sig=Xu0HCYLL1bJhd3wU6RintXJGVBE&hl=nl&sa=X&ei=gsp1VL3dGeu07gbByoHABg&ved=0CFoQ6AEwCTgK#v=onepage&q=Charles%20Foulkes&f=false" /> !1942 ! ! ! ! |} {{boarnen|boarnefernijing= * ---- <References/> }} {{DEFAULTSORT:Foulkes, Charles}} [[Kategory:Kanadeesk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Kanadeesk generaal]] [[Kategory:Kanadeesk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1903]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1969]] 4c7vm9m5n4a2lrx1g56awvvpnnqe88g 0 91793 1228216 1209711 2026-04-18T18:43:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228216 wikitext text/x-wiki {{Akteur | ôfbylding = Cobie Smulders 2019 by Glenn Francis.jpg | ôfbyldingstekst = Cobie Smulders yn [[Hollywood]], Kalifornje- juny 2019 | ôfbyldingsbreedte = 220px | echte namme = Jacoba Francisca Maria Smulders | nasjonaliteit = [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]]<br>[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[3 april]] [[1982]] | berteplak = [[Vancouver]] ([[Britsk-Kolumbia]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]] <br>[[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlanners|Nederlânsk]] | regionale identiteit = | jierren aktyf = [[2002]] – no | prizen = | webside = [http://www.imdb.com/name/nm1130627/ Cobie Smulders] yn 'e [[IMDb]] }} '''Cobie Smulders''', folút: '''Jacoba Francisca Maria Smulders''' ([[Vancouver]], [[Britsk-Kolumbia]], [[3 april]] [[1982]]) is in [[Kanada|Kanadeesk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]] fan mingd [[Nederlanners|Nederlânsk]]-[[Ingelsen|Ingelsk]] [[etnyske groep|etnysk]] [[komôf]]. Hja is it bekendst wurden mei har [[rol]]len as Robin Scherbatsky yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[komeedzjesearje]] ''How I Met Your Mother'', as [[privee-detektive]] Dex Parios yn 'e [[misdiesearje]] ''Stumptown'', en as Maria Hill yn ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'' en ferskate oare ferfilmings fan 'e [[stripferhaal|stripferhalen]] fan [[Marvel Comics]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en oplieding=== Smulders waard yn [[1982]] [[berne]] yn 'e [[stêd]] [[Vancouver]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], as de [[dochter]] fan in [[Nederlân]]ske [[heit]] en in [[Ingelân|Ingelske]] [[mem]]. Hja waard ferneamd nei in [[âldmuoike]] oan har heite kant. As [[bern (persoan)|bern]] woe Smulders in [[marine biology|marine biolooch]] wurde, en yn har [[teenage]]jierren wurke se as [[model (berop)|model]], dêr't se net folle niget oan hie. Doe't se it úteinlik oerjoech, skreau se har yn oan 'e [[Universiteit fan Victoria]], yn 'e Britsk-Kolumbiaanske [[haadstêd]] [[Victoria (Britsk-Kolumbia)|Victoria]], op [[Vancouvereilân]], mei it idee om einlings har bernedream te folgjen en [[biology]] te studearjen. Njonken har [[stúdzje]] folge se lykwols al fan 'e [[middelbere skoalle]] ôf [[aktearjen|aktearlessen]], en ear't it wat wurde koe mei har stúdzje biology briek Smulders troch as aktrise. ===Aktearkarriêre=== Yn [[2002]] hie Smulders har earste [[tillefyzje]]optreden mei in [[gastrol]] yn 'e [[science fiction-tillefyzjesearje|science fiction-searje]] ''Jeremiah''. Fan [[2003]] oant [[2004]] hie se in [[fêste rol]] yn 'e searje ''Veritas: The Quest'', dy't lykwols mar ien [[seizoen (omrop)|seizoen]] rûn. Fierders wie se yn har iere jierren te sjen yn [[weromkearende rol]]len yn 'e [[tillefyzjesearje]]s ''Andromeda'' en ''The L Word'' en yn gastrollen yn searjes as ''Tru Calling'' en ''Smallville''. Har earste [[film]]rol hie Smulders yn [[2004]] yn ''Walking Tall''. [[File:Cobie_Smulders_2014_Comic_Con_(cropped).jpg|left|thumb|160px|Cobie Smulders yn [[2014]] op 'e [[San Diego Comic Con]].]] Har grutte trochbraak kaam yn [[2005]], doe't se [[cast]] waard yn 'e rol fan Kanadeeske [[nijslêzeresse]] Robin Scherbatsky yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[komeedzjesearje]] ''How I Met Your Mother'', mei as [[tsjinspiler]]s û.m. [[Josh Radnor]], [[Neil Patrick Harris]] en [[Alyson Hannigan]]. Dy searje wie in grut súkses, en rûn mar leafst njoggen seizoenen, oant [[2014]]. Yn [[juny]] [[2010]] spile Smulders yn it [[off-Broadway]]-[[toanielstik]] ''Love, Loss, and What I Wore''. Yn [[2012]] hie se de rol fan Maria Hill yn 'e [[superheldefilm]] ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'', dy't basearre wie op in [[stripferhaal]] fan [[Marvel Comics]]. Neitiid kearde se noch ferskate kearen yn dy rol werom, yn trije [[ôflevering]]s fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''Agents of S.H.I.E.L.D.'' en fierders yn 'e films ''[[Captain America: The Winter Soldier]]'' ([[2014]]), ''[[Avengers: Age of Ultron]]'' ([[2015]]), ''[[Avengers: Infinity War]]'' ([[2018]]), ''[[Avengers: Endgame]]'' ([[2019]]) en ''[[Spider-Man: Far from Home]]'' ([[2019]]). [[File:Cobie Smulders (9448214924).jpg|right|thumb|250px|Cobie Smulders yn [[2013]] op 'e [[San Diego Comic Con]].]] Yn [[2013]] hie Smulders in byrol yn 'e [[romantyske film]] ''Safe Haven''. Hja spile ek yn 'e films ''Delivery Man'' (2013) en ''They Came Together'' ([[2014]]). Yn [[2016]] wie se, yn 'e rol fan 'e falsk fan [[ferrie]] beskuldige [[majoar]] Susan Turner, de [[tsjinspylster]] fan [[Tom Cruise]] yn 'e [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. Smulders hat ek as [[stimaktrise]] wurke troch har [[stim]] oan 'e [[superheldinne]] [[Wonder Woman (personaazje)|Wonder Woman]] te lienen yn 'e [[tekenfilm]] ''The Lego Movie'' (2014). Se hie fierders in fêste rol yn 'e [[komeedzjedrama]]searje ''A Series of Unfortunate Events'' ([[2017]]) en de [[komeedzjesearje]] ''Friends from College'' ([[2017]]-[[2019]]), beide útbrocht op 'e [[streaming media|streamingtsjinst]] [[Netflix]]. Fan [[2019]] oant [[2020]] fertolke Smulders de [[haadrol]] fan [[privee-detektive]] Dex Parios yn 'e [[misdiesearje]] ''Stumptown'', dy't lykwols mar ien seizoen rûn. ===Priveelibben=== Smulders hat fan harsels sein dat de [[Frânsk]]e [[taal]] "floeiend ferstiet". Yn [[jannewaris]] [[2009]] [[ferloving|ferloofde]] se har mei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[akteur]] [[Taran Killam]]. Hja [[troud]]en op [[8 septimber]] [[2012]] te [[Solvang (Kalifornje)|Solvang]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], en setten har nei wenjen yn [[Los Angeles]]. Smulders en Killam hawwe twa [[bern (persoan)|bern]], harren [[dochter]] Shaelyn, dy't yn [[maaie]] [[2009]] [[berne]] waard, en in twadde dochter (wêrfan't de [[namme]] net bekend makke is), berne yn [[jannewaris]] [[2015]]. Yn [[2015]] fertelde Smulders yn in [[fraachpetear]] dat der yn [[2007]], doe't se 25 jier wie, [[aaistôkkanker]] by har fêststeld wie. Neitiid wie se [[operaasje (genêskunde)|operearre]] om twa [[tumor]]s fan har [[aaistôk|aaistokken]] te ferwiderjen, mar it die bliken dat de [[kanker]] útsiedde wie nei har [[lymfklier]]en, mei as gefolch dat se de folgjende twa jier noch ferskate oare kearen ûnder it mês moast. Yn [[augustus]] [[2019]] makke Smulders bekend dat se 'skjin' wie. Yn [[2020]] makke Smulders buorkundich dat se no in [[dûbele nasjonaliteit]] hie, mei't se de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[nasjonaliteit]] oannommen hie njonken har Kanadeeske steatsboargerskip. Yn [[jannewaris]] [[2025]] [[brân|baarnde]] de [[filla]] fan Smulders yn 'e [[wyk]] [[Pacific Palisades (Los Angeles)|Pacific Palisades]], yn [[Los Angeles]], ôf by de [[natoerbrannen yn Súdlik Kalifornje (jannewaris 2025)|de meast ferneatigjende natoerbrannen]] út 'e [[skiednis fan Los Angeles|skiednis fan dy stêd]]. ==Filmografy== {{Filmografy|as=aktrise}} |- {{Filmografy/Titel|titel=tillefyzje}} |- |align="center"| 2002 || ''Special Unit 2'' || Zoe || [[gastrol]]; [[ôfl.]] ''The Wish'' |- |align="center"| 2002 || ''Jeremiah'' || Deborah || gastrol; ôfl. ''Thieves' Honor'' |- |align="center"| 2003 || ''Tru Calling'' || Sarah Webb || gastrol; ôfl. ''Brother's Keeper'' |- |align="center"| 2003 || ''Veritas: The Quest'' || Juliet Droil || [[fêste rol]]; 13 ôfl. |- |align="center"| 2004 || ''Smallville'' || Shannon Bell / Eve Andrews&nbsp;&nbsp;&nbsp; || gastrol; ôfl. ''Bound'' |- |align="center"| 2005 || ''Andromeda'' || Jillian Rhade || 2 ôfl.: ''The Heart of the Journey Part 1'' en ''Part 2'' |- |align="center"| 2005 || ''The L Word'' || Leigh Ostin || [[weromkearende rol]]; 4 ôfl. |- |align="center" style="vertical-align:top"| 2005–2014 || style="vertical-align:top"| ''How I Met Your Mother'' || style="vertical-align:top"| Robin Scherbatsky|| fêste rol; 208 ôfl.<br>nom. [[People's Choice Award]] foar favorite [[freonskip|freondinnen]] op 'e [[tillefyzje]] <small>(mei [[Alyson Hannigan]])</small> |- |align="center"| 2010 || ''How to Make It in America'' || Hayley || gastrol; ôfl. ''Pilot'' |- |align="center"| 2013–2015 || ''Agents of S.H.I.E.L.D.'' ||Maria Hill || weromkearende rol; 3 ôfl. |- |align="center"| 2013 || ''Comedy Bang! Bang!'' || harsels || gastrol; ôfl. ''Cobie Smulders Wears a Black & White Strapless Dress'' |- |align="center"| 2015 || ''Best Time Ever with Neil Patrick Harris''&nbsp;&nbsp;&nbsp; || harsels || gastrol; ôfl. ''Tyler Perry'' |- |align="center"| 2016 || ''Animals'' || Anni || as [[stimaktrise]]; gastrol; ôfl. ''Flies'' |- |align="center"| 2017 || ''A Series of Unfortunate Events'' || [[mem]] / frou Quagmire || weromkearende rol; 8 ôfl. |- |align="center"| 2017–2018|| ''Nature Cat'' || Nature Dog || as stimaktrise; weromkearende rol; 4 ôfl. |- |align="center"| 2017–2019|| ''Friends from College'' || Lisa Turner || fêste rol; 16 ôfl. |- |align="center"| 2019 || ''Arrested Development'' || de jonge Lucille Bluth || weromkearende rol; 3 ôfl. |- |align="center"| 2019–2020|| ''Stumptown'' || Dexadrine "Dex" Parios || [[haadrol]]; 18 ôfl. |- |align="center"| 2019 || ''Room 104'' || Marian Wallace || gastrol; ôfl. ''The Specimen Collector'' |- |align="center"| 2020 || ''[[The Simpsons]]'' || Hydrangea || as stimaktrise; gastrol; ôfl. ''Bart the Bad Guy'' |- |align="center"| 2021 || ''What If...?'' || Maria Hill || as stimaktrise; gastrol; ôfl. ''What If... Thor Were an Only Child?'' |- |align="center"| 2021 || ''Impeachment: American Crime Story'' || [[Ann Coulter]] || weromkearende rol; 5 ôfl. |- |align="center"| 2022 || ''Secret Invasion'' || Maria Hill || |- {{Filmografy/Titel|titel=films}} |- |align="center"| 2004 || ''Walking Tall'' || eksoatyske [[skientme|tsjeppe]] [[frou]] || |- |align="center"| 2004 || ''Ill Fated'' || Mary || |- |align="center"| 2005 || ''The Long Weekend'' || Ellen || |- |align="center"| 2006 || ''Escape'' || [[psychoaze|psychoatyske]] [[brunette]] || [[koarte film]] |- |align="center"| 2006 || ''Dr. Miracles'' || frou Peterson || koarte film |- |align="center"| 2007 || ''The Storm Awaits'' || Anabella DeLorenzo || koarte film |- |align="center"| 2009 || ''The Slammin' Salmon'' || Tara || |- |align="center"| 2012 || ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'' || Maria Hill|| |- |align="center"| 2012 || ''Grassroots'' || Clair || |- |align="center"| 2013 || ''Safe Haven'' || Carly Jo Wheatley || |- |align="center"| 2013 || ''Delivery Man'' || Emma || |- |align="center"| 2014 || ''The Lego Movie'' || [[Wonder Woman (personaazje)|Wonder Woman]] || as [[stimaktrise]] |- |align="center"| 2014 || ''They Came Together'' || Tiffany Amber Thigpen || |- |align="center"| 2014 || ''[[Captain America: The Winter Soldier]]'' || Maria Hill || |- |align="center"| 2015 || ''Unexpected'' || Samantha Abbot || |- |align="center"| 2015 || ''Results'' || Kat || |- |align="center"| 2015 || ''[[Avengers: Age of Ultron]]'' || Maria Hill || |- |align="center"| 2016 || ''The Intervention'' || Ruby || |- |align="center"| 2016 || ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' || [[majoar]] Susan Turner || |- |align="center"| 2017 || ''Literally, Right Before Aaron'' || Allison || |- |align="center"| 2017 || ''Killing Gunther'' || Lisa McCalla || |- |align="center"| 2018 || ''[[Avengers: Infinity War]]'' || Maria Hill || [[cameo]] yn [[sêne]] oan 'e ein fan 'e [[ôftiteling]] |- |align="center"| 2018 || ''Alright Now'' || Joanne Skye || |- |align="center"| 2019 || ''The Lego Movie 2: The Second Part'' || Wonder Woman || as stimaktrise |- |align="center"| 2019 || ''[[Avengers: Endgame]]'' || Maria Hill || cameo |- |align="center"| 2019 || ''[[Spider-Man: Far from Home]]'' || Soren / Maria Hill|| |- |align="center"| 2020 || ''Cicada'' || Sophie || |- |} ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm1130627/ Folsleine filmografy fan Cobie Smulders yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cobie_Smulders ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Cobie Smulders}} }} {{DEFAULTSORT:Smulders, Cobie}} [[Kategory:Kanadeesk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Kanadeesk filmakteur]] [[Kategory:Kanadeesk toanielakteur]] [[Kategory:Kanadeesk stimakteur]] [[Kategory:Kanadeesk model]] [[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk toanielakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Amerikaansk model]] [[Kategory:Kanadeesk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Kanadeesk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1982]] rft8zmqy52pijjsjsl9wkg0vdm2z6s1 0 123053 1228173 1223575 2026-04-18T12:49:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1228173 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - [[Kroaasje]] fiert de [[euro]] yn as [[muntienheid]] en wurdt opnommen yn it [[Schengengebiet]]. *[[5 jannewaris|5]] - Yn [[Fatikaanstêd]] fynt de [[útfeart]] fan 'e eardere [[paus]] [[Benediktus XVI]] plak. *[[8 jannewaris|8]] - Oanhingers fan 'e foargeande [[presidint]] [[Jair Bolsonaro]] fiere yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[haadstêd]] [[Brasilia]] [[bestoarming fan it Brazyljaanske Kongres, Presidinsjeel Paleis en Heechgerjochtshôf (2023)|in bestoarming]] út fan it [[Nasjonaal Kongres fan Brazylje|parlemintsgebou]], presidinsjeel [[paleis]] en [[heechgerjochtshôf]]. De Brazyljaanske autoriteiten beskôgje it as in mislearre [[steatsgreep]] om 'e [[links (polityk)|linkse]] opfolger fan Bolsanaro, [[Luiz Inácio Lula da Silva]], ôf te setten. *[[15 jannewaris|15]] - Yn [[Nepal]], by de stêd [[Pokhara (stêd)|Pokhara]], hat in [[fleanramp]] plak mei in [[ATR 72|ATR 72-500]]. [[Yeti Airlines-flecht 691]] stoart del, wêrby't 68 minsken omkomme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2460027-geen-hoop-meer-op-overlevenden-vliegramp-nepal {{nl}} nos.nl, 16-01-2023, Geen hoop meer op overlevenden vliegramp Nepal]</ref> *[[17 jannewaris|17]] - [[Nguyễn Xuân Phúc]] stapt op as [[presidint]] fan [[Fjetnam]] nei't syn posysje fanwegen ferskate [[skandalen]] ûnhâldber wurden is. *[[18 jannewaris|18]] - De [[Oekraïne|Oekraynske]] [[minister]] fan Binnenlânske Saken [[Denis Monastyrski]] komt yn 'e mande mei 13 oare minsken om as syn [[helikopter]] [[delstoarten|delstoart]] yn 'e stêd [[Brovary]]. *[[27 jannewaris|27]] - Yn it troch [[Israel]] besette [[Westjordaanlân]] brekt rûnom ûnrêst út as by in ynfal fan it Israelyske leger yn [[Jenin]] 9 [[Palestina|Palestinen]] omkomme. Jûns wurde yn [[East-Jeruzalim]] troch in Palestyn 7 Israeeljers [[dea]]sketten as se út 'e [[synagoge]] komme. *[[30 jannewaris|30]] - Yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] stêd [[Peshawar]] komme by [[selsmoardoanslach op in moskee yn Peshawar (2023)|in selsmoardoanslach]] op in [[moskee]] teminsten 101 minsken om, foar it meastepart [[plysje]]minsken, wylst mear as 220 oaren [[ferwûne]] reitsje. ;febrewaris *[[3 febrewaris|3]] - It [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] makket buorkundich dat it [[Sineesk ballonynsidint (2023)|in Sineeske spionaazjeballon]] yn 'e rekken hâldt, dy't fan [[Alaska]] fia [[Kanada]] en dan oer de [[legere 48 steaten]] sweeft, oant er op [[4 febrewaris]] foar de kust fan [[Súd-Karolina]] boppe de [[Atlantyske Oseaan]] delsketten wurdt. Troch dit ynsidint bekuolje de relaasjes tusken de Feriene Steaten en de [[Folksrepublyk Sina]], dy't dochs al net bêst wiene, noch mear. *[[6 febrewaris|6]] - It suden fan [[Turkije]] en it noardwesten fan [[Syrje]] wurde troffen troch [[ierdbeving yn Turkije en Syrje (2023)|in swiere ierdbeving]] mei in krêft fan 7.8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Op [[15 maart]] binne der krapoan as 56.000 [[dea]]den teld en mear as 130.000 [[ferwûne]]n. *[[17 febrewaris|17]] - [[Andorra]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[21 febrewaris|21]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] skoarret de meiwurking fan syn lân op oan 'e útfiering fan [[New START]], in [[ferdrach]] mei de [[Feriene Steaten]] dat de [[atoombom|nuklêre wapenarsenalen]] beheine moat. *[[27 febrewaris|27]] - It [[Feriene Keninkryk]] en de [[Jeropeeske Uny]] berikke in kompromis om it [[Noard-Ierlânprotokol]] fan it [[Brexit]]ferdrach oan te passen. *[[28 febrewaris|28]] - Yn [[Grikelân]] fynt by it plak [[Larisa (stêd)|Larisa]], yn 'e [[lânstreek]] [[Tessaalje]], [[Treinramp by Larissa|in treinramp]] plak, wêrby't 57 minsken omkomme en 85 oaren [[ferwûne]] reitsje. Dat liedt [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] en [[staking]]s yn it hiele lân, mei't wanbelied fan it regear foar de roamp ferantwurdlik holden wurdt. ;maart *[[4 maart|4]] - De lidsteaten fan 'e [[Feriene Naasjes]] stimme yn mei it [[Folleseeferdrach]], dat derop rjochte is om yn [[2030]] 30% fan 'e [[ynternasjonale wetters]] in [[natoergebiet|beskerme status]] te jaan. *[[10 maart|10]] - Under bemiddeling troch [[Sina]] beslute [[Iraan]] en [[Saûdy-Araabje]] om wer [[diplomatike betrekkings]] oan te gean, nei't hja dy yn [[2016]] ferbrutsen hiene. *[[10 maart|10]] - De [[Silicon Valley Bank]], de op 15 nei grutste [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] fan 'e [[Feriene Steaten]], giet [[fallyt]], folge troch twa lytsere banken. Dat ropt op 'e [[effektebeurs|finansjele merken]] wrâldwiid [[eangst]] op foar in nije [[Bankekrisis]]. *[[15 maart|15]] - Yn [[Nederlân]] wurde yn in [[polarisaasje|polarisearre]] [[polityk]] klimaat [[Provinsjale Steateferkiezings (2023)|Provinsjale Steateferkiezings]] holden. De [[BoerBoargerBeweging]] (BBB) komt as de grutte winner út 'e bus. It [[Foarum foar Demokrasy]] en it [[CDA]] binne de slimste ferliezers. *[[17 maart|17]] - It [[Ynternasjonaal Strafhof]] (ICC) yn [[De Haach]] lit in [[arrestaasjebefel]] útgean foar de [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], omreden fan [[oarlochsmisdie]]den dy't ûnder syn befel yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] troch Russyske [[militêr]]en en [[boarger]]like [[funksjonaris]]sen begien binne yn 'e [[Oekraïne]]. *[[18 maart|18]] - By in [[ierdbeving by Guayas (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.8 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it suden fan [[Ekwador]] 18 minsken om, reitsje mear as 500 oaren [[ferwûne]] en wurdt swiere skea oanrjochte. *[[19 maart|19]] - Yn [[Switserlân]] stimt de foaroansteande [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] [[UBS Group AG]] ta yn 'e oername fan [[konkurrint]] [[Crédit Suisse]], dy't driget om te fallen. De oerienkomst, dy't in wearde hat fan 3&nbsp;miljard [[Switserske frank]], is ta stân kommen ûnder bemiddeling fan it Switserske [[regear]]. *[[21 maart|21]] - By in [[ierdbeving yn Badachsjan (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.5 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it noardeasten fan [[Afganistan]] en it noarden fan it oanbuorjende [[Pakistan]] 21 minsken om en reitsje mear as 400 oaren [[ferwûne]]. *[[21 maart|21]] - It [[Parlemint fan Uganda]] nimt de [[Anty-Homoseksualiteitswet (2023)]] oan, wêryn't [[homoseksualiteit]] bestraft wurde kin mei [[libbenslange finzenisstraf]]. ;april *[[1 april|1]] - By [[bomoanslach yn Sint-Petersburch (2023)|in bomoanslach]] yn [[Sint-Petersburch]] komt [[Vladlen Tatarsky]] om, in oanhinger fan [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], dy't op syn [[floch]] yngeand ferslach die fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] en dêrby [[propaganda]] makke foar de [[Ruslân|Russyske]] oarlochsynset. *[[4 april|4]] - [[Finlân]] wurdt as 31e [[lân]] lid fan 'e [[NATO]]. *[[4 april|4]] - Yn [[Nederlân]] fynt by it plak [[Voorschoten]], yn 'e [[provinsje]] [[Súd-Hollân]], op de [[Alde line|âlde line]] in [[treinramp|treinûngelok]] plak, wêrby't in trein [[ûntspoaring|ûntspoart]] en 1 persoan omkomt. *[[11 april|11]] - Yn 'e [[Birmeeske Boargeroarloch]] komme by in [[bombardemint]] fan 'e [[Birma|Birmeeske]] [[loftmacht]] op it doarp [[Pazigyi]] teminsten 165 [[boarger]]s om. *[[14 april|14]] - De [[Jupiter Icy Moons Explorer]] (JUICE), in [[romtesonde]] dy't de mei [[iis]] oerdutsen [[moanne (byplaneet)|moannen]] fan 'e [[planeet]] [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] fan deunby ûndersykje sil, wurdt lansearre troch it [[ESA|Jeropeesk Romtefeartagintskip]] (ESA). De sonde sil Jupiter yn [[2031]] berikke. *[[15 april|15]] - Yn [[Dútslân]] wurdt de lêste [[kearnsintrale]] fan it lân sletten. *[[15 april|15]] - Yn 'e [[Sûdan]]eeske [[haadstêd]] [[Chartûm]] en oare dielen fan it lân brekke gefjochten út tusken de [[Sûdaneeske Striidkrêften]] en in tige grutte [[paramilitêr]]e [[milysje]], de [[Flugge Stipemacht]] (RSF). De RSF feroveret ier yn 'e striid de [[Ynternasjonale Lofthaven fan Chartûm]] en it [[presidint|presidinsjeel]] [[paleis]]. As de gefjochten nei in pear dagen inkeld mar oanboazje, driget der in nije [[boargeroarloch]] te ûntstean. *[[19 april|19]] - As yn 'e [[Jemen]]ityske [[haadstêd]] [[Sana'a]] by it útdielen fan [[iten]] en [[jild]] yn it ramt fan 'e [[fêstjen|festelmoanne]] [[Ramadan]] [[panyk]] útbrekt trochdat der yn 'e loft [[sjitten|sketten]] wurdt, [[ferdrukking yn Sana'a|komme troch ferdrukking teminsten 90 minsken om it libben]]. Nochris 322 oaren reitsje [[ferwûne]]. *[[25 april|25]] - Yn it [[Shakaholawâld]] yn [[Kenia]] wurde 110 folgelingen fan 'e [[kristlik]]e [[sekte]] [[Good News International Ministries]] yn ûndjippe [[grêven]] oantroffen. Nochris 300 oaren wurde noch [[fermist]] en fan har wurdt freze dat se ek [[dea]] binne. De sekteleden hawwe harrensels skynber [[ferhongering|deahongere]] om't se op dy manear neffens sektelieder [[Paul Nthenge Mackenzie]] "[[God (monoteïsme)|God]] moetsje" soene. Mackenzie hat himsels lykwols net deahongere en wurdt [[arrestearre]] op beskuldiging fan mearfâldige [[deaslach]]. ;maaie *[[1 maaie|1]] - It omfallen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[First Republic Bank]], dy't [[bankrot]] gien is, wurdt op it lêste momint foarkomd troch in oername troch [[JPMorgan Chase]]. *[[5 maaie|5]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) beskôget [[COVID-19]] net langer as in wrâldwiid needgefal, mar giet troch mei dernei te ferwizen as in [[pandemy]]. *[[6 maaie|6]] - [[kroaning fan Charles III fan it Feriene Keninkryk|De kroaning]] fan [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|Charles III]] ta [[kening]] fan it [[Feriene Keninkryk]] en alle lidsteaten fan it [[Britske Mienebêst]] dy't in [[monargy|monargale]] steatsfoarm hawwe, fynt mei grut fertoan fan pracht en preal en âlde [[tradysje]]s plak yn 'e [[Abdij fan Westminster]] yn [[Londen]]. *[[7 maaie|7]] - [[Syrje]] wurdt wer as folweardich lidsteat talitten ta de [[Arabyske Liga]]. It Syryske lidmaatskip wie opskoarre sûnt it [[regear|rezjym]] fan [[presidint]] [[Bashar al-Assad]] oan it begjin fan 'e [[Syryske Boargeroarloch]] yn [[2011]] mei grou [[geweld]] tsjin 'e [[opstanneling]]en fanwegen kaam. *[[14 maaie|14]] - De [[sykloan]] [[Sykloan Mocha|Mocha]], dy't himsels ûntjûn hat op 'e iepen [[Yndyske Oseaan]], treft mei in krêft fan kategory&nbsp;4 op 'e [[Skaal fan Saffir-Simpson]] de [[kust]]en fan [[Birma]] en [[Bangladesj]], dêr't 463 [[dea]]den falle, 101 minsken bliuwend [[fermist]] wurde en 719 oaren [[ferwûne]] reitsje. *[[14 maaie|14]] - By [[Taiske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Tailân]] winne [[politike partij|partijen]] dy't foar in weromkear nei de [[demokrasy]] binne in mearderheid yn it [[legerhûs (Tailân)|legerhûs]] fan it [[parlemint]], wylst partijen dy't de [[militêr]]e [[diktatuer|gûnta]] stypje, sitten ynleverje moatte. *[[17 maaie|17]] - De [[Itaalje|Italjaanske]] [[regio's fan Itaalje|regio]] [[Emylje-Romanje]] wurdt troffen troch swiere [[oerstreaming]]s wannear't [[stjalprein]] folget op in lange snuorje fan [[drûchte]], mei as gefolch dat de útdrûge grûn it wetter net opnimme kin. *[[28 maaie|28]] - Yn 'e twadde omgong fan 'e [[Turkske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Turkije]] behellet de sittende [[presidint]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] mei 52,2% fan 'e stimmen in oerwinning oer [[Kemal Kılıçdaroğlu]], de kandidaat fan 'e feriene [[opposysje (polityk)|opposysje]]. ;juny *[[2 juny|2]] - Yn it [[Nasjonaal Park De Biesbosk]] yn [[Súd-Hollân]] wurde foar it earst wer [[steur (fisk)|steuren]] útset, 70 jier nei't dy fisk yn 'e [[Nederlân]]ske [[oerflaktewetter]]s foar it lêst waarnommen is. *[[2 juny|2]] - By in [[treinramp yn Orissa (2023)|in grutte treinramp]] yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Orissa]], dêr't trije [[trein]]en by belutsen binne, komme teminsten 289 minsken om en reitsje mear as 1.175 oaren [[ferwûne]]. *[[6 juny|6]] - Yn it troch [[Ruslân]] yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] besette diel fan 'e [[Oekraïne]] wurdt de [[Nova Kachovkadaam]] troch in [[eksploazje]] ferwoastge. De krite streamôf wurdt ferrinnewearre troch [[oerstreaming]]s, wylst it gebiet streamop mei [[wettertekoart]]en foar [[yrrigaasje]]doelen te meitsjen kriget. Nei alle gedachten sitte de Russen efter it opblazen fan 'e [[keardaam]] en wolle se troch it skeppen fan in soarte fan [[wetterliny]] it oansteande Oekraynske [[offinsyf]] besykje tsjin te kearen. *[[8 juny|8]] - De [[reek]] fan hûnderten [[natoerbrannen yn Kanada (2023)|natoerbrannen yn Kanada]] waaieret út oer grutte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêden, lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Philadelphia]], [[Baltimore]], [[Washington, D.C.]], [[Detroit]] en [[Minneapolis]], dêr't it deiljocht alhiel ferdizene wurdt. Der wurdt warskôge om safolle mooglik thús te bliuwen en út 'e reek, dy't net sûn is om yn te azemjen. De autoriteiten warskôgje de ynwenners ek dat se har der mar op ynstelle moatte dat soks faker barre sil, om't it natoerbrânseizoen noch mar krekt oanbrutsen is. *[[13 juny|13]] - Teminsten 103 [[minske]]n komme om as in [[boat]] mei [[brulloft]]sfolk [[kapseizen|kapseist]] op 'e [[rivier]] de [[Niger (rivier)|Niger]] yn [[Nigearia]]. *[[14 juny|14]] - Op 'e [[Ioanyske See]], 80 [[km]] út 'e súdwestlike [[kust]] fan it [[Grikelân|Grykske]] [[skiereilân]] de [[Peloponnesos]], sinkt in oerladen [[Lybje|Lybyske]] [[skip|fiskersboat]] mei oan board 400 oant 750 [[migrant]]en út [[Egypte]], [[Syrje]], [[Afganistan]], [[Pakistan]] en [[Palestina]] ûnderweis nei in bettere [[takomst]] yn [[Jeropa]]. Der wurde 104 minsken rêden en 82 [[stoflike omskotten]] burgen. De restearjende likernôch 500 opfarrenden reitsje [[fermist]] en fan harren wurdt oannommen dat se de [[drinkeldea]] [[stoarn]] binne. *[[17 juny|17]] - [[Ruslân]] makket bekend dat it inkele [[nukleêre wapen]]s op it grûngebiet fan buorlân en bûnsgenoat [[Wyt-Ruslân]] stasjonearre hat. *[[20 juny|20]] - By [[finzenisrebûlje yn Támara|in rebûlje]] yn in [[frouljusfinzenis]] yn [[Támara]], yn [[Hondoeras]], komme teminsten 41 froulju om. *[[23 juny|23]] - Yn [[Ruslân]] komt de [[Wagnergroep]], in [[hierling]]eleger dat oan 'e Russyske kant yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] fjochtet, yn [[opstân]] tsjin 'e [[Russyske Striidkrêften]]. Dizze [[Opstân fan 'e Wagnergroep]], dy't ûnder lieding stiet fan Wagnerlieder [[Jevgeni Prigozjin]], begjint mei in besetting fan [[Rostov oan 'e Don]] en giet fierder mei in opmars nei [[Moskou]]. Deselde deis noch lûkt Prigozjin lykwols syn troepen werom nei't der tusken him de Russyske [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] in fredesoerienkomst ta stân kommen is troch bemiddeling fan 'e [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] presidint [[Aleksander Lûkasjenko]]. ;july *[[1 july|1]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] biedt út namme fan it [[Nederlân]]ske [[regear]] op [[Keti Koti]] oan 'e [[Suriname]]rs en [[Nederlânske Antillen|Antiljanen]] syn [[ûntskuldiging]]s oan foar it Nederlânske [[slavernij]]ferline. *[[1 july|1]]-[[23 july|23]] - De [[Omgong fan Frankryk 2023]] fynt plak, mei de start yn [[Bilbao]], yn [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]], en de finish yn [[Parys]]. *[[7 july|7]] - Yn [[Nederlân]] falt it [[Kabinet-Rutte IV]] as de koälysjepartijen [[VVD]], [[CDA]], [[D66]] en [[KristenUny]] gjin oerienstimming berikke kinne oer it beheinen fan it rjocht op [[gesinsweriening]] foar [[asylsiker]]s. *[[14 july|14]] - Yn [[Hollywood]] kundiget it machtige [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[fakbûn]] fan [[akteur]]s [[SAG-AFTRA]] in algemiene [[staking]] ôf út protest tsjin 'e ûnwil fan 'e grutte [[filmstudio's]] om 'e akteurs ôfdwaande te kompinsearjen foar distribúsje fia [[streamingtsjinst]]en en te beskermjen tsjin 'e oername fan harren wurk troch generative [[keunstmjittige yntelliginsje]]s. *[[20 july|20]]-[[20 augustus]] - Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip fuotbal froulju 2023|WK fuotbal foar froulju]] holden. *[[23 july|23]] - Tsientûzenen [[toerist]]en ûntflechtsje it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Roados]], nei't dêr [[natoerbrannen yn Grikelân (2023)|in grutte natoerbrân]] útbrutsen is. It is de grutste [[evakuaasje]] yn 'e [[skiednis fan Grikelân]]. *[[23 july|23]] - By [[Spaanske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Spanje]] wurdt de [[konservatisme|konservative]] [[Partido Popular]] (PP) de grutste [[politike partij]]. Mar om't de oare [[rjochts (polityk)|rjochtse]] partijen sitten ferlieze, kin der oer rjochts gjin [[regear]] mei in mearderheid yn it [[parlemint]] foarme wurde. De iennichste mooglikheden lykje in [[links (polityk)|links]] kabinet mei stipe fan 'e regionale [[nasjonalist]]yske partijen yn [[Kataloanje]], [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]] en de [[Kanaryske Eilannen]], of oars nije ferkiezings. *[[26 july|26]] - By [[steatsgreep yn Niger (2023)|in steatsgreep]] yn [[Niger]] wurdt de [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Mohamed Bazoum]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. [[Generaal]] [[Abdourahamane Tchiani]] wurdt ynstallearre as lieder fan in [[militêr]]e [[gûnta]]. *[[26 july|26]] - Op 'e [[Noardsee]] boppe it [[Fryslân|Fryske]] [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[It Amelân]] brekt [[brân]] út oan board fan it mei sa'n 3.800 [[auto's]] laden [[frachtskip]] de ''[[MS Fremantle Highway|Fremantle Highway]]''. By de [[evakuaasje]] fan 'e [[bemanning]] fan it skip komt ien persoan om. De brân is foar de [[Nederlânske Kustwacht]] dreech te blussen om't it gebrûk fan bluswetter de stabiliteit fan it skip yn gefaar bringe kin. *[[30 july|30]] - Yn [[Khar (Pakistan)|Khar]], in stêd yn [[Pakistan]], komme 63 minsken om en reitsje mear as 200 oaren [[ferwûne]] by [[selsmoardoanslach yn Khar (2023)|in selsmoardoanslach]] mei in [[autobom]]. [[Islamityske Steat - Provinsje Koarasan]] easket de ferantwurdlikheid foar de [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] op. ;augustus *[[1 augustus|1]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] stelt [[spesjaal oanklager]] [[Jack Smith (jurist)|Jack Smith]] de eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|yn steat fan beskuldiging]] omreden fan dy syn mislearre besykjen om 'e útslach fan 'e [[Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2020]] te feroarjen en foar it oansetten ta de [[Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal]] op [[6&nbsp;jannewaris]] [[2021]]. *[[2 augustus|2]] - [[Tjisse Steenstra]], [[Hans Wassenaar]] en [[Renze Pieter Hiemstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2023|170ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. De PC begûn fanwegen it minne waar pas om 12.00 oere, de tradisjonele tocht yn de koets mei de winners fan it foarrige jier troch de stêd waard skrast. * [[8 augustus|8]] - By [[natoerbrannen yn Hawaï (2023)|fûleindige natoerbrannen]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]] brânt op it [[eilân]] [[Maui]] de stêd [[Lahaina (Hawaï)|Lahaina]] plat. Der komme teminsten 102 [[minsken]] om en 2.207 [[gebouw]]wen wurde ferwoastge. De skea bedraacht [[$]]5,5&nbsp;miljard. * [[9 augustus|9]] - [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de 121ste [[Freulepartij]]. * [[15 augustus|15]] - Op [[Teneryf]], ien fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], wurde omreden fan [[natoerbrân op Teneryf (2023)|in natoerbrân]] 3.000 minsken [[evakuëarre]]. * [[16 augustus|16]]-[[21 augustus|21]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Hilary|Hilary]] tsjocht út 'e [[Stille Oseaan]] wei yn noardlike rjochting oer it [[Kalifornysk Skiereilân]] en dan fierder it lân yn nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. It is foar it earst yn 84 jier dat dizze regio troch in orkaan troffen wurdt. Der reitsje 2 lju [[dea]], yndirekt feroarsake troch de orkaan, mar der wurdt fral in soad skea oanrjochte troch [[oerstreaming]]s troch de oerfloedige [[rein (delslach)|rein]] dy't Hilary meibringt. * [[16 augustus|16]] - Skipper [[Douwe Albertsz. Visser|Douwe A. Visser]] wint mei it [[It Doarp Grou|Doarp Grou]] it [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS kampioenskip]] fan 2023. * [[17 augustus|17]] - Yn noardlik [[Kanada]] wurdt [[Yellowknife (Noardwestlike Territoaria)|Yellowknife]], de territoriale [[haadstêd]] fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], [[evakuaasje|ûntromme]] omreden fan [[Natoerbrannen yn Kanada (2023)|in tichterby kommende natoerbrân]]. * [[18 augustus|18]] - Yn [[Camp David]] slute de [[Feriene Steaten]], [[Japan]] en [[Súd-Koreä]] in nij [[militêr bûnsgenoatskip]], it [[Amerikaansk-Japansk-Súdkoreaansk trilateraal pakt]]. Dat is benammen rjochte tsjin 'e [[Folksrepublyk Sina]]. * [[20 augustus|20]] - De [[Gûatemalteekske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Gûatemala]] wurde ûnferwachts wûn troch de [[links (polityk)|linkse]] kandidaat [[Bernardo Arévalo]], dy't troch de [[korrupt]]e politike fêstige oarder yn it lân net as bedriging sjoen waard om't er gjin kâns op winnen meitsje soe. * [[23 augustus|23]] - De [[Yndia]]aske [[romtesonde]] [[Chandrayaan-3]] lânet op 'e súdpoal fan 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. It is de earste moannemisje foar it [[Súd-Aazje|Súdaziatyske]] lân. * [[23 augustus|23]] - Yn [[Ruslân]] wurdt it priveefleantúch fan [[Jevgeny Prigozjin]], de [[kommandant]] fan it [[hierling]]eleger [[Wagnergroep|Wagner]], delsketten troch it [[loftdoelgeskut]] fan it [[Russyske Leger]]. Dat soe in fersin wêze, mar yn 'e [[media]] wurdt dit barren rûnom sjoen as de [[wraak]] fan [[diktator]] [[Vladimir Pûtin]] op Prigozjin nei [[Opstân fan de Wagnergroep|dy syn opstân]] fan 60 dagen earder. * [[30 augustus|30]] - By [[steatsgreep yn Gabon (2023)|in steatsgreep]] yn [[Gabon]] wurdt [[presidint]] [[Ali Bongo]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. In [[militêr]]e [[gûnta]] nimt de macht oer. * [[30 augustus|30]]-[[31 augustus|31]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Idalia|Idalia]] tsjocht út 'e [[Golf fan Meksiko]] wei oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Floarida]], [[Georgia]], [[Súd-Karolina]] en [[Noard-Karolina]] hinne en feroarsaket dêr fral in protte skea troch [[wyn (waar)|wyn]] en [[rein (delslach)|rein]]. Der komme 3 minsken om. ;septimber * [[8 septimber|8]] - Yn it suden fan [[Marokko]] fynt [[Ierdbeving fan Marrakesj-Safi (2023)|in swiere ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]] plak. Der komme teminsten 2.960 [[minske]]n om, wylst nochris krapoan 5.700 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[9 septimber|9]] - Op 'e top fan 'e [[G20]] yn 'e [[Yndia]]aske [[haadstêd]] [[New Delhi]] wurdt de [[Afrikaanske Uny]] as nij lid presintearre. * [[10 septimber|10]] - De [[stoarm]] [[Stoarm Daniël|Daniël]], in [[Middellânske See|Mediterrane]] [[sykloan]], komt oan lân yn 'e [[Syrenaika]], yn [[Lybje]], en rjochtet dêr gâns skea oan. By de [[stêd]] [[Derna (stêd)|Derna]] beswike twa [[keardaam|keardammen]], mei as gefolch dat in fjirdepart fan 'e stêd troch in floedweach fuortspield wurdt. Der wurdt rûsd dat der 18.000 oant 20.000 [[dea]]den falle. * [[12 septimber|12]] - By in [[brân yn Hanoi (12 septimber 2023)|in brân]] yn in [[appartemintekompleks]] yn 'e [[Fjetnam]]eeske [[haadstêd]] [[Hanoi]] komme 56 [[minske]]n om en reitsje nochris 37 [[ferwûne]]. * [[15 septimber|15]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] brekt [[staking fan de UAW (2023)|in grutte staking]] út ûnder de [[fabryksarbeider]]s fan 'e trije grutte [[auto]]produsinten [[Ford Motor Company|Ford]], [[General Motors]] en [[Stellantis]] ([[Chrysler]]). * [[19 septimber|19]] - [[Azerbeidzjan]] fiert yn 'e [[separatist]]yske [[regio]] [[Nagorno-Karabach]] [[offinsyf fan Azerbeidzjan yn Nagorno-Karabach (2023)|in offinsyf]] út, dat binnen ien [[dei]] ta in klinkende oerwinning liedt. De 120.000 [[etnysk]]e [[Armenen]] dy't de krite bewenje, begjinne út eangst foar ferfolgings [[eksodus fan Armenen út Nagorno Karabach|nei Armeenje te flechtsjen]] by wat in ''[[de facto]]'' [[etnyske suvering]] wurdt. * [[25 septimber|25]] - By [[ûntploffing fan in brânstofdepot yn Stepanakert|in ûntploffing]] fan in [[brânstof]]depot yn [[Stepanakert]], de [[haadstêd]] fan [[Nagorno-Karabach]], komme nei skatting 170 [[minske]]n om en reitsje teminsten 300 oaren [[ferwûne]]. * [[28 septimber|28]] - [[Samvel Sjahramanjan]], de [[presidint]] fan 'e [[Republyk Artsach]], in lân sûnder algemiene erkenning dat it meastepart fan 'e [[etnysk]] [[Armenen|Armeenske]] [[enklave]] [[Nagorno-Karabach]] yn [[Azerbeidzjan]] omfettet, lit nei de folsleine nederlaach tsjin 'e Azerbeidzjanen, tsien dagen earder, in [[dekreet]] útgean wêryn't er Artsach per [[1&nbsp;jannewaris]] [[2024]] opheft. * [[28 septimber|28]] - Fouad L. sjit yn [[Rotterdam]] by fersktate sjitynsidinten trije [[minske]]n [[dea]], wêrûnder syn [[buorfrou]] en har 14-jierrige [[dochter]] en in [[dokter]]-[[dosint]] fan it [[Erasmus Medysk Sintrum]]. * [[29 septimber|29]] - By [[bomoanslach yn Mastung (2023)|in bomoanslach]] by in [[moskee]] yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] [[stêd]] [[Mastung (Pakistan)|Mastung]] komme mear as 52 [[minske]]n om en reitsje teminsten 70 oaren [[ferwûne]]. ;oktober * [[3 oktober|3]] - De [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]], [[Kevin McCarthy]], dy't op [[8&nbsp;jannewaris]] fan dit jier mei in protte muoite ta syn [[amt (funksje)|amt]] keazen waard, wurdt ôfset troch tadwaan fan acht leden fan syn eigen [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] û.l.f. ôffurdige [[Matt Gaetz]]. It is de earste kear yn 'e [[Amerikaanske skiednis]] dat in foarsitter fan it Hûs fan Offurdigen ôfset wurdt. De Republikeinske Partij yn it Hûs bliuwt yn gaos efter. * [[7 oktober|7]] - De [[Palestina|Palestynske]] [[paramilitêre organisaasje]] [[Hamas]] docht út 'e [[Gazastripe]] wei in grutskalige ynfal yn súdlik [[Israel]], wêrby't ferskate tige bloedige [[terrorist]]yske [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] begien wurde. Hamas wurdt hjirby stipe troch ferskate oare Palestynske paramilitêre groepen, te witten: de [[Palestynske Islamityske Djihaad|Islamityske Djihaad]], it [[Folksfront foar de Befrijing fan Palestina]] (PFLP), it [[Demokratysk Front foar de Befrijing fan Palestina]] (DFLP) en [[Ariin al-Usûd]]. By de oanslaggen komme 1.033 Israelyske [[boarger]]s en 357 [[militêr]]en om. Dêropta wurde 233 boargers en soldaten [[ûntfierd]] nei de Gazastripe om dêr yn [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] holden te wurden. Dit is it begjin fan [[Gaza-oarloch (2023)|in nije Gaza-oarloch]], mei't Israel fuort de oare deis úteinset mei swiere [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe. * [[7 oktober|7]] - By [[ierdbevings fan Herat (2023)|in swiere ierdbeving]] yn 'e neite fan [[Herat]], yn westlik [[Afganistan]], op [[11&nbsp;oktober]] en [[15&nbsp;oktober]] folge troch twa tige swiere [[neiskok]]ken, komme yn totaal 1.389 [[minske]]n om, wylst hast 2.800 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 oktober|14]] - By it [[Australian Indigenous Voice-referindum]], wêrby't it [[elektoraat]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] derfoar kieze koe om 'e lânseigen befolking, de [[Australyske Aboriginals]] en de [[Torresstrjitte-eilanners]], mear ynfloed op it [[politike]] proses te jaan, stimt in romme mearderheid fan 60,1% tsjin. * [[15 oktober|15]] - By [[Poalske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Poalen]] komt de [[ekstreem-rjochts]]e [[politike partij]] [[PiS]], dy't al jierrenlang it [[regear]] foarmet en Poalen allegeduerigen yn konflikt bringt mei de [[Jeropeeske Uny]], as winner út 'e bus. De [[opposysje (polityk)|opposysjepartijen]] hawwe lykwols mei-inoar mear stimmen helle en beslute û.l.f. [[Donald Tusk]] in koälysjeregear te foarmjen dat de PiS bûtenslút. * [[17 oktober|17]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, fynt der in grutte [[ûntploffing]] plak by it [[Al-Ahli Al-Arabi-sikehûs]] yn [[Gaza (stêd)|Gaza-Stêd]]. Dêrby komme 471 [[minske]]n om. Israel ûntkent ferantwurdlikheid en seit dat de ekploazje feroarsake is troch in delstoarte [[raket]] fan 'e [[Palestynske Islamityske Djihaad]]. * [[18 oktober|18]] - De [[Nederlân|Nederlanner]] [[Joran van der Sloot]] bekend nei 18 jier de [[moard op Natalee Holloway]] yn [[2005]] op [[Arûba]]. * [[25 oktober|25]] - De [[Orkaan]] [[Orkaan Otis|Otis]] komt as in [[Skaal fan Saffir-Simpson|orkaan fan 'e fyfde kategory]] op 'e [[skaal fan Saffir-Simpson]] út 'e [[Stille Oseaan]] wei oan lân by it [[baaiplak]] [[Acapulco]], yn 'e westkust fan [[Meksiko]]. Der komme teminsten 48 [[minske]]n om en de stêd wurdt fierhinne ferwoastge. * [[25 oktober|25]] - Nei goed trije [[wike]]n slagget it de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] einlings en te'n lêsten om in nije [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] te kiezen. It wurdt [[Mike Johnson (politikus út Louisiana)|Mike Johnson]], dy't net folle [[ûnderfining]] hat, mar ek noch net folle fijannen makke hat. * [[29 oktober|29]] - De [[Republyk Turkije]] bestiet 100 jier. ;novimber * [[6 novimber|6]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, binne dêr al mear as 10.000 [[minske]]n by omkommen. De ynternasjonale druk op Israel om in "humanitêr skoft" yn te laskjen wurdt hieltyd grutter. * [[19 novimber|19]] - De [[populisme|populist]] [[Javier Milei]] wint de [[Argentynske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Argentynje]]. * [[22 novimber|22]] - [[Israel]] en [[Hamas]] komme yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] in fjouwerdeisk [[sjitferbod]] oerien, wêrby't Hamas Israelyske [[gizeling (misdriuw)|gizelders]] loslitte sil, wylst Israel [[Palestina|Palestynske]] [[froulju]] en [[minderjierrige]]n frijlitte sil út syn [[finzenis]]sen. Neitiid wurdt it sjitferbod trije kear mei ien dei ferlinge, sadat it úteinlik sân dagen duorret. * [[22 novimber|22]] - Yn [[Nederlân]] rinne de [[Twadde-Keamerferkiezings (2023)|Twadde-Keamerferkiezings]] út op in grutte oerwinning foar de [[ekstreem-rjochts]]e [[PVV]] fan [[Geert Wilders]]. Oare winners binne de nije [[politike partij]] [[NSC]] fan [[Pieter Omtzigt]], [[GrienLinks]]-[[PvdA]] fan [[Frans Timmermans]] en de [[BBB]] fan [[Caroline van der Plas]]. De [[VVD]], [[D66]], it [[CDA]] en de [[KristenUny]] binne de grutste ferliezers. * [[29 novimber|29]] - [[Nepal]] fiert it [[homohoulik]] yn. ;desimber *[[1 desimber|1]] - It [[sjitferbod]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] rint ôf. [[Israel]] ferfettet syn [[bombardemint]]en fan 'e [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]befolking yn 'e [[Gazastripe]]. *[[3 desimber|3]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaansk-Guyaanske Krisis (2023)|Fenezolaansk-Guyaanske Krisis]] wurdt yn [[Fenezuëla]] in [[referindum]] holden oer de [[anneksaasje]] fan 'e [[ierdoalje]]rike krite [[Essequibo (gebiet)|Essequibo]], dy't de helte fan it buorlân [[Guyana]] beslacht. Nettsjinsteande it feit dat de ynwenners fan it gebiet soks ûnbesprekber fine en by Guyana hearren bliuwe wolle, stimt mear as 95% fan it Fenezolaanske [[elektoraat]] foar de anneksaasje (al is de [[opkomst]] opmerklike leech en fermoedzje ynternasjonale waarnimmers dat it Fenezolaanske regear [[stimbusfraude]] begien hat). It referindum is likegoed mar in leech gebeart, om't Fenezuëla it gebiet inkeld ynliivje kin troch in [[oarloch]] te begjinnen. *[[12 desimber|12]] - Op 'e [[Klimaatkonferinsje fan Dûbai (2023)|Klimaatkonferinsje fan Dûbai]] berikke alle dielnimmende [[lannen en territoaria|lannen]] in akkoart om [[fossile brânstof]]fen út te fazearjen. *[[17 desimber|17]] - It [[Compact of Free Association]] tusken de [[Feriene Steaten]], [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]], [[Palau]] en de [[Marshalleilannen]] rint ôf. *[[18 desimber|18]] - In stikmannich [[rederij]]en kundiget oan om foarearst net mear fia de [[Reade See]] en it [[Suëzkanaal]] te farren, omreden fan 'e oanfallen fan 'e [[Hûty-rebellen]] út [[Jemen]] op 'e [[skipfeart]] dêre. De oanfallen binne in ferjilding foar de oanhâldende [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]]. *[[20 desimber|20]] - By [[presidintsferkiezings yn de Demokratyske Republyk Kongo (2023)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] wint de sittende [[presidint]] [[Felix Tshisekedi]] neffens de offisjele útslach mei 73% fan 'e stimmen fan syn beide [[politike]] rivalen. Dy útkomst is ekstreem kontroversjeel, mei't de measte ûnôfhinklike waarnimmers, de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] ynbegrepen, fan miening binne dat [[opposysje (polityk)|opposysjekandidaat]] [[Martin Fayulu]] eins mei oermacht de ferkiezings wûn hat en dat Tshisekedi en syn oanhingers skuldich binne oan massale [[stimbusfraude]]. *[[21 desimber|21]] - By [[sjitpartij yn Praach (2023)|in sjitpartij]] op 'e [[Karelsuniversiteit]] yn 'e [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[haadstêd]] [[Praach]] komme 15 [[minske]]n om (de dieder ynbegrepen) en reitsje 25 oaren [[ferwûne]]. De dieder is in [[studint]] oan 'e [[universiteit]]. *[[22 desimber|22]] - It deadetol fan 'e [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] passearret it oantal fan 20.000 [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]s. *[[29 desimber|29]] - By in grutskalige [[Ruslân|Russyske]] oanfal yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] mei [[drone]]s en [[raket]]ten op alle grutte [[Oekraïne|Oekraynske]] [[stêd]]en komme teminsten 39 [[minske]]n om en reitsje mear as 160 oaren [[ferwûne]]. *[[30 desimber|30]] - De [[Oekraïne]] ferjildet de [[Ruslân|Russyske]] oanfal fan in dei earder mei in eigen bombardemint fan 'e Súdrussyske stêd [[Belgorod]], wêrby't teminsten 21 [[minsken]] omkomme en 110 oaren ferwûne reitsje. *[[31 desimber|31]] - Yn har [[taspraak|nijjierstaspraak]] kundiget [[keninginne]] [[Margareta II fan Denemark]] ûnferwachts har [[abdikaasje]] oan op [[14 jannewaris]] [[2024]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - [[Ken Block]], Amerikaansk rallykoereur (* [[1967]]) * [[3 jannewaris|3]] - [[Walter Cunningham]], Amerikaansk romtefarder (* [[1932]]) * [[4 jannewaris|4]] - [[Fay Weldon]], Ingelsk skriuwster (* [[1931]]) * [[5 jannewaris|5]] - [[Earl Boen]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * [[6 jannewaris|6]] - [[Dick Savitt]], Amerikaansk tennisser (* [[1927]]) * [[7 jannewaris|7]] - [[Russell Banks]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[9 jannewaris|9]] - [[Simone Kramer]], Nederlânsk berneboekeskriuwster (* [[1939]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Jeff Beck]], Ingelsk gitarist (* [[1944]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Konstantyn II fan Grikelân]] fan 1964 oant en mei 1973 kening fan Grikelân (* [[1940]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Harke Bremer]], Frysk oersetter en skriuwer (* [[1955]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Klas Lestander]], Sweedsk biatleet (* [[1931]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Lisa Marie Presley]], Amerikaansk sjongster (* [[1968]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Lieuwe Westra]], Frysk hurdfytser (* [[1982]]) * [[15 jannewaris|15]] - [[Jan Krol (acteur)|Jan Krol]], Nederlânsk akteur (* [[1962]]) * [[16 jannewaris|16]] - [[Gina Lollobrigida]], Italjaansk aktrise (* [[1927]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Cornelius Rogge (1932-2023)|Cornelius Rogge]], Nederlânske byldzjend keunstner (* [[1932]]) * [[18 jannewaris|18]] - [[Denis Monastyrski]], Oekraynsk politikus (* [[1980]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[David Crosby]], Amerikaansk gitarist (* [[1941]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Johann Frank]], Noardfrysk stedsbesjoerder en bibeloersetter (* [[1932]]) * [[19 jannewaris|19]]/[[20 jannewaris|20]] - [[Ger Lamerus]], Frysk muzikant (* [[1947]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Inge van der Velden]], Nederlânsk rugbyster (* [[1992]]) * [[29 jannewaris|29]] - [[Heddy Lester]], Nederlânsk sjongster en aktrise (* [[1950]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Jean-Pierre Jabouille]], Frânsk Formule-1 koereur (* [[1942]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Paco Rabanne]] Spaansk moade ûntwerper (* [[1934]]) * 3 - [[Melis van der Sluis]], Frysk keunstner * [[6 febrewaris|6]] - [[Greta Andersen]], Deensk Swimster (* [[1927]]) * 6 - [[Ger Thijs]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1948]]) * 6 - [[Taner Savut]], Turksk fuotballer en bestjoerder (* [[1974]]) * 6 - [[Cemal Kütahya]], Turksk hânballer (* [[1990]]) * 6 - [[Christian Atsu]], Ganeesk fuotballer (* [[1992]]) * 6 - [[Ahmet Eyüp Türkaslan]] Turksk fuotballer (* [[1994]]) * [[8 febrewaris|8]] - [[Vladimir Morozov (1940)|Vladimir Morozov]] Turkmeensk kanofarder (* [[1940]]) * [[9 febrewaris|9]] - [[Marijke Merckens]] Nederlânsk aktrise (* [[1940]]) * [[10 febrewaris|10]] - [[Marie Gabrielle fan Lúksemboarch]], Lúksemboarchske prinses (* [[1925]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[Hans Modrow]], premier fan East-Dútslân (* [[1928]]) * [[14 febrewaris|14]] - [[Tim Aymar]], Amerikaansk sjonger (* [[1963]]) * [[15 febrewaris|15]] - [[Raquel Welch]], Amerikaanks aktrise (* [[1940]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Tim Lobinger]], Dútsk atleet (* [[1972]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Robert Cazala]], Frânsk hurdfytser (* [[1934]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Greg Foster]], Amerikaansk atleet (* [[1958]]) * 19 - [[Cock Kerling-Simons]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Slim Borgudd]], Sweedsk formule-1 koereur (* [[1946]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Bob Richards]], Amerikaansk atleet (* [[1926]]) ;maart * [[2 maart|2]] - [[Jos Heymans]], Nederlânsk journalist (* [[1951]]) * 2 - [[Sietse de Boer]], Frysk fotograaf (* [[1963]]) * [[3 maart|3]] - [[Tom Sizemore]], Amerikaansk akteur (* [[1961]]) * [[4 maart|4]] - [[Judith Heumann]], Amerkaansk minskerjochten aktiviste (* [[1947]]) * [[5 maart|5]] - [[Gary Rossington]], Amerikaansk gitarist (* [[1951]]) * [[7 maart|7]] - [[Harry de Winter]], Nederlânsk programma makker (* [[1949]]) * [[8 maart|8]] - [[Josua Madsen]], Sweedsk drummer (* [[1978]]) * [[12 maart|12]] - [[Art Boon]], Kanadeesk feteraan (* [[1925]]) * 12 - [[Dick Fosbury]], Amerikaansk atleet (* [[1947]]) * [[27 maart|27]] - [[Wim de Bie]], Nederlânsk komediant (* [[1939]]) * [[31 maart|31]] - [[Evert Wilstra]], Frysk fierljepper (* [[1951]]) * 31 - [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]], Frysk keatser (* [[1957]]) ;april * [[3 april|3]] - [[Gryt van Duinen]], Frysk presintatrise, (* [[1950]]) * [[9 april|9]] - [[Huub Oosterhuis]], Nederlânsk teolooch en dichter (* [[1933]]) * [[23 april|23]] - [[Tori Bowie]], Amerikaansk atlete (* [[1990]]) * [[25 april|25]] - [[Paul van Vliet]], Nederlânsk kabaretier (* [[1935]]) ;maaie * [[10 maaie|10]] - [[Leen Pfrommer]], Nederlânsk reedrydtrainer (* [[1935]]) * [[16 maaie|16]] - [[Jan Troost]], Nederlânsk minskerjochte-aktivist (* [[1958]]) * [[18 maaie|18]] - [[Gerrit Breteler]], Nederlânsk-Fryske keunstskilder, tekstdichter, toanielskriuwer en sjonger (* [[1954]]) * [[20 maaie|20]] - [[Richard McDermott]], Amerikaansk reedrider (* [[1940]]) * [[24 maaie|24]] - [[Tina Turner]], Switsersk/Amerikaansk sjongeres (* [[1939]]) * [[26 maaie|26]] - [[Dirk Roelfsema]], Frysk fuotballer (* [[1939]])<ref>[https://lc.nl/sport/Cambuur-icoon-Dirk-Roelfsema-op-84-jarige-leeftijd-overleden-topschutter-was-de-eerste-contractspeler-ooit-van-SC-Cambuur-28452500.html lc.nl 30-5-2023, Cambuur-icoon Dirk Roelfsema op 84-jarige leeftijd overleden: topschutter was de eerste contractspeler ooit van SC Cambuur]</ref> * [[28 maaie|28]] - [[Marius de Boer]], Frysk sjonger (* [[1961]]) ;juny * [[3 juny|3]] - [[Jim Hines]], Amerikaansk atleet (* [[1946]]) * [[5 juny|5]] - [[Thom van der Goot]], dosint, teäterdirekteur en regisseur (* [[1946]]) * [[8 juny|8]] - [[Renato Longo]], Italjaansk hurdfytser (* [[1937]]) * [[10 juny|10]] - [[Jacques Thönissen]], Nederlânsk skriuwer (* [[1939]]) * [[12 juny|12]] - [[Silvio Berlusconi]], Italjaansk ûndernimmer en politikus (* [[1936]]) * 12 - [[Meindert Fennema]], Frysk Heechlearaar Politikology (* [[1946]]) * 12 - [[Treat Williams]], Amerikaansk akteur (* [[1951]]) * 12 - [[Harvey Glance]], Amerikaansk atleet (* [[1957]]) * [[13 juny|13]] - [[Cormac McCarthy]], Amerikaansk skriuwer (* [[1933]]) * [[15 juny|15]] - [[Glenda Jackson]], Ingelsk aktrise en politika (* [[1936]]) * [[16 juny|16]] - [[Gino Mäder]], Switsersk hurdfytser (* [[1997]]) * [[18 juny|18]] - [[Jellie Brouwer]], Nederlânsk radio presintatrise (* [[1964]]) * [[19 juny|19]] - [[Diane Rowe]], Ingelsk tafeltennister (* [[1933]]) * [[21 juny|21]] - [[Johan Habekothé]], Frysk waarman (* [[1943]]) * [[23 juny|23]] - [[Willem Nijholt]], Nederlânsk akteur en sjonger (* [[1934]]) * [[29 juny|29]] - [[Jan Stekelenburg]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1941]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Dilano van 't Hoff]], Nederlânsk autokoereur (* [[2004]]) * [[4 july|4]] - [[Jan Sierhuis]], Nederlânsk keunstskilder (* [[1928]]) * [[5 july|5]] - [[Andrés Oliva]], Spaansk hurdfytser (* [[1948]]) * [[9 july|9]] - [[Luis Suárez (1935)|Luis Suárez]], Spaansk fuotballer (* [[1935]]) * [[10 july|10]] - [[Marga Minco]], Nederlânsk skriuwster (* [[1920]]) * [[12 july|12]] - [[John Nettleton]], Ingelsk akteur (* [[1929]]) * [[13 july|13]] - [[Carlin Glynn]], Amerikaansk aktrise (* [[1940]]) * 13 - [[Josephine Chaplin]], Amerikaansk aktrise (* [[1949]]) * [[15 july|15]] - [[Venjamin Soldatenko]], Kazaksk atleet (* [[1939]]) * [[16 july|16]] - [[Jane Birkin]] Ingelsk aktrise (* [[1946]]) * [[19 july|19]] - [[Remigius Valiulis]], Litousk atleet (* [[1958]]) * [[20 july|20]] - [[Theo Smit (hurdfytser)|Theo Smit]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1951]]) * 20 - [[Durk Stoker]], Frysk politikus (* [[1957]]) * [[22 july|22]] - [[Marianne Werner]], Dútsk atlete (* [[1924]]) * [[26 july|26]] - [[Sinéad O'Connor]], Iersk sjongeres (* [[1966]]) * [[27 july|27]] - [[Bea Van der Maat]], Flaamsk sjongeres en presintatrise (* [[1960]]) * [[30 july|30]] - [[Paul Reubens]], Amerikaansk akteur (* [[1952]]) ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Mark Margolis]], Amerikaansk akteur (* [[1939]]) * [[6 augustus|6]] - [[Ahmed Anarbayev]], Kirgysk swimmer (* [[1948]]) * [[7 augustus|7]] - [[William Friedkin]], Amerikaansk regisseur (* [[1935]]) * [[8 augustus|8]] - [[Federico Bahamontes]], Spaansk hurdfytser (* [[1928]]) * [[12 augustus|12]] - [[Aggie van der Meer]], Frysk skriuwster (* [[1927]]) * [[14 augustus|14]] - [[Boris Doebrovsky]], Russysk roeier (* [[1939]]) * [[19 augustus|19]] - [[Tineke Beishuizen]], Nederlânsk skriuwster (* [[1938]]) * [[22 augustus|22]] - [[Tom Courtney]], Amerikaansk atleet (* [[1933]]) * 22 - [[Martin Laciga]], Switsersk strânfolllyballer (* [[1975]]) * [[24 augustus|24]] - [[Bernie Marsden]], Ingelsk gitarist (* [[1951]]) * [[25 augustus|25]] - [[Rob Fruithof]], Nederlânsk presintator en akteur (* [[1951]]) * [[31 augustus|31]] - [[Jan Jongbloed]], Nederlânsk fuotballer (* [[1940]]) * 31 - [[Clairy Polak]] Nederlânsk sjoernaliste en presintatrise (* [[1956]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[Saya Song]], Súdkoreaansk-Amerikaansk pornoaktrise (* [[1986]]) * [[12 septimber|12]] - [[Schelte van Heemstra (1941)|Schelte baron van Heemstra]], Nederlânsk diplomaat (* [[1941]]) * [[15 septimber|15]] - [[Michel Jager]], Nederlânsk politikus (* [[1944]]) * [[16 septimber|16]] - [[Nicolaas van Beek]], Nederlânsk keunstner (* [[1938]]) * 16 - [[Wimie Wilhelm]], Nederlânsk aktrise (* [[1961]]) * [[20 septimber|20]] - [[Ruth Fuchs]], Dútsk atlete en politika (* [[1946]]) * 20 - [[Erwin Olaf]], Nederlânsk fotograaf (* [[1959]]) * [[22 septimber|22]] - [[Giorgio Napolitano]], Italjaansk politikus (* [[1925]]) * [[25 septimber|25]] - [[David McCallum]], Skotsk akteur (* [[1933]]) * [[26 septimber|26]] - [[Klaas Hofstra]], Nederlânsk akteur (* [[1944]]) * [[27 septimber|27]] - [[Michael Gambon]], Iersk akteur (* [[1940]]) * [[29 septimber|29]] - [[Dianne Feinstein]], Ammerikaansk politika (* [[1933]]) ;oktober * [[1 oktober|1]] - [[Patricia Janečková]], Slowaaksk sjongeres (* [[1998]]) * [[5 oktober|5]] - [[Paul Ramboux]], Waalsk striptekener (* [[1932]]) * [[8 oktober|8]] - [[Tjerk Westerterp]], Nederlânsk politikus (* [[1930]]) * 8 - [[László Sólyom]], Hongaarsk politikus (* [[1942]]) * 8 - [[Agneta Andersson]], Sweedsk kanofarster (* [[1961]]) * [[10 oktober|10]] - [[Terry Dischinger]], Amerikaansk basketballer (* [[1940]]) * [[11 oktober|11]] - [[Phyllis Coates]], Amerikaansk aktrise (* [[1927]]) * [[13 oktober|13]] - [[Louise Glück]], Amerikaansk dichter (* [[1943]] * [[14 oktober|14]] - [[Piper Laurie]], Amerikaansk aktrise (* [[1932]]) * [[15 oktober|15]] - [[Suzanne Somers]], Amerikaansk aktrise (* [[1946]]) * [[16 oktober|16]] - [[Martti Ahtisaari]], Finsk politikus (* [[1937]]) * [[18 oktober|18]] - [[Wessel te Gussinklo]], Nederlânsk skriuwer (* [[1941]]) * [[19 oktober|19]] - [[Anfisa Reztsova]], Russysk biatlete (* [[1964]]) * [[21 oktober|21]] - [[Bobby Charlton]], Ingelsk fuotballer (* [[1937]]) * [[22 oktober|22]] - [[Gerrit Jan Alberts]], Frysk ferslachjouwer (* [[1962]]) ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Ben Ramakers]], Nederlânsk akteur (* [[1953]]) * [[12 novimber|12]] - [[Frans Steijvers]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * [[14 novimber|14]] - [[Karel van de Graaf]], Nederlânsk presintator (* [[1950]]) * [[16 novimber|16]] - [[A.S. Byatt]], Ingelsk skriuwster (* [[1936]]) * [[17 novimber|17]] - [[Ellen Jens]], Nederlânsk regisseuse (* [[1940]]) * 17 - [[Charlie Dominici]], Amerikaansk sjonger (* [[1951]]) * [[19 novimber|19]] - [[Rosalynn Carter]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1927]]) * [[23 novimber|23]] - [[Helmert Woudenberg]], Nederlânske akteur, toanielregisseur (* [[1945]]) * [[26 novimber|26]] - [[Geordie Walker]], Ingelsk gitarist (* [[1958]]) * [[27 novimber|27]] - [[John Nichols (skriuwer)|John Nichols]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[29 novimber|29]] - [[Henry Kissinger]], Amerikaansk diplomaat en politikus (* [[1923]]) * [[30 novimber|30]] - [[Jacobus Knol]], Frysk, learaar, skriuwer en oersetter (* [[1936]]) * 30 - [[Sante Gaiardoni]], Italjaansk hurdfytser (* [[1939]]) * 30 - [[Shane MacGowan]], Iersk sjonger (* [[1957]]) ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Burny Bos]], Nederlânsk filmprodusint, akteur en skriuwer (* [[1944]]) * [[2 desimber|2]] - [[Barbara Doll]], Frânsk pornoaktrise (* [[1972]]) * [[3 desimber|3]] - [[Peter d'Hamecourt]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1946]]) * [[6 desimber|6]] - [[Cilly Dartell]], Nederlânsk aktrise en presintatrise (* [[1957]]) * [[8 desimber|8]] - [[Ryan O'Neal]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * 8 - [[Peter-Michael Kolbe]], Dútsk roeier (* [[1953]]) * [[11 desimber|11]] - [[Andre Braugher]], Amerikaansk akteur (* [[1962]]) * [[13 desimber|13]] - [[Dick Tommel]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * 13 - [[Paul Litjens]], Nederlânsk hockeyer (* [[1947]]) * [[16 desimber|16]] - [[Nawaf al-Ahmad al-Jaber al-Sabah]], Emir fan Koeweit (* [[1937]]) * [[17 desimber|17]] - [[Linda van Dyck]], Nederlânsk aktrise (* [[1948]]) * [[20 desimber|20]] - [[Harrie Smeets]], Nederlânsk biskop (* [[1960]]) * [[21 desimber|21]] - [[Bob Meijer]], Nedderlânsk nijslêzer (* [[1935]]) * 21 - [[Agaath Meulenbroek]], Nederlânsk aktrise (* [[1943]]) * [[22 desimber|22]] - [[Laura Lynch]], Amerikaansk bassiste (* [[1958]]) * [[24 desimber|24]] - [[Annemiek Klijberg]], Nederlânsk presintatrise (* [[1948]]) * [[26 desimber|26]] - [[Wolfgang Schäuble]], Dútsk politikus (* [[1942]]) * 26 - [[Lesley McNaught-Mändli]], Switsersk springrúter (* [[1964]]) * [[28 desimber|28]] - [[Beno Hofman]], Nederlânsk histoarikus en presitator (* [[1954]]) * [[29 desimber|29]] - [[Doeke Eisma]], Nederlânsk politikus (* [[1939]]) * [[30 desimber|30]] - [[Tom Wilkinson]], Ingelsk akteur (* [[1948]]) * [[31 desimber|31]] - [[Hubert van Hoof]], Nederlânsk presintator en sjoernalist (* [[1951]]) * 31 - [[Melissa Hoskins]], Australysk hurdfytster (* [[1991]]) ===Bisten=== * [[10 jannewaris]] - Jasper 366, [[Frysk hynder|Fryske dekhynst]]<ref>[https://www.horses.nl/fokkerij/friezen/friese-hengst-jasper-366-overleden/ {{nl}} Horses.nl, 11-1-2023,Friese hengst Jasper 366 overleden]</ref> (* [[1995]]) * [[4 april]] - [[Diergaarde_Blijdorp#Bokito|Bokito]], gorilla fan [[Diergaarde Blijdorp]].<ref>[https://www.diergaardeblijdorp.nl/gorilla-bokito-overleden/ diergaardeblijdorp.nl, 5-4-2023, GORILLA BOKITO OVERLEDEN]</ref> (* [[1996]]) ==Films== * ''[[Aquaman and the Lost Kingdom]]'' * ''[[The Flash (film)|The Flash]]'' * ''[[Guardians of the Galaxy Vol. 3]]'' * ''[[Mooned]]'' * ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' * ''[[Trolls Band Together]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Ahsoka (tillefyzjesearje)|Ahsoka]] * ''[[Star Wars: Skeleton Crew]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2023| ]] [[Kategory:21e iuw]] g4ggrk5kk8hoyyvf3otu2uh9wup0ygv 14 132862 1228257 948251 2026-04-18T20:49:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228257 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Misdieliteratuer]] [[Kategory:Roman nei sjenre]] 0e08c1i3fh0wqz5yvoqdbqdo9qymxtm 14 132864 1228256 948254 2026-04-18T20:49:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228256 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Novelle nei sjenre]] [[Kategory:Misdieliteratuer]] izyskf0uw6u3135wnewllbwmzwno6og 14 132865 1228255 948256 2026-04-18T20:48:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228255 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Koart ferhaal nei sjenre]] [[Kategory:Misdieliteratuer]] sm803jpwewie6o49a76hsfd1gi8rurb 0 140086 1228188 1189562 2026-04-18T14:25:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ by de tiid brocht 1228188 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <font color=white> Oscar foar Bêste Film </font color=white> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = bêste [[film]] | útrikt troch = [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|Academy of Motion Pictures<br>Arts and Sciences]] (AMPAS) | frekwinsje = 1x yn it [[jier]] | datum = [[febrewaris]] / [[maart]] | plak = [[Hollywood]] ([[Los Angeles]]) | ynsteld = | 1e útrikking = [[1929]] | opheft = | webside = [http://oscars.org/ oscars.org] }} De '''Oscar foar Bêste Film''', eins de '''Academy Award foar Bêste Film''' ([[Ingelsk]]: ''Academy Award for Best Picture''), is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan [[film]]s, dy't elts [[jier]] ein [[febrewaris]] of begjin [[maart]] útrikt wurdt oan 'e as bêste beoardiele [[langspylfilm]] fan it foargeande jier. It is ien fan 'e [[Oscar]]s of Academy Awards, en it wurdt beskôge as de wichtichste en meast prestizjeuze filmpriis fan 'e wrâld. De Oscar foar Bêste Film wurdt útrikt troch de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) by in tige formeel oanklaaide útrikkingsseremoanje yn it [[Dolby Theatre]] yn [[Hollywood]], de [[wyk]] fan [[Los Angeles]] dêr't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] konsintrearre is. It is de wichtichste fan alle Oscars, en de útrikking fynt dêrom pas oan 'e ein fan 'e jûn plak, op it hichtepunt fan 'e seremoanje. ==Histoaryske nammen== By de earste útrikking fan 'e Oscars, foar it filmjier [[1927]]-[[1928]], wiene der twa prizen foar bêste film: de Academy Award foar Treflike Film (''Outstanding Picture'') en de Academy Award foar Unike en Artistike Film (''Unique and Artistic Picture''). Dy wiene bedoeld om ferskillende, mar like wichtige aspekten fan 'e filmkeunst te earjen. De organisaasje besleat lykwols dat it gjin súkses wie, dat foar [[1928]]-[[1929]] waard de priis foar unike en artistike film ôfskaft, wylst de priis foar treflike film oerbleau as de wichtichste Oscar. Noch in jier letter, yn [[1929]]-[[1930]], waard dy omneamd ta de Academy Award foar Treflike Produksje (''Outstanding Production''). Dy namme hold de priis oant en mei [[1940]]. Dêrnei hiet er fan [[1941]] oant en mei [[1943]] de Academy Award foar Treflike Langspylfilm (''Outstanding Motion Picture''), en fan [[1944]] oant en mei [[1961]] de Academy Award foar Bêste Langspylfilm (''Best Motion Picture''). Fan [[1962]] ôf draacht de priis syn hjoeddeistige namme. ==Takenningsproses== Foar de Oscar foar Bêste Film wurde elts jier in tal films nominearre troch de Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (AMPAS), dêr't de leden fan dy [[akademy]] dan de winner út kieze. Oant en mei [[1943]] waarden der 8 oant 12 films nominearre, mar fan [[1944]] ôf wiene der noch mar 5 nominaasjes. Yn [[2009]] feroare de AMPAS de regels, sadat der mei yngong fan [[2010]] 5 oant 10 nominaasjes wêze soene. ==Winners== Oant en mei [[1933]] waarden de Oscars yn [[maaie]] útrikt foar de perioade fanôf de foarrige útrikking, yn maaie fan it foargeande jier (dus yn maaie [[1930]] waarden de prizen útrikt foar de perioade fan maaie [[1929]] oant maaie [[1930]]). Fan [[1934]] ôf waarden de Oscars útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[1990]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin [[1991]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! lân ! winner ! regisseur |- |rowspan="2" style="text-align:center;"|'''1927/'28''' | {{flagge US}} | ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'' <br><small>(kategory Unike en Artistike Film)</small> | [[F.W. Murnau]] |- | {{flagge US}} | ''[[Wings (film út 1927)|Wings]]'' <br><small>(kategory Treflike Film)</small> | [[William A. Wellman]] |- | style="text-align:center;"| '''1928/'29''' | {{flagge US}} | ''[[The Broadway Melody]]'' | [[Harry Beaumont]] |- | style="text-align:center;"| '''1929/'30''' | {{flagge US}} | ''[[All Quiet on the Western Front (film út 1930)|All Quiet on the Western Front]]'' | [[Lewis Milestone]] |- | style="text-align:center;"| '''1930/'31''' | {{flagge US}} | ''[[Cimarron (film út 1931)|Cimarron]]'' | [[Wesley Ruggles]] |- | style="text-align:center;"| '''1931/'32''' | {{flagge US}} | ''[[Grand Hotel (film út 1932)|Grand Hotel]]'' | [[Edmund Goulding]] |- | style="text-align:center;"| '''1932/'33''' | {{flagge US}} | ''[[Cavalcade (film út 1933)|Cavalcade]]'' | [[Frank Lloyd]] |- | style="text-align:center;"| '''1934''' | {{flagge US}} | ''[[It Happened One Night]]'' | [[Frank Capra]] |- | style="text-align:center;"| '''1935''' | {{flagge US}} | ''[[Mutiny on the Bounty (film út 1935)|Mutiny on the Bounty]]'' | [[Frank Lloyd]] |- | style="text-align:center;"| '''1936''' | {{flagge US}} | ''[[The Great Ziegfeld]]'' | [[Robert Z. Leonard]] |- | style="text-align:center;"| '''1937''' | {{flagge US}} | ''[[The Life of Emile Zola]]'' | [[William Dieterle]] |- | style="text-align:center;"| '''1938''' | {{flagge US}} | ''[[You Can't Take It with You (film)|You Can't Take It with You]]'' | [[Frank Capra]] |- | style="text-align:center;"| '''1939''' | {{flagge US}} | ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' | [[Victor Fleming]] |- | style="text-align:center;"| '''1940''' | {{flagge US}} | ''[[Rebecca (film út 1940)|Rebecca]]'' | [[Alfred Hitchcock]] |- | style="text-align:center;"| '''1941''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[How Green Was My Valley (film)|How Green Was My Valley]]'' | [[John Ford]] |- | style="text-align:center;"| '''1942''' | {{flagge US}} | ''[[Mrs. Miniver]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1943''' | {{flagge US}} | ''[[Casablanca (film)|Casablanca]]'' | [[Michael Curtiz]] |- | style="text-align:center;"| '''1944''' | {{flagge US}} | ''[[Going My Way]]'' | [[Leo McCarey]] |- | style="text-align:center;"| '''1945''' | {{flagge US}} | ''[[The Lost Weekend (film)|The Lost Weekend]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1946''' | {{flagge US}} | ''[[The Best Years of Our Lives]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1947''' | {{flagge US}} | ''[[Gentleman's Agreement (film)|Gentleman's Agreement]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1948''' | {{flagge GB}} | ''[[Hamlet (film út 1948)|Hamlet]]'' | [[Laurence Olivier]] |- | style="text-align:center;"| '''1949''' | {{flagge US}} | ''[[All the King's Men (film út 1949)|All the King's Men]]'' | [[Robert Rossen]] |- | style="text-align:center;"| '''1950''' | {{flagge US}} | ''[[All About Eve]]'' | [[Joseph L. Mankiewicz]] |- | style="text-align:center;"| '''1951''' | {{flagge US}} | ''[[An American in Paris (film)|An American in Paris]]'' | [[Vincente Minnelli]] |- | style="text-align:center;"| '''1952''' | {{flagge US}} | ''[[The Greatest Show on Earth (film)|The Greatest Show on Earth]]'' | [[Cecil B. DeMille]] |- | style="text-align:center;"| '''1953''' | {{flagge US}} | ''[[From Here to Eternity]]'' | [[Fred Zinnemann]] |- | style="text-align:center;"| '''1954''' | {{flagge US}} | ''[[On the Waterfront]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1955''' | {{flagge US}} | ''[[Marty (film)|Marty]]'' | [[Delbert Mann]] |- | style="text-align:center;"| '''1956''' | {{flagge US}} | ''[[Around the World in 80 Days (film út 1956)|Around the World in 80 Days]]'' | [[Michael Anderson (regisseur)|Michael Anderson]] |- | style="text-align:center;"| '''1957''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Bridge on the River Kwai]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1958''' | {{flagge US}} | ''[[Gigi (film út 1958)|Gigi]]'' | [[Vincente Minnelli]] |- | style="text-align:center;"| '''1959''' | {{flagge US}} | ''[[Ben-Hur (film út 1959)|Ben-Hur]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1960''' | {{flagge US}} | ''[[The Apartment]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1961''' | {{flagge US}} | ''[[West Side Story (film út 1961)|West Side Story]]'' | [[Robert Wise]] en [[Jerome Robbins]] |- | style="text-align:center;"| '''1962''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1963''' | {{flagge GB}} | ''[[Tom Jones (film út 1963)|Tom Jones]]'' | [[Tony Richardson]] |- | style="text-align:center;"| '''1964''' | {{flagge US}} | ''[[My Fair Lady (film)|My Fair Lady]]'' | [[George Cukor]] |- | style="text-align:center;"| '''1965''' | {{flagge US}} | ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' | [[Robert Wise]] |- | style="text-align:center;"| '''1966''' | {{flagge GB}} | ''[[A Man for All Seasons (film út 1970)|A Man for All Seasons]]'' | [[Fred Zinnemann]] |- | style="text-align:center;"| '''1967''' | {{flagge US}} | ''[[In the Heat of the Night (film)|In the Heat of the Night]]'' | [[Norman Jewison]] |- | style="text-align:center;"| '''1968''' | {{flagge GB}} | ''[[Oliver! (film)|Oliver!]]'' | [[Carol Reed]] |- | style="text-align:center;"| '''1969''' | {{flagge US}} | ''[[Midnight Cowboy]]'' | [[John Schlesinger]] |- | style="text-align:center;"| '''1970''' | {{flagge US}} | ''[[Patton (film)|Patton]]'' | [[Franklin J. Schaffner]] |- | style="text-align:center;"| '''1971''' | {{flagge US}} | ''[[The French Connection (film)|The French Connection]]'' | [[William Friedkin]] |- | style="text-align:center;"| '''1972''' | {{flagge US}} | ''[[The Godfather (film)|The Godfather]]'' | [[Francis Ford Coppola]] |- | style="text-align:center;"| '''1973''' | {{flagge US}} | ''[[The Sting]]'' | [[George Roy Hill]] |- | style="text-align:center;"| '''1974''' | {{flagge US}} | ''[[The Godfather Part II]]'' | [[Francis Ford Coppola]] |- | style="text-align:center;"| '''1975''' | {{flagge US}} | ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (film)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1976''' | {{flagge US}} | ''[[Rocky (film út 1976)|Rocky]]'' | [[John G. Avildsen]] |- | style="text-align:center;"| '''1977''' | {{flagge US}} | ''[[Annie Hall]]'' | [[Woody Allen]] |- | style="text-align:center;"| '''1978''' | {{flagge US}} | ''[[The Deer Hunter (film)|The Deer Hunter]]'' | [[Michael Cimino]] |- | style="text-align:center;"| '''1979''' | {{flagge US}} | ''[[Kramer vs. Kramer]]'' | [[Robert Benton]] |- | style="text-align:center;"| '''1980''' | {{flagge US}} | ''[[Ordinary People]]'' | [[Robert Redford]] |- | style="text-align:center;"| '''1981''' | {{flagge GB}} | ''[[Chariots of Fire]]'' | [[Hugh Hudson]] |- | style="text-align:center;"| '''1982''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IN}} | ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' | [[Richard Attenborough]] |- | style="text-align:center;"| '''1983''' | {{flagge US}} | ''[[Terms of Endearment]]'' | [[James L. Brooks]] |- | style="text-align:center;"| '''1984''' | {{flagge US}} | ''[[Amadeus (film)|Amadeus]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1985''' | {{flagge US}} | ''[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]'' | [[Sydney Pollack]] |- | style="text-align:center;"| '''1986''' | {{flagge US}} | ''[[Platoon (film)|Platoon]]'' | [[Oliver Stone]] |- | style="text-align:center;"| '''1987''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IT}} | ''[[The Last Emperor]]'' | [[Bernardo Bertolucci]] |- | style="text-align:center;"| '''1988''' | {{flagge US}} | ''[[Rain Man]]'' | [[Barry Levinson]] |- | style="text-align:center;"| '''1989''' | {{flagge US}} | ''[[Driving Miss Daisy]]'' | [[Bruce Beresford]] |- | style="text-align:center;"| '''1990''' | {{flagge US}} | ''[[Dances with Wolves]]'' | [[Kevin Costner]] |- | style="text-align:center;"| '''1991''' | {{flagge US}} | ''[[The Silence of the Lambs (film)|The Silence of the Lambs]]'' | [[Jonathan Demme]] |- | style="text-align:center;"| '''1992''' | {{flagge US}} | ''[[Unforgiven]]'' | [[Clint Eastwood]] |- | style="text-align:center;"| '''1993''' | {{flagge US}} | ''[[Schindler's List]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''1994''' | {{flagge US}} | ''[[Forrest Gump]]'' | [[Robert Zemeckis]] |- | style="text-align:center;"| '''1995''' | {{flagge US}} | ''[[Braveheart]]'' | [[Mel Gibson]] |- | style="text-align:center;"| '''1996''' | {{flagge US}} | ''[[The English Patient (film)|The English Patient]]'' | [[Anthony Minghella]] |- | style="text-align:center;"| '''1997''' | {{flagge US}} | ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' | [[James Cameron]] |- | style="text-align:center;"| '''1998''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Shakespeare in Love]]'' | [[John Madden]] |- | style="text-align:center;"| '''1999''' | {{flagge US}} | ''[[American Beauty (film út 1999)|American Beauty]]'' | [[Sam Mendes]] |- | style="text-align:center;"| '''2000''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Gladiator (film út 2000)|Gladiator]]'' | [[Ridley Scott]] |- | style="text-align:center;"| '''2001''' | {{flagge US}} | ''[[A Beautiful Mind (film)|A Beautiful Mind]]'' | [[Ron Howard]] |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | {{flagge US}} | ''[[Chicago (film út 2002)|Chicago]]'' | [[Rob Marshall]] |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | {{flagge NZ}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' | [[Peter Jackson]] |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | {{flagge US}} | ''[[Million Dollar Baby]]'' | [[Clint Eastwood]] |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | {{flagge US}} | ''[[Crash (film út 2004)|Crash]]'' | [[Paul Haggis]] |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | {{flagge US}} | ''[[The Departed]]'' | [[Martin Scorsese]] |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | {{flagge US}} | ''[[No Country for Old Men (film)|No Country for Old Men]]'' | [[Joel Coen]] en [[Ethan Coen]] |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | {{flagge GB}} | ''[[Slumdog Millionaire]]'' | [[Danny Boyle]] |- | style="text-align:center;"| '''2009''' | {{flagge US}} | ''[[The Hurt Locker]]'' | [[Kathryn Bigelow]] |- | style="text-align:center;"| '''2010''' | {{flagge GB}} | ''[[The King's Speech (film)|The King's Speech]]'' | [[Tom Hooper]] |- | style="text-align:center;"| '''2011''' | {{flagge FR}} | ''[[The Artist (film)|The Artist]]'' | [[Michel Hazanavicius]] |- | style="text-align:center;"| '''2012''' | {{flagge US}} | ''[[Argo (film út 2012)|Argo]]'' | [[Ben Affleck]] |- | style="text-align:center;"| '''2013''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' | [[Steve McQueen (regisseur)|Steve McQueen]] |- | style="text-align:center;"| '''2014''' | {{flagge US}} | ''[[Birdman (film)|Birman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)]]'' | [[Alejandro González Iñárritu]] |- | style="text-align:center;"| '''2015''' | {{flagge US}} | ''[[Spotlight (film)|Spotlight]]'' | [[Tom McCarthy (regisseur)|Tom McCarthy]] |- | style="text-align:center;"| '''2016''' | {{flagge US}} | ''[[Moonlight (film út 2016)|Moonlight]]'' | [[Barry Jenkins]] |- | style="text-align:center;"| '''2017''' | {{flagge US}} | ''[[The Shape of Water]]'' | [[Guillermo del Toro]] |- | style="text-align:center;"| '''2018''' | {{flagge US}} | ''[[Green Book (film)|Green Book]]'' | [[Peter Farrelly]] |- | style="text-align:center;"| '''2019''' | {{flagge KR}} | ''Gisaengchung'' <small>(''[[Parasite (film út 2019)|Parasite]]'')</small> | [[Bong Joon-ho]] |- | style="text-align:center;"| '''2020''' | {{flagge US}} | ''[[Nomadland (film)|Nomadland]]'' | [[Chloé Zhao]] |- | style="text-align:center;"| '''2021''' | {{flagge US}}<br>{{flagge FR}} | ''[[CODA (film út 2021)|CODA]]'' | [[Siân Héder]] |- | style="text-align:center;"| '''2022''' | {{flagge US}} | ''[[Everything Everywhere All at Once]]'' | [[Daniel Kwan]] en [[Daniel Scheinert]] |- | style="text-align:center;"| '''2023''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' | [[Christopher Nolan]] |- | style="text-align:center;"| '''2024''' | {{flagge US}} | ''[[Anora]]'' | [[Sean Baker (filmmakker)|Sean Baker]] |- | style="text-align:center;"| '''2025''' | {{flagge US}} | ''[[One Battle After Another]]'' | [[Paul Thomas Anderson]] |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://oscars.org/ Offisjele webside fan 'e Oscars] ==Sjoch ek== *[[Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] *[[Golden Globe foar Bêste Film – Musical of Komeedzje]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award_for_Best_Picture ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1929]] [[Kategory:Oscar|Film]] n8pd94y3feam7mgge8artv2ayedwqx7 0 140112 1228191 1189564 2026-04-18T14:34:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ by de tiid brocht 1228191 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <font color=white> Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm<br><small>''Academy Award for Best Animated Feature''</small> </font color=white> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = bêste [[langspylfilm|lange]] animaasjefilm | útrikt troch = [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|Academy of Motion Pictures<br>Arts and Sciences]] (AMPAS) | frekwinsje = 1x yn it [[jier]] | datum = [[febrewaris]] / [[maart]] | plak = [[Hollywood]] ([[Los Angeles]]) | ynsteld = [[2001]] | 1e útrikking = [[2002]] | opheft = | webside = [http://oscars.org/ oscars.org] }} De '''Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm''', eins de '''Academy Award foar Bêste Lange Animaasjefilm''' ([[Ingelsk]]: ''Academy Award for Best Animated Feature''), is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan animaasjefilms, dy't sûnt [[2002]] elts [[jier]] ein [[febrewaris]] of begjin [[maart]] útrikt wurdt oan 'e as bêste beoardiele [[langspylfilm|lange]] animaasjefilm fan it foargeande jier. It is ien fan 'e [[Oscar]]s of Academy Awards, dy't útrikt wurde troch de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) by in tige formeel oanklaaide útrikkingsseremoanje yn it [[Dolby Theatre]] yn [[Hollywood]], de [[wyk]] fan [[Los Angeles]] dêr't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] konsintrearre is. Yn 'e folksmûle wurdt de Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm gauris de "Oscar foar Bêste Tekenfilm" neamd; dat is wat misliedend, om't net inkeld [[tekenfilm]]s, mar bgl. ek lange animaasjefilms dy't makke binne mei [[stop-motion]]techniken der om meitingje, wylst [[koarte film|koarte]] tekenfilms krekt net meidogge (dy hawwe harren eigen priis, de [[Oscar foar Bêste Koarte Animaasjefilm]]). ==Skiednis== Lange tiid fersette de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS), dy't al sûnt [[1929]] de Oscars útrikt, him tsjin 'e ynstelling fan in [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar animaasjefilms mei it argumint dat dêr yn in willekeurich jier gewoan net genôch fan makke waarden om soks te rjochtfeardigjen. Dêrby kaam noch dat der foar it meastepart fan 'e [[tweintichste iuw]] eins mar ien grutte animaasje[[filmstudio|studio]] wie: de [[Walt Disney Animation Studios]]. Ynstee fan animaasjefilms in eigen priis ta jaan, waard sadwaande út en troch in spesjale Oscar takend foar útsûnderlike produksjes, lykas yn [[1938]] foar ''[[Snow White and the Seven Dwarfs (film út 1937)|Snow White and the Seven Dwarfs]]'', yn [[1989]] foar ''[[Who Framed Roger Rabbit?]]'', en yn [[1996]] foar ''[[Toy Story]]''. Fierders koene lange animaasjefilms yn teory 'gewoan' meitingje nei de [[Oscar foar Bêste Film]], hoewol't mar ien (''[[Beauty and the Beast (film út 1991)|Beauty and the Beast]]'', by de útrikking fan [[1992]]), dêr ea foar nominearre waard. Tsjin [[2001]] wie troch de opkomst, fanôf de twadde helte fan 'e [[1990-er jierren]], fan wichtige [[konkurrint]]en fan Disney (lykas [[DreamWorks Animation]] en de [[Pixar Animation Studios]]) de jierlikse produksje fan animaasjefilms sa tanommen dat de AMPAS syn stânpunt oangeande in aparte priis foar animaasjefilms op 'e nij besjen moast. Der waard besletten en stel de Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm yn, dy't foar it earst útrikt waard yn [[2002]] foar films makke yn [[2001]]. Dêrby waard wol it betingst yn 'e regels opnommen dat de priis net útrikt wurde soe yn jierren dat der minder as acht films dy't meitingje koene yn 'e [[bioskopen]] iepenen. Pas yn [[april]] [[2019]], doe't de nije priis alhiel ynboargere rekke wie, waard dy regel ôfskaft. Behalven foar de Oscar for Bêste Lange Animaasjefilm kinne animaasjefilms ek nominearre wurde foar oare Oscar-kategoryen, lykas de [[Oscar foar Bêste Film]] of de [[Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film]]. Dat bart lykwols yn 'e praktyk mar komselden: inkeld ''[[Up (film út 2009)|Up]]'' en ''[[Toy Story&nbsp;3]]'' waarden yn [[2010]] , resp. [[2011]] nominearre foar de Oscar foar Bêste Film. ''[[Waltz with Bashir]]'' waard yn [[2009]] nominearre foar de Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film en is de iennichste animaasjefilm dy't dat ea oprêden hat. ==Winners== Fan [[1934]] ôf wurde de [[Oscar]]s útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[2001]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin [[2002]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! lân ! winner ! regisseur |- | style="text-align:center;"| '''2001''' | {{flagge US}} | ''[[Shrek]]'' | [[Andrew Adamson]] en [[Vicky Jenson]] |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | {{flagge JP}} | ''[[Spirited Away]]'' | [[Hayao Miyazaki]] |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | {{flagge US}} | ''[[Finding Nemo]]'' | [[Andrew Stanton]] |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | {{flagge US}} | ''[[The Incredibles]]'' | [[Brad Bird]] |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit]]'' | [[Nick Park]] en [[Steve Box]] |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | {{flagge US}} | ''[[Happy Feet]]'' | [[George Miller (regisseur)|George Miller]] |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | {{flagge US}} | ''[[Ratatouille (film)|Ratatouille]]'' | [[Brad Bird]] |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | {{flagge US}} | ''[[WALL-E]]'' | [[Andrew Stanton]] |- | style="text-align:center;"| '''2009''' | {{flagge US}} | ''[[Up (film út 2009)|Up]]'' | [[Pete Docter]] |- | style="text-align:center;"| '''2010''' | {{flagge US}} | ''[[Toy Story 3]]'' | [[Lee Unkrich]] |- | style="text-align:center;"| '''2011''' | {{flagge US}} | ''[[Rango (film út 2011)|Rango]]'' | [[Gore Verbinski]] |- | style="text-align:center;"| '''2012''' | {{flagge US}} | ''[[Brave (film út 2012)|Brave]]'' | [[Mark Andrews (regisseur)|Mark Andrews]] en [[Brenda Chapman]] |- | style="text-align:center;"| '''2013''' | {{flagge US}} | ''[[Frozen (film út 2013)|Frozen]]'' | [[Chris Buck]] en [[Jennifer Lee (regisseur)|Jennifer Lee]] |- | style="text-align:center;"| '''2014''' | {{flagge US}} | ''[[Big Hero 6 (film)|Big Hero 6]]'' | [[Don Hall (regisseur)|Don Hall]] en [[Chris Williams (regisseur)|Chris Williams]] |- | style="text-align:center;"| '''2015''' | {{flagge US}} | ''[[Inside Out (film út 2015)|Inside Out]]'' | [[Pete Docter]] |- | style="text-align:center;"| '''2016''' | {{flagge US}} | ''[[Zootopia]]'' | [[Byron Howard]] en [[Rich Moore]] |- | style="text-align:center;"| '''2017''' | {{flagge US}} | ''[[Coco (film út 2017)|Coco]]'' | [[Lee Unkrich]] |- | style="text-align:center;"| '''2018''' | {{flagge US}} | ''[[Spider-Man: Into the Spider-Verse]]'' | [[Bob Persichetti]], [[Peter Ramsey]] en [[Rodney Rothman]] |- | style="text-align:center;"| '''2019''' | {{flagge US}} | ''[[Toy Story 4]]'' | [[Josh Cooley]] |- | style="text-align:center;"| '''2020''' | {{flagge US}} | ''[[Soul (film út 2020)|Soul]]'' | [[Pete Doctor]] en [[Kemp Powers]] |- | style="text-align:center;"| '''2021''' | {{flagge US}} | ''[[Encanto (film)|Encanto]]'' | [[Jared Bush]] en [[Byron Howard]] |- | style="text-align:center;"| '''2022''' | {{flagge US}}<br>{{flagge MX}} | ''[[Guillermo del Toro's Pinocchio]]'' | [[Guillermo del Toro]] en [[Mark Gustafson]] |- | style="text-align:center;"| '''2023''' | {{flagge JP}} | ''[[Kimitachi wa Dō Ikiru ka]]'' <small>(''The Boy and the Heron'')</small> | [[Hayao Miyazaki]] |- | style="text-align:center;"| '''2024''' | {{flagge LV}}<br>{{flagge FR}}<br>{{flagge BE}} | ''[[Straume]]'' <small>(''Flow'')</small> | [[Gints Zilbalodis]] |- | style="text-align:center;"| '''2025''' | {{flagge US}} | ''[[KPop Demon Hunters]]'' | [[Maggie Kang]] en [[Chris Appelhans]] |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://oscars.org/ Offisjele webside fan 'e Oscars] ==Sjoch ek== *[[Golden Globe foar Bêste Lange Animaasjefilm]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award_for_Best_Animated_Feature ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 2001]] [[Kategory:Oscar|Lange Animaasjefilm]] 3oysqyz3qk0bntmuhm7w1h0bjh242v9 0 140188 1228189 1189563 2026-04-18T14:31:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ by de tiid brocht 1228189 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <span style="color:white;"> Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film</span> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = bêste bûtenlânske <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;net-[[Ingelsk]]talige [[langspylfilm]] | útrikt troch = [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|Academy of Motion Pictures<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;Arts and Sciences]] (AMPAS) | frekwinsje = 1x yn it [[jier]] | datum = [[febrewaris]] / [[maart]] | plak = [[Hollywood]] ([[Los Angeles]]) | ynsteld = [[1956]] | 1e útrikking = [[1957]] | opheft = | webside = [http://oscars.org/ oscars.org] }} De '''Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film''', eins de '''Academy Award foar Bêste Ynternasjonale Film''' ([[Ingelsk]]: ''Academy Award for Best International Feature Film''), foarhinne bekend as de '''Oscar foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal''' en ek wol de '''Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film''' neamd, is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan [[film]]s, dy't elts [[jier]] ein [[febrewaris]] of begjin [[maart]] útrikt wurdt foar films fan it foargeande jier. Inkeld net-[[Ingelsk]]talige [[langspylfilm]]s fan bûten de [[Feriene Steaten]] komme foar dizze priis yn oanmerking. It is ien fan 'e [[Oscar]]s of Academy Awards, en it wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste en meast prestizjeuze filmprizen fan 'e wrâld. De Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film wurdt útrikt troch de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) by in tige formeel oanklaaide útrikkingsseremoanje yn it [[Dolby Theatre]] yn [[Hollywood]], de [[wyk]] fan [[Los Angeles]] dêr't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] konsintrearre is. ==Namme== De Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film hiet fan [[1956]] oant [[2019]] de Oscar foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal, of eins de Academy Award foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal ([[Ingelsk]]: ''Academy Award for Best Foreign Language Film''). Yn 'e folksmûle waard (en wurdt) lykwols altyd sprutsen oer de Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film (Ingelsk: ''Oscar for Best Foreign Film''). ==Skiednis== Doe't de earste [[Oscars]] yn [[1929]] útrikt waarden, wie der gjin inkele [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar [[film]]s fan bûten de [[Feriene Steaten]]. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] krewearre de fan oarsprong [[Denemark|Deenske]] [[akteur]] [[Jean Hersholt]], dy't doedestiden yn it [[bestjoer]] fan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) siet, foar de ynstelling fan in priis foar bûtenlânske films, om't dat neffens him helpe soe om nauwere bannen te smeien en bettere gearwurking te krijen tusken Amerikaanske en bûtenlânske filmmakkers. Tusken [[1947]] en [[1956]] waard acht kear op ûngeregelde basis oan in bûtenlânske film in Oscar takend, mar dat wiene spesjale prizen foar útsûnderlike produksjes, en der wie gjin [[wedstryd]]elemint yn behelle om't der gjin nominaasjes foar wiene. Yn [[1956]] waard der in reguliere kategory ynsteld foar bûtenlânske, net-Ingelsktalige [[langspylfilm]]s, wêrfoar't de earste priis by de útrikkingsseremoanje fan [[1957]] takend waard oan 'e [[Itaalje|Italjaanske]] [[dramafilm]] ''[[La Strada]]'', fan [[regisseur]] [[Federico Fellini]]. Dy priis kaam Academy Award for Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal te hjitten, in namme dy't er 63 jier lang behold. Op in [[gearkomste]] fan it bestjoer fan 'e AMPAS yn [[april]] [[2019]] waard lykwols besletten om him om te neamen ta Academy Award foar Bêste Ynternasjonale Film. It waard nammentlik ornearre dat de term 'bûtenlânsk' (''foreign'') yn 'e mondiale [[filmyndustry]] "net mear fan dizze tiid" wie. De nije namme soe de kategory "better fertsjintwurdigje" en teffens in "posityf en ynklusyf byld fan it meitsjen fan films" jaan. ==Betingsten foar gadingmakkers== Oars as by oare kategoryen fan 'e [[Oscars]] it gefal is, hoege gadingmakkers foar de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film net yn [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] draaid te hawwen om meitingje te meien. Betingsten dêr't wól oan foldien wurde moat, binne: * De films moatte útbrocht wêze yn it [[list fan lannen en territoaria|lân]] dat harren yntsjinnet en dêr teminsten sân [[dagen]] efterinoar yn in [[kommersje]]le [[bioskoop]] draaid hawwe. * De films moatte útbrocht wêze yn 'e perioade dy't dêrfoar troch de AMPAS oantsjut is. Foar de oare kategoryen is dat frijwol altyd it foargeande kalinderjier fan [[1&nbsp;jannewaris]] oant en mei [[31&nbsp;desimber]]. Foar de ynternasjonale-filmkategory jilde op dit mêd faak oanpaste betingsten, hoewol't dat per jier ferskilt. Foar de útrikking fan [[2008]] gou bygelyks in [[deadline]] foar publikaasje fan [[30&nbsp;septimber]] [[2007]], wylst foar films yn alle oare kategoryen de deadline 'gewoan' [[31&nbsp;desimber]] [[2007]] wie. * De [[dialooch]] moat (fierhinne) yn in oare taal as it [[Ingelsk]] wêze. Films mei tefolle Ingelsk deryn wurde diskwalifisearre. Dat oerkaam yn [[2019]] bygelyks de [[Nigearia|Nigeriaanske]] film ''[[Lionheart (film út 2018)|Lionheart]]''. De [[Algerije|Algerynske]] film ''[[Le Bal (film út 1983)|Le Bal]]'', dêr't hielendal net yn praat waard, mocht yn [[1984]] dan wol wer meitingje. * De films meie gjin Amerikaanske produksjes wêze. Op dit punt ferskille de betingsten foar de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film fan dy foar de [[Golden Globe foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal]]. Foar dy priis meie nammentlik ek Amerikaanske films meitingje, salang't de fiertaal mar net [[Ingelsk]] is. Sadwaande koe de Amerikaanske mar [[Japansk]]talige film ''[[Letters from Iwo Jima]]'' yn [[2007]] de Golden Globe foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal winne, wylst de film fan kompetysje foar de Oscar foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal útsletten wie om 'e simpele reden dat it in Amerikaanske produksje wie. Dy regel jildt net inkeld foar de [[Feriene Steaten]] sels, mar ek foar alle [[Unynkorporearre territoarium fan de Feriene Steaten|Amerikaanske territoaria]]. Foarhinne koene films út it [[Spaansk]]talige [[Porto Riko]] wol meidwaan foar dizze Oscarkategory, mar yn [[2011]] besleat de AMPAS om ek Portorikaanske films út te sluten. * De films meie foarôfgeande oan har [[premiêre]] yn 'e [[bioskopen]] net útstjoerd west hawwe op 'e [[tillefyzje]] of oer it [[ynternet]]. Dat kritearium waard yn [[2005]] it [[Nederlân]]ske ''[[Bluebird (film út 2004)|Bluebird]]'' fataal. * Der mei mar ien film per [[list fan lannen en territoaria|lân]] yntsjinne wurde. (Ek op dat punt ferskille de betingsten foar de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film fan dy fan 'e [[Golden Globe foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal]].) * It lân dat de film ynstjoert, moat ek (fierhinne) ferantwurdlik wêze foar it meitsjen fan 'e film. As bliken docht dat lju út dat lân net genôch mei it meitsjen fan 'e oangeande film te krijen hân hawwe, is dat reden foar diskwalifikaasje. Sa waard de film ''[[Un Lugar en el Mundo]]'' yn [[1991]] diskwalifisearre doe't oan it ljocht kaam dat it ynstjoerende lân, [[Oerûguay]], der eins suver neat mei te krijen hân hie, en dat it hast folslein om in [[Argentynje|Argentynske]] produksje gie. (Dat is noch altyd de iennichste film dy't diskwalifisearre is, neidat er al nominearre wie foar de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film.) * Oant en mei [[2004]] (de útrikkingsseremoanje fan [[2005]]) moasten de meitingjende films yn in [[offisjele taal]] fan it ynstjoerende lân wêze. Dat kritearium soarge derfoar dat de [[Itaalje|Italjaanske]] film ''[[Private]]'' yn [[2004]] útsletten waard fan dielname om't der benammen [[Arabysk]] en [[Hebriuwsk]] yn sprutsen waard: talen dy't yn Itaalje gjin offisjele status hawwe. Yn [[2005]] (de útrikkingsseremoanje fan [[2006]]) waard dy regel lykwols ôfskaft. Sadwaande koe [[Kanada]] yn [[2005]] nominearre wurde foar de film ''[[Water (film út 2005)|Water]]'', dy't fierhinne [[Hindy]]talich is hoewol't it Hindy yn Kanada gjin offisjele status hat. * Sûnt de nammeferoaring fan [[2019]] meie foar de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film ek [[langspylfilm|lange]] [[animaasjefilm]]s en [[langspylfilm|lange]] [[dokumintêre]]s meidwaan. ==Krityk== Der is in protte [[krityk]] op it idee dat der in kategory bestean moat foar Bêste Ynternasjonale Film njonken in [[Oscar foar Bêste Film|kategory foar Bêste Film]]. De [[Grut-Brittanje|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' skreau yn [[2016]] dat soks in "foarûnderstelling mei in fundamintele flater" fertsjintwurdiget, en dat de Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film (doe noch de Oscar foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal) "de meast kritysk ferhune kategory is fan alle Oscar-kategoryen." De krante skreau ek: "Yn in perfekte wrâld&nbsp;– of, alteast, in sa perfekt mooglike wrâld dêr't noch altyd pronkerige filmpriis-seremoanjes besteane&nbsp;– soe gjin ferlet wêze fan in aparte Oscar foar bêste film yn in bûtenlânske taal. It feit dat de Academy [of Motion Pictures Arts and Sciences] nei 87 jier de earste film dy't net foar it meastepart yn it Ingelsk is noch earje moat as bêste film, seit alles oer de eigen beheinings [fan 'e organisaasje], en neat oer de wrâldwide filmyndustry." (Yn [[2019]] barde dat, doe't de [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] film ''Gisaengchung'', ynternasjonaal bekend as ''[[Parasite (film út 2019)|Parasite]]'', de Oscar foar Bêste Film wûn.) ==Winners== De [[Oscar]]s wurde útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[1956]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin [[1957]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! ynstjoerend lân ! taal ! titel winner ! ynternasjonale titel winner ! regisseur |- | colspan="6" style="text-align:center;"| '''Winners fan Spesjale Prizen (1947 – 1955)''' |- | style="text-align:center;"| '''1947''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] | <small>[[Italjaansk]]<br>[[Ingelsk]]</small> | ''[[Sciuscià]]'' | <small>''Shoe-Shine''</small> | [[Vittorio De Sica]] |- | style="text-align:center;"| '''1948''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Monsieur Vincent]]'' | <small>''Monsieur Vincent''</small> | [[Maurice Cloche]] |- | style="text-align:center;"| '''1949''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Ladri di Biciclette]]'' | <small>''The Bicycle Thieves''</small> | [[Vittorio De Sica]] |- | style="text-align:center;"| '''1950''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] <br>[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Frânsk]]<br>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Au-delà des Grilles]]'' <small>(Fr.)</small><br>''[[Le Mura di Malapaga]]'' <small>(It.)</small> | <small>''The Walls of Malapaga''</small> | [[René Clément]] |- | style="text-align:center;"| '''1951''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] |<small>[[Japansk]]</small> | ''[[Rashōmon]]'' | <small>''Rashomon''</small> | [[Akira Kurosawa]] |- | style="text-align:center;"| '''1952''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Jeux Interdits]]'' | <small>''Forbidden Games''</small> | [[René Clément]] |- | style="text-align:center;"| '''1953''' | colspan="5" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1954''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] |<small>[[Japansk]]</small> | ''[[Jigokumon]]'' | <small>''Gate of Hell''</small> | [[Teinosuke Kinugasa]] |- | style="text-align:center;"| '''1955''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] |<small>[[Japansk]]</small> | ''[[Miyamoto Musashi]]'' | <small>''Samurai: The Legend of Musashi''</small> | [[Hiroshi Inagaki]] |- | colspan="6" style="text-align:center;"| '''Winners fan 'e Oscar foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal (1956 – 2018)''' |- | style="text-align:center;"| '''1956''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[La Strada]]'' | <small>''La Strada''</small> | [[Federico Fellini]] |- | style="text-align:center;"| '''1957''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Le Notti di Cabiria]]'' | <small>''Nights of Cabiria''</small> | [[Federico Fellini]] |- | style="text-align:center;"| '''1958''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Mon Oncle]]'' | <small>''My Uncle''</small> | [[Jacques Tati]] |- | style="text-align:center;"| '''1959''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Portegeesk]]</small> | ''[[Orfeu Negro]]'' | <small>''Black Orpheus''</small> | [[Marcel Camus]] |- | style="text-align:center;"| '''1960''' | [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden]] |<small>[[Sweedsk]]</small> | ''[[Jungfrukällan]]'' | <small>''The Virgin Spring''</small> | [[Ingmar Bergman]] |- | style="text-align:center;"| '''1961''' | [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden]] |<small>[[Sweedsk]]</small> | ''[[Såsom i en Spegel]]'' | <small>''Through a Glass Darkly''</small> | [[Ingmar Bergman]] |- | style="text-align:center;"| '''1962''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Les Dimanches de Ville d'Avray]]'' | <small>''Sundays and Cybele''</small> | [[Serge Bourguignon]] |- | style="text-align:center;"| '''1963''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[8½]]'' | <small>''8½''</small> | [[Federico Fellini]] |- | style="text-align:center;"| '''1964''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Ieri, Oggi, Domani]]'' | <small>''Yesterday, Today and Tomorrow''</small> | [[Vittorio De Sica]] |- | style="text-align:center;"| '''1965''' | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Tsjechoslowakije]] |<small>[[Slowaaksk]]</small> | ''[[Obchod na Korze]]'' | <small>''The Shop on Main Street''</small> | [[Ján Kadár]] en [[Elmar Klos]] |- | style="text-align:center;"| '''1966''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Un Homme et une Femme]]'' | <small>''A Man and a Woman''</small> | [[Claude Lelouch]] |- | style="text-align:center;"| '''1967''' | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Tsjechoslowakije]] |<small>[[Tsjechysk]]</small> | ''[[Ostře Sledované Vlaky]]'' | <small>''Closely Watched Trains''</small> | [[Jiři Menzel]] |- | style="text-align:center;"| '''1968''' | [[File:Flag of the Soviet Union.svg|border|20px]] [[Sovjet-Uny]] |<small>[[Russysk]]</small> | ''[[Vojna i Mir (filmsearje)|Vojna i Mir]]'' | <small>''War and Peace''</small> | [[Sergej Bondartsjûk]] |- | style="text-align:center;"| '''1969''' | [[File:Flag of Algeria.svg|border|20px]] [[Algerije]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Z (film út 1969)|Z]]'' | <small>''Z''</small> | [[Costa-Gavras]] |- | style="text-align:center;"| '''1970''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Indagine su un Cittadino al di Sopra di Ogni Sospetto]]'' | <small>''Investigation of a Citizen Above Suspicion''</small> | [[Elio Petri]] |- | style="text-align:center;"| '''1971''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Il Giardino dei Finzi-Contini]]'' | <small>''The Garden of the Finzi Continis''</small> | [[Vittorio De Sic]] |- | style="text-align:center;"| '''1972''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Le Charme Discret de la Bourgeoisie]]'' | <small>''The Discrete Charm of the Bourgeoisie''</small> | [[Luis Buñuel]] |- | style="text-align:center;"| '''1973''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[La Nuit Américaine]]'' | <small>''Day for Night''</small> | [[François Truffaut]] |- | style="text-align:center;"| '''1974''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Amarcord]]'' | <small>''Amarcord''</small> | [[Federico Fellini]] |- | style="text-align:center;"| '''1975''' | [[File:Flag of the Soviet Union.svg|border|20px]] [[Sovjet-Uny]] |<small>[[Russysk]]</small> | ''[[Dersu Uzala]]'' | <small>''Dersu Uzala''</small> | [[Akira Kurosawa]] |- | style="text-align:center;"| '''1976''' | [[File:Flag of Ivory Coast.svg|border|20px]] [[Ivoarkust]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[La Victoire en Chantant]]'' | <small>''Black and White in Color''</small> | [[Jean-Jacques Annaud]] |- | style="text-align:center;"| '''1977''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[La Vie Devant Soi]]'' | <small>''Madame Rosa''</small> | [[Moshé Mizrahi]] |- | style="text-align:center;"| '''1978''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Préparez Vos Mouchoirs]]'' | <small>''Get Out Your Handkerchiefs''</small> | [[Bertrand Blier]] |- | style="text-align:center;"| '''1979''' | [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[West-Dútslân]] |<small>[[Dútsk]]</small> | ''[[Die Blechtrommel (film)|Die Blechtrommel]]'' | <small>''The Tin Drum''</small> | [[Volker Schlöndorff]] |- | style="text-align:center;"| '''1980''' | [[File:Flag of the Soviet Union.svg|border|20px]] [[Sovjet-Uny]] |<small>[[Russysk]]</small> | ''[[Moskva Slezam Ne Verit]]'' | <small>''Moscow Does Not Believe in Tears''</small> | [[Vladimir Mensjov]] |- | style="text-align:center;"| '''1981''' | [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Hongarije]] |<small>[[Hongaarsk]]</small> | ''[[Mephisto (film út 1981)|Mephisto]]'' | <small>''Mephisto''</small> | [[István Szabó]] |- | style="text-align:center;"| '''1982''' | [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[Volver a Empezar]]'' | <small>''To Begin Again''</small> | [[José Luis Garci]] |- | style="text-align:center;"| '''1983''' | [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden]] |<small>[[Sweedsk]]</small> | ''[[Fanny och Alexander]]'' | <small>''Fanny and Alexander''</small> | [[Ingmar Bergman]] |- | style="text-align:center;"| '''1984''' | [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Switserlân]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[La Diagonale du Fou]]'' | <small>''Dangerous Moves''</small> | [[Richard Dembo]] |- | style="text-align:center;"| '''1985''' | [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Argentynje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[La Historia Oficial]]'' | <small>''The Official Story''</small> | [[Luis Puenzo]] |- | style="text-align:center;"| '''1986''' | [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] |<small>[[Nederlânsk]]</small> | ''[[De Aanslag (film)|De Aanslag]]'' | <small>''The Assault''</small> | [[Fons Rademakers]] |- | style="text-align:center;"| '''1987''' | [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] |<small>[[Deensk]]</small> | ''[[Babettes Gæstebud]]'' | <small>''Babette's Feast''</small> | [[Gabriel Axel]] |- | style="text-align:center;"| '''1988''' | [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] |<small>[[Skaansk]]<br>[[Deensk]]<br>[[Sweedsk]]</small> | ''[[Pelle Erobreren]]'' | <small>''Pelle the Conqueror''</small> | [[Bille August]] |- | style="text-align:center;"| '''1989''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Nuovo Cinema Paradiso]]'' | <small>''Cinema Paradiso''</small> | [[Giuseppe Tornatore]] |- | style="text-align:center;"| '''1990''' | [[File:Flag of Switzerland.svg|border|15px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Switserlân]] |<small>[[Dútsk]]</small> | ''[[Reise der Hoffnung]]'' | <small>''Journey of Hope''</small> | [[Xavier Koller]] |- | style="text-align:center;"| '''1991''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[Mediterraneo]]'' | <small>''Mediterraneo''</small> | [[Gabriele Salvatores]] |- | style="text-align:center;"| '''1992''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] |<small>[[Frânsk]]<br>[[Fjetnameesk]]</small> | ''[[Indochine (film)|Indochine]]'' | <small>''Indochine''</small> | [[Régis Wargnier]] |- | style="text-align:center;"| '''1993''' | [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[Belle Époque (film)|Belle Époque]]'' | <small>''Belle Epoque''</small> | [[Fernando Trueba]] |- | style="text-align:center;"| '''1994''' | [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]] |<small>[[Russysk]]</small> | ''[[Utomljonnje Solntsem]]'' | <small>''Burnt by the Sun''</small> | [[Nikita Michalkov]] |- | style="text-align:center;"| '''1995''' | [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] |<small>[[Nederlânsk]]</small> | ''[[Antonia (film)|Antonia]]'' | <small>''Antonia's Line''</small> | [[Marleen Gorris]] |- | style="text-align:center;"| '''1996''' | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Tsjechje]] |<small>[[Tsjechysk]]</small> | ''[[Kolja]]'' | <small>''Kolya''</small> | [[Jan Svěrák]] |- | style="text-align:center;"| '''1997''' | [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] |<small>[[Nederlânsk]]</small> | ''[[Karakter (film)|Karakter]]'' | <small>''Character''</small> | [[Mike van Diem]] |- | style="text-align:center;"| '''1998''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[La Vita è Bella]]'' | <small>''Life Is Beautiful''</small> | [[Roberto Benigni]] |- | style="text-align:center;"| '''1999''' | [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[Todo Sobre Mi Madre]]'' | <small>''All About My Mother''</small> | [[Pedro Almodóvar]] |- | style="text-align:center;"| '''2000''' | [[File:Flag of the Republic of China.svg|border|20px]] [[Taiwan]] |<small>[[Mandarynsk]]</small> | ''[[Crouching Tiger, Hidden Dragon|Wò Hǔ Cáng Lóng]]'' | <small>''Crouching Tiger, Hidden Dragon''</small> | [[Ang Lee]] |- | style="text-align:center;"| '''2001''' | [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bosnje en Hertsegovina]] |<small>[[Bosnysk]]</small> | ''[[Ničija Zemlja]]'' | <small>''No Man's Land''</small> | [[Danis Tanović]] |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] |<small>[[Dútsk]]<br>[[Swahily (taal)|Swahily]]</small> | ''[[Nirgendwo in Afrika]]'' | <small>''Nowhere in Africa''</small> | [[Caroline Link]] |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Les Invasions Barbares]]'' | <small>''The Barbarian Invasions''</small> | [[Denys Arcand]] |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[Mar Adentro]]'' | <small>''The Sea Inside''</small> | [[Alejandro Amenábar]] |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Súd-Afrika]] |<small>[[Sûlû (taal)|Sûlû]]<br>[[Kosa (taal)|Kosa]]<br>[[Afrikaansk]]</small> | ''[[Tsotsi]]'' | <small>''Tsotsi''</small> | [[Gavin Hood]] |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] |<small>[[Dútsk]]</small> | ''[[Das Leben der Anderen]]'' | <small>''The Lives of Others''</small> | [[Florian Henckel von Donnersmarck]] |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]] |<small>[[Dútsk]]</small> | ''[[Die Fälscher]]'' | <small>''The Counterfeiters''</small> | [[Stefan Ruzowitzky]] |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] |<small>[[Japansk]]</small> | ''[[Okuribito]]'' | <small>''Departures''</small> | [[Yōjirō Takita]] |- | style="text-align:center;"| '''2009''' | [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Argentynje]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[El Secreto de Sus Ojos]]'' | <small>''The Secret in Their Eyes''</small> | [[Juan José Campanella]] |- | style="text-align:center;"| '''2010''' | [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] |<small>[[Deensk]]</small> | ''[[Hævnen]]'' | <small>''In a Better World''</small> | [[Susanne Bier]] |- | style="text-align:center;"| '''2011''' | [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Iraan]] |<small>[[Perzysk]]</small> | ''[[Jodái-e Náder az Simin]]'' | <small>''A Separation''</small> | [[Asghar Farhadi]] |- | style="text-align:center;"| '''2012''' | [[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]] |<small>[[Frânsk]]</small> | ''[[Amour (film út 2012)|Amour]]'' | <small>''Amour''</small> | [[Michael Haneke]] |- | style="text-align:center;"| '''2013''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] |<small>[[Italjaansk]]</small> | ''[[La Grande Bellezza]]'' | <small>''The Great Beauty''</small> | [[Paolo Sorrentino]] |- | style="text-align:center;"| '''2014''' | [[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] |<small>[[Poalsk]]</small> | ''[[Ida (film)|Ida]]'' | <small>''Ida''</small> | [[Pawel Pawlikowski]] |- | style="text-align:center;"| '''2015''' | [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Hongarije]] |<small>[[Hongaarsk]]</small> | ''[[Saul Fia]]'' | <small>''Son of Saul''</small> | [[László Nemes]] |- | style="text-align:center;"| '''2016''' | [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Iraan]] |<small>[[Perzysk]]</small> | ''[[Forushandeh]]'' | <small>''The Salesman''</small> | [[Asghar Farhadi]] |- | style="text-align:center;"| '''2017''' | [[File:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Sily]] |<small>[[Spaansk]]</small> | ''[[Una Mujer Fantástica]]'' | <small>''A Fantastic Woman''</small> | [[Sebastián Lelio]] |- | style="text-align:center;"| '''2018''' | [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Meksiko]] |<small>[[Spaansk]]<br>[[Mysjteeksk]]</small> | ''[[Roma (film út 2018)|Roma]]'' | <small>''Roma''</small> | [[Alfonso Cuarón]] |- | colspan="6" style="text-align:center;"| '''Winners fan 'e Oscar foar Bêste Ynternasjonale Film (fan 2019 ôf)''' |- | style="text-align:center;"| '''2019''' | [[File:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Súd-Koreä]] | <small>[[Koreaansk]]</small> | ''[[Parasite (film út 2019)|Gisaengchung]]'' | <small>''Parasite''</small> | [[Bong Joon-ho]] |- | style="text-align:center;"| '''2020''' | [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] | <small>[[Deensk]]</small> | ''[[Druk (film)|Druk]]'' | <small>''Another Round''</small> | [[Thomas Vinterberg]] |- | style="text-align:center;"| '''2021''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] | <small>[[Japansk]]</small> | ''[[Drive My Car (film)|Doraibu Mai Kā]]'' | <small>''Drive My Car''</small> | [[Ryusuke Hamaguchi]] |- | style="text-align:center;"| '''2022''' | [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] | <small>[[Dútsk]]</small> | ''[[Im Westen nichts Neues (film út 2022)|Im Westen nichts Neues]]'' | <small>''All Quiet on the Western Front''</small> | [[Edward Berger]] |- | style="text-align:center;"| '''2023''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]<br>[[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]]<br>[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | <small>[[Dútsk]]<br>[[Poalsk]]<br>[[Jiddysk]]</small> | colspan="2"| ''[[The Zone of Interest (film)|The Zone of Interest]]'' | [[Jonathan Glazer]] |- | style="text-align:center;"| '''2024''' | [[File:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]]<br>[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] | <small>[[Portegeesk]]</small> | ''[[Ainda Estou Aqui]]'' | <small>''I'm Still Here''</small> | [[Walter Salles]] |- | style="text-align:center;"| '''2025''' | [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Noarwegen]] | <small>[[Noarsk]]<br>[[Ingelsk]]<br>[[Sweedsk]]<br>[[Deensk]]</small> | ''[[Affeksjonsverdi]]'' | <small>''Sentimental Value''</small> | [[Joachim Trier]] |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://oscars.org/ Offisjele webside fan 'e Oscars] ==Sjoch ek== *[[Oscar foar Bêste Film]] *[[Golden Globe foar Bêste Film yn in Bûtenlânske Taal]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award_for_Best_Foreign_Language_Film ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1956]] [[Kategory:Oscar|Internasjonale Film]] h6nd05xagsvq3ohm3bo173uhgwucy5l 0 141193 1228192 1189561 2026-04-18T14:39:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ by de tiid brocht 1228192 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <font color=white> Eare-Oscar<br><small>''Academy Honorary Award''</small> </font color=white> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = ● in bûtengewoan [[oeuvre]]<br>● bûtengewoane bydragen oan 'e<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[filmkeunst]]<br>● treflike tsjinsten oan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] | útrikt troch = [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|Academy of Motion Pictures<br>Arts and Sciences]] (AMPAS) | frekwinsje = 1 of mear x jiers | datum = [[oktober]] / [[novimber]] | plak = [[Hollywood]] ([[Los Angeles]]) | ynsteld = [[1929]] <small>(Spesjale Oscar)</small> | 1e útrikking = [[1929]] <small>(Spesjale Oscar)</small> | opheft = | webside = [http://oscars.org/ oscars.org] }} De '''Eare-Oscar''' ([[Ingelsk]]: ''Honorary Oscar'', mar formeel eins ''Academy Honorary Award'') is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan 'e [[filmkeunst]] dy't elts [[jier]] ein [[oktober]] of (faker) begjin [[novimber]] oan ien of mear [[persoan]]en of [[organisaasje]]s útrikt wurdt, foar it meastepart by wize fan [[oeuvrepriis]]. It is ien fan 'e [[Oscar]]s of Academy Awards, dy't útrikt wurde troch de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) yn [[Hollywood]], de [[wyk]] fan [[Los Angeles]] dêr't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] konsintrearre is. ==Kritearia== De Eare-Oscar wurdt útrikt foar ien of mear fan 'e folgjende kritearia: *in bûtengewoan [[oeuvre]] as [[filmakteur]], [[regisseur|filmregisseur]], [[filmprodusint]] en/of [[senarioskriuwer]]; *bûtengewoane bydragen oan 'e [[filmkeunst]] yn it algemien en (faak) de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] yn it bysûnder; *treflike tsjinsten ferliend oan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]]. Winners binne tsjintwurdich oer it algemien [[persoan]]en, mar yn it [[ferline]] waard dizze priis ek geregeldwei útrikt oan in [[organisaasje]] of foar in [[film]]. ==Skiednis== De Eare-Oscar ûntstie as de '''Spesjale Oscar''' (''Academy Special Award''), dy't yn [[1929]] op 'e earste útrikkingsseremoanje fan 'e [[Oscar]]s al ferjûn waard. De priis waard fan it begjin ôf oan útrikt troch de [[bestjoer]]sried (''Board of Governors'') fan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) foar bûtengewoane fertsjinsten op it mêd fan 'e film dy't bûten de oare Oscar-kategoryen foelen. Dêrta hearden ek bûtenlânske films yn in oare [[taal]] as it [[Ingelsk]] oant yn [[1956]] de [[Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film]] ynsteld waard. De Spesjale Oscar waard yn [[1950]] (foar de útrikking fan [[1951]]) omneamd ta 'Eare-Oscar' (''Academy Honorary Award''), en moat net betize wurde mei de yn [[1971]] (foar de útrikking fan [[1972]]) ynstelde [[Oscar foar Spesjale Prestaasje]] (''Academy Special Achievement Award''). Sûnt [[2009]] wurdt de Eare-Oscar útrikt as ûnderdiel fan 'e [[Governors Award]]s ynstee fan de eigentlike [[Oscar]]s (''Academy Awards''). ==Winners== De [[Oscar]]s wurde útrikt foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[1950]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn [[1951]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! nasjonaliteit ! winner ! omskriuwing winner ! priis takend foar |- | colspan="5" style="text-align:center;"| '''Winners fan 'e Spesjale Oscar (1928 – 1950)''' |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | '''1927/1928''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Warner Bros.]] | <small>[[filmstudio]]</small> | ''[[The Jazz Singer]]'' |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Charlie Chaplin]] | <small>[[akteur]], [[senarioskriuwer]], [[regisseur]], [[filmprodusint|produsint]]</small> | ''[[The Circus (film út 1928)|The Circus]]'' |- | style="text-align:center;"| '''1928/1929''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1929/1930''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1930/1931''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1931/1932''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Walt Disney]] | <small>[[animator]], produsint </small> | de skepping fan [[Mickey Mouse]] |- | style="text-align:center;"| '''1932/1933''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1934''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Shirley Temple]] | <small>aktrise</small> | bydragen oan 'e filmkeunst yn 1934 |- | style="text-align:center;"| '''1935''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[D.W. Griffith]] | <small>regisseur, produsint</small> | [[oeuvre]] |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1936''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[W. Howard Greene]] en [[Harold Rosson]] | <small>[[kameraregisseur]]s</small> | [[kleurefilm|kleuresinematografy]] fan ''[[The Garden of Allah (film út 1936)|The Garden of Allah]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | ''[[The March of Time]]'' | <small>[[koarte film]]</small> | revolúsjonêre fernijings yn 'e filmtechnyk |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1937''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Edgar Bergen]] | <small>akteur</small> | syn rol fan Charlie McCarthy |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[W. Howard Greene]] | <small>kameraregisseur</small> | kleuresinematografy fan ''[[A Star Is Born (film út 1937)|A Star Is Born]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | de filmbibleteek fan it [[Museum of Modern Art]] | <small>[[argyf|filmargyf]]</small> | foar de preservearring fan films fan [[1895]] ôf |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Mack Sennett]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | syn bydragen oan 'e [[komeedzje]]technyk yn films |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| '''1938''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[J. Arthur Ball]] | <small>[[direkteur]] [[Technicolor]]</small> | syn bydragen oan it mooglik meitsjen fan [[kleurefilm]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Walt Disney]] | <small>animator, produsint</small> | ''[[Snow White and the Seven Dwarfs (film út 1937)|Snow White and the Seven Dwarfs]]'' |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] <br>[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Deanna Durbin]] en<br>[[Mickey Rooney]] | <small>akteurs</small> | harren prestaasjes as [[berne-akteur]]s |- | ferskaat | [[Gordon Jennings]], [[Jan Domela]], <br>[[Devereaux Jennings]], [[Irmin Roberts]], [[Art Smith]],<br> [[Farciot Edouart]], [[Loyal Griggs]], [[Loren L. Ryder]], <br>[[Harry D. Mills]], [[Louis Mesenkop]], [[Walter Oberst]] | <small>[[special effects]]-technisy</small> | byld- en lûdseffekten yn ''[[Spawn of the North]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Oliver T. Marsh]] en [[Allen Davey]] | <small>kameraregisseurs</small> | kleuresinematografy fan ''[[Sweethearts (film út 1938)|Sweethearts]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Harry Warner]] | <small>produsint</small> | de produksje fan syn koarte films oer de [[Amerikaanske skiednis]] |- | rowspan="5" style="text-align:center;"| '''1939''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Douglas Fairbanks]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Judy Garland]] | <small>aktrise, [[dûnser]]esse, [[sjongster]]</small> | bydragen oan 'e filmkeunst yn 1939 |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[William Cameron Menzies]] | <small>[[produksje-ûntwerper]], regisseur</small> | treflik gebrûk fan [[kleur]] yn ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Motion Picture Relief Fund]] | <small>[[goeddiedichheid|goed doel]]</small> | tsjinsten oan 'e [[filmyndustry]] yn 1939 |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Technicolor]] USA | <small>[[bedriuw]]</small> | bydragen oan it ûntwikkeljen fan 'e [[kleurefilm]] |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1940''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Bob Hope]] | <small>[[komyk]], akteur</small> | tsjinsten oan 'e filmyndustry |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Nathan Levinson]] | <small>lûdstechnikus</small> | treflike tsjinsten oan 'e filmyndustry en it [[Amerikaanske Leger]] <br>de ôfrûne 9 jier |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1941''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Walt Disney]], [[William Garity]],<br>[[John N.A. Hawkins]], [[RCA Manufacturing Company]] | <small>filmmakkers en [[elektroanika]]bedriuw </small> | nije ûntwikkelings op it mêd fan lûd yn films troch de produksje <br>fan ''[[Fantasia (film út 1940)|Fantasia]]'' |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Leopold Stokowski]] en meiwurkers | <small>[[dirigint]]</small> | foar it kreëarjen fan in nije foarm fan fisualisearre [[muzyk]] yn ''[[Fantasia (film út 1940)|Fantasia]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Rey Scott]] | <small>kameraregisseur</small> | de [[dokumintêre]] ''[[Kukan]]'' (oer de [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]]), <br>opnommen ûnder de dreechste omstannichheden |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Ministearje fan Ynformaasje (Feriene Keninkryk)|Britsk Ministearje fan Ynformaasje]] | <small>[[oerheid]]synstelling</small> | de dokumintêre ''[[Target for Tonight]]'', oer de [[Slach om Ingelân]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1942''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Charles Boyer]] | <small>akteur</small> | oprjochting fan 'e [[French Research Foundation]] yn [[Los Angeles]] |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Noël Coward]] | <small>regisseur, akteur, [[komponist|filmkomponist]]</small> | produksje fan ''[[In Which We Serve]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | <small>filmstudio</small> | produksje fan 'e ''[[Andy Hardy (filmsearje)|Andy Hardy]]''-[[filmsearje]] |- | style="text-align:center;"| '''1943''' | [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Hongarije|Hongaarsk]] | [[George Pal]] | <small>animator, regisseur, produsint</small> | ynnovaasje yn 'e rige koarte films ''[[Puppetoons]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1944''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Bob Hope]] | <small>komyk, akteur</small> | tsjinsten oan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Margaret O'Brien]] | <small>aktrise</small> | bêste berne-aktrise fan 1944 |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1945''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Daniel J. Bloomberg]] en de lûdsôfdieling<br>fan [[Republic Studio]] | <small>lûdstechnikus</small> | de bou fan in treflik auditoarium foar it opnimmen fan [[filmmuzyk]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Peggy Ann Garner]] | <small>aktrise</small> | bêste berne-aktrise fan 1945 |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | ''[[The House I Live In (film út 1945)|The House I Live In]]'' | <small>koarte film</small> | it boadskip fan [[tolerânsje]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Walter Wanger]] | <small>produsint</small> | seisjierrich foarsitterskip fan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1946''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Claude Jarman jr.]] | <small>akteur</small> | bêste berne-akteur fan 1946 |- | [[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] | [[Ernst Lubitsch]] | <small>regisseur, produsint, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Laurence Olivier]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | produksje fan ''[[Henry V (film út 1944)|Henry V]]'' |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Harold Russell]] | <small>akteur</small> | foar syn rol yn ''[[The Best Years of Our Lives]]'' |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1947''' | ferskaat | [[Thomas Armat]], [[William Nicholas Selig]], <br>[[Albert E. Smith (filmprodusint)|Albert E. Smith]], [[George Kirke Spoor]] | <small>filmpioniers</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[James Baskett]] | <small>akteur</small> | syn rol yn ''[[Song of the South]]'' |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | ''[[Bill and Coo]]'' | <small>film</small> | nije en artistike foarm fan filmkeunst |- | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | ''[[Sciuscià]]'' <small>(''Shoe-Shine'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1948''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Sid Grauman]] | <small>[[ûndernimmer]]</small> | fertsjinsten oangeande it ferbetterjen fan [[bioskopen]] |- | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | ''[[Monsieur Vincent]]'' | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | [[File:Flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Hongarije|Hongaarsk]] | [[Adolph Zukor]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1949''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Fred Astaire]] | <small>akteur, dûnser, sjonger</small> | syn bydragen oan 'e technyk fan [[musical]]s |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Cecil B. DeMille]] | <small>produsint, regisseur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark|Deensk]] | [[Jean Hersholt]] | <small>akteur</small> | fertsjinsten yn 4 terminen as foarsitter fan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] |- | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | ''[[Ladri di Biciclette]]'' <small>(''The Bicycle Thieves'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1950''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Louis B. Mayer]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] <br>[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | ''[[Au-delà des Grilles]]'' <small>(''The Walls of Malapaga'')</small><br>''[[Le Mura di Malapaga]]'' | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[George Murphy]] | <small>akteur, dûnser</small> | oeuvre |- | colspan="5" style="text-align:center;"| '''Winners fan 'e Eare-Oscar (1951 – no)''' |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1951''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Gene Kelly]] | <small>akteur, dûnser, sjonger, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]]sk | ''[[Rashōmon]]'' <small>(''Rashomon'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | rowspan="6" style="text-align:center;"| '''1952''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Merian C. Cooper]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Bob Hope]] | <small>komyk, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | ''[[Jeux Interdits]]'' <small>(''Forbidden Games'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Harold Lloyd]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[George Mitchell (kameraregisseur)|George Mitchell]] | <small>kameraregisseur</small> | it ûntwerpen fan 'e [[Mitchell-kamera]] |- | [[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân|Russysk]] | [[Joseph M. Schenck]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1953''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[20th Century Fox]] | <small>filmstudio</small> | yntroduksje fan 'e [[CinemaScope]]-technology |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Böwe Bell & Howell|Bell & Howell Company]] | <small>fabrikant fan filmtechnology</small> | bydragen oan 'e filmtechnyk |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Joseph Breen]] | <small>[[sinsuer|sinsor]]</small> | gewissefol tapassen fan 'e [[Motion Picture Production Code]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Pete Smith (filmprodusint)|Pete Smith]] | <small>produsint fan koarte films</small> | ''[[Pete Smith Specialties]]''-filmsearje |- | rowspan="7" style="text-align:center;"| '''1954''' | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Bausch & Lomb]] | <small>[[kosmetika]]bedriuw</small> | bydragen (troch [[fisazjy]]) oan 'e filmyndustry |- | [[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden|Sweedsk]] | [[Greta Garbo]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]]sk | ''[[Jigokumon]]'' <small>(''Gate of Hell'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Danny Kaye]] | <small>akteur, komyk, sjonger</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Kemp Niver]] | <small>[[argivaris]]</small> | ûntwikkeling fan it ''renovare''-proses, dat de restauraasje fan 'e <br>papierfilmkolleksje fan 'e [[Library of Congress]] mooglik makke |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Jon Whiteley]] | <small>berne-akteur</small> | rol yn ''[[The Kidnappers]]'' |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Vincent Winter]] | <small>berne-akteur</small> | rol yn ''[[The Kidnappers]]'' |- | style="text-align:center;"| '''1955''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]]sk | ''[[Miyamoto Musashi]]'' <small>(''Samurai: The Legend of Musashi'')</small> | <small>film</small> | bêste film yn in frjemde taal |- | style="text-align:center;"| '''1956''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Eddie Cantor]] | <small>dûnser, sjonger, akteur, komyk</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1957''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Broncho Billy Anderson]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Charles Brackett]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[B.B. Kahane]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | ynternasjonaal | [[Society of Motion Picture and Television Engineers|Society of Motion Picture and Television <br>Engineers]] (SMPTE) | <small>ynternasjonale beropsorganisaasje</small> | bydragen oan 'e filmyndustry |- | style="text-align:center;"| '''1958''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Maurice Chevalier]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1959''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Buster Keaton]] | <small>akteur, komyk, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Lee de Forest]] | <small>[[útfiner]]</small> | syn útfinings dy't de yntroduksje fan 'e [[lûdsfilm]] mooglik makken |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1960''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Gary Cooper]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Stan Laurel]] | <small>akteur, komyk</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Hayley Mills]] | <small>aktrise</small> | bêste berne-aktrise fan 1960 |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1961''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[William L. Hendricks]] | <small>produsint</small> | de produksje fan ''[[A Force in Readiness]]'' oer it [[Amerikaanske Marinierskorps|Amerikaanske<br>Marinierskorps]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Fred L. Metzler]] | <small>produsint</small> | syn tsjinsten oan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Jerome Robbins]] | <small>regisseur, [[goreograaf]]</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1962''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1963''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1964''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[William J. Tuttle]] | <small>[[fisazjist]]</small> | syn wurk yn ''[[7 Faces of Dr. Lao]]'' |- | style="text-align:center;"| '''1965''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Bob Hope]] | <small>komyk, akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1966''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Yakima Canutt]] | <small>akteur, [[stuntman]], regisseur </small> | syn [[karriêre]] as stuntman en syn ûntwikkeling fan feilichheids-<br>maatregels foar stuntlju |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Y. Frank Freeman]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1967''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Arthur Freed]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''1968''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[John Chambers]] | <small>fisazjist</small> | syn wurk yn ''[[Planet of the Apes (film út 1968)|Planet of the Apes]]'' |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Onna White]] | <small>dûnseresse, goreografe </small> | har wurk yn ''[[Oliver! (film)|Oliver!]]'' |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Cary Grant]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1970''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Lillian Gish]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Orson Welles]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1971''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Charlie Chaplin]] | <small>komyk, akteur, regisseur, produsint, senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1972''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Charles S. Boren]] | <small>produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Roemeenje|Roemeensk]] | [[Edward G. Robinson]] <small>([[postúm]])</small> | <small>akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1973''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Henri Langlois]] | <small>filmargivaris</small> | syn bydragen oan 'e preservearring fan 'e filmkeunst |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Groucho Marx]] | <small>komyk, akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1974''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Howard Hawks]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Jean Renoir]] | <small>regisseur, akteur, produsint</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1975''' | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Mary Pickford]] | <small>aktrise, produsinte</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1976''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | style="text-align:center;"| '''1977''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Margaret Booth]] | <small>[[filmeditor]]</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''1978''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Walter Lantz]] | <small>animator, produsint, regisseur, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | Departemint Film fan it [[Museum of Modern Art]] | <small>museum</small> | bydragen oan it sjen fan films as in [[keunst]]foarm |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Laurence Olivier]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[King Vidor]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1979''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Hal Elias]] | <small>regisseur</small> | syn tsjinsten oan 'e [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|AMPAS]] |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Alec Guinness]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1980''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Henry Fonda]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1981''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Barbara Stanwyck]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1982''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Mickey Rooney]] | <small>akteur, komyk, produsint</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1983''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Hal Roach]] | <small>produsint, regisseur, akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1984''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[National Endowment for the Arts]] | <small>oerheidsynstânsje</small> | 20-jierrich bestean en tawijing oan artistike en kreätive aktiviteiten |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[James Stewart]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1985''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Paul Newman]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Alex North]] | <small>filmkomponist</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1986''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Ralph Bellamy]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1987''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1988''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Eastman Kodak]] | <small>fabrikant fan filmtechnology</small> | bydragen oan 'e filmyndustry en de filmkeunst |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[National Film Board of Canada]] (NFBC) | <small>oerheidsynstânsje</small> | 50-jierrich bestean en tawijing oan 'e filmkeunst |- | style="text-align:center;"| '''1989''' | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]]sk | [[Akira Kurosawa]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1990''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Sophia Loren]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Myrna Loy]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1991''' | [[File:Flag of India.svg|border|20px]] [[Yndia]]ask | [[Satyajit Ray]] | <small>produsint, regisseur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1992''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Federico Fellini]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1993''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Deborah Kerr]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1994''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Michelangelo Antonioni]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1995''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Kirk Douglas]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Chuck Jones]] | <small>animator</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1996''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Michael Kidd]] | <small>goreograaf, dûnser, akteur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1997''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Stanley Donen]] | <small>regisseur, goreograaf</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1998''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Elia Kazan]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''1999''' | [[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen|Poalsk]] | [[Andrzej Wajda]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''2000''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Jack Cardiff]] | <small>kameraregisseur, regisseur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Ernest Lehman]] | <small>senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''2001''' | [[File:Flag of the Bahamas.svg|border|20px]] [[Bahama's|Bahamaansk]] | [[Sidney Poitier]] | <small>akteur, regisseur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Robert Redford]] | <small>akteur, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Peter O'Toole]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Blake Edwards]] | <small>regisseur, produsint, senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Sidney Lumet]] | <small>regisseur, produsint, senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Robert Altman]] | <small>regisseur, produsint, senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Ennio Morricone]] | <small>filmkomponist</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Robert F. Boyle]] | <small>regisseur, produksje-ûntwerper</small> | oeuvre |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2009''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Lauren Bacall]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Roger Corman]] | <small>regisseur, produsint, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Gordon Wills]] | <small>kameraregisseur, regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2010''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Kevin Brownlow]] | <small>regisseur, dokumintêremakker, filmeditor</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Jean-Luc Godard]] | <small>regisseur, senarioskriuwer, [[filmkritikus]]</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Eli Wallach]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''2011''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[James Earl Jones]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Dick Smith (fisazjist)|Dick Smith]] | <small>fisazjist</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2012''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Hal Needham]] | <small>stuntman, regisseur, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[D.A. Pennebaker]] | <small>dokumintêremakker</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[George Stevens jr.]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2013''' | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Angela Lansbury]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Steve Martin]] | <small>akteur, komyk</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Piero Tosi]] | <small>[[kostúm]]ûntwerper</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2014''' | [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]] | [[Jean-Claude Carrière]] | <small>senarioskriuwer, akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]]sk | [[Hayao Miyazaki]] | <small>animator, regisseur, senarioskriuwer</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân|Iersk]] | [[Maureen O'Hara]] | <small>aktrise, sjongster</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''2015''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Spike Lee]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Gena Rowlands]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''2016''' | [[File:Flag of Hong Kong.svg|border|20px]] [[Hongkong]]sk | [[Jackie Chan]] | <small>akteur, stuntman, regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | [[Anne V. Coates]] | <small>filmeditor</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Lynn Stalmaster]] | <small>[[casting director]]</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Frederick Wiseman]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | rowspan="4" style="text-align:center;"| '''2017''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Charles Burnett (regisseur)|Charles Burnett]] | <small>regisseur, produsint, kameraregisseur </small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Owen Roizman]] | <small>kameraregisseur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | [[Donald Sutherland]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje|Belgysk]] | [[Agnès Varda]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2018''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Marvin Levy]] | <small>[[marketing]]- en [[public relations]]-man </small> | syn tsjinsten oan de filmyndustry |- | [[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Argentynje|Argentynsk]] | [[Lalo Schifrin]] | <small>filmkomponist</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Cicely Tyson]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2019''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[David Lynch]] | <small>regisseur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Wes Studi]] | <small>akteur, produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]] | [[Lina Wertmüller]] | <small>senarioskriuwster, regisseur</small> | oeuvre |- |style="text-align:center;"| '''2020''' | colspan="4" style="text-align:center;"| ''gjin priis takend'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2021''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Samuel L. Jackson]] | <small>akteur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Elaine May]] | <small>regisseur, senarioskriuwster en aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Noarwegen|Noarsk]] | [[Liv Ullman]] | <small>aktrise en regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2022''' | [[File:Flagge fan Martinyk.png|border|18px]] [[Martinyk|Martinikaansk]] | [[Euzhan Palcy]] | <small>regisseur, senarioskriuwster, filmprodusinte</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Diane Warren]] | <small>lietsjeskriuwster</small> | bydragen oan [[filmmuzyk]] |- | [[File:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Austraalje (lân)|Australysk]] | [[Peter Weir]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2023''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Angela Bassett]] | <small>aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Mel Brooks]] | <small>regisseur</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Carol Littleton]] | <small>[[filmeditor]]</small> | oeuvre |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''2024''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Quincy Jones]] | <small>komponist</small> | bydragen oan filmmuzyk |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Juliet Taylor]] | <small>[[casting director]]</small> | oeuvre |- | rowspan="3" style="text-align:center;"| '''2025''' | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Debbie Allen]] | <small>[[goreografe]] en aktrise</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Tom Cruise]] | <small>akteur en produsint</small> | oeuvre |- | [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | [[Wynn Thomas]] | <small>[[produksje-ûntwerp]]er</small> | oeuvre |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://oscars.org/ Offisjele webside fan 'e Oscars] ==Sjoch ek== *[[Cecil B. DeMille Award]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Honorary_Award ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Eare-Oscar| ]] [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1929]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1951]] [[Kategory:Oscar]] obbz2bv4r1llyc17lph3o5wfwn9y37d 14 142328 1228264 987514 2026-04-18T20:59:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228264 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in Amerikaanske plysjetsjinst|FBI]] [[Kategory:FBI]] au80g7tviohzfkdcjxw392iucu1j38p 0 157133 1228243 1071011 2026-04-18T20:26:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sitewaasje yn Nederlân */ kt 1228243 wikitext text/x-wiki [[File:ThreeHobosChicago1929.jpg|right|thumb|250px|Trije ''[[hobo (swalker)|hobo's]]'' yn [[Chicago]] yn [[1929]].]] In '''omrinner''' ([[Nederlânsk]]: ''landloper'') is immen dy't gjin fêst [[berop]], gjin fêst [[wenplak|wen- of ferbliuwplak]] en gjin fêste [[besteansmiddel]]s hat. Oare termen foar sa'nent binne '''omstipper''', '''omswindeler''' of '''swabber''', of as oerkoepeljende term foar al sokke lju '''omrinnend folk'''. Ek '''swalker''' komt wol foar, mar dat wurd hat net de negative toan fan 'e oare beneamings. De oantsjutting [[swerver]] wurdt almeast foar [[dakleazens|dakleazen]] yn 'e [[stêd]]en brûkt, wylst mei 'omrinner' [[histoarysk]] fral ek sokken op it [[plattelân]] bedoeld waarden. Yn [[Frankryk]] sprekt men fan ''[[clochard]]s'', en omrinners dy't fan 'e [[njoggentjinde iuw]] ôf klandestyn meireizgen op [[trein]]en yn [[Noard-Amearika]] waarden ''[[hobo (swalker)|hobo's]]'' neamd. __TOC__ ==Skiednis== Omrinners wiene al yn 'e [[Midsiuwen]] in bekend ferskynsel op it plattelân. Faak troch [[earmoede]] dreaun swalken lju om op 'e siik nei [[wurk]], [[iten]] en ûnderdak. Fral [[simmer]]deis wiene sokken by in protte [[boer]]en wolkom om as losse [[boere-arbeider]]s yn 'e [[ûngetiid]] ynset te wurden. Guon fan sokke omrinners krigen kunde oan beskate boeren en kamen elts jier op itselde plak werom. Sokken waarden akseptearre yn 'e [[mienskip (maatskippij)|mienskip]] om't se as [[deihierarbeider]] nuttich wiene. Omrinners sûnder kâns op wurk en [[bidler]]s (dat oerlaapjende kategoryen wiene), hie men it lykwols yn 'e regel net op stean. Lju dy't better ôf wiene, fertochten sokken fan [[dieverij]] en oar [[krimineel]] [[hâlden en dragen]]. Dat wie ek net sûnder reden, want troch [[honger]] dreaun joegen guon omrinners har oan dieverij oer, wylst der sûnder mis ek guon wiene dy't dat gewoan diene om't it makliker wie as om foar har lean te wurkjen. Perfoarst wiene der ek guon dy't net stielen of op oare manearen de [[wet]] oertrêden, mar dy waarden mei de oaren oer ien kaam skeard. Tsjin 'e [[njoggentjinde iuw]] waard de oanwêzigens fan omrinners net mear dulde, en harren manear fan libjen koe op almar mear ôfkarring rekkenje fan 'e fêstige oarder. Sadwaande kaam der in wetlik ferbod op omrinnerij, en dêrnei waarden omrinners geregeldwei fuortjage of [[arrestaasje|oppakt]]. Soms bedarren se sels yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] of yn in wurkkamp of ynrjochting om gjin oare reden as dat se [[wurkleazens|wurkleas]] en [[dakleazens|dakleas]] wiene. ==Sitewaasje yn Nederlân== Yn [[Nederlân]] waard omrinnerij yn 'e earste ferzje fan it [[Wetboek fan Strafrjocht (Nederlân)|Wetboek fan Strafrjocht]], dat datearret út [[1809]], as [[misdriuw]] opnommen. It omdoarmjen sûnder oantoanber middel fan bestean (d.w.s. in berop) waard sa strafber steld. It idee dêrefter wie dat immen dy't sterk genôch wie om geandefoets om te swalkjen ek sterk genôch wie om te wurkjen. Dêrby waard gebrek oan [[wurkgelegenheid]] lykwols negearre. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waarden lju dy't yn Nederlân as omrinners oppakt wiene, faak by de [[ûntginning]] fan 'e [[heechfean]]gebieten yn it easten en noardeasten tewurksteld as [[twangarbeider]]s, bgl. yn 'e saneamde [[Koloanjes fan Woldiedichheid]], dat eins in soarte fan strafkampen wiene. Geandewei de [[tweintichste iuw]] rûn troch de tanimmende [[wolfeart]] it tal feroardielings foar omrinnerij sterk tebek. Sa wiene der yn [[1904]] noch 1.920 fan sokke feroardielings, en yn [[1963]] noch mar 27. Yn [[2000]] waard omrinnerij as misdriuw út it Wetboek fan Strafrjocht skrast. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Landloper ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Vagrancy}} }} [[Kategory:Omrinner| ]] [[Kategory:Persoan nei juridyske status]] [[Kategory:Dakleazens]] [[Kategory:Earmoede]] 6ycxr1fcy5eb9z12vcrzijskjw4hj2y 0 188265 1228187 1212335 2026-04-18T14:14:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 is no werklassifisearre as bedrige 1228187 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keizerspinguïn |Ofbyld = [[Ofbyld:2007 Snow-Hill-Island Luyten-De-Hauwere-Emperor-Penguin-65.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pinguïneftigen]] (''Sphenisciformes'') |Famylje = [[pinguïns]] (''Spheniscidae'') |Skaai = [[grutte pinguïns]] (Aptenodytes) |Wittenskiplike namme= Aptenodytes forsteri |Beskriuwer, jier= [[George Robert Gray|Gray]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: '''bedrige''' ---- |lânkaart= [[Ofbyld:AptenodytesForsteriIUCN.svg|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} net-briedfûgel <br>{{Color box|#FF00FF}} [[Dwaalgast|swalker]] }} De '''keizerspinguïn''' (''Aptenodytes forsteri'') is ien fan 'e twa soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutte pinguïns]] (''Aptenodytes'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pinguïns]] (''Spheniscidae''). It is de grutste soarte pinguïn. == Ferskining == [[Ofbyld:Face to Face with an Emperor Penguin (15732167778).jpg|thumb|left|Kop fan 'e keizerspinguïn.]] De keizerspinguin is mei likernôch in lingte fan 1,1 m oant 1,2 m en in gewicht fan 22 oant 37 kg de grutste pinguïn. De oare soarte yn it skaai, de keningspinguïn, is krekt wat lytser mar feller fan kleur. De keizerspinguïn hat in swarte kop, rêch en swarte wjukken. De earplakken binne heldergiel en it boppeboarst is bleekgiel. De ûnderkant fan 'e wjukken en búk is wyt, en wurdt bleekgiel yn 'e boppeste boarst. De snaffel is likernôch 8 sm lang en de boppehelte is swart, wylst de ûnderhelte rôze, oranje of lila wêze kin. By juvenilen binne de earplakken, it kin en de kiel wyt, wylst de snaffel swart is. De piken sitte yn it sulvergrize dûns en ha wite maskers. Yn 'e Arktyske simmer ferdwynt it donkere fearrekleed fan 'e keizerpinguïn mei de ferfearring nei brún. De ferfearring giet rap by de keizerspinguïn en duorret mar 34 dagen. Lykas alle pinguïns mist de keizerspinguïn it fermogen om te fleanen. De fûgel hat platte, stive wjukken dy't earder finnen binne foar in libben op see. == Fersprieding == De keizerpinguïn komt oan 'e kusten fan Antarktika. De soart briedt allinnich op lâniis en somtiden op iisplaten tusken de 66° en 77° súdlike breedtegraad. Aldere boarnen neame in oantal fan 54 koloanjes, mar resint satellytûndersyk brochten nije, lytse koloanjes oan it ljocht en no binne der 66 bekend. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:2007 Snow-Hill-Island Luyten-De-Hauwere-Emperor-Penguin-44.jpg|thumb|left|Groep keizerpinguïns mei jongen.]] Keizerpinguïns binne sosjale fûgels en briede yn koloanjes en jeie ek tegearre. It grutste part fan it jier reizget de fûgel tusken it briedgebiet en de plakken op see dêr't se foerazjearje. Se kinne djipper as 550 meter dûke en de siken mear as 20 minuten ynhâlde. Sawol manlike as froulike keizerpinguïns sykje oant 500 kilometer fan har koloanjes om har jongen te fuorjen. Om harsels tsjin 'e kjeld te beskermjen foarmje keizerpinguïns in kompakte groep fan 10 oant tûzenen fûgels. It dieet fan 'e keizerpinguïn bestiet meast út fisk, kreefeftigen en inketfisk en de gearstalling ferskilt fan populaasje ta populaasje. Fisk is meastal it wichtichste iten. [[Ofbyld:Aptenodytes forsteri -Antarctica -swimming-8.jpg|thumb|260px|Swimmende keizerspinguïns.]] Keizerpinguïns binne seksuëel folwoeksen as se trije wurde en begjinne meast ien oant trije jier letter te brieden. Yn maart en april migrearje de keizerpinguïns nei de briedkoloanjes, dy't faak 50 oant 120 km it lân fan 'e râne fan it pakiis ynlizze. Se binne monogaam en it wyfke leit ien aai. Nei it lizzen wurdt it aai oerdroegen. Wylt it mantsje efter bliuwt om te brieden, giet it wyfke, dat skjin ynein is, nei see werom om dêr twa moannen te foerazjearjen en op krêft te kommen. De oerdracht fan it aai kin lestich en swier wêze en as de oerdracht net goed giet is it aai ferlern om 't it de froast op it lân net ferneare kin. It mantsje briedt it aai út tusken syn koarte poaten en balansearret 64 dagen sûnder ein op 'e fuotten foardat it útkomt. De keizerspinguïn is de iennige pinguïnsoarte mei dit gedrach. By alle oare pinguïnsoarten briede de âlden om bar it aai út. Tsjin 'e tiid dat it aai útkomt, moat it mantsje likernôch 115 dagen fêste hawwe sûnt se yn 'e koloanje oankamen. Om de kjeld en wyn oant 200 km/oere te oerlibjen krûpe mantsjes by it brieden ticht byinoar en steane se om bar yn 'e midden fan 'e keppel. It útkommen fan it aai kin wol twa of trije dagen duorje. In pyk sit yn it dûns en is folslein ôfhinklik fan 'e âlden foar iten en waarmte. As it pykje útkomt foardat de mem weromkomt, fuorret de heit de pyk mei in kwark-eftige stof, dy't bestiet út 59% aaiwyt en 28% lipiden, dy't er produsearret troch in klier yn syn slokterm. It wyfke fynt har maat tusken de hûnderten heiten troch syn roppen en nimt dêrnei de soarch foar it pykje oer. Nei't it wyfke de soarch fan it pykje oernommen hat, giet it mantsje te foerazjearjen dêr't er sawat 24 dagen bliuwt. Yntusken hat it ranende iis de ôfstân tusken it nêstplak en de iepen see de ôfstân fermindere. Nei't it mantsje werom komt, soargje de âlden om bar foar de pyk, wylst de oare op see op iten jaget. Sawat 45 oant 50 dagen nei it útkommen foarmje de jongen in kres en krûpe se ticht tsjin inoar oan. De âlden sykje dan alletwa om iten op see en komme periodyk werom om harren jongen grut te fuorjen. Oant it begjin fan novimber begjinne de jonge fûgels te ferfearjen, dat oant twa moannen duorret, itjinge noch net foltôge is as de jonge fûgels de koloanje ferlitte. De âlden hâlde dan op mei it fuorjen. Alle fûgels meitsje de folle koartere reis nei de see yn desimber of jannewaris en bringe de rest fan 'e simmer dêr troch. == Bedrigingen == [[Ofbyld:Emperor Penguin chicks moulting.jpg|thumb|260px|Ferfearrende jonge fûgels.]] Predators fan 'e keizerpinguïn binne sawol fûgels as dieren yn it wetter. Súdlike reuzestormfûgels (''Macronectes giganteus'') foarmje de grutste bedriging fan jonge fûgels en binne ferantwurdlik foar mear as in tredde fan it deaden fan jongen yn guon koloanjes; se ite ek deade pinguïns. De súdpoaljager (''Stercorarius maccormicki'') jeit benammen op deade jongen. De ienige bekende rôfdieren dy't sûne, folwoeksen keizerpinguïs oanfalle binne seeloaihoarsen (''Hydrurga leptonyx'') ), dy't folwoeksen fûgels en jongen fange krekt nei't se it wetter yngeane. Ek orka's (''Orcinus orca'') fange pinguïns. == Status == Yn 'e lette jierren 1970 wie der in ôfname fan 'e populaasje fan 50% yn [[Adélielân]] fanwegen ferhege stjerte ûnder folwoeksen fûgels, benammen mantsjes. Dy ferhege mortaliteit wurdt taskreaun oan 'e abnormaal lange waarme perioade fan dy tiid, itjinge late ta in fermindere seeiisbedekking. Dêrom is it bekend dat de soarte tige gefoelich is foar klimaatferoaring. De keizerpinguïn wurdt sûnt 2026 troch de [[IUCN]] as [[bedrige soarte|bedrige]] (''Threatened'') klassifisearre. De fûgel stiet ûnder druk troch in fermindere beskikberens fan iten troch klimaatferoaring en yndustriële fiskerij op fisk en skaaldieren. Oare bedrigingen binne sykte, ferneatiging fan habitats en minsklike fersteuring fan briedkoloanjes. Yn it lêste gefal is de ynfloed fan toerisme fan bysûnder belang. {{Boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar referinsjes: [[:en:Emperor penguin]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/emperor-penguin-aptenodytes-forsteri BirdLife, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chipen2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 8 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=58848B7175EB4B3C Avibase, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/emppen1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen op 8 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aptenodytes forsteri|Keizerpinguïn}} }} {{DEFAULTSORT:keizerpinguin}} [[Kategory:Grutte pinguïn]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]] jcjw0g1zi7adiuinjpfcf6q45j1yadn 0 189034 1228195 1216961 2026-04-18T15:08:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228195 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=grutearkitfoks |Ofbyld= [[File:RussNamitz-BKFO-CarrizoPlainNM-SJKitFox (53863936735) (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes macrotis |Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearkitfoks (Vulpes macrotis).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|de '''[[kitfoks]]''', dat in oare hûneftige út Noard-Amearika is, hoewol't yn it Ingelsk de grutearkitfoks fan ''kit fox'' neamd wurdt}} {{Net te betiizjen|de '''[[grutearfoks]]''', dat in hûneftige út Afrika is}} De '''grutearkitfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes macrotis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist komt foar yn [[Amerikaanske Súdwesten|it súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en noardlik en noardwestlik [[Meksiko]]. It is de lytste fan 'e fjouwer foksesoarten dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme en ien fan 'e lytsten fan 'e wrâld. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]] dat de [[dei]] rêstend trochbringt yn in ûndergrûnske [[hoale]]. It is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't foar it meastepart [[woastinen]] en [[healwoastinen]] bewennet. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearkitfoks as net bedrige. ==Taksonomy== De grutearkitfoks waard foar it earst yn [[1888]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]], dy't wol de "heit fan 'e [[mammalogy]]" neamd wurdt. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes macrotis''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Vulpes'' is [[Latyn]] foar "foks", wylst it soartspesifike diel ''macrotis'' letterlik "grutear" ynhâldt. De namme betsjut dus eins "grutearfoks". Yn it [[Ingelsk]] wurdt dit bist de ''kit fox'' neamd, mar yn it [[Nederlânsk]] en [[Frysk]] ferwiisd de namme [[kitfoks]] nei in nau besibbe [[soarte]], ''Vulpes velox''. ''Kit'' is it Ingelske wurd foar "foksejong", en it ferwiist yn dizze kontekst, nei't men oannimme mei, nei de behindige grutte fan 'e grutearkitfoks. [[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52462234223).jpg|left|thumb|230px|In grutearkitfoks rekt himsels út en gappet.]] Guon mammalogen hawwe de grutearkitfoks yn it [[ferline]] (oant yn 'e [[1990-er jierren]] ta) wol klassifisearre as in [[ûndersoarte]] fan 'e kitfoks, dy't foarkomt op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Mar út in ûndersyk út [[1993]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten die bliken dat it wier om twa ferskillende soarten gie. Yn 'e kontreien dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks en de kitfoks oerlapet, yn [[West-Teksas]] en it easten fan [[Nij-Meksiko]], komme wol natuerlike [[krusing (biology)|krusings]] fan 'e beide soarten foar, mar dy [[hybride (biology)|hybridisearring]] is mar hiel beheind yn skaal. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks leit yn it [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike part]] fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. It omfettet guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] dielen fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Sonoarawoastyn]] yn noardwestlik Meksiko, op it [[Kalifornysk Skiereilân]] en yn súdlik [[Arizona]], de [[Mojavewoastyn]] yn súdeastlik [[Kalifornje]], de [[Chihuahuawoastyn]] yn it noarden fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oangrinzgjende dielen fan Arizona, [[Utah]], [[Idaho]] en [[Oregon]]. Fierders heart ek [[West-Teksas]] ynklusyf de [[Transpecos]] ta it areaal, de súdwestlike helte fan [[Nij-Meksiko]], it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Colorado (rivier)|Colorado]] troch súdlik Utah oant yn it westen fan 'e steat [[Colorado]], en de [[San-Joaquindelling]], dy't it súdlike part fan 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling fan Kalifornje]] foarmet. ==Uterlike skaaimerken== De grutearkitfoks is fan ferlykbere grutte mei in [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 45^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–53^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 26–32&nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,7&nbsp;[[kg]]. Dêrmei is dit de lytste fan 'e fjouwer leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme (de oaren binne de [[gewoane foks]] (''V.&nbsp;vulpes''), de [[poalfoks]] (''V.&nbsp;lagopus'') en de [[kitfoks]] (''V.&nbsp;velox'')). De [[sturt]] is lang (rûchwei 40% fan 'e totale lichemslingte) en sjocht derút as in [[plomsturt]]. Sa't syn namme al suggerearret, hat de grutearkitfoks opmerklik grutte [[ear (anatomy)|earen]], sels foar in foks, mei in lingte fan 7,1–9,5&nbsp;sm. Dy fasilitearje as in soartemint 'skûtelantennes' net inkeld in tige skerp [[gehoar]], mar fungearje yn 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] ek as 'radiators' om oermjittige [[lichemstemperatuer|lichemswaarmte]] ôf te jaan. Grutearkitfoksen fertoane net folle [[seksuele dimorfy]], útsein yn 'e sin dat de rikel (it [[mantsje]]) justjes grutter is as de moerfoks (it wyfke). [[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52461966359).jpg|right|thumb|250px|In grutearkitfoks.]] De [[kleur]] fan 'e [[pels]] kin regionaal fariëarje, mar oer it algemien is de grutearkitfoks op 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[sturt]] spikkelich oant [[giel]]ich [[griis]]. De spikkeligens is it gefolch fan langere [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] dy't út it [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] omheech stekke en in [[swart]]e punt hawwe mei dêrûnder in wite bân en dêr wer ûnder noch in swartenien. De [[side (anatomy)|siden]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[poat]]en binne gielich oant [[oranje]], wylst it [[kin]], de [[kiel]] en de [[bealch]] [[brutsen wyt]] oant [[krêmkleur]]ich binne. De [[snút]] en [[snorhierren]] binne oer it algemien [[brún]] oant swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten hawwe stive toefen hier, dy't har beskermet tsjin in ekstreem ferhjitte ûndergrûn, mar dy't de grutearkitfoks mei-iens ek mear gryp jouwe op in ûndergrûn fan mul [[sân]]. ==Biotoop== De grutearkitfoks is in bewenner [[woastinen]] en [[healwoastinen]], dy't ek wol foarkomt op 'e [[steppe]] en de [[drûchte|drûge]] [[prêrje]]. In ûndergrûn fan los materiaal, lykas [[sân]], jout er de foarkar oan boppe [[rots]]en, mei't er dêr net yn grave kin. Grutearkitfoksen wurde soms ek oantroffen yn [[kultuerlânskip]]pen, yn 't bysûnder yn [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] en [[wyngerd]]s. Se binne sels by steat om har oan te passen oan it libben yn 'e [[stêd]]. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komme se foar fan 400–1.900&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Grutearkitfoksen libje yn pearkes fan in rikel en in moerfoks. Se binne net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]]; ferskate pearkes kinne deselde krite brûke om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]], al dogge se dat ornaris net tagelyk. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er bytiden ek yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) op 'e lapen komt. [[Dei|Ljochtskyndei]] bringt er yn 'e regel rêstend troch yn syn ûndergrûnske [[hoale]] om oan 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] te ûntkommen. Soms, benammen by 't [[winter]], kom er oerdeis foar 't ljocht om te [[sinnebaaien]]. De hoale is faak eigengroeven, mar soms nimme grutearkitfoksen ek in al besteande hoale oer, dy't makke is troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), of ien fan ferskate soarten [[grûniikhoarntsjes]], [[prêrjehûnen]] of [[kangoeroerotten]]. Ien pear grutearkitfoksen hat ornaris mear as 11&nbsp;hoalen tagelyk yn gebrûk, dy't fersille lizze oer it [[territoarium (biology)|territoarium]]. [[File:Kit_foxes_at_the_Nevada_Test_Site.jpg |left|thumb|250px|In trio grutearkitfoksejongen dy't grutbrocht wurde yn it [[dûker (piip)|dûker]] op it [[Testterrein fan Nevada]].]] Grutearkitfoksen steane bekend om har fluggens, mar dat is faak mar in yllúzje dy't kreëarre wurdt troch har behindige grutte en har [[skutkleur]]. Harren [[faasje|maksimumfaasje]] is rûchwei 40&nbsp;[[km]]/[[oere|h]], mar dy gong hâlde se der net lang yn, mei't se op folle feart sprinters binne en gjin lange-ôfstânsdravers. De grutearkitfoks is oer it algemien [[monogaam]] yn syn relaasje mei syn partner, en de pearkes bliuwe it jier rûn byinoar. Mar der dogge har út en troch ek [[polygame]] pearingsrelaasjes foar. De moerfoks begjint al yn [[septimber]] of [[oktober]] hoalen ta te rieden om yn te [[befalling|befallen]]. Dêrby wurdt gjin nêst oanlein, mar wurde der nije yngongen en tunnels tafoege. De eigentlike [[peartiid]] falt fan [[desimber]] oant [[jannewaris]] of [[febrewaris]], wannear't de moerfoks [[loopsk]] is. De [[pearing]] einiget, lykas by de measte [[hûneftigen]], mei in [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]], wêrby't de [[penis]] sa opset dat er tydlik yn 'e [[fagina]] fêst komt te sitten. De [[draachtiid]] duorret by de grutearkitfoks 49–56&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerfoks, almeast yn [[febrewaris]] of [[maart]], in nêst fan 4–5&nbsp;jongen smyt. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe by de [[berte]] al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] fan 'e jongen geane mei 10–15&nbsp;dagen iepen. De jongen bliuwe binnendoar oant se teminsten 28&nbsp;dagen âld binne. De moerfoks bliuwt yn dy perioade by harren en de rikel jaget dan foar himsels en syn partner. Mei likernôch 56&nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei 3–4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] begjinne se foar harsels te jeien en foerazjearjen. Se binne selsstannich mei 5–6&nbsp;moannen en [[geslachtsryp]] mei 10&nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] fan in grutearkitfoks yn it wyld bedraacht 5^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]], hoewol't guon eksimplaren yn finzenskip wol 10–12&nbsp;jier wurden binne. ==Fretten== De grutearkitfoks is, wat [[fretten]] oanbelanget, in [[opportunist]] mei in [[omnivoar]], mar yn haadsaak [[karnivoar]] dieet. Wat der op in willekeurige dei krekt op it menu stiet, hinget alhiel ôf fan 'e beskikberens. Yn 'e [[Mojavewoastyn]] is de wichtichste [[proai]] fan 'e grutearkitfoks de [[merriamkangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami''). Oare [[kjifdieren]] dy't troch de grutearkitfoks [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde, binne: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[súdlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys torridus''), de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), de [[boarstelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus hispidus''), de [[merriammûsgoffer]] (''Perognathus merriami''), de [[Kalifornyske mûsgoffer]] (''Chaetodipus californicus''), de [[langpoatmûsgoffer]] (''Perognathus longimembris''), de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), de [[lytse woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus arenarius''), de [[rotsmûsgoffer]] (''Chaetodipus intermedius''), de [[sidehierrige mûsgoffer]] (''Perognathus flavus''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus penicillatus''), it [[beldinggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus beldingi''), it [[Pajûtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus mollis''), it [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''), it [[rotsiikhoarntsje]] (''Otospermophilus variegatus''), it [[gewoan antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), de [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''Cynomys gunnisoni''), de [[plomsturthamsterrôt]] (''Neotoma cinerea''), de [[woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). [[File:Vulpes_macrotis_mutica_with_pups.jpg |right|thumb|250px|In grutearkitfoks mei in pear jongen yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]].]] Dêrnjonken fret de grutearkitfoks ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''), de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Der steane ek fûgels op it menu, benammen op 'e [[grûn]] libjende soarten, lykas de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus'') en [[eksoat]]en as de [[Aziatyske stienpatriis]] (''Alectoris chukar''), de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). Fierders frette grutearkitfoksen ek lytse [[reptilen]], [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fisken]] en soms [[plant]]aardich materiaal, lykas [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e [[tomaatplant]] (''Lycopersicon esculentum'') en de [[sagûarokaktus]] (''Carnegiea gigantea''). Ytber [[ôffal]] dat troch [[minske]]n efterlitten is, litte se ek net lizze. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e grutearkitfoks is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), dy't grutearkitfoksen deadet safolle as er mar kin, net om se op te fretten, mar om 'e [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] út 'e wei te romjen. Oare natuerlike fijannen fan 'e grutearkitfoks binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''). [[File:Kit fox tds.jpg|left|thumb|250px|In grutearkitfoks yn súdlik [[Utah]].]] ==Status== De grutearkitfoks hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De populaasje yn 'e [[San-Joaquindelling]] fan [[Kalifornje]], dy't nei alle gedachten in aparte [[ûndersoarte]] (''V.&nbsp;m.&nbsp;mutica'') fertsjintwurdiget, is lykwols [[bedrige soarte|bedrige]]. Eartiids wie dat bist yn sintraal Kalifornje tige algemien oanwêzich, mar troch útrûgingsprogramma's fan [[boer]]en dy't rjochte wiene tsjin [[rôfdier]]en kaam er mids [[tweintichste iuw]] yn 'e knipe. Sûnt [[1967]] hat er yn Kalifornje in beskerme status. Yn [[1990]] bestie de populaasje nei skatting noch út 7.000 eksimplaren, en dat is sûnt allinnich noch mar belune troch de oanhâldende útwreiding fan minsklike aktiviteiten yn 'e delling, dy't foar de grutearkitfoks delkomt op [[habitatferneatiging]]. In oare negative faktor is de útrûging fan 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn Kalifornje; dêrtroch is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') dêr no it wichtichste [[rôfdier]], en lit dat no krekt de slimste natuerlike fijân fan 'e grutearkitfoks wêze. ==Undersoarten== De ferdieling fan 'e grutearkitfoks (''Vulpes macrotis'') yn [[ûndersoarte]]n is noch net alhiel dúdlik. Oant teminsten it begjin fan 'e [[1980-er jierren]] waarden der wol 8 ûnderskate ûndersoarten erkend, mar in yngeande analyze út [[1990]] koe foar dy yndieling gjin ûnderstypjend bewiis fine. Hoewol't it sa klear as in klûntsje is dat der yn dizzen ferlet is fan mear ûndersyk, liket de measte ynformaasje dy't no al beskikber is derop te wizen dat alteast de [[bedrige soarte|bedrige]] grutearkitfoks fan 'e [[San-Joaquindelling]] yn sintraal [[Kalifornje]] in erkenning as ûndersoarte fertsjinnet, ''V.&nbsp;m.&nbsp;.mutica'', omreden fan syn [[geografy]]ske isolaasje. Alle oare grutearkitfoksen soene dan ûnder de [[nominaat]] ''V.&nbsp;m.&nbsp;macrotis'' beflapt wurde kinne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Kit_fox ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Vulpes macrotis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] go6t351u9atw3ks948k2t0hqs0chyvw 0 189403 1228182 1216248 2026-04-18T14:08:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228182 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hyenahûn |Ofbyld= [[File:African_Wild_Dog_at_Working_with_Wildlife.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') |Wittenskiplike namme= Lycaon pictus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">bedrige</span> ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hyenahûn (Lycaon pictus).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|in '''[[hyena's|hyena]]''', in oarsoartich rôfdier}} De '''hyenahûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lycaon pictus''), ek wol de '''Afrikaanske wylde hûn''' of de '''Kaapske jachthûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon''). It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan dat skaai. De hyenahûn hat in tige fragmintearre [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], mei de grutste konsintraasjes yn [[East-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]]. It is in [[hyperkarnivoar]] [[deidier]], dat benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op [[evenhoevigen]]. Yn [[2020]] waard rûsd dat de totale [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] út minder as 6.600 eksimplaren bestie, ferdield oer 39 subpopulaasjes dy't gjin kontakt mei-inoar hawwe. De [[IUCN]] klassifisearret de hyenahûn dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en evolúsje== ===Taksonomy=== De ierste beskriuwing fan 'e hyenahûn waard nei alle gedachten op skrift steld troch de [[Griken|Grykske]] [[dichter]] [[Oppianus]], dy't libbe yn 'e [[twadde iuw]]. Dyselde neamde in yn [[Afrika]] libjend bist mei de namme ''thoa'', dat in [[hybride (biology)|krusing]] fan 'e [[wolf]] en it [[loaihoars]] wêze soe. It liek yn foarm op 'e wolf en yn [[kleur]] op it loaihoars. It tinken is dat de ''thoa'' de hyenahûn west hawwe moat, hoewol't de ferklearring fan lichemsfoarm en kleur fansels op klearebare [[fantasij]] berêst. [[File:Lycaon_pictus_%26_Canis_lupus_skulls.png|left|thumb|180px|De [[plasse]] fan in hyenahûn (l.) ferlike mei dy fan in [[grize wolf]] (''Canis lupus'') (rj.).]] De hyenahûn waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1820]] troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan 'e [[kust]] fan it hjoeddeistige [[Mozambyk]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] dy't er it bist taparte, wie ''Hyaena picta'', mei't er by fersin tocht dat er mei in [[hyena's|hyena]] fan dwaan hie. Yn [[1827]] waard de hyenahûn reklassifisearre as in [[hûneftige]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Joshua Brookes]]. Dy feroare de wittenskiplike namme yn ''Lycaon tricolor'', mar de omsetting fan it soartespesifike diel ta ''tricolor'' ("trijekleurich") waard letter troch de ynternasjonale autoriteiten op it mêd fan 'e [[taksonomy]] yn oerienstimming mei de taksonomyske regels weromdraaid ta ''pictus'' (de [[manlik geslacht (grammatika)|manlike]] wjergader fan ''picta'', dat it [[Latyn]]ske wurd foar "[[bûnt (kleur)|bûnt]]" is). De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[George G. Simpson]] woe mids [[tweintichste iuw]] hawwe, de hyenahûn, de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] soene byinoar pleatst wurde moatte yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wylde hûnen]] (''Simocyoninae''). [[Biologen]] lykas de Ingelse [[Juliet Clutton-Brock]] kanten har tsjin dy yndieling oan, mei't de bisten eins inkeld wat it [[gebit]] oanbelange tige opinoar lykje, wylst se fierders sterk ferskille. En de oerienkomsten op it mêd fan 'e [[tosk]]en soene ek skoan in gefolch wêze kinne fan [[konverginte evolúsje]]. ===Evolúsje=== De hyenahûn beskikt fan alle [[soarte]]n hûneftigen oer de meast spesjalisearre adaptaasjes op it mêd fan [[pels]]kleur ([[bûnt (kleur)|bûnt]]), dieet ([[fleis]]) en [[úthâldingsfermogen]] foar [[draven]] (by de efterfolging fan [[proai]]en). It [[gebit]] is oanpast oan it [[hyperkarnivoar]]e dieet. De wichtichste ferskillen mei de measte oare hûneftigen binne de mânske grutte fan 'e [[premolaar|foarkiezzen]] (yn ferhâlding ta lichemsgrutte de grutsten fan alle libbene bisten útsein de [[bûnte hyena]]), de feroaring fan 'e [[talonide]] (it efterste, legere diel fan in [[kies]] yn 'e [[ûnderkaak]]) yn in [[snijtosk]] foar it snijen fan fleis, en de reduksje of it ferlies fan 'e echte kiezzen yn 'e ûnderkaak. [[File:Bartolini-Lucenti,_S.,_Madurell-Malapeira,_J.,_Mart%C3%ADnez-Navarro,_B._et_al._(2021)_fig._4_Xenocyon_lycaonoides.png|right|thumb|200px|In artistike ympresje fan 'e [[fossile]] [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides''), in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hyenahûn.]] Deselde oanpassing komme ek foar by de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus''). In ûndersyk út [[2019]] brocht oan it ljocht dat it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') him troch de foarneamde [[evolúsje|evolúsjonêre]] adaptaasjes likernôch 1,7&nbsp;miljoen jier lyn ôfspjalte hat fan 'e skaaien fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') (dêr't û.m. de [[wolf]] ta heart) en de [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon''). Dat barde rûchwei om deselde tiid hinne as de diversifisearring fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodacyla''), en liket dêr in reäksje op west te hawwen. It âldste [[fossyl]] fan in hyenahûn is oantroffen yn 'e [[HaYonimgrot]] yn [[Israel]] en datearret fan likernôch 200.000&nbsp;jier lyn. De evolúsje fan dit bist is troch in krapte oan fossilen noch altyd frijwat ûndúdlik. Guon [[paleöntologen]] binne fan tinken dat de hyenahûnen [[ôfstamje]] fan 'e saneamde [[nuverhûnen]] (''Xenocyon''), dy't ornaris as [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') klassifisearre wurde. Oare saakkundigen slane foar om 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] soarten út dat ûnderskaai, [[Falconers hûn]] (''Canis falconeri'') en de [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides'') nei it skaai fan 'e hyenahûnen oer te pleatsen. Sa soene dan (nei de miening fan sokke saakkundigen) trije [[gronosoarte]]n (yn inoar oergeande soarten) byinoar brocht wurde: Falconers hûn út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] fan [[Jeraazje]], de âldere hyenahûn út it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] fan Jeraazje en [[Afrika]], en de hyenahûn fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] ôf. [[File:West_African_Wild_Dog.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume Westafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus manguensis'').]] It is ek noch ûndúdlik hoe't de hyenahûn him krekt ferhâldt ta de oare, fossile soarten út it skaai fan 'e hyenahûnen (''Lycaon''), wêrfan't de [[sekowehûn]] (''Lycaon sekowei'') út [[Súdlik Afrika]] de bekendste en wichtichste is. Guon saakkundigen miene dat de sekowehûn in foarâlderlike soarte fan 'e hyenahûn wie, wylst oaren fan tinken binne dat de beide bisten as [[sustersoarte]]n beskôge wurde moatte. ==Fersprieding== Hoewol't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e hyenahûn him yn it [[ferline]] oer it grutste part fan [[Afrika]] útwreide hawwe moat, is it foarkommen fan dit bist no bot fragmintearre. De grutste konsintraasjes besteane yn [[Súdlik Afrika]]: yn 'e [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] en [[Namybje]], it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]] en oanbuorjende kriten yn [[Mozambyk]] en [[Simbabwe]], en yn ferskate dielen fan westlik, sintraal en súdeastlik [[Sambia]]. Oare wichtige [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn [[East-Afrika]]: yn dielen fan súdlik en westlik [[Tanzania]], op 'e [[Serengeti]] yn it noarden fan dat lân en yn súdeastlik en sintraal [[Kenia]]. Foar de rest is de wrâldpopulaasje fan 'e hyenahûn fersille oer lytse populaasjes yn súdlik [[Etioopje]], súdwestlik [[Sûdaan]], dielen fan [[Súd-Sûdaan]], sintraal [[Tsjaad]], it noarden fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en [[Kameroen]], eastlik [[Boerkina Faso]], noardlik [[Benyn]], súdwestlik [[Niger]] en súdeastlik [[Senegal]]. Ien lytse populaasje komt noch foar yn it uterste súdeasten fan [[Algerije]]. Yn it tichte [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] kaam de hyenahûn nea foar, mar yn oare dielen fan Afrika is it ferdwinen fan dit bist in ûntjouwing fan 'e lêste hûndertfyftich jier. Yn 'e [[Aldheid]] omfette it ferspriedingsgebiet behalven Afrika ek dielen fan it [[Midden-Easten]]. [[File:Wild_Dogs_(Lycaon_pictus)_(16394165128).jpg|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in hyenahûn.]] ==Uterlike skaaimerken== De hyenahûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 71–112&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 29–41&nbsp;sm en in gewicht fan 18–36&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 60–75&nbsp;sm. Dêrmei is de hyenahûn de grutste en swierste fan alle [[hûneftigen]] yn [[Afrika]]. Wrâldwiid moat er datoangeande inkeld it [[soartekompleks]] fan 'e [[wolf]] ([[grize wolf]], [[reade wolf]], [[hûn]], [[dingo]]) foargean litte. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e [[soarte]], mei't [[wyfke|teven]] ornaris 3–7% lytser binne as [[mantsje|rikels]]. Yn ferhâlding ta soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), lykas de grize wolf (''Canis lupus''), is de hyenahûn rank, stiet er heech op 'e [[poat]]en en binne de [[ear (anatomy)|earen]] rûn en bûtenproporsjoneel grut. Ek mist er oan sawol de [[foarpoat|foar]]- as [[efterpoat]]en de lytse fyfde [[tean]] (mei de fyfde [[klau]]), dy't by de hûnen wol oanwêzich is, mar de grûn net rekket. Hyenahûnen binne sadwaande [[tetradaktyl]]. De [[pels]] fan 'e hyenahûn ferskilt yn oansjenlike mjitte fan 'e pels fan oare hûneftigen, mei't er inkeld bestiet út stive, boarstelige [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] en alhiel gjin [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]]. Dat is nei alle gedachten in oanpassing oan it [[waarm]]e [[klimaat]] fan [[Afrika]]. [[Folwoeksen]] eksimplaren ferlieze stadichwei mear hier neigeraden dat se âlder wurde, en âlde bisten binne suver neaken. De pels fan 'e hyenahûn is [[bûnt (kleur)|bûnt]] fan [[kleur]]. It is de iennichste hûneftige wêrby't dat sa is. De kleuren rinne fan [[swart]] fia [[dûnkerbrún]], [[ljochtbrún]] en [[giel]] nei [[wyt]]. Dêrby is it ferskaat foar in part [[geografy]]sk bepaald: eksimplaren út [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]] binne oer it algemien swart mei lytse giele en wite plakjes, wylst hyenahûnen út [[Súdlik Afrika]] feller kleure binne, mei in mingsel fan brún, swart en wyt yn frijwol gelikense mjitten. De fariaasje fan it kleurepatroan is ekstreem en kin maklik brûkt wurde foar yndividuele indentifikaasje. Hyenahûnen lykje dat sels ek te dwaan, mei't se bekende soartgenoaten al op in ôfstân fan 50–100&nbsp;[[meter|m]] weromkenne. De kleuren ferskille benammen op 'e [[lea]] en [[lichem (biology)|romp]]. De kop hat oer it algemien by de [[snút]] in swarte kleur, dy't nei de [[nekke]] ta stadichoan oergiet yn brún. ==Biotoop== De hyenahûn is in bist fan 'e iepen [[flakte]] en komt foar it meastepart op [[steppe]]s en [[savanne]]s foar. Op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] kinne hyenahûnen as passanten ek oantroffen wurde yn [[heuvel]]s en [[berchtme|berchlân]] en kriten dy't begroeid binne mei ticht [[strewelleguod]] en iepen [[bosk]]. Hoewol't dizze bisten bosk oer it algemien mije, bestiet der yn it [[Etiopysk Heechlân]] ien [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't kontinu yn [[berchwâld]]en op in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] libbet. Der is ek teminsten ien dokumintearre waarnimming fan in [[ridel]] hyenahûnen op 'e top fan Afrika's heechste [[berch]], de [[Kilimanjaro]], yn noardlik [[Tanzania]], mei in hichte fan 5.895&nbsp;m. In dead eksimplaar waard yn [[juny]] [[1995]] oantroffen op it [[Sanettiplato]] yn súdeastlik [[Etioopje]], op in hichte fan 4.050&nbsp;m. [[File:Wild_Dog_Kruger_National_Park_South_Africa.jpg|left|thumb|350px|In grutte [[ridel]] hyenahûnen yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn it easten fan [[Súd-Afrika]].]] ==Hâlden en dragen== ===Sosjaal hâlden en dragen=== Hyenahûnen binne tige sosjale bisten, dy't yn [[ridel]]s libje krekt sa't [[wolven]] dat dogge. Harren sosjale bannen binne sterker as dy by de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), twa oare bisten dy't yn [[Afrika]] yn groepen foarkomme, mar dy't ek wol [[solitêr]] libje. Dat lêste sjocht men by de hyenahûn frijwol nea. In ridel hyenahûnen bestiet út 2–27&nbsp;[[folwoeksen]] eksimplaren en healwoeksen jongen, mei dêropta de jongen fan dat oangeande jier. Trochinoar hawwe sokke ridels 4–9 folwoeksen en healwoeksen leden. Wannear't in hyenahûn troch omstannichheden fan syn ridel skaat wurdt, rekket er [[klinyske depresje|deprimearre]] en kin er komme te [[ferstjerren|stjerren]] oan [[brutsenhertsyndroom]]. De [[mantsje]]s en de [[wyfke]]s hawwe eigen [[dominânsjehierargy]]en, dy't los faninoar steane. De wyfkes wurde oer it algemien oanfierd troch it âldste wyfke. De mantsjes kinne laat wurde troch it âldste mantsje, mar soms wurdt sa'nent 'ûnttroane' troch in sterker, jonger mantsje. De fersleine lieder bliuwt yn sa'n gefal likegoed diel útmeitsjen fan 'e ridel. It dominante pear hat ornaris it monopoalje op 'e [[fuortplanting]]. By hyenahûnen bliuwe de mantsjes yn 'e ridel dêr't se yn [[berne]] binne, wylst de wyfkes fuorttsjogge, omdoarmje en in plak yn in oare ridel fine. By de measte oare sosjale [[karnivoar]]en, wêrûnder wolven, liuwen en bûnte hyena's, giet dat krekt oarsom, mar by beskate soarten [[primaten]], lykas [[gorilla's]] en [[sjimpansees]], giet it krekt as by hyenahûnen. Yn 'e measte ridels is de ferhâlding fan it tal mantsjes ta it tal wyfkes 3:1. ===Kommunikaasje=== [[Dierlike kommunikaasje|Kommunisearjen]] dogge hyenahûnen mei in wiidweidich [[stim|fokaal]] rippertwaar, dat bestiet út [[tsjilpen]], [[janken]], [[gillen|gjalpen]], [[piipjen]], [[blaffen]], [[grânzgjen]], [[goarreljen]], [[brommen]] en [[kroanjen (lûd)|kroanjen]]. [[File:African_wild_dog_(Lycaon_pictus_pictus)_play_fighting.jpg|right|thumb|250px|Hyenahûnen út deselde [[ridel]] yn 'e [[Kalahary]] oan it [[boartsjen]] nei in súksesfolle [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]] Yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] is waarnommen hoe't hyenahûnen ek kommunisearje troch in [[proesten|proestend]] [[lûd]] fuort te bringen, makke troch koart en ferheftich út te azemjen troch de [[noaster]]s. Foarôfgeande oan in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] moat de ridel 'mobilisearre' wurde. Dat bart troch 'proesten'; wat mear ridelleden 'proeste', wat grutter de kâns dat de hiele groep ôfset om op jacht te gean. As ien fan it liederspear of in oar dominant ridellid 'proest', is de jacht wierskynliker as wannear't in ûnderhearrich lid fan 'e ridel de earste is dy't 'proest'. By inisjaasje troch in dominant lid binne trije bisten dy't 'proeste' genôch om ôf te setten op jacht, mar wannear't in ûnderhearrich lid as earste 'proest', moatte sa'n tsien oare ridelleden him byfalle om 'e hiele groep yn beweging te krijen. [[Biologen]] liede dêrút ôf dat hyenahûnen, alteast yn Botswana, by wize fan beslissingsproses in spesifike foarm fan kommunikaasje mei in fariabel [[kwoarum]] by it antwurdmeganisme ûntwikkele hawwe. ===Fuortplanting=== Hyenahûnen yn [[East-Afrika]] lykje gjin fêste [[peartiid]] te hawwen, mar foar harren soartgenoaten yn [[Súdlik Afrika]] falt de peartiid fan [[april]] oant en mei [[july]]. Wannear't de [[dominânsjehierargy|dominante]] [[wyfke|teef]] fan 'e [[ridel]] [[loopsk]] is, wurdt se nau beselskippe troch de dominante [[mantsje|rikel]], dy't alle oare mantsjes op ôfstân hâldt. De perioade fan [[tyldrift]]igens kin oant 20&nbsp;[[dagen]] duorje. By de [[pearing]] fan oare [[hûneftigen]] set de [[penis]] fan 'e rikel op, sadat dy fêst komt te sitten yn 'e [[fagina]] fan 'e teef. Dat kin 5–35&nbsp;[[minuten]] duorje, en is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ferskynsel om [[befruchting]] wierskynliker te meitsjen: trochdat der in "stop" yn 'e útgong fan 'e fagina sit, kin it [[sperma]] der net direkt wer útrinne. By de hyenahûn liket dit ferskynsel alhiel net foar te kommen, of oars fan hiel koarte doer te wêzen (minder as 1&nbsp;minút). De [[draachtiid]] duorret by de hyenahûn 69–73&nbsp;dagen, en it tuskenskoft fan 'e iene [[drachtigens]] nei de oare is 12–14&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. De smeetgrutte fan 'e hyenahûn is grutter as dy fan lykfol hokker oare hûneftige, en in drachtige teef kin yn ien kear 6–16&nbsp;jongen smite, mei in gemiddelde fan 10. Dat bestjut dat ien inkele teef genôch jongen produsearje kin om elts jier in folslein nije ridel te stiftsjen. Der is teminsten ien gefal bekend fan in teef dy't allinnich oerbleau doe't har hiele ridel troch [[sykte]] omkaam, en dy't in pear jier letter in nije ridel hie, opboud út 'e jongen dy't se sels yn 'e tuskentiid te wrâld brocht hie. De fuortplanting is foarbeholden oan it dominante pear fan 'e ridel. As in ûnderhearrige teef dochs wit te pearjen en in nêst jongen smyt, sille dy faker al as net deabiten wurde troch de dominante teef. [[File:African_Wild_Dog_feeding_puppies_at_Working_with_Wildlife.jpg|left|thumb|250px|In [[folwoeksen]] hyenahûn [[koarjen|koarret]] [[fleis]] op foar de jongen fan 'e [[ridel]].]] Nei de [[berte]], dy't plakfynt yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], bliuwt de [[mem]] deunby de jonghûntsjes, wylst de rest fan 'e ridel foar har jaget en har fretten bringt troch [[spiisfertarring|healfertarde]] brokken [[fleis]] út 'e [[mage]] foar har op te [[koarjen]]. De mem jaget oare leden fan 'e ridel by har jongen wei oant dy mei 21–28&nbsp;dagen âld genôch binne om te begjinnen mei it fretten fan fêst [[iten]]. Mei likernôch 35&nbsp;dagen wurde jongen [[ôfwûn]], en fan dy tiid ôf krije se inkeld noch opkoarre fleis te fretten. Mei likernôch 50&nbsp;dagen begjinne de jongen in folwoeksen uterlik te krijen, mei in merkber talangjen fan 'e [[skonk]]en, de [[snút]] en de [[ear (anatomy)|earen]]. As de jongen 55–70&nbsp;dagen âld binne, ferlit de ridel de hoale en moatte de jongen tenei mei op-en-út. As der in [[proai]] deade wurdt, meie de jongen as earsten ite, mar dat foarrjocht komt in ein oan as se de [[leeftyd]] fan ien [[jier]] berikke. Hyenahûnen binne [[geslachtsryp]] mei 12–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 10–11&nbsp;jier. Om't de hyenahûn allinnich noch mar foarkomt yn lytse, fragmintearre [[populaasje (biology)|populaasjes]], is it in [[bedrige soarte]]. Dat feit boazet [[iroanysk]] genôch fierder oan troch in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oerlibbingsstrategy: hyenahûnen kinne op 'e iene of oare manear gewaarwurde oft in soartgenoat oan harren besibbe is, en wegerje har dan mei sa'n bist fuort te plantsjen. Evolúsjonêr is dat in beskerming tsjin [[yntylt]], in ferskynsel dat tige neidielige gefolgen hawwe kin foar in sûne populaasje. Mar yn 'e hjoeddeistige sitewaasje betsjut it ek dat hyenahûnen hieltyd minder gaadlike fuortplantingspartners hawwe, om't se troch de lytse grutte fan 'e populaasjes stadichwei besibbe reitsje oan alle oare leden fan sa'n populaasje. Ut [[kompjûter]]simulaasjes hat bliken dien dat alle populaasjes dy't trochgeane mei it mijen fan [[ynsest]]ueuze fuortplanting binnen 100&nbsp;jier [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze sille. [[File:African_Wild_Dogs_take_down_1,000lbs_Common_Eland_at_Working_with_Wildlife_in_South_Africa.jpg |right|thumb|250px|Hyenahûnen skuorre in [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx'') nei de grûn by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] yn [[Súd-Afrika]].]] ==Jeien en fretten== ===Jeien=== De hyenahûn is in spesjalisearre lange-ôfstânsjager, dy't syn [[proai]] mei de hiele [[ridel]] [[kilometer]]s fier efterfolget oant er sa [[wurgens|wurch]] is dat er ynsletten en nei de grûn skuord wurde kin. De hyenahûn en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') binne de iennichste grutte [[lânrôfdier]]en yn [[Afrika]] dy't altyd by deiljocht jeie. De [[liuw]] (''Panthera leo'') jaget ek wol by dei, mar is [[nacht]]s aktiver. Itselde jildt foar de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). It [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') is in echt [[nachtdier]], dat mar komselden by dei jaget. De [[jacht (aktiviteit)|jachtstrategy]] fan 'e hyenahûn is om in proaidier stilwei benei te kommen en dan op te jeien mei in [[faasje]] dy't wol oprinne kin oant 66&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] foar in doer fan 10–60&nbsp;[[minuten]]. In trochsneed efterfolging beslacht in ôfstân fan likernôch 2&nbsp;km. Dêrby wurdt de proai, as er oan 'e grutte kant is, ferskate kearen yn 'e [[poat]]en, [[bealch]] en [[stuten]] [[biten]], oant er sa wurch en/of [[ferwûne]] rekket, dat er ophâldt fan [[draven]]. Lytsere proaien wurde sa gau mooglik nei de grûn ta skuord en útinoar riten. ===Fretten=== De [[proai]]en fan 'e hyenahûn binne foar it meastepart eksimplaren fan fiif [[antilope]]soarten: de [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), de [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii''), de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), de [[súdlike boskbok]] of ymbabala (''Tragelaphus sylvaticus'') en de [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus''). Yn [[East-Afrika]] bejeie hyenahûnen benammen de thomsongazelle, wylst se har yn [[Sintraal-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] talizze op in folle breder menu, besteande út 'e ympala, de [[súdlike reidbok]] (''Redunca arundinum''), de [[kobantilope]] (''Kobus kob''), de [[moerasantikope]] (''Kobus leche'') en de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''). [[File:African_wild_dog3.jpg |left|thumb|250px|Hyenahûnen frette in [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus'') op nei't se him deade hawwe.]] Dêrnjonken frette hyenahûnen ek lytsere proaien, lykas de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''), ferskate soarten [[dikdiks]] (''Madoqua'' spp.), it [[knobbelswyn]] (''Phacochoerus africanus''), de [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis''), de [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), de [[springhazze]] (''Pedetes capensis''), de [[grutte reidrôt]] (''Thryonomys swinderianus'') en de [[lytse reidrôt]] (''Thryonomys gregorianus''). Inkeld wurde ek wol gruttere proaien pakt, lykas de [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx''), de [[steppesebra]] (''Equus quagga'') of sels de [[Kaapske buffel]] (''Syncerus caffer''). De trochsneed grutte fan proaidieren fan 'e hyenahûn leit op 15–200&nbsp;[[kg]], hoewol't in steppesebra 240&nbsp;kg weaget en in lytseftige buffel al gau nei de 400&nbsp;kg giet. Bylden dy't yn [[2021]] opnommen waarden yn it [[Nasjonaal Park De Neder-Sambezy]] yn [[Sambia]] litte sjen hoe't in ridel hyenahûnen in sûne, folwoeksen Kaapske buffel bejeie, dy't in gewicht fan wol 800&nbsp;kg hawwe kin, mar sa'n jacht is tige seldsum. Hyenahûnen binne frijwat [[opportunist]]ysk wat har dieet oangiet, en frette ek wol [[ynsekten]] as dy rûnom foarhâns binne (bgl. yn it gefal fan in [[sprinkhoanne]]swaarm). By ien ridel waard waarnommen dat der út en troch ek jacht makke waard op 'e [[grutearfoks]] (''Otocyon megalotis''). Fierders stelle hyenahûnen soms ek [[kadaver (ies)|kadavers]] fan proaien dy't deade binne troch bûnte hyena's, jachtloaihoarsen, loaihoarsen en, as it om in solitêr eksimplaar giet, liuwen. [[File:African_wild_dog_lycaon_pictus.jpg|right|thumb|250px|In hyenahûn.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e hyenahûn binne de beide oare grutte [[Afrika]]anske [[rôfdier]]en dy't yn groepen libje: de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Fral de liuw is in wichtige oarsaak fan [[stjerte]] foar sawol folwoeksen hyenahûnen as jongen. Sa waard in ridel dy't reyntrodusearre wie yn it [[Nasjonaal Park Etosha]] yn [[Namybje]] alhiel útrûge troch liuwen. Yn 'e [[1960-er jierren]] stoarte de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e liuwen yn 'e [[Ngorongorokrater]] yn noardlik [[Tanzania]] yn en dat bliek te resultearjen yn in hommelse groei fan 'e populaasje hyenahûnen dêre. Mar doe't de liuwepopulaasje wer by de wâl opklaude, sakke de hyenahûnepopulaasje wer werom nei it âlde nivo. Krekt as by oare grutte rôfdieren dy't troch liuwen deade wurde, frette liuwen de hyenahûnen dy't se om hals bringe ornaris net op. It is dêrtroch dúdlik dat it har poer en alinnich mar giet om it útskeakeljen fan har natuerlike [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], en net om oan fretten te kommen. Oarsom binne der ek inkele gefallen bekend fan ienlike âlde en/of [[ferwûne]] liuwen dy't troch in ridel hyenahûnen deamakke waarden. As in hyenahûn oanfallen wurdt troch in troep liuwen en se krije him te pakken, dan is er rêdeleas ferlern en sille de oare leden fan syn ridel him oan syn lot oerlitte om't der neat is dat se dwaan kinne om him te helpen. Mar as in hyenahûn oanfallen wurdt troch ien inkele liuw, komt it wolris foar dat de oare leden fan 'e ridel him te help sjitte. Sa [[foto]]grafearren [[safary]][[gids (berop)|gidsen]] yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] yn [[2016]] wat der barde doe't in ienlike liuwinne by it [[kadaver (ies)|kadaver]] fan in [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') in healwoeksen hyenahûn oanfoel. De hiele ridel kaam it bist te help en der ûntjoech him in ferheftich gefjocht wêrby't de liuwinne úteinlik op 'e flecht dreaun waard, hoewol't de healwoeksen hyenahûn letter deagie oan 'e oprûne ferwûnings. By in oar gefal waard waarnommen hoe't in ridel fan fjouwer hyenahûnen út alle macht in âld mantsje ferdigene tsjin 'e oanfal fan in mantsjesliuw. It âlde hyenahûnemantsje wist dêrtroch te ûntkommen. Hy oerlibbe de oanfal en joech him wer by de ridel. [[File:Sabi_Sand_Wild_Safari_Live_Feb_29_2016_sunrise_-_Spotted_hyena_vs_wild_dogs.png |left|thumb|350px|In konfrontaasje tusken in [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') (l.) en trije hyenahûnen.]] Bûnte hyena's binne minder gefaarlik foar hyenahûnen as liuwen, mar se binne likegoed tige ferfelend, mei't se de wizânsje hawwe om te besykjen de [[proai]]en fan hyenahûnen te stellen, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit. Bûnte hyena's folgje om dy reden gauris ridels hyenahûnen by de jacht. Wannear't se deunby it kadaver fan in bist komme dat troch hyenahûnen deade is, binne ienlike bûnte hyena's oer it algemien foarsichtich. Se besykje dan ornaris om ûngemurken in diel fan it kadaver (bgl. in poat) te pakken en dêr dan mei út te naaien. It komt foar dat se dêrby de weromtocht blaze moatte as de hiele ridel hyenahûnen har tenei komt. Wannear't bûnte hyena's yn in groep fanwegen komme, hawwe se in goede kâns om 'e hyenahûnen by har proai wei te driuwen, mei't hyena's oansjenlik grutter en sterker binne as hyenahûnen. Mar de gruttere oanstriid fan hyenahûnen om inoar te helpen makket dat se likegoed yn it foardiel binne tsjin in troep bûnte hyena's, mei't dy mar healhertich gearwurkje. It komt ek foar dat hyenahûnen in proai stelle fan bûnte hyena's, mar sokke gefallen binne seldsum. Populaasjes hyenahûnen wurde oer it algemien negatyf beynfloede troch de oanwêzigens fan bûnte hyena's. De hyenahûn en it ([[solitêr]] libjende) [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') lykje inoar yn 'e regel te mijen. Wat oare rôfdieren oangiet, binne de jongen fan hyenahûnen, benammen as se foar it earst út 'e [[hoale]] komme dêr't se [[berne]] binne, kwetsber foar [[earnen]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus''). ==Status== De hyenahûn hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]". Dit bist hat slim te lijen ûnder [[habitatferneatiging]] en [[habitatfragmintearring]] en dêrtroch teffens ûnder [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. Yn hast hiel [[Noard-Afrika]] en it grutste part fan [[West-Afrika]] is dizze soarte al útrûge, en yn [[Sintraal-Afrika]] en [[East-Afrika]] stiet er ûnder swiere druk. [[File:Laika_ac_African_Wild_Dog_(9882202246)_cropped.jpg|right|thumb|250px|In Eastafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus lupinus'').]] ==Undersoarten== Der binne 5 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e hyenahûn (''Lycaon pictus''): *de Kaapske hyenahûn (''L. p. pictus'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])</small> :<small>[[synonym (taksonomy)|synonimen]]: ''L.&nbsp;p. cacondae, fuchsi, gobabis, krebsi, lalandei, tricolor, typicus, venatica, windholmi'' en ''zuluensis''</small> *de Eastafrikaanske hyenahûn (''L. p. lupinus'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902</small>) <small>([[East-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. dieseneri, gansseri, hennigi, hübneri, kondoae, lademanni, langheldi, prageri, richteri, ruwanae, ssongaeae, stierlingi, styxi'' en ''wintgensi''</small> *de Somalyske hyenahûn (''L. p. somalicus'' <small>Thomas, 1904</small>) <small>([[Hoarn fan Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. luchsingeri, matschie, rüppelli, takanus'' en ''zedlitzi''</small> *de Tsjadyske hyenahûn (''L. p. sharicus'' <small>Thomas & [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1907</small>) <small>([[Sintraal-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. ebermaieri''</small> *de Westafrikaanske hyenahûn (''L. p. manguensis'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1915</small>) <small>([[West-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. mischlichi''</small> In protte oare ûndersoarten waarden yn it [[ferline]] foarsteld, mar genietsje no gjin erkenning mear en wurde ynstee as [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e boppeneamde ûndersoarten sjoen. Se wurde yn 'e boppesteande opsomming as [[synonym (taksonomy)|synonimen]] neamd. De [[nominaat]] is de grutste ûndersoarte en de Somalyske hyenahûn is de lytste. De Westafrikaanske hyenahûn kaam foarhinne foar fan [[Nigearia]] oant [[Senegal]], mar is no yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta twa populaasjes yn it [[Nasjonaal Park Niokolo-Koba]] yn Senegal en it [[Nasjonaal Park W]] yn 'e grinskrite fan [[Benyn]], [[Niger]] en [[Boerkina Faso]], mei dêropta mooglik in pear miniskule populaasjes yn westlik Nigearia. Yn totaal binne der noch 70 Westafrikaanske hyenahûnen, dat dy ûndersoarte is slim [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_wild_dog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lycaon pictus}} }} {{DEFAULTSORT:Hienahun}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Hyenahûn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] i7esy2dsnyz6opx9j3wla6qr4prquq8 1228194 1228182 2026-04-18T14:42:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Uterlike skaaimerken */ noch wat 1228194 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hyenahûn |Ofbyld= [[File:African_Wild_Dog_at_Working_with_Wildlife.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') |Wittenskiplike namme= Lycaon pictus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">bedrige</span> ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hyenahûn (Lycaon pictus).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|in '''[[hyena's|hyena]]''', in oarsoartich rôfdier}} De '''hyenahûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lycaon pictus''), ek wol de '''Afrikaanske wylde hûn''' of de '''Kaapske jachthûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon''). It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan dat skaai. De hyenahûn hat in tige fragmintearre [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], mei de grutste konsintraasjes yn [[East-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]]. It is in [[hyperkarnivoar]] [[deidier]], dat benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op [[evenhoevigen]]. Yn [[2020]] waard rûsd dat de totale [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] út minder as 6.600 eksimplaren bestie, ferdield oer 39 subpopulaasjes dy't gjin kontakt mei-inoar hawwe. De [[IUCN]] klassifisearret de hyenahûn dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en evolúsje== ===Taksonomy=== De ierste beskriuwing fan 'e hyenahûn waard nei alle gedachten op skrift steld troch de [[Griken|Grykske]] [[dichter]] [[Oppianus]], dy't libbe yn 'e [[twadde iuw]]. Dyselde neamde in yn [[Afrika]] libjend bist mei de namme ''thoa'', dat in [[hybride (biology)|krusing]] fan 'e [[wolf]] en it [[loaihoars]] wêze soe. It liek yn foarm op 'e wolf en yn [[kleur]] op it loaihoars. It tinken is dat de ''thoa'' de hyenahûn west hawwe moat, hoewol't de ferklearring fan lichemsfoarm en kleur fansels op klearebare [[fantasij]] berêst. [[File:Lycaon_pictus_%26_Canis_lupus_skulls.png|left|thumb|180px|De [[plasse]] fan in hyenahûn (l.) ferlike mei dy fan in [[grize wolf]] (''Canis lupus'') (rj.).]] De hyenahûn waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1820]] troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan 'e [[kust]] fan it hjoeddeistige [[Mozambyk]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] dy't er it bist taparte, wie ''Hyaena picta'', mei't er by fersin tocht dat er mei in [[hyena's|hyena]] fan dwaan hie. Yn [[1827]] waard de hyenahûn reklassifisearre as in [[hûneftige]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Joshua Brookes]]. Dy feroare de wittenskiplike namme yn ''Lycaon tricolor'', mar de omsetting fan it soartespesifike diel ta ''tricolor'' ("trijekleurich") waard letter troch de ynternasjonale autoriteiten op it mêd fan 'e [[taksonomy]] yn oerienstimming mei de taksonomyske regels weromdraaid ta ''pictus'' (de [[manlik geslacht (grammatika)|manlike]] wjergader fan ''picta'', dat it [[Latyn]]ske wurd foar "[[bûnt (kleur)|bûnt]]" is). De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[George G. Simpson]] woe mids [[tweintichste iuw]] hawwe, de hyenahûn, de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] soene byinoar pleatst wurde moatte yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wylde hûnen]] (''Simocyoninae''). [[Biologen]] lykas de Ingelse [[Juliet Clutton-Brock]] kanten har tsjin dy yndieling oan, mei't de bisten eins inkeld wat it [[gebit]] oanbelange tige opinoar lykje, wylst se fierders sterk ferskille. En de oerienkomsten op it mêd fan 'e [[tosk]]en soene ek skoan in gefolch wêze kinne fan [[konverginte evolúsje]]. ===Evolúsje=== De hyenahûn beskikt fan alle [[soarte]]n hûneftigen oer de meast spesjalisearre adaptaasjes op it mêd fan [[pels]]kleur ([[bûnt (kleur)|bûnt]]), dieet ([[fleis]]) en [[úthâldingsfermogen]] foar [[draven]] (by de efterfolging fan [[proai]]en). It [[gebit]] is oanpast oan it [[hyperkarnivoar]]e dieet. De wichtichste ferskillen mei de measte oare hûneftigen binne de mânske grutte fan 'e [[premolaar|foarkiezzen]] (yn ferhâlding ta lichemsgrutte de grutsten fan alle libbene bisten útsein de [[bûnte hyena]]), de feroaring fan 'e [[talonide]] (it efterste, legere diel fan in [[kies]] yn 'e [[ûnderkaak]]) yn in [[snijtosk]] foar it snijen fan fleis, en de reduksje of it ferlies fan 'e echte kiezzen yn 'e ûnderkaak. [[File:Bartolini-Lucenti,_S.,_Madurell-Malapeira,_J.,_Mart%C3%ADnez-Navarro,_B._et_al._(2021)_fig._4_Xenocyon_lycaonoides.png|right|thumb|200px|In artistike ympresje fan 'e [[fossile]] [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides''), in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hyenahûn.]] Deselde oanpassing komme ek foar by de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus''). In ûndersyk út [[2019]] brocht oan it ljocht dat it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') him troch de foarneamde [[evolúsje|evolúsjonêre]] adaptaasjes likernôch 1,7&nbsp;miljoen jier lyn ôfspjalte hat fan 'e skaaien fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') (dêr't û.m. de [[wolf]] ta heart) en de [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon''). Dat barde rûchwei om deselde tiid hinne as de diversifisearring fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodacyla''), en liket dêr in reäksje op west te hawwen. It âldste [[fossyl]] fan in hyenahûn is oantroffen yn 'e [[HaYonimgrot]] yn [[Israel]] en datearret fan likernôch 200.000&nbsp;jier lyn. De evolúsje fan dit bist is troch in krapte oan fossilen noch altyd frijwat ûndúdlik. Guon [[paleöntologen]] binne fan tinken dat de hyenahûnen [[ôfstamje]] fan 'e saneamde [[nuverhûnen]] (''Xenocyon''), dy't ornaris as [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') klassifisearre wurde. Oare saakkundigen slane foar om 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] soarten út dat ûnderskaai, [[Falconers hûn]] (''Canis falconeri'') en de [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides'') nei it skaai fan 'e hyenahûnen oer te pleatsen. Sa soene dan (nei de miening fan sokke saakkundigen) trije [[gronosoarte]]n (yn inoar oergeande soarten) byinoar brocht wurde: Falconers hûn út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] fan [[Jeraazje]], de âldere hyenahûn út it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] fan Jeraazje en [[Afrika]], en de hyenahûn fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] ôf. [[File:West_African_Wild_Dog.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume Westafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus manguensis'').]] It is ek noch ûndúdlik hoe't de hyenahûn him krekt ferhâldt ta de oare, fossile soarten út it skaai fan 'e hyenahûnen (''Lycaon''), wêrfan't de [[sekowehûn]] (''Lycaon sekowei'') út [[Súdlik Afrika]] de bekendste en wichtichste is. Guon saakkundigen miene dat de sekowehûn in foarâlderlike soarte fan 'e hyenahûn wie, wylst oaren fan tinken binne dat de beide bisten as [[sustersoarte]]n beskôge wurde moatte. ==Fersprieding== Hoewol't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e hyenahûn him yn it [[ferline]] oer it grutste part fan [[Afrika]] útwreide hawwe moat, is it foarkommen fan dit bist no bot fragmintearre. De grutste konsintraasjes besteane yn [[Súdlik Afrika]]: yn 'e [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] en [[Namybje]], it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]] en oanbuorjende kriten yn [[Mozambyk]] en [[Simbabwe]], en yn ferskate dielen fan westlik, sintraal en súdeastlik [[Sambia]]. Oare wichtige [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn [[East-Afrika]]: yn dielen fan súdlik en westlik [[Tanzania]], op 'e [[Serengeti]] yn it noarden fan dat lân en yn súdeastlik en sintraal [[Kenia]]. Foar de rest is de wrâldpopulaasje fan 'e hyenahûn fersille oer lytse populaasjes yn súdlik [[Etioopje]], súdwestlik [[Sûdaan]], dielen fan [[Súd-Sûdaan]], sintraal [[Tsjaad]], it noarden fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en [[Kameroen]], eastlik [[Boerkina Faso]], noardlik [[Benyn]], súdwestlik [[Niger]] en súdeastlik [[Senegal]]. Ien lytse populaasje komt noch foar yn it uterste súdeasten fan [[Algerije]]. Yn it tichte [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] kaam de hyenahûn nea foar, mar yn oare dielen fan Afrika is it ferdwinen fan dit bist in ûntjouwing fan 'e lêste hûndertfyftich jier. Yn 'e [[Aldheid]] omfette it ferspriedingsgebiet behalven Afrika ek dielen fan it [[Midden-Easten]]. [[File:Wild_Dogs_(Lycaon_pictus)_(16394165128).jpg|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in hyenahûn.]] ==Uterlike skaaimerken== De hyenahûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 71–112&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 29–41&nbsp;sm en in gewicht fan 18–36&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 60–75&nbsp;sm. Dêrmei is de hyenahûn de grutste en swierste fan alle [[hûneftigen]] yn [[Afrika]]. Wrâldwiid moat er datoangeande inkeld it [[soartekompleks]] fan 'e [[wolf]] ([[grize wolf]], [[reade wolf]], [[hûn]], [[dingo]]) foargean litte. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e [[soarte]], mei't [[wyfke|teven]] ornaris 3–7% lytser binne as [[mantsje|rikels]]. Yn ferhâlding ta soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), lykas de grize wolf (''Canis lupus''), is de hyenahûn rank, stiet er heech op 'e [[poat]]en en binne de [[ear (anatomy)|earen]] rûn en bûtenproporsjoneel grut. Ek mist er oan sawol de [[foarpoat|foar]]- as [[efterpoat]]en de lytse fyfde [[tean]] (mei de fyfde [[klau]]), dy't by de hûnen wol oanwêzich is, mar de grûn net rekket. Hyenahûnen binne sadwaande [[tetradaktyl]]. De [[pels]] fan 'e hyenahûn ferskilt yn oansjenlike mjitte fan 'e pels fan oare hûneftigen, mei't er inkeld bestiet út stive, boarstelige [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] en alhiel gjin [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]]. Dat is nei alle gedachten in oanpassing oan it [[waarm]]e [[klimaat]] fan [[Afrika]]. [[Folwoeksen]] eksimplaren ferlieze stadichwei mear hier neigeraden dat se âlder wurde, en âlde bisten binne suver neaken. De pels fan 'e hyenahûn is [[bûnt (kleur)|bûnt]] fan [[kleur]]. It is de iennichste hûneftige wêrby't dat sa is. De kleuren rinne fan [[swart]] fia [[dûnkerbrún]], [[ljochtbrún]] en [[giel]] nei [[wyt]]. Dêrby is it ferskaat foar in part [[geografy]]sk bepaald: eksimplaren út [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]] binne oer it algemien swart mei lytse giele en wite plakjes, wylst hyenahûnen út [[Súdlik Afrika]] feller kleure binne, mei in mingsel fan brún, swart en wyt yn frijwol gelikense mjitten. De fariaasje fan it kleurepatroan is ekstreem en kin maklik brûkt wurde foar yndividuele indentifikaasje. Hyenahûnen lykje dat sels ek te dwaan, mei't se bekende soartgenoaten al op in ôfstân fan 50–100&nbsp;[[meter|m]] weromkenne. De kleuren ferskille benammen op 'e [[lea]] en [[lichem (biology)|romp]]. De kop hat oer it algemien by de [[snút]] in swarte kleur, dy't nei de [[nekke]] ta stadichoan oergiet yn brún. De sturt is altyd fierhinne wyt. ==Biotoop== De hyenahûn is in bist fan 'e iepen [[flakte]] en komt foar it meastepart op [[steppe]]s en [[savanne]]s foar. Op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] kinne hyenahûnen as passanten ek oantroffen wurde yn [[heuvel]]s en [[berchtme|berchlân]] en kriten dy't begroeid binne mei ticht [[strewelleguod]] en iepen [[bosk]]. Hoewol't dizze bisten bosk oer it algemien mije, bestiet der yn it [[Etiopysk Heechlân]] ien [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't kontinu yn [[berchwâld]]en op in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] libbet. Der is ek teminsten ien dokumintearre waarnimming fan in [[ridel]] hyenahûnen op 'e top fan Afrika's heechste [[berch]], de [[Kilimanjaro]], yn noardlik [[Tanzania]], mei in hichte fan 5.895&nbsp;m. In dead eksimplaar waard yn [[juny]] [[1995]] oantroffen op it [[Sanettiplato]] yn súdeastlik [[Etioopje]], op in hichte fan 4.050&nbsp;m. [[File:Wild_Dog_Kruger_National_Park_South_Africa.jpg|left|thumb|350px|In grutte [[ridel]] hyenahûnen yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn it easten fan [[Súd-Afrika]].]] ==Hâlden en dragen== ===Sosjaal hâlden en dragen=== Hyenahûnen binne tige sosjale bisten, dy't yn [[ridel]]s libje krekt sa't [[wolven]] dat dogge. Harren sosjale bannen binne sterker as dy by de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), twa oare bisten dy't yn [[Afrika]] yn groepen foarkomme, mar dy't ek wol [[solitêr]] libje. Dat lêste sjocht men by de hyenahûn frijwol nea. In ridel hyenahûnen bestiet út 2–27&nbsp;[[folwoeksen]] eksimplaren en healwoeksen jongen, mei dêropta de jongen fan dat oangeande jier. Trochinoar hawwe sokke ridels 4–9 folwoeksen en healwoeksen leden. Wannear't in hyenahûn troch omstannichheden fan syn ridel skaat wurdt, rekket er [[klinyske depresje|deprimearre]] en kin er komme te [[ferstjerren|stjerren]] oan [[brutsenhertsyndroom]]. De [[mantsje]]s en de [[wyfke]]s hawwe eigen [[dominânsjehierargy]]en, dy't los faninoar steane. De wyfkes wurde oer it algemien oanfierd troch it âldste wyfke. De mantsjes kinne laat wurde troch it âldste mantsje, mar soms wurdt sa'nent 'ûnttroane' troch in sterker, jonger mantsje. De fersleine lieder bliuwt yn sa'n gefal likegoed diel útmeitsjen fan 'e ridel. It dominante pear hat ornaris it monopoalje op 'e [[fuortplanting]]. By hyenahûnen bliuwe de mantsjes yn 'e ridel dêr't se yn [[berne]] binne, wylst de wyfkes fuorttsjogge, omdoarmje en in plak yn in oare ridel fine. By de measte oare sosjale [[karnivoar]]en, wêrûnder wolven, liuwen en bûnte hyena's, giet dat krekt oarsom, mar by beskate soarten [[primaten]], lykas [[gorilla's]] en [[sjimpansees]], giet it krekt as by hyenahûnen. Yn 'e measte ridels is de ferhâlding fan it tal mantsjes ta it tal wyfkes 3:1. ===Kommunikaasje=== [[Dierlike kommunikaasje|Kommunisearjen]] dogge hyenahûnen mei in wiidweidich [[stim|fokaal]] rippertwaar, dat bestiet út [[tsjilpen]], [[janken]], [[gillen|gjalpen]], [[piipjen]], [[blaffen]], [[grânzgjen]], [[goarreljen]], [[brommen]] en [[kroanjen (lûd)|kroanjen]]. [[File:African_wild_dog_(Lycaon_pictus_pictus)_play_fighting.jpg|right|thumb|250px|Hyenahûnen út deselde [[ridel]] yn 'e [[Kalahary]] oan it [[boartsjen]] nei in súksesfolle [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]] Yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] is waarnommen hoe't hyenahûnen ek kommunisearje troch in [[proesten|proestend]] [[lûd]] fuort te bringen, makke troch koart en ferheftich út te azemjen troch de [[noaster]]s. Foarôfgeande oan in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] moat de ridel 'mobilisearre' wurde. Dat bart troch 'proesten'; wat mear ridelleden 'proeste', wat grutter de kâns dat de hiele groep ôfset om op jacht te gean. As ien fan it liederspear of in oar dominant ridellid 'proest', is de jacht wierskynliker as wannear't in ûnderhearrich lid fan 'e ridel de earste is dy't 'proest'. By inisjaasje troch in dominant lid binne trije bisten dy't 'proeste' genôch om ôf te setten op jacht, mar wannear't in ûnderhearrich lid as earste 'proest', moatte sa'n tsien oare ridelleden him byfalle om 'e hiele groep yn beweging te krijen. [[Biologen]] liede dêrút ôf dat hyenahûnen, alteast yn Botswana, by wize fan beslissingsproses in spesifike foarm fan kommunikaasje mei in fariabel [[kwoarum]] by it antwurdmeganisme ûntwikkele hawwe. ===Fuortplanting=== Hyenahûnen yn [[East-Afrika]] lykje gjin fêste [[peartiid]] te hawwen, mar foar harren soartgenoaten yn [[Súdlik Afrika]] falt de peartiid fan [[april]] oant en mei [[july]]. Wannear't de [[dominânsjehierargy|dominante]] [[wyfke|teef]] fan 'e [[ridel]] [[loopsk]] is, wurdt se nau beselskippe troch de dominante [[mantsje|rikel]], dy't alle oare mantsjes op ôfstân hâldt. De perioade fan [[tyldrift]]igens kin oant 20&nbsp;[[dagen]] duorje. By de [[pearing]] fan oare [[hûneftigen]] set de [[penis]] fan 'e rikel op, sadat dy fêst komt te sitten yn 'e [[fagina]] fan 'e teef. Dat kin 5–35&nbsp;[[minuten]] duorje, en is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ferskynsel om [[befruchting]] wierskynliker te meitsjen: trochdat der in "stop" yn 'e útgong fan 'e fagina sit, kin it [[sperma]] der net direkt wer útrinne. By de hyenahûn liket dit ferskynsel alhiel net foar te kommen, of oars fan hiel koarte doer te wêzen (minder as 1&nbsp;minút). De [[draachtiid]] duorret by de hyenahûn 69–73&nbsp;dagen, en it tuskenskoft fan 'e iene [[drachtigens]] nei de oare is 12–14&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. De smeetgrutte fan 'e hyenahûn is grutter as dy fan lykfol hokker oare hûneftige, en in drachtige teef kin yn ien kear 6–16&nbsp;jongen smite, mei in gemiddelde fan 10. Dat bestjut dat ien inkele teef genôch jongen produsearje kin om elts jier in folslein nije ridel te stiftsjen. Der is teminsten ien gefal bekend fan in teef dy't allinnich oerbleau doe't har hiele ridel troch [[sykte]] omkaam, en dy't in pear jier letter in nije ridel hie, opboud út 'e jongen dy't se sels yn 'e tuskentiid te wrâld brocht hie. De fuortplanting is foarbeholden oan it dominante pear fan 'e ridel. As in ûnderhearrige teef dochs wit te pearjen en in nêst jongen smyt, sille dy faker al as net deabiten wurde troch de dominante teef. [[File:African_Wild_Dog_feeding_puppies_at_Working_with_Wildlife.jpg|left|thumb|250px|In [[folwoeksen]] hyenahûn [[koarjen|koarret]] [[fleis]] op foar de jongen fan 'e [[ridel]].]] Nei de [[berte]], dy't plakfynt yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], bliuwt de [[mem]] deunby de jonghûntsjes, wylst de rest fan 'e ridel foar har jaget en har fretten bringt troch [[spiisfertarring|healfertarde]] brokken [[fleis]] út 'e [[mage]] foar har op te [[koarjen]]. De mem jaget oare leden fan 'e ridel by har jongen wei oant dy mei 21–28&nbsp;dagen âld genôch binne om te begjinnen mei it fretten fan fêst [[iten]]. Mei likernôch 35&nbsp;dagen wurde jongen [[ôfwûn]], en fan dy tiid ôf krije se inkeld noch opkoarre fleis te fretten. Mei likernôch 50&nbsp;dagen begjinne de jongen in folwoeksen uterlik te krijen, mei in merkber talangjen fan 'e [[skonk]]en, de [[snút]] en de [[ear (anatomy)|earen]]. As de jongen 55–70&nbsp;dagen âld binne, ferlit de ridel de hoale en moatte de jongen tenei mei op-en-út. As der in [[proai]] deade wurdt, meie de jongen as earsten ite, mar dat foarrjocht komt in ein oan as se de [[leeftyd]] fan ien [[jier]] berikke. Hyenahûnen binne [[geslachtsryp]] mei 12–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 10–11&nbsp;jier. Om't de hyenahûn allinnich noch mar foarkomt yn lytse, fragmintearre [[populaasje (biology)|populaasjes]], is it in [[bedrige soarte]]. Dat feit boazet [[iroanysk]] genôch fierder oan troch in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oerlibbingsstrategy: hyenahûnen kinne op 'e iene of oare manear gewaarwurde oft in soartgenoat oan harren besibbe is, en wegerje har dan mei sa'n bist fuort te plantsjen. Evolúsjonêr is dat in beskerming tsjin [[yntylt]], in ferskynsel dat tige neidielige gefolgen hawwe kin foar in sûne populaasje. Mar yn 'e hjoeddeistige sitewaasje betsjut it ek dat hyenahûnen hieltyd minder gaadlike fuortplantingspartners hawwe, om't se troch de lytse grutte fan 'e populaasjes stadichwei besibbe reitsje oan alle oare leden fan sa'n populaasje. Ut [[kompjûter]]simulaasjes hat bliken dien dat alle populaasjes dy't trochgeane mei it mijen fan [[ynsest]]ueuze fuortplanting binnen 100&nbsp;jier [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze sille. [[File:African_Wild_Dogs_take_down_1,000lbs_Common_Eland_at_Working_with_Wildlife_in_South_Africa.jpg |right|thumb|250px|Hyenahûnen skuorre in [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx'') nei de grûn by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] yn [[Súd-Afrika]].]] ==Jeien en fretten== ===Jeien=== De hyenahûn is in spesjalisearre lange-ôfstânsjager, dy't syn [[proai]] mei de hiele [[ridel]] [[kilometer]]s fier efterfolget oant er sa [[wurgens|wurch]] is dat er ynsletten en nei de grûn skuord wurde kin. De hyenahûn en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') binne de iennichste grutte [[lânrôfdier]]en yn [[Afrika]] dy't altyd by deiljocht jeie. De [[liuw]] (''Panthera leo'') jaget ek wol by dei, mar is [[nacht]]s aktiver. Itselde jildt foar de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). It [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') is in echt [[nachtdier]], dat mar komselden by dei jaget. De [[jacht (aktiviteit)|jachtstrategy]] fan 'e hyenahûn is om in proaidier stilwei benei te kommen en dan op te jeien mei in [[faasje]] dy't wol oprinne kin oant 66&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] foar in doer fan 10–60&nbsp;[[minuten]]. In trochsneed efterfolging beslacht in ôfstân fan likernôch 2&nbsp;km. Dêrby wurdt de proai, as er oan 'e grutte kant is, ferskate kearen yn 'e [[poat]]en, [[bealch]] en [[stuten]] [[biten]], oant er sa wurch en/of [[ferwûne]] rekket, dat er ophâldt fan [[draven]]. Lytsere proaien wurde sa gau mooglik nei de grûn ta skuord en útinoar riten. ===Fretten=== De [[proai]]en fan 'e hyenahûn binne foar it meastepart eksimplaren fan fiif [[antilope]]soarten: de [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), de [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii''), de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), de [[súdlike boskbok]] of ymbabala (''Tragelaphus sylvaticus'') en de [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus''). Yn [[East-Afrika]] bejeie hyenahûnen benammen de thomsongazelle, wylst se har yn [[Sintraal-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] talizze op in folle breder menu, besteande út 'e ympala, de [[súdlike reidbok]] (''Redunca arundinum''), de [[kobantilope]] (''Kobus kob''), de [[moerasantikope]] (''Kobus leche'') en de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''). [[File:African_wild_dog3.jpg |left|thumb|250px|Hyenahûnen frette in [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus'') op nei't se him deade hawwe.]] Dêrnjonken frette hyenahûnen ek lytsere proaien, lykas de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''), ferskate soarten [[dikdiks]] (''Madoqua'' spp.), it [[knobbelswyn]] (''Phacochoerus africanus''), de [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis''), de [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), de [[springhazze]] (''Pedetes capensis''), de [[grutte reidrôt]] (''Thryonomys swinderianus'') en de [[lytse reidrôt]] (''Thryonomys gregorianus''). Inkeld wurde ek wol gruttere proaien pakt, lykas de [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx''), de [[steppesebra]] (''Equus quagga'') of sels de [[Kaapske buffel]] (''Syncerus caffer''). De trochsneed grutte fan proaidieren fan 'e hyenahûn leit op 15–200&nbsp;[[kg]], hoewol't in steppesebra 240&nbsp;kg weaget en in lytseftige buffel al gau nei de 400&nbsp;kg giet. Bylden dy't yn [[2021]] opnommen waarden yn it [[Nasjonaal Park De Neder-Sambezy]] yn [[Sambia]] litte sjen hoe't in ridel hyenahûnen in sûne, folwoeksen Kaapske buffel bejeie, dy't in gewicht fan wol 800&nbsp;kg hawwe kin, mar sa'n jacht is tige seldsum. Hyenahûnen binne frijwat [[opportunist]]ysk wat har dieet oangiet, en frette ek wol [[ynsekten]] as dy rûnom foarhâns binne (bgl. yn it gefal fan in [[sprinkhoanne]]swaarm). By ien ridel waard waarnommen dat der út en troch ek jacht makke waard op 'e [[grutearfoks]] (''Otocyon megalotis''). Fierders stelle hyenahûnen soms ek [[kadaver (ies)|kadavers]] fan proaien dy't deade binne troch bûnte hyena's, jachtloaihoarsen, loaihoarsen en, as it om in solitêr eksimplaar giet, liuwen. [[File:African_wild_dog_lycaon_pictus.jpg|right|thumb|250px|In hyenahûn.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e hyenahûn binne de beide oare grutte [[Afrika]]anske [[rôfdier]]en dy't yn groepen libje: de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Fral de liuw is in wichtige oarsaak fan [[stjerte]] foar sawol folwoeksen hyenahûnen as jongen. Sa waard in ridel dy't reyntrodusearre wie yn it [[Nasjonaal Park Etosha]] yn [[Namybje]] alhiel útrûge troch liuwen. Yn 'e [[1960-er jierren]] stoarte de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e liuwen yn 'e [[Ngorongorokrater]] yn noardlik [[Tanzania]] yn en dat bliek te resultearjen yn in hommelse groei fan 'e populaasje hyenahûnen dêre. Mar doe't de liuwepopulaasje wer by de wâl opklaude, sakke de hyenahûnepopulaasje wer werom nei it âlde nivo. Krekt as by oare grutte rôfdieren dy't troch liuwen deade wurde, frette liuwen de hyenahûnen dy't se om hals bringe ornaris net op. It is dêrtroch dúdlik dat it har poer en alinnich mar giet om it útskeakeljen fan har natuerlike [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], en net om oan fretten te kommen. Oarsom binne der ek inkele gefallen bekend fan ienlike âlde en/of [[ferwûne]] liuwen dy't troch in ridel hyenahûnen deamakke waarden. As in hyenahûn oanfallen wurdt troch in troep liuwen en se krije him te pakken, dan is er rêdeleas ferlern en sille de oare leden fan syn ridel him oan syn lot oerlitte om't der neat is dat se dwaan kinne om him te helpen. Mar as in hyenahûn oanfallen wurdt troch ien inkele liuw, komt it wolris foar dat de oare leden fan 'e ridel him te help sjitte. Sa [[foto]]grafearren [[safary]][[gids (berop)|gidsen]] yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] yn [[2016]] wat der barde doe't in ienlike liuwinne by it [[kadaver (ies)|kadaver]] fan in [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') in healwoeksen hyenahûn oanfoel. De hiele ridel kaam it bist te help en der ûntjoech him in ferheftich gefjocht wêrby't de liuwinne úteinlik op 'e flecht dreaun waard, hoewol't de healwoeksen hyenahûn letter deagie oan 'e oprûne ferwûnings. By in oar gefal waard waarnommen hoe't in ridel fan fjouwer hyenahûnen út alle macht in âld mantsje ferdigene tsjin 'e oanfal fan in mantsjesliuw. It âlde hyenahûnemantsje wist dêrtroch te ûntkommen. Hy oerlibbe de oanfal en joech him wer by de ridel. [[File:Sabi_Sand_Wild_Safari_Live_Feb_29_2016_sunrise_-_Spotted_hyena_vs_wild_dogs.png |left|thumb|350px|In konfrontaasje tusken in [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') (l.) en trije hyenahûnen.]] Bûnte hyena's binne minder gefaarlik foar hyenahûnen as liuwen, mar se binne likegoed tige ferfelend, mei't se de wizânsje hawwe om te besykjen de [[proai]]en fan hyenahûnen te stellen, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit. Bûnte hyena's folgje om dy reden gauris ridels hyenahûnen by de jacht. Wannear't se deunby it kadaver fan in bist komme dat troch hyenahûnen deade is, binne ienlike bûnte hyena's oer it algemien foarsichtich. Se besykje dan ornaris om ûngemurken in diel fan it kadaver (bgl. in poat) te pakken en dêr dan mei út te naaien. It komt foar dat se dêrby de weromtocht blaze moatte as de hiele ridel hyenahûnen har tenei komt. Wannear't bûnte hyena's yn in groep fanwegen komme, hawwe se in goede kâns om 'e hyenahûnen by har proai wei te driuwen, mei't hyena's oansjenlik grutter en sterker binne as hyenahûnen. Mar de gruttere oanstriid fan hyenahûnen om inoar te helpen makket dat se likegoed yn it foardiel binne tsjin in troep bûnte hyena's, mei't dy mar healhertich gearwurkje. It komt ek foar dat hyenahûnen in proai stelle fan bûnte hyena's, mar sokke gefallen binne seldsum. Populaasjes hyenahûnen wurde oer it algemien negatyf beynfloede troch de oanwêzigens fan bûnte hyena's. De hyenahûn en it ([[solitêr]] libjende) [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') lykje inoar yn 'e regel te mijen. Wat oare rôfdieren oangiet, binne de jongen fan hyenahûnen, benammen as se foar it earst út 'e [[hoale]] komme dêr't se [[berne]] binne, kwetsber foar [[earnen]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus''). ==Status== De hyenahûn hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]". Dit bist hat slim te lijen ûnder [[habitatferneatiging]] en [[habitatfragmintearring]] en dêrtroch teffens ûnder [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. Yn hast hiel [[Noard-Afrika]] en it grutste part fan [[West-Afrika]] is dizze soarte al útrûge, en yn [[Sintraal-Afrika]] en [[East-Afrika]] stiet er ûnder swiere druk. [[File:Laika_ac_African_Wild_Dog_(9882202246)_cropped.jpg|right|thumb|250px|In Eastafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus lupinus'').]] ==Undersoarten== Der binne 5 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e hyenahûn (''Lycaon pictus''): *de Kaapske hyenahûn (''L. p. pictus'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])</small> :<small>[[synonym (taksonomy)|synonimen]]: ''L.&nbsp;p. cacondae, fuchsi, gobabis, krebsi, lalandei, tricolor, typicus, venatica, windholmi'' en ''zuluensis''</small> *de Eastafrikaanske hyenahûn (''L. p. lupinus'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902</small>) <small>([[East-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. dieseneri, gansseri, hennigi, hübneri, kondoae, lademanni, langheldi, prageri, richteri, ruwanae, ssongaeae, stierlingi, styxi'' en ''wintgensi''</small> *de Somalyske hyenahûn (''L. p. somalicus'' <small>Thomas, 1904</small>) <small>([[Hoarn fan Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. luchsingeri, matschie, rüppelli, takanus'' en ''zedlitzi''</small> *de Tsjadyske hyenahûn (''L. p. sharicus'' <small>Thomas & [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1907</small>) <small>([[Sintraal-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. ebermaieri''</small> *de Westafrikaanske hyenahûn (''L. p. manguensis'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1915</small>) <small>([[West-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. mischlichi''</small> In protte oare ûndersoarten waarden yn it [[ferline]] foarsteld, mar genietsje no gjin erkenning mear en wurde ynstee as [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e boppeneamde ûndersoarten sjoen. Se wurde yn 'e boppesteande opsomming as [[synonym (taksonomy)|synonimen]] neamd. De [[nominaat]] is de grutste ûndersoarte en de Somalyske hyenahûn is de lytste. De Westafrikaanske hyenahûn kaam foarhinne foar fan [[Nigearia]] oant [[Senegal]], mar is no yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta twa populaasjes yn it [[Nasjonaal Park Niokolo-Koba]] yn Senegal en it [[Nasjonaal Park W]] yn 'e grinskrite fan [[Benyn]], [[Niger]] en [[Boerkina Faso]], mei dêropta mooglik in pear miniskule populaasjes yn westlik Nigearia. Yn totaal binne der noch 70 Westafrikaanske hyenahûnen, dat dy ûndersoarte is slim [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_wild_dog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lycaon pictus}} }} {{DEFAULTSORT:Hienahun}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Hyenahûn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 20ygasb3m2mmi5ad7qorvkf5pz8lr28 1228196 1228194 2026-04-18T15:09:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Fuortplanting */ red 1228196 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=hyenahûn |Ofbyld= [[File:African_Wild_Dog_at_Working_with_Wildlife.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') |Wittenskiplike namme= Lycaon pictus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">bedrige</span> ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de hyenahûn (Lycaon pictus).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|in '''[[hyena's|hyena]]''', in oarsoartich rôfdier}} De '''hyenahûn''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lycaon pictus''), ek wol de '''Afrikaanske wylde hûn''' of de '''Kaapske jachthûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon''). It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan dat skaai. De hyenahûn hat in tige fragmintearre [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], mei de grutste konsintraasjes yn [[East-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]]. It is in [[hyperkarnivoar]] [[deidier]], dat benammen [[jacht (aktiviteit)|jacht]] makket op [[evenhoevigen]]. Yn [[2020]] waard rûsd dat de totale [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] út minder as 6.600 eksimplaren bestie, ferdield oer 39 subpopulaasjes dy't gjin kontakt mei-inoar hawwe. De [[IUCN]] klassifisearret de hyenahûn dêrom as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en evolúsje== ===Taksonomy=== De ierste beskriuwing fan 'e hyenahûn waard nei alle gedachten op skrift steld troch de [[Griken|Grykske]] [[dichter]] [[Oppianus]], dy't libbe yn 'e [[twadde iuw]]. Dyselde neamde in yn [[Afrika]] libjend bist mei de namme ''thoa'', dat in [[hybride (biology)|krusing]] fan 'e [[wolf]] en it [[loaihoars]] wêze soe. It liek yn foarm op 'e wolf en yn [[kleur]] op it loaihoars. It tinken is dat de ''thoa'' de hyenahûn west hawwe moat, hoewol't de ferklearring fan lichemsfoarm en kleur fansels op klearebare [[fantasij]] berêst. [[File:Lycaon_pictus_%26_Canis_lupus_skulls.png|left|thumb|180px|De [[plasse]] fan in hyenahûn (l.) ferlike mei dy fan in [[grize wolf]] (''Canis lupus'') (rj.).]] De hyenahûn waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1820]] troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Dyselde basearre him dêrby op in [[spesimen]] dat ôfkomstich wie fan 'e [[kust]] fan it hjoeddeistige [[Mozambyk]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] dy't er it bist taparte, wie ''Hyaena picta'', mei't er by fersin tocht dat er mei in [[hyena's|hyena]] fan dwaan hie. Yn [[1827]] waard de hyenahûn reklassifisearre as in [[hûneftige]] troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[mammalooch]] [[Joshua Brookes]]. Dy feroare de wittenskiplike namme yn ''Lycaon tricolor'', mar de omsetting fan it soartespesifike diel ta ''tricolor'' ("trijekleurich") waard letter troch de ynternasjonale autoriteiten op it mêd fan 'e [[taksonomy]] yn oerienstimming mei de taksonomyske regels weromdraaid ta ''pictus'' (de [[manlik geslacht (grammatika)|manlike]] wjergader fan ''picta'', dat it [[Latyn]]ske wurd foar "[[bûnt (kleur)|bûnt]]" is). De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] [[George G. Simpson]] woe mids [[tweintichste iuw]] hawwe, de hyenahûn, de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] soene byinoar pleatst wurde moatte yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[wylde hûnen]] (''Simocyoninae''). [[Biologen]] lykas de Ingelse [[Juliet Clutton-Brock]] kanten har tsjin dy yndieling oan, mei't de bisten eins inkeld wat it [[gebit]] oanbelange tige opinoar lykje, wylst se fierders sterk ferskille. En de oerienkomsten op it mêd fan 'e [[tosk]]en soene ek skoan in gefolch wêze kinne fan [[konverginte evolúsje]]. ===Evolúsje=== De hyenahûn beskikt fan alle [[soarte]]n hûneftigen oer de meast spesjalisearre adaptaasjes op it mêd fan [[pels]]kleur ([[bûnt (kleur)|bûnt]]), dieet ([[fleis]]) en [[úthâldingsfermogen]] foar [[draven]] (by de efterfolging fan [[proai]]en). It [[gebit]] is oanpast oan it [[hyperkarnivoar]]e dieet. De wichtichste ferskillen mei de measte oare hûneftigen binne de mânske grutte fan 'e [[premolaar|foarkiezzen]] (yn ferhâlding ta lichemsgrutte de grutsten fan alle libbene bisten útsein de [[bûnte hyena]]), de feroaring fan 'e [[talonide]] (it efterste, legere diel fan in [[kies]] yn 'e [[ûnderkaak]]) yn in [[snijtosk]] foar it snijen fan fleis, en de reduksje of it ferlies fan 'e echte kiezzen yn 'e ûnderkaak. [[File:Bartolini-Lucenti,_S.,_Madurell-Malapeira,_J.,_Mart%C3%ADnez-Navarro,_B._et_al._(2021)_fig._4_Xenocyon_lycaonoides.png|right|thumb|200px|In artistike ympresje fan 'e [[fossile]] [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides''), in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hyenahûn.]] Deselde oanpassing komme ek foar by de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') en de [[boskhûn]] (''Speothos venaticus''). In ûndersyk út [[2019]] brocht oan it ljocht dat it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') him troch de foarneamde [[evolúsje|evolúsjonêre]] adaptaasjes likernôch 1,7&nbsp;miljoen jier lyn ôfspjalte hat fan 'e skaaien fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') (dêr't û.m. de [[wolf]] ta heart) en de [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon''). Dat barde rûchwei om deselde tiid hinne as de diversifisearring fan 'e [[evenhoevigen]] (''Artiodacyla''), en liket dêr in reäksje op west te hawwen. It âldste [[fossyl]] fan in hyenahûn is oantroffen yn 'e [[HaYonimgrot]] yn [[Israel]] en datearret fan likernôch 200.000&nbsp;jier lyn. De evolúsje fan dit bist is troch in krapte oan fossilen noch altyd frijwat ûndúdlik. Guon [[paleöntologen]] binne fan tinken dat de hyenahûnen [[ôfstamje]] fan 'e saneamde [[nuverhûnen]] (''Xenocyon''), dy't ornaris as [[ûnderskaai]] fan it skaai fan 'e [[hûnen]] (''Canis'') klassifisearre wurde. Oare saakkundigen slane foar om 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] soarten út dat ûnderskaai, [[Falconers hûn]] (''Canis falconeri'') en de [[âldere hyenahûn]] (''Canis lycaonoides'') nei it skaai fan 'e hyenahûnen oer te pleatsen. Sa soene dan (nei de miening fan sokke saakkundigen) trije [[gronosoarte]]n (yn inoar oergeande soarten) byinoar brocht wurde: Falconers hûn út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] fan [[Jeraazje]], de âldere hyenahûn út it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]] fan Jeraazje en [[Afrika]], en de hyenahûn fan it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] ôf. [[File:West_African_Wild_Dog.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume Westafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus manguensis'').]] It is ek noch ûndúdlik hoe't de hyenahûn him krekt ferhâldt ta de oare, fossile soarten út it skaai fan 'e hyenahûnen (''Lycaon''), wêrfan't de [[sekowehûn]] (''Lycaon sekowei'') út [[Súdlik Afrika]] de bekendste en wichtichste is. Guon saakkundigen miene dat de sekowehûn in foarâlderlike soarte fan 'e hyenahûn wie, wylst oaren fan tinken binne dat de beide bisten as [[sustersoarte]]n beskôge wurde moatte. ==Fersprieding== Hoewol't de [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e hyenahûn him yn it [[ferline]] oer it grutste part fan [[Afrika]] útwreide hawwe moat, is it foarkommen fan dit bist no bot fragmintearre. De grutste konsintraasjes besteane yn [[Súdlik Afrika]]: yn 'e [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] en [[Namybje]], it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn [[Súd-Afrika]] en oanbuorjende kriten yn [[Mozambyk]] en [[Simbabwe]], en yn ferskate dielen fan westlik, sintraal en súdeastlik [[Sambia]]. Oare wichtige [[populaasje (biology)|populaasjes]] libje yn [[East-Afrika]]: yn dielen fan súdlik en westlik [[Tanzania]], op 'e [[Serengeti]] yn it noarden fan dat lân en yn súdeastlik en sintraal [[Kenia]]. Foar de rest is de wrâldpopulaasje fan 'e hyenahûn fersille oer lytse populaasjes yn súdlik [[Etioopje]], súdwestlik [[Sûdaan]], dielen fan [[Súd-Sûdaan]], sintraal [[Tsjaad]], it noarden fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]] en [[Kameroen]], eastlik [[Boerkina Faso]], noardlik [[Benyn]], súdwestlik [[Niger]] en súdeastlik [[Senegal]]. Ien lytse populaasje komt noch foar yn it uterste súdeasten fan [[Algerije]]. Yn it tichte [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] kaam de hyenahûn nea foar, mar yn oare dielen fan Afrika is it ferdwinen fan dit bist in ûntjouwing fan 'e lêste hûndertfyftich jier. Yn 'e [[Aldheid]] omfette it ferspriedingsgebiet behalven Afrika ek dielen fan it [[Midden-Easten]]. [[File:Wild_Dogs_(Lycaon_pictus)_(16394165128).jpg|right|thumb|250px|In close-up fan 'e [[kop]] fan in hyenahûn.]] ==Uterlike skaaimerken== De hyenahûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 71–112&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 29–41&nbsp;sm en in gewicht fan 18–36&nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 60–75&nbsp;sm. Dêrmei is de hyenahûn de grutste en swierste fan alle [[hûneftigen]] yn [[Afrika]]. Wrâldwiid moat er datoangeande inkeld it [[soartekompleks]] fan 'e [[wolf]] ([[grize wolf]], [[reade wolf]], [[hûn]], [[dingo]]) foargean litte. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn 'e [[soarte]], mei't [[wyfke|teven]] ornaris 3–7% lytser binne as [[mantsje|rikels]]. Yn ferhâlding ta soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), lykas de grize wolf (''Canis lupus''), is de hyenahûn rank, stiet er heech op 'e [[poat]]en en binne de [[ear (anatomy)|earen]] rûn en bûtenproporsjoneel grut. Ek mist er oan sawol de [[foarpoat|foar]]- as [[efterpoat]]en de lytse fyfde [[tean]] (mei de fyfde [[klau]]), dy't by de hûnen wol oanwêzich is, mar de grûn net rekket. Hyenahûnen binne sadwaande [[tetradaktyl]]. De [[pels]] fan 'e hyenahûn ferskilt yn oansjenlike mjitte fan 'e pels fan oare hûneftigen, mei't er inkeld bestiet út stive, boarstelige [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] en alhiel gjin [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]]. Dat is nei alle gedachten in oanpassing oan it [[waarm]]e [[klimaat]] fan [[Afrika]]. [[Folwoeksen]] eksimplaren ferlieze stadichwei mear hier neigeraden dat se âlder wurde, en âlde bisten binne suver neaken. De pels fan 'e hyenahûn is [[bûnt (kleur)|bûnt]] fan [[kleur]]. It is de iennichste hûneftige wêrby't dat sa is. De kleuren rinne fan [[swart]] fia [[dûnkerbrún]], [[ljochtbrún]] en [[giel]] nei [[wyt]]. Dêrby is it ferskaat foar in part [[geografy]]sk bepaald: eksimplaren út [[East-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]] binne oer it algemien swart mei lytse giele en wite plakjes, wylst hyenahûnen út [[Súdlik Afrika]] feller kleure binne, mei in mingsel fan brún, swart en wyt yn frijwol gelikense mjitten. De fariaasje fan it kleurepatroan is ekstreem en kin maklik brûkt wurde foar yndividuele indentifikaasje. Hyenahûnen lykje dat sels ek te dwaan, mei't se bekende soartgenoaten al op in ôfstân fan 50–100&nbsp;[[meter|m]] weromkenne. De kleuren ferskille benammen op 'e [[lea]] en [[lichem (biology)|romp]]. De kop hat oer it algemien by de [[snút]] in swarte kleur, dy't nei de [[nekke]] ta stadichoan oergiet yn brún. De sturt is altyd fierhinne wyt. ==Biotoop== De hyenahûn is in bist fan 'e iepen [[flakte]] en komt foar it meastepart op [[steppe]]s en [[savanne]]s foar. Op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] kinne hyenahûnen as passanten ek oantroffen wurde yn [[heuvel]]s en [[berchtme|berchlân]] en kriten dy't begroeid binne mei ticht [[strewelleguod]] en iepen [[bosk]]. Hoewol't dizze bisten bosk oer it algemien mije, bestiet der yn it [[Etiopysk Heechlân]] ien [[populaasje (biology)|populaasje]] dy't kontinu yn [[berchwâld]]en op in hichte fan 2.400&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] libbet. Der is ek teminsten ien dokumintearre waarnimming fan in [[ridel]] hyenahûnen op 'e top fan Afrika's heechste [[berch]], de [[Kilimanjaro]], yn noardlik [[Tanzania]], mei in hichte fan 5.895&nbsp;m. In dead eksimplaar waard yn [[juny]] [[1995]] oantroffen op it [[Sanettiplato]] yn súdeastlik [[Etioopje]], op in hichte fan 4.050&nbsp;m. [[File:Wild_Dog_Kruger_National_Park_South_Africa.jpg|left|thumb|350px|In grutte [[ridel]] hyenahûnen yn it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn it easten fan [[Súd-Afrika]].]] ==Hâlden en dragen== ===Sosjaal hâlden en dragen=== Hyenahûnen binne tige sosjale bisten, dy't yn [[ridel]]s libje krekt sa't [[wolven]] dat dogge. Harren sosjale bannen binne sterker as dy by de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), twa oare bisten dy't yn [[Afrika]] yn groepen foarkomme, mar dy't ek wol [[solitêr]] libje. Dat lêste sjocht men by de hyenahûn frijwol nea. In ridel hyenahûnen bestiet út 2–27&nbsp;[[folwoeksen]] eksimplaren en healwoeksen jongen, mei dêropta de jongen fan dat oangeande jier. Trochinoar hawwe sokke ridels 4–9 folwoeksen en healwoeksen leden. Wannear't in hyenahûn troch omstannichheden fan syn ridel skaat wurdt, rekket er [[klinyske depresje|deprimearre]] en kin er komme te [[ferstjerren|stjerren]] oan [[brutsenhertsyndroom]]. De [[mantsje]]s en de [[wyfke]]s hawwe eigen [[dominânsjehierargy]]en, dy't los faninoar steane. De wyfkes wurde oer it algemien oanfierd troch it âldste wyfke. De mantsjes kinne laat wurde troch it âldste mantsje, mar soms wurdt sa'nent 'ûnttroane' troch in sterker, jonger mantsje. De fersleine lieder bliuwt yn sa'n gefal likegoed diel útmeitsjen fan 'e ridel. It dominante pear hat ornaris it monopoalje op 'e [[fuortplanting]]. By hyenahûnen bliuwe de mantsjes yn 'e ridel dêr't se yn [[berne]] binne, wylst de wyfkes fuorttsjogge, omdoarmje en in plak yn in oare ridel fine. By de measte oare sosjale [[karnivoar]]en, wêrûnder wolven, liuwen en bûnte hyena's, giet dat krekt oarsom, mar by beskate soarten [[primaten]], lykas [[gorilla's]] en [[sjimpansees]], giet it krekt as by hyenahûnen. Yn 'e measte ridels is de ferhâlding fan it tal mantsjes ta it tal wyfkes 3:1. ===Kommunikaasje=== [[Dierlike kommunikaasje|Kommunisearjen]] dogge hyenahûnen mei in wiidweidich [[stim|fokaal]] rippertwaar, dat bestiet út [[tsjilpen]], [[janken]], [[gillen|gjalpen]], [[piipjen]], [[blaffen]], [[grânzgjen]], [[goarreljen]], [[brommen]] en [[kroanjen (lûd)|kroanjen]]. [[File:African_wild_dog_(Lycaon_pictus_pictus)_play_fighting.jpg|right|thumb|250px|Hyenahûnen út deselde [[ridel]] yn 'e [[Kalahary]] oan it [[boartsjen]] nei in súksesfolle [[jacht (aktiviteit)|jacht]].]] Yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] is waarnommen hoe't hyenahûnen ek kommunisearje troch in [[proesten|proestend]] [[lûd]] fuort te bringen, makke troch koart en ferheftich út te azemjen troch de [[noaster]]s. Foarôfgeande oan in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] moat de ridel 'mobilisearre' wurde. Dat bart troch 'proesten'; wat mear ridelleden 'proeste', wat grutter de kâns dat de hiele groep ôfset om op jacht te gean. As ien fan it liederspear of in oar dominant ridellid 'proest', is de jacht wierskynliker as wannear't in ûnderhearrich lid fan 'e ridel de earste is dy't 'proest'. By inisjaasje troch in dominant lid binne trije bisten dy't 'proeste' genôch om ôf te setten op jacht, mar wannear't in ûnderhearrich lid as earste 'proest', moatte sa'n tsien oare ridelleden him byfalle om 'e hiele groep yn beweging te krijen. [[Biologen]] liede dêrút ôf dat hyenahûnen, alteast yn Botswana, by wize fan beslissingsproses in spesifike foarm fan kommunikaasje mei in fariabel [[kwoarum]] by it antwurdmeganisme ûntwikkele hawwe. ===Fuortplanting=== Hyenahûnen yn [[East-Afrika]] lykje gjin fêste [[peartiid]] te hawwen, mar foar harren soartgenoaten yn [[Súdlik Afrika]] falt de peartiid fan [[april]] oant en mei [[july]]. Wannear't de [[dominânsjehierargy|dominante]] [[wyfke|teef]] fan 'e [[ridel]] [[loopsk]] is, wurdt se nau beselskippe troch de dominante [[mantsje|rikel]], dy't alle oare mantsjes op ôfstân hâldt. De perioade fan [[tyldrift]]igens kin oant 20&nbsp;[[dagen]] duorje. By de [[pearing]] fan oare [[hûneftigen]] set de [[penis]] fan 'e rikel op, sadat dy fêst komt te sitten yn 'e [[fagina]] fan 'e teef, in ferskynsel dat in [[pearingsbân]] neamd wurdt. Dat kin 5–35&nbsp;[[minuten]] duorje, en is in [[evolúsjeteory|evolúsjonêr]] ferskynsel om [[befruchting]] wierskynliker te meitsjen: trochdat der in "stop" yn 'e útgong fan 'e fagina sit, kin it [[sperma]] der net direkt wer útrinne. By de hyenahûn liket dit ferskynsel alhiel net foar te kommen, of oars fan hiel koarte doer te wêzen (minder as 1&nbsp;minút). De [[draachtiid]] duorret by de hyenahûn 69–73&nbsp;dagen, en it tuskenskoft fan 'e iene [[drachtigens]] nei de oare is 12–14&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. De smeetgrutte fan 'e hyenahûn is grutter as dy fan lykfol hokker oare hûneftige, en in drachtige teef kin yn ien kear 6–16&nbsp;jongen smite, mei in gemiddelde fan 10. Dat bestjut dat ien inkele teef genôch jongen produsearje kin om elts jier in folslein nije ridel te stiftsjen. Der is teminsten ien gefal bekend fan in teef dy't allinnich oerbleau doe't har hiele ridel troch [[sykte]] omkaam, en dy't in pear jier letter in nije ridel hie, opboud út 'e jongen dy't se sels yn 'e tuskentiid te wrâld brocht hie. De fuortplanting is foarbeholden oan it dominante pear fan 'e ridel. As in ûnderhearrige teef dochs wit te pearjen en in nêst jongen smyt, sille dy faker al as net deabiten wurde troch de dominante teef. [[File:African_Wild_Dog_feeding_puppies_at_Working_with_Wildlife.jpg|left|thumb|250px|In [[folwoeksen]] hyenahûn [[koarjen|koarret]] [[fleis]] op foar de jongen fan 'e [[ridel]].]] Nei de [[berte]], dy't plakfynt yn in eigengroeven ûndergrûnske [[hoale]], bliuwt de [[mem]] deunby de jonghûntsjes, wylst de rest fan 'e ridel foar har jaget en har fretten bringt troch [[spiisfertarring|healfertarde]] brokken [[fleis]] út 'e [[mage]] foar har op te [[koarjen]]. De mem jaget oare leden fan 'e ridel by har jongen wei oant dy mei 21–28&nbsp;dagen âld genôch binne om te begjinnen mei it fretten fan fêst [[iten]]. Mei likernôch 35&nbsp;dagen wurde jongen [[ôfwûn]], en fan dy tiid ôf krije se inkeld noch opkoarre fleis te fretten. Mei likernôch 50&nbsp;dagen begjinne de jongen in folwoeksen uterlik te krijen, mei in merkber talangjen fan 'e [[skonk]]en, de [[snút]] en de [[ear (anatomy)|earen]]. As de jongen 55–70&nbsp;dagen âld binne, ferlit de ridel de hoale en moatte de jongen tenei mei op-en-út. As der in [[proai]] deade wurdt, meie de jongen as earsten ite, mar dat foarrjocht komt in ein oan as se de [[leeftyd]] fan ien [[jier]] berikke. Hyenahûnen binne [[geslachtsryp]] mei 12–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht 10–11&nbsp;jier. Om't de hyenahûn allinnich noch mar foarkomt yn lytse, fragmintearre [[populaasje (biology)|populaasjes]], is it in [[bedrige soarte]]. Dat feit boazet [[iroanysk]] genôch fierder oan troch in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oerlibbingsstrategy: hyenahûnen kinne op 'e iene of oare manear gewaarwurde oft in soartgenoat oan harren besibbe is, en wegerje har dan mei sa'n bist fuort te plantsjen. Evolúsjonêr is dat in beskerming tsjin [[yntylt]], in ferskynsel dat tige neidielige gefolgen hawwe kin foar in sûne populaasje. Mar yn 'e hjoeddeistige sitewaasje betsjut it ek dat hyenahûnen hieltyd minder gaadlike fuortplantingspartners hawwe, om't se troch de lytse grutte fan 'e populaasjes stadichwei besibbe reitsje oan alle oare leden fan sa'n populaasje. Ut [[kompjûter]]simulaasjes hat bliken dien dat alle populaasjes dy't trochgeane mei it mijen fan [[ynsest]]ueuze fuortplanting binnen 100&nbsp;jier [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wêze sille. [[File:African_Wild_Dogs_take_down_1,000lbs_Common_Eland_at_Working_with_Wildlife_in_South_Africa.jpg |right|thumb|250px|Hyenahûnen skuorre in [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx'') nei de grûn by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] yn [[Súd-Afrika]].]] ==Jeien en fretten== ===Jeien=== De hyenahûn is in spesjalisearre lange-ôfstânsjager, dy't syn [[proai]] mei de hiele [[ridel]] [[kilometer]]s fier efterfolget oant er sa [[wurgens|wurch]] is dat er ynsletten en nei de grûn skuord wurde kin. De hyenahûn en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus'') binne de iennichste grutte [[lânrôfdier]]en yn [[Afrika]] dy't altyd by deiljocht jeie. De [[liuw]] (''Panthera leo'') jaget ek wol by dei, mar is [[nacht]]s aktiver. Itselde jildt foar de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). It [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') is in echt [[nachtdier]], dat mar komselden by dei jaget. De [[jacht (aktiviteit)|jachtstrategy]] fan 'e hyenahûn is om in proaidier stilwei benei te kommen en dan op te jeien mei in [[faasje]] dy't wol oprinne kin oant 66&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] foar in doer fan 10–60&nbsp;[[minuten]]. In trochsneed efterfolging beslacht in ôfstân fan likernôch 2&nbsp;km. Dêrby wurdt de proai, as er oan 'e grutte kant is, ferskate kearen yn 'e [[poat]]en, [[bealch]] en [[stuten]] [[biten]], oant er sa wurch en/of [[ferwûne]] rekket, dat er ophâldt fan [[draven]]. Lytsere proaien wurde sa gau mooglik nei de grûn ta skuord en útinoar riten. ===Fretten=== De [[proai]]en fan 'e hyenahûn binne foar it meastepart eksimplaren fan fiif [[antilope]]soarten: de [[grutte kûdû]] (''Tragelaphus strepsiceros''), de [[thomsongazelle]] (''Eudorcas thomsonii''), de [[ympala]] (''Aepyceros melampus''), de [[súdlike boskbok]] of ymbabala (''Tragelaphus sylvaticus'') en de [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus''). Yn [[East-Afrika]] bejeie hyenahûnen benammen de thomsongazelle, wylst se har yn [[Sintraal-Afrika]] en [[Súdlik Afrika]] talizze op in folle breder menu, besteande út 'e ympala, de [[súdlike reidbok]] (''Redunca arundinum''), de [[kobantilope]] (''Kobus kob''), de [[moerasantikope]] (''Kobus leche'') en de [[springbok]] (''Antidorcas marsupialis''). [[File:African_wild_dog3.jpg |left|thumb|250px|Hyenahûnen frette in [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus'') op nei't se him deade hawwe.]] Dêrnjonken frette hyenahûnen ek lytsere proaien, lykas de [[gewoane dûker]] (''Sylvicapra grimmia''), ferskate soarten [[dikdiks]] (''Madoqua'' spp.), it [[knobbelswyn]] (''Phacochoerus africanus''), de [[Kaapske kjifstikelbaarch]] (''Hystrix africaeaustralis''), de [[gewoane kjifstikelbaarch]] (''Hystrix cristata''), de [[Kaapske hazze]] (''Lepus capensis''), de [[springhazze]] (''Pedetes capensis''), de [[grutte reidrôt]] (''Thryonomys swinderianus'') en de [[lytse reidrôt]] (''Thryonomys gregorianus''). Inkeld wurde ek wol gruttere proaien pakt, lykas de [[elandantilope]] (''Taurotragus oryx''), de [[steppesebra]] (''Equus quagga'') of sels de [[Kaapske buffel]] (''Syncerus caffer''). De trochsneed grutte fan proaidieren fan 'e hyenahûn leit op 15–200&nbsp;[[kg]], hoewol't in steppesebra 240&nbsp;kg weaget en in lytseftige buffel al gau nei de 400&nbsp;kg giet. Bylden dy't yn [[2021]] opnommen waarden yn it [[Nasjonaal Park De Neder-Sambezy]] yn [[Sambia]] litte sjen hoe't in ridel hyenahûnen in sûne, folwoeksen Kaapske buffel bejeie, dy't in gewicht fan wol 800&nbsp;kg hawwe kin, mar sa'n jacht is tige seldsum. Hyenahûnen binne frijwat [[opportunist]]ysk wat har dieet oangiet, en frette ek wol [[ynsekten]] as dy rûnom foarhâns binne (bgl. yn it gefal fan in [[sprinkhoanne]]swaarm). By ien ridel waard waarnommen dat der út en troch ek jacht makke waard op 'e [[grutearfoks]] (''Otocyon megalotis''). Fierders stelle hyenahûnen soms ek [[kadaver (ies)|kadavers]] fan proaien dy't deade binne troch bûnte hyena's, jachtloaihoarsen, loaihoarsen en, as it om in solitêr eksimplaar giet, liuwen. [[File:African_wild_dog_lycaon_pictus.jpg|right|thumb|250px|In hyenahûn.]] ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e hyenahûn binne de beide oare grutte [[Afrika]]anske [[rôfdier]]en dy't yn groepen libje: de [[liuw]] (''Panthera leo'') en de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''). Fral de liuw is in wichtige oarsaak fan [[stjerte]] foar sawol folwoeksen hyenahûnen as jongen. Sa waard in ridel dy't reyntrodusearre wie yn it [[Nasjonaal Park Etosha]] yn [[Namybje]] alhiel útrûge troch liuwen. Yn 'e [[1960-er jierren]] stoarte de [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e liuwen yn 'e [[Ngorongorokrater]] yn noardlik [[Tanzania]] yn en dat bliek te resultearjen yn in hommelse groei fan 'e populaasje hyenahûnen dêre. Mar doe't de liuwepopulaasje wer by de wâl opklaude, sakke de hyenahûnepopulaasje wer werom nei it âlde nivo. Krekt as by oare grutte rôfdieren dy't troch liuwen deade wurde, frette liuwen de hyenahûnen dy't se om hals bringe ornaris net op. It is dêrtroch dúdlik dat it har poer en alinnich mar giet om it útskeakeljen fan har natuerlike [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], en net om oan fretten te kommen. Oarsom binne der ek inkele gefallen bekend fan ienlike âlde en/of [[ferwûne]] liuwen dy't troch in ridel hyenahûnen deamakke waarden. As in hyenahûn oanfallen wurdt troch in troep liuwen en se krije him te pakken, dan is er rêdeleas ferlern en sille de oare leden fan syn ridel him oan syn lot oerlitte om't der neat is dat se dwaan kinne om him te helpen. Mar as in hyenahûn oanfallen wurdt troch ien inkele liuw, komt it wolris foar dat de oare leden fan 'e ridel him te help sjitte. Sa [[foto]]grafearren [[safary]][[gids (berop)|gidsen]] yn 'e [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]] yn [[2016]] wat der barde doe't in ienlike liuwinne by it [[kadaver (ies)|kadaver]] fan in [[ympala]] (''Aepyceros melampus'') in healwoeksen hyenahûn oanfoel. De hiele ridel kaam it bist te help en der ûntjoech him in ferheftich gefjocht wêrby't de liuwinne úteinlik op 'e flecht dreaun waard, hoewol't de healwoeksen hyenahûn letter deagie oan 'e oprûne ferwûnings. By in oar gefal waard waarnommen hoe't in ridel fan fjouwer hyenahûnen út alle macht in âld mantsje ferdigene tsjin 'e oanfal fan in mantsjesliuw. It âlde hyenahûnemantsje wist dêrtroch te ûntkommen. Hy oerlibbe de oanfal en joech him wer by de ridel. [[File:Sabi_Sand_Wild_Safari_Live_Feb_29_2016_sunrise_-_Spotted_hyena_vs_wild_dogs.png |left|thumb|350px|In konfrontaasje tusken in [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta'') (l.) en trije hyenahûnen.]] Bûnte hyena's binne minder gefaarlik foar hyenahûnen as liuwen, mar se binne likegoed tige ferfelend, mei't se de wizânsje hawwe om te besykjen de [[proai]]en fan hyenahûnen te stellen, in ferskynsel dat [[kleptoparasitisme]] hjit. Bûnte hyena's folgje om dy reden gauris ridels hyenahûnen by de jacht. Wannear't se deunby it kadaver fan in bist komme dat troch hyenahûnen deade is, binne ienlike bûnte hyena's oer it algemien foarsichtich. Se besykje dan ornaris om ûngemurken in diel fan it kadaver (bgl. in poat) te pakken en dêr dan mei út te naaien. It komt foar dat se dêrby de weromtocht blaze moatte as de hiele ridel hyenahûnen har tenei komt. Wannear't bûnte hyena's yn in groep fanwegen komme, hawwe se in goede kâns om 'e hyenahûnen by har proai wei te driuwen, mei't hyena's oansjenlik grutter en sterker binne as hyenahûnen. Mar de gruttere oanstriid fan hyenahûnen om inoar te helpen makket dat se likegoed yn it foardiel binne tsjin in troep bûnte hyena's, mei't dy mar healhertich gearwurkje. It komt ek foar dat hyenahûnen in proai stelle fan bûnte hyena's, mar sokke gefallen binne seldsum. Populaasjes hyenahûnen wurde oer it algemien negatyf beynfloede troch de oanwêzigens fan bûnte hyena's. De hyenahûn en it ([[solitêr]] libjende) [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') lykje inoar yn 'e regel te mijen. Wat oare rôfdieren oangiet, binne de jongen fan hyenahûnen, benammen as se foar it earst út 'e [[hoale]] komme dêr't se [[berne]] binne, kwetsber foar [[earnen]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus''). ==Status== De hyenahûn hat de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]". Dit bist hat slim te lijen ûnder [[habitatferneatiging]] en [[habitatfragmintearring]] en dêrtroch teffens ûnder [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. Yn hast hiel [[Noard-Afrika]] en it grutste part fan [[West-Afrika]] is dizze soarte al útrûge, en yn [[Sintraal-Afrika]] en [[East-Afrika]] stiet er ûnder swiere druk. [[File:Laika_ac_African_Wild_Dog_(9882202246)_cropped.jpg|right|thumb|250px|In Eastafrikaanske hyenahûn (''Lycaon pictus lupinus'').]] ==Undersoarten== Der binne 5 <small>(stân fan saken yn 2005)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e hyenahûn (''Lycaon pictus''): *de Kaapske hyenahûn (''L. p. pictus'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1820</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])</small> :<small>[[synonym (taksonomy)|synonimen]]: ''L.&nbsp;p. cacondae, fuchsi, gobabis, krebsi, lalandei, tricolor, typicus, venatica, windholmi'' en ''zuluensis''</small> *de Eastafrikaanske hyenahûn (''L. p. lupinus'' <small>[[Oldfield Thomas|Thomas]], 1902</small>) <small>([[East-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. dieseneri, gansseri, hennigi, hübneri, kondoae, lademanni, langheldi, prageri, richteri, ruwanae, ssongaeae, stierlingi, styxi'' en ''wintgensi''</small> *de Somalyske hyenahûn (''L. p. somalicus'' <small>Thomas, 1904</small>) <small>([[Hoarn fan Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. luchsingeri, matschie, rüppelli, takanus'' en ''zedlitzi''</small> *de Tsjadyske hyenahûn (''L. p. sharicus'' <small>Thomas & [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1907</small>) <small>([[Sintraal-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. ebermaieri''</small> *de Westafrikaanske hyenahûn (''L. p. manguensis'' <small>[[Paul Matschie|Matschie]], 1915</small>) <small>([[West-Afrika]])</small> :<small>synonimen: ''L.&nbsp;p. mischlichi''</small> In protte oare ûndersoarten waarden yn it [[ferline]] foarsteld, mar genietsje no gjin erkenning mear en wurde ynstee as [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e boppeneamde ûndersoarten sjoen. Se wurde yn 'e boppesteande opsomming as [[synonym (taksonomy)|synonimen]] neamd. De [[nominaat]] is de grutste ûndersoarte en de Somalyske hyenahûn is de lytste. De Westafrikaanske hyenahûn kaam foarhinne foar fan [[Nigearia]] oant [[Senegal]], mar is no yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta twa populaasjes yn it [[Nasjonaal Park Niokolo-Koba]] yn Senegal en it [[Nasjonaal Park W]] yn 'e grinskrite fan [[Benyn]], [[Niger]] en [[Boerkina Faso]], mei dêropta mooglik in pear miniskule populaasjes yn westlik Nigearia. Yn totaal binne der noch 70 Westafrikaanske hyenahûnen, dat dy ûndersoarte is slim [[bedrige soarte|krityk bedrige]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/African_wild_dog ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lycaon pictus}} }} {{DEFAULTSORT:Hienahun}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Hyenahûn]] [[Kategory:Bedrige sûchdier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 4b20604i2sfpc2mewyg7m6w9e8vawr6 0 189671 1228217 1224258 2026-04-18T19:10:07Z Klaasgroen 50943 /* Metoade */ Beskriuwing ferbettere 1228217 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Ferkiezing | foarige ferkiezings = [[Fryske Steateferkiezings 2019|2019]] | folgjende ferkiezings = [[Fryske Steateferkiezings 2027|2027]] | lân = Frisian_flag.svg | lânlink = Fryslân | datum = 15 maart 2023 | parlemint = [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Frysk Parlemint]] | tal sitten = 43 | mearderheid = 22 | oantsjutting = Bewâldslju | oantal = 5 deputearren | opkomst = 65,6% {{opgong}} 6,5% | formaasjewinner = [[BoerBoargerBeweging|BBB]] | nij kabinet = [[Kolleezje-Brok II|Brok II]] | earder kabinet = [[Kolleezje-Brok I|Brok I]] | begjin regearperioade = 19 july 2023 | kaart-ferkiezingsútslaggen = Statenverkiezingen_Nederland_2023.svg | tekst by kaart = Grutste partij de provinsje }} {{Balkendiagram | width = 275px | float = right | title = Sitferdieling [[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|18x18px]] 2023 | widthl = 60px | left = Partij | barwidth = 155px | middle = Sitten | widthr = 60px | right = Ferskil | caption = Risseltaten fan lofts nei rjochts, ferlike mei [[Fryske Steateferkiezings 2019|2019]]| | bars = {{Balken Sitferdieling|[[PvdD]]|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|1|1|14}} {{Balken Sitferdieling|[[SP]]|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|1|2|14}} {{Balken Sitferdieling|[[GL]]|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|3|3|14}} {{Balken Sitferdieling|[[PvdA]]|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|5|6|14}} {{Balken Sitferdieling|[[D66]]|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|1|2|14}} {{Balken Sitferdieling|[[CU]]|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|2|3|14}} {{Balken Sitferdieling|[[FNP]]|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|4|4|14}} {{Balken Sitferdieling|[[CDA]]|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|4|8|14}} {{Balken Sitferdieling|[[PBF]]|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|1|0|14}} {{Balken Sitferdieling|[[BBB]]|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|14|0|14}} {{Balken Sitferdieling|[[VVD]]|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|3|4|14}} {{Balken Sitferdieling|[[JA21]]|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|1|0|14}} {{Balken Sitferdieling|[[PVV]]|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|2|3|14}} {{Balken Sitferdieling|[[FvD]]|#{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}|1|6|14}} }} De '''Fryske Steateferkiezings 2023''' binne de [[Ferkiezing|ferkiezings]] foar it [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Frysk Parlemint]] dy't op woansdei [[15 maart]] [[2023]] holden waarden. Mei dizze ferkiezings waarden de leden keazen fan de [[Provinsjale Steaten]], de [[folksfertsjintwurdiging]] fan [[Fryslân]] en it heechste bestjoerlik orgaan binnen de [[provinsje]].<ref name=":8">[https://www.fryslan.frl/fy/provinsjale-steaten Fryslân.frl - Provinsjale Steaten]</ref> ==Dielnimmende partijen== {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! colspan="2" |List ! Partij ! Listlûker |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 1 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:CDA_logo.svg|40px]] | [[Kristen Demokratysk Appèl]] | [[Friso Douwstra]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 2 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:Forum_voor_Democratie_logo.svg|40px]] | [[Foarum foar Demokrasy]] | [[Albert van Dijk]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 3 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:PvdA_logo_(2018–present).svg|40px]] | [[Partij fan de Arbeid]] | [[Edou Hamstra]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 4 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:VVD_logo_(2009–2020).svg|40px]] | [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy]] | [[Avine Fokkens-Kelder]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 5 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:FNP_logo.png|40px]] | [[Fryske Nasjonale Partij]] | [[Sijbe Knol]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 6 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:GroenLinks_logo_(1994–present).svg|40px]] | [[GrienLinks]] | [[Charda Kuipers]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 7 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:ChristenUnie_logo.svg|40px]] | [[KristenUny]] | [[Matthijs de Vries]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 8 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:Party_for_Freedom_logo.svg|40px]] | [[Partij foar de Frijheid]] | [[Max Aardema]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 9 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:Socialistische_Partij_(nl_2006)_Logo.svg|40px]] | [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] | [[Hanneke Goede]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 10 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:D66_logo_(2019–present).svg|40px]] | [[Demokraten 66]] | [[Danny van der Weijde-Hoogstad]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 11 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:Party_for_the_Animals_logo.svg|40px]] | [[Partij foar de Bisten]] | [[Menno Brouwer]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 13 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:JA21_logo.svg|40px]] | [[JA21|It Júste Antwurd 21]] | [[Maarten Goudzwaard]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 15 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:Provinciaal_Belang_Fryslân_logo.png|40px]] | [[Provinsjaal Belang Fryslân]] | [[Sandra de Jong-Snip]] |- ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 17 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:BoerBurgerBeweging_logo.svg|40px]] | [[BoerBoargerBeweging]] | [[Abel Kooistra]] |- ! colspan="4" |<span class="mw-customtoggle-12 mw-customtoggle-14 mw-customtoggle-16">Partijen sûnder úteinlike fertsjintwurdiging [<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> |- id="mw-customcollapsible-12" class="mw-collapsible mw-collapsed";" ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|50+|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 12 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:50PLUS_(nl)_Logo.svg|40px]] | [[50PLUS]] | [[Herman Nota]] |- id="mw-customcollapsible-14" class="mw-collapsible mw-collapsed";" ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|BVNL|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 14 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:BVNL_logo_(2023–present).svg|40px]] | [[Belang fan Nederlân]] | [[Johan Talsma]] |- id="mw-customcollapsible-16" class="mw-collapsible mw-collapsed";" ! style="background-color:#{{Sitferdieling/Partij|AWP|ljocht|NL}}; color:white; font-weight:bold; text-align:center;" | 16 | style="height:40px;" | [[Ofbyld:AWP_logo_2022.png|40px]] | [[Algemiene Wetterskipspartij]] | [[Frans de Graaf]] |} == Oanrin == De oanrin nei dizze ferkiezings waard sterk kleure troch it [[Stikstofkrisis yn Nederlân|stikstofdossier]]. De plannen fan it kabinet om de útstjit drastysk te ferminderjen rekke de agraryske mienskip djip, en yn in provinsje dêr’t boeren in grutte rol spylje, waard dat fuortendaliks field. De [[Boereprotesten yn Nederlân (2019-no)|boereprotesten]] fan de jierren dêrfoar hiene in duorsum spoar lutsen, mei in groeiend gefoel ûnder in part fan de befolking dat de polityk te fier fan it plattelân ôf stie. Dat gefoel waard in wichtige motor yn de politike ferskowingen dy’t yn de oanrin nei de ferkiezings sichtber waarden.<ref name=":9">[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1197285/friezen-yn-mearderheid-tsjin-lanlike-stikstofbelied Friezen yn mearderheid tsjin lanlike stikstofbelied - Omrop Fryslân]</ref> [[Foarum foar Demokrasy]], dat yn 2019 noch in grutte lanlike oerwinning helle hie, rekke yn en nei de [[Koroanafiruspandemy|koronajierren]] yntern fersnipele. Skandalen, ôfskiedingen en ideologyske ferskowingen soargen foar in delgong yn stipe, ek yn Fryslân. It útienfallen fan de partij makke romte foar nije bewegingen om dy kiezers op te fangen, en in grut part fan dy romte waard ynnommen troch de [[BoerBoargerBeweging]]. De BBB koe him profilearje as de stim fan boeren en plattelânsbewenners dy’t har net heard fielden troch de tradisjonele partijen. De partij groeide yn de peilingen moanne nei moanne, en waard yn Fryslân al gau sjoen as de nije rjochtse belofte dy’t de ûnfrede oer it stikstofbelied en it wantrouwen yn de oerheid in politike foarm joech. Tagelyk bleaunen oare tema's op de aginda stean, lykas de takomst fan it Fryske [[lânskip]], de fraach hoe't sinne- en wynenerzjy in plak krije moasten, de posysje fan it [[Frysk]] yn [[Underwiis|ûnderwiis]] en oerheid, wentebou, kultuerjilden en de ekonomyske útdagings fan in fergriizgjende provinsje. Mar yn de praktyk waarden dy ûnderwerpen faak oerskaad troch de gruttere lanlike diskusjes dy't de ferkiezings dominearren. De kampanje waard dêrom in mjuks fan regionale belangen en lanlike ûnfrede, mei BBB as opkommende krêft.<ref name=":9" /> Op lofts wie der diskusje oer mooglike gearwurking tusken [[GrienLinks]] en [[Partij fan de Arbeid]]. Lanlik waard praat oer fierdere ôfstimming tusken beide partijen, mei it each op de fersnipeling. Yn Fryslân wie der in soad twifel oer sa’n gearwurking: binnen beide partijen waarden sawol strategyske foardielen as neidielen beneamd. Uteinlik keazen de partijen foar aparte listen, mar de diskusje oer gearwurking gong ek nei de ferkiezings ta troch.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1195026/lutz-jacobi-tsjin-fuzje-pvda-en-grienlinks-it-is-top-down-dat-steurt-my-freeslik Lutz Jacobi tsjin fúzje PvdA en GrienLinks: "It is top-down, dat steurt my freeslik" - Omrop Fryslân]</ref> ==Utslach== {{Sitferdieling | koptekst = Sitferdieling [[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|18x18px]] 2023 | byskrift = sitten | lân = NL | float = right | kolommen = ja |PvdD|SP|GL|PvdA|D66|CU|FNP|CDA|PBF|BBB|VVD|JA21|PVV|FVD | PvdD = 1 | SP = 1 | GL = 3 | PvdA = 5 | D66 = 1 | CU = 2 | FNP = 4 | CDA = 4 | PBF = 1 | BBB = 14 | VVD = 3 | JA21 = 1 | PVV = 2 | FVD = 1 }} Op 23 maart 2023 waard yn in iepenbiere sitting fan it sintraal stimburo yn Ljouwert de definitive útslach fêststeld.<ref>[https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/adviezen-en-publicaties/proces-verbalen/2023/3/27/proces-verbaal-uitslag-verkiezing-provinciale-staten-fryslan-2023 Proces-verbaal uitslag verkiezing Provinciale Staten Fryslân 2023]</ref> De [[BoerBoargerBeweging|BBB]] waard mei 94.458 stimmen (goed foar 27,86 prosint fan de jildige stimmen) de grutste partij. Dêrmei kaam de partij út it neat yn de Steaten mei 14 sitten. De [[PvdA]] einige as twadde mei 36.023 stimmen en fiif sitten. It [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]] en de [[Fryske Nasjonale Partij|FNP]] folgen mei respektivelik mei elk fjouwer sitten. De [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]] en [[GL]] behellen elk trije sitten. [[KristenUny|CU]] en [[Partij foar de Frijheid|PVV]] krigen beide twa sitten. [[Foarum foar Demokrasy|FVD]], [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]], [[Partij foar de Dieren|PvdD]], [[D66]], [[JA21]] en [[Provinsjaal Belang Fryslân|PBF]] hellen elk ien sit. [[BVNL]], [[50PLUS|50+]] en [[Algemiene Wetterskipspartij|AWP]] bleaunen ûnder de [[kiesdrompel]] en behellen gjin sit. Yn ferliking mei de foarige ferkiezings liet benammen BBB in sterke groei sjen, wylst FVD dúdlikerwize fiif sitten ferlear. Ek it CDA helle fjouwer minder sitten as by de foarige ferkiezings. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Ferkiezingsútslach Fryske Steateferkiezings 2023 |- ! colspan="2" | Partij ! Stimmen ! % !+/- ! style="color: lightgray" | [[Evenredich oanpart|E.O.]] ! style="color: lightgray" | [[D'hondt-metoade|D.H.]] ! Sitten ! +/- |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | | align="left" | BBB | 94.458 | 27,9% | align="right" |{{opgong}} 27,9% | style="color: lightgray" | 12,38 | style="color: lightgray" | 14,00<ref name=":10" /> | 14 | {{opgong}} 14 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | | align="left" |PvdA | 36.023 | 10,6% | align="right" |{{delgong}} 2,8% | style="color: lightgray" | 4,72 | style="color: lightgray" | 5,34 | 5 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | | align="left" |CDA | 29.669 | 8,7% | align="right" |{{delgong}} 7,9% | style="color: lightgray" | 3,89 | style="color: lightgray" | 4,40 | 4 | {{delgong}} 4 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | | align="left" |FNP | 27.298 | 8,1% | align="right" |{{opgong}} 0,1% | style="color: lightgray" | 3,58 | style="color: lightgray" | 4,05 | 4 | {{stagnaasje}} |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | | align="left" | VVD | 22.843 | 6,7% | align="right" |{{delgong}} 2,7% | style="color: lightgray" | 2,99 | style="color: lightgray" | 3,39 | 3 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}" | | align="left" |GL | 22.181 | 6,5% | align="right" |{{delgong}} 1,1% | style="color: lightgray" | 2,91 | style="color: lightgray" | 3,29 | 3 | {{stagnaasje}} |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | | align="left" |CU | 17.883 | 5,3% | align="right" |{{delgong}} 1,3% | style="color: lightgray" | 2,34 | style="color: lightgray" | 2,65 | 2 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}" | | align="left" |PVV | 15.102 | 4,5% | align="right" |{{delgong}} 1,3% | style="color: lightgray" | 1,98 | style="color: lightgray" | 2,24 | 2 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}" | | align="left" | FVD | 12.366 | 3,6% | align="right" |{{delgong}} 9,8% | style="color: lightgray" | 1,62 | style="color: lightgray" | 1,83 | 1 | {{delgong}} 5 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}" | | align="left" | SP | 11.724 | 3,5% | align="right" |{{delgong}} 1,7% | style="color: lightgray" | 1,54 | style="color: lightgray" | 1,74 | 1 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}" | | align="left" | PvdD | 11.402 | 3,4% | align="right" |{{opgong}} 0,1% | style="color: lightgray" | 1,49 | style="color: lightgray" | 1,69 | 1 | {{stagnaasje}} |- ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}" | | align="left" | D66 | 11.237 | 3,3% | align="right" |{{delgong}} 0,8% | style="color: lightgray" | 1,47 | style="color: lightgray" | 1,67 | 1 | {{delgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}" | | align="left" | JA21 | 9.096 | 2,7% | align="right" |{{opgong}} 2,7% | style="color: lightgray" | 1,19 | style="color: lightgray" | 1,35 | 1 | {{opgong}} 1 |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}" | | align="left" | PBF | 6.891 | 2,0% | align="right" |{{opgong}} 0,2% | style="color: lightgray" | 0,90 | style="color: lightgray" | 1,02 | 1 | {{opgong}} 1 |- ! colspan="2" |Effektive stimmen !328.173 !96,8% !- ! style="color: lightgray" | 43 ! style="color: lightgray" | 48,64 !43 !0 |- id="mw-customcollapsible-BVNL" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BVNL|ljocht|NL}}" | | align="left" | BVNL | 6.033 | 1,8% | align="right" |{{opgong}} 1,8% | | | | |- id="mw-customcollapsible-50+" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|50+|ljocht|NL}}" | | align="left" | 50+ | 2.903 | 0,9% | align="right" |{{delgong}} 1,7% | | | | {{delgong}} 1 |- id="mw-customcollapsible-AWP" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|AWP|ljocht|NL}}" | | align="left" | AWP | 1.971 | 0,6% | align="right" |{{opgong}} 0,6% | | | | |- ! colspan="2" |Fergriemde stimmen !10.907 !3,2% ! colspan="5" rowspan="2" |<span class="mw-customtoggle-BVNL mw-customtoggle-50+ mw-customtoggle-AWP">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> |- ! colspan="2" |Jildige stimmen !339.080 !100% |} === Metoade === De 43 sitten yn de Provinsjale Steaten fan Fryslân waarden ferdield mei de [[D'Hondt-metoade]]. Dizze metoade hie in fiktive parlemintsgrutte fan 48,64 sitten nedich om de 43 hiele sitten te ferdielen. Troch dizze ferdielmetoade krige de BoerBurgerBeweging 14 sitten tawezen. Dat binne der twa mear as je mei in strikt [[evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan 12,38 sitten ferwachtsje soe. Dit gong ten koste fan Foarum foar Demokrasy (1,62 sitten) en de Sosjalistyske Partij (1,54 sitten) dy't beide ien sit krigen ynstee fan twa. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Oare saken ! colspan="2" |Kiesgerjochtigden !519.118 !100% |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Net-stimmers|tsjuster|NL}}" | | align="left" |Net opkaam |178.464 |34,4% |- ! colspan="2" |Opkomst !340.654 !65,6% |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Oars|tsjuster|NL}}" | | align="left" |Ûnjildich |730 |0,14% |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|Blanko|tsjuster|NL}}" | | align="left" |Blanko |844 |0,16% |- ! colspan="2" |Jildige stimmen !339.080 !65,3% |- | colspan="2" |'''Kiesdieler''' |7.885,58<ref>De kiesdieler wurdt bepaald troch it oantal jildige stimmen fan 399.080 te dielen troch it totale oantal fan 43 sitten.</ref> |1,5% |- | colspan="2" |'''Kiesdrompel''' |6.747,00<ref name=":10">De lêste en 43e sit neffens de D'Hondt-metoade komt út op de 14e sit fan de BBB. De kiesdrompel wurdt dus fêststeld op 94.458 / 14 = 6.747,00.</ref> |1,3% |- | colspan="2" |'''Foarkarsdrompel''' |1.971,40<ref name=":0">De foarkarsdrompel wurdt bepaald troch 25% fan de kiesdieler te nimmen.</ref> |0,38% |} == Utslach de gemeente == De útslach lit sjen dat de BBB yn alle gemeenten de grutste partij waard. Benammen yn de Stellingwerven wie de stipe grut, mei sa'n 41% fan de effektive stimmen. Ek yn De Fryske Marren, Noardeast-Fryslân, Opsterlân, Dantumadiel, Achtkarspelen en op de Waadeilannen kaam de partij boppe de 30%. Allinnich yn Ljouwert bleau BBB mei 18% dúdlik ûnder it provinsjaal gemiddelde. Yn de stêd Ljouwert wie it byld sawisa mear ferspraat. Dêr hellen PvdA en GrienLinks relatyf hege persintaazjes fan respektivelik 16 en 12 persint. Ek SP, D66 en PvdD diene it dêr relatyf goed yn ferliking mei oare gemeenten. Ek op de Waadeilannen helle de PvdA mei 18% in relatyf hege skoare. De FNP liet benammen yn Noardeast-Fryslân, Tytsjerksteradiel en Waadhoeke in sterke posysje sjen, mei oandielen fan boppe de 10%. It CDA behelle benammen yn de [[Fryske Wâlden|Wâlden]] rûn de 11%, ûnder mear yn Achtkarspelen, Dantumadiel en Noardeast-Fryslân. Opfallend wie fierder it relatyf hege oandiel fan de KristenUny yn Dantumadiel, Achtkarspelen en Smellingerlân, dêr’t de partij minstens 10% fan de stimmen krige. De PVV helle yn guon gemeenten, lykas Achtkarspelen, Dantumadiel en Harns, boppe de 6 persint. Op It Hearrenfean hellen benammen de liberale partijen VVD en D66 in heger oandiel as yn in soad oare gemeenten en de VVD skoarde ek op de Waadeilannen en yn Harns heech. Oer it generaal is der in ferskil te sjen tusken de mear ferstedske gemeenten en it plattelân. Yn Ljouwert, Smellingerlân ([[Drachten]]), It Hearrenfean en Harns bleau it stimpersintaazje fan BBB efter by dat yn in protte plattelânsgemeenten, wylst oare partijen dêr relatyf sterker foar it ljocht kamen. {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center; font-size:90%;" |+Ferdieling fan effektive stimmen (%) de gemeente (op folchoarder fan lofts nei rjochts) ! colspan="2" | {| width="100%" | width="15" | |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Dieren|PvdD]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}|[[GrienLinks|GL]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}|[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}|[[Demokraten 66|D66]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}|[[KristenUny|CU]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}|[[Fryske Nasjonale Partij|FNP]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}|[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}|[[Provinsjaal Belang Fryslân|PBF]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}|[[BoerBoargerBeweging|BBB]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}|[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}|[[JA21]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}|[[Partij foar de Frijheid|PVV]]}} |{{legend|#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}|[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]}} |} |- | style="width:195px; text-align:left;" |[[Ofbyld:Leeuwarden_vlag_2014.svg|border|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:5.42%%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.71%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:12.06%;" |'''12''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:15.91%;" |'''16''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:5.05%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.16%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:6.85%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.27%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.66%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:18.02%;" |'''18''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.68%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.22%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.40%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.61%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|border|20px]] [[Smellingerlân]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.01%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.65%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.70%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:11.07%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.64%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:10.07%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:5.94%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.89%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:3.18%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:22.67%;" |'''23''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.82%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.35%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:5.39%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.62%;" |'''5''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Tytsjerksteradiel_flag.svg|border|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.95%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.33%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.18%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.98%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.89%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:6.52%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:11.81%;" |'''12''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.27%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.44%;" |'''1''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:27.72%;" |'''28''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:5.71%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.67%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.36%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.15%;" |'''3''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Heerenveen_flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.66%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.14%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:7.35%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:13.60%;" |'''14''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:4.66%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.05%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:7.45%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.10%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.79%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:25.52%;" |'''26''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:9.24%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.64%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.05%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.74%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Waadhoeke_vlag.svg|border|20px]] [[De Waadhoeke|Waadhoeke]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.02%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.61%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.45%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.03%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.44%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.18%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:11.30%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.87%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.62%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.23%;" |'''31''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.14%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.59%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.04%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.49%;" |'''3''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.15%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.34%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.70%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.61%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.69%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.87%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:9.44%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:10.51%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.98%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:29.84%;" |'''30''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.59%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.81%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.92%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.54%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Harns.png|border|20px]] [[Harns (gemeente)|Harns]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.53%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:4.18%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.51%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:13.72%;" |'''14''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.26%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.72%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:3.92%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.48%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.76%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:24.61%;" |'''25''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:8.81%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.77%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:6.36%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.38%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.92%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.06%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.36%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.84%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.75%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:7.02%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.41%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.75%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.90%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:32.56%;" |'''33''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.04%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:1.98%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.94%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.45%;" |'''3''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:1.87%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.90%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:3.43%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.86%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.63%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:11.55%;" |'''12''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:9.19%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.46%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.21%;" |'''1''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:33.47%;" |'''33''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:3.33%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.51%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:6.33%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:4.27%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Noardeast-Fryslân.svg|border|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.85%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.55%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:4.13%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.09%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.73%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:7.76%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:12.26%;" |'''12''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.10%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.27%;" |'''1''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:34.66%;" |'''35''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:4.52%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.65%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.68%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.76%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Skylge.png|border|20px]][[Ofbyld:Flag_of_Ameland.svg|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Flylân.PNG|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Skiermûntseach.png|border|20px]] [[Waadeilannen]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.04%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.62%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.22%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:17.53%;" |'''18''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.99%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:1.77%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:2.24%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.82%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:4.34%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.65%;" |'''32''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:11.28%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.29%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:3.09%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:2.14%;" |'''2''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|border|20px]] [[Achtkarspelen]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:1.56%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.16%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:3.29%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:6.89%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:1.42%;" |'''1''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:10.21%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.13%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:11.28%;" |'''11''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.42%;" |'''1''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:31.91%;" |'''32''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:3.88%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.03%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:7.70%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:6.12%;" |'''6''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_De_Fryske_Marren.png|border|20px]] [[De Fryske Marren]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:2.52%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:2.39%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:4.95%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:8.31%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.92%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:3.62%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:10.16%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.57%;" |'''10''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:1.77%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:35.21%;" |'''35''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.84%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.14%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.14%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.46%;" |'''3''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Ooststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Eaststellingwerf]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:4.12%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.54%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.33%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:9.30%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.67%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:4.58;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:3.44%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:6.09%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.78%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:40.74%;" |'''41''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.14%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.18%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.55%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.54%;" |'''4''' |} |- | align="left" |[[Ofbyld:Weststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Weststellingwerf]] | style="{{Polityk spektrum eftergrûn}}" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.67%;" |'''4''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.46%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:5.82%;" |'''6''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:8.77%;" |'''9''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:2.80%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:2.70%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:2.24%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:7.11%;" |'''7''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.48%;" |'''2''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:40.60%;" |'''41''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:7.91%;" |'''8''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:3.41%;" |'''3''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:5.37%;" |'''5''' | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.65%;" |'''4''' |} |- ! [[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] ! {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}; width:3.47%;" |3 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}; width:3.57%;" |4 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}; width:6.76%;" |7 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}; width:10.98%;" |11 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}; width:3.42%;" |3 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}; width:5.45%;" |5 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}; width:8.32%;" |8 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}; width:9.04%;" |9 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}; width:2.10%;" |2 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}; width:28.78%;" |29 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}; width:6.96%;" |7 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}; width:2.77%;" |3 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}; width:4.60%;" |5 | style="background:#{{Sitferdieling/Partij|FVD|tsjuster|NL}}; width:3.77%;" |4 |} |} == Formaasje == {{Sitferdieling | koptekst = Deputearre Steaten [[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|18x18px]] 2023 | byskrift = sitten | lân = NL | float = right | kolommen = ja |Lofts|CU|FNP|CDA|BBB|Rjochts | Lofts = 11 | FNP = 4 | CU = 2 | CDA = 4 | BBB = 14 | Rjochts = 8 }} De ferkenner wie [[Chris Stoffer]] fan de SGP dy't op 22 maart begûn.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200320/alle-steatefraksjes-akkoart-mei-foardracht-chris-stoffer-as-ferkenner Omrop Fryslân - Alle Steatefraksjes akkoart mei foardracht Chris Stoffer as ferkenner]</ref> De partijleaze [[boargemaster]] fan [[Achtkarspelen|Achterkarspelen]] [[Oebele Brouwer]] waard dêrnei op 5 april foardroegen as formateur.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1201145/oebele-brouwer-formateur-foar-nije-provinsjale-koalysje Omrop Fryslân - Oebele Brouwer formateur foar nije provinsjale koälysje]</ref> De formaasje fan in nij kolleezje fan Deputearre Steaten ferrûn dêrnei net sûnder swierrichheden. Yn earste ynstânsje waard de [[Partij fan de Arbeid]] by de ûnderhannelings behelle, mar dy partij luts har op 20 juni werom út de beëage koälysje.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1211811/formaasje-nije-provinsjebestoer-rint-fest-pvda-stapt-ut-underhannelings Omrop Fryslân - Formaasje nije provinsjebestoer rint fêst; PvdA stapt út ûnderhannelings]</ref> De reden hjirfoar wiene de soargen oer foarnommen besunigings op natoer en kultuer.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1212079/pvda-gewest-fryslan-stipet-beslut-hamstra-om-ut-koalysje-te-stappen Omrop Fryslân - PvdA-gewest Fryslân stipet beslút Hamstra om út koälysje te stappen] </ref> Op 23 juni waard oanjûn dat de PvdA ferfongen waard troch de FNP.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1212033/fnp-ferfangt-pvda-by-koalysje-underhannelingen-vvd-bot-teloarsteld Omrop Fryslân - FNP ferfangt PvdA by koälysje-ûnderhannelingen, VVD bot teloarsteld]</ref> Op 13 july wiene de fiif beëage deputearren bekend.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1214199/fryslan-hat-it-jongste-kolleezje-fan-deputearre-steaten-fan-nederlan-dit-binne-se Fryslân hat it jongste kolleezje fan Deputearre Steaten fan Nederlân: dit binne se - Omrop Fryslân]</ref> Nei in formaasje fan rom fjouwer moannen waard der in nij [[Kolleezje fan Deputearre Steaten]] foarme besteande út de [[BoerBoargerBeweging|BoerBurgerBeweging]], it [[CDA]], de [[Fryske Nasjonale Partij]] en de [[KristenUny]]. Dizze sintrum-rjochtse koälysje hie meïnoar in mearderheid fan 24 fan de 43 sitten yn de Fryske Steaten. It koalysje-akkoart mei de titel 'Oparbeidzje foar Fryslân' waard op 19 july 2023 presintearre.<ref name=":2">[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1214539/romme-mearderheid-foar-de-fiif-deputearren-mar-ek-grutte-soargen-oer-provinsjale-finansjes Omrop Fryslân - Romme mearderheid foar de fiif deputearren, mar ek grutte soargen oer provinsjale finânsjes] </ref> == Keazen leden en deputearren == De kiesdrompel foar kandidaten waard mei 25% fan de kiesdieler fêststeld op 1.972 stimmen.<ref name=":0" /> Hjirtroch waarden 24 kandidaten mei foarkarsstimmen selektearre en 19 fia de listfolchoarder. Femke Wiersma fan de BBB stie as listtriuwer op in 28e plak, maar waard streekrjocht ferkeazen troch stipe fan 8.206 stimmers. Dochs naam se har sit net yn om't se inkeld kandidaat-deputearre wie.<ref name=":1">[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200401/definitive-utslach-steateferkiezingen-bekend-dit-binne-de-43-steateleden Definitive útslach Steateferkiezingen bekend: dit binne de 43 Steateleden - Omrop Fryslân]</ref> Frederique Kosse behelle 2.426 foarkarsstimmen, mar kaam net yn ’e Steaten om't de [[Partij foar de Bisten]] net genôch stimmen helle hie foar in twadde sit. De earste 43 leden fan de Fryske Steaten waarden op [[29 maart]] [[2023]] ynstallearre.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1200722/fryske-steateleden-ynstallearre-harkje-nei-inoar-en-meitsje-ferbining Omrop Fryslân - Fryske Steateleden ynstallearre: "Harkje nei-inoar en meitsje ferbining"]</ref><ref name=":1" /> Op [[19 july]] [[2023]] waarden de fiif deputearren presintearre.<ref name=":2" /> {| class="wikitable sortable" width="100%" style="font-size:95%;" |+Oersjoch fan de keazen leden op it momint fan beëdigjen ! colspan="3" |Fraksje (#) !Namme !Wenplak !Gemeente !Stimmen !Seleksje !M/F |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}" |'''BBB''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}"|14+2 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}"|BoerBoargerBeweging ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-BBB1 mw-customtoggle-BBB2 mw-customtoggle-BBB3 mw-customtoggle-BBB4 mw-customtoggle-BBB5 mw-customtoggle-BBB6 mw-customtoggle-BBB7 mw-customtoggle-BBB8 mw-customtoggle-BBB9 mw-customtoggle-BBB10 mw-customtoggle-BBB11 mw-customtoggle-BBB12 mw-customtoggle-BBB13 mw-customtoggle-BBB14 mw-customtoggle-BBB28 mw-customtoggle-BBBNij">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}"|94.458 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}"|Koälysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|ljocht|NL}}" | 8/8 |- id="mw-customcollapsible-BBB1" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |1 |{{SortNamme|Abel|Kooistra}} |Wergea |Ljouwert |54.276 |Foarkarsstimmen |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB2" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |2 |{{SortNamme|Auke|Talsma}} |Dronryp |Waadhoeke |4.209 |Foarkarsstimmen |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB3" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |3 |{{SortNamme|Dieuwke|Bakker}} |Menaam |Waadhoeke |6.499 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB4" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |4 |{{SortNamme|Harm|Wiegersma}} |Rinsumageast |Dantumadiel |2.577 |Foarkarsstimmen |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB5" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |5 |{{SortNamme|Robert|Lenes}} |Rottum |De Fryske Marren |1.041 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB6" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |6 |{{SortNamme|Froukje de|Jong-Krap}} |Sint Anne |Waadhoeke |2.132 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB7" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |7 |{{SortNamme|Freerk|Abma}} |De Gordyk |Opsterlân |2.067 |Foarkarsstimmen |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB8" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |8 |{{SortNamme|Natalie|Nauta}} |Tersoal |Súdwest-Fryslân |1.006 |Listfolchoarder |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB9" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |9 |{{SortNamme|Ursela|Lolkema}} |Ousternijegea |De Fryske Marren |782 |Listfolchoarder |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB10" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |10 |{{SortNamme|Carin|Stam}} |Aldehaske |De Fryske Marren |749 |Listfolchoarder |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB11" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |11 |{{SortNamme|Jan|Porsius}} |Haskerdiken |It Hearrenfean |399 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB12" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |12 |{{SortNamme|Cor|Keuning}} |It Hearrenfean |It Hearrenfean |1.132 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB13" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |13 |{{SortNamme|Debora|Helfferich-Zijlstra}} |Jelsum |Ljouwert |354 |Listfolchoarder |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBB14" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |BBB | align="right" |14 |{{SortNamme|Oene|Marinus}} |Bakkefean |Opsterlân |1.236 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-BBB28" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |'''BBB''' | align="right" |'''28''' |'''{{SortNamme|Femke|Wiersma}}''' |'''Holwert''' |'''Noardeast-Fryslân''' |'''8.206''' |'''Deputearre''' |♀️ |- id="mw-customcollapsible-BBBNij" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}" | |'''BBB''' | align="right" |'''Nij''' |'''{{SortNamme|Eke|Folkerts}}''' |'''Aldebiltsyl''' |'''Waadhoeke''' |'''0''' |'''Deputearre''' |♀️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |'''PvdA''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |5 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |Partij fan de Arbeid ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-PvdA1 mw-customtoggle-PvdA2 mw-customtoggle-PvdA3 mw-customtoggle-PvdA4 mw-customtoggle-PvdA5">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |36.023 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|ljocht|NL}}" |3/2 |- id="mw-customcollapsible-PvdA1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | |PvdA | align="right" |1 |{{SortNamme|Edou|Hamstra}} |Ljouwert |Ljouwert |21.347 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-PvdA2" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | |PvdA | align="right" |2 |{{SortNamme|Christa|Oosterbaan}} |West-Skylge |Skylge |3.254 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-PvdA3" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | |PvdA | align="right" |3 |{{SortNamme|Klaas|Zwart}} |Snakkerbuorren |Ljouwert |774 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-PvdA4" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | |PvdA | align="right" |4 |{{SortNamme|Jaap|Stalenburg}} |It Hearrenfean |It Hearrenfean |767 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-PvdA5" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}" | |PvdA | align="right" |5 |{{SortNamme|Daan|Olivier}} |It Hearrenfean |It Hearrenfean |420 |Listfolchoarder |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |'''CDA''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |4+1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |Kristendemokratysk Appèl ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-CDA1 mw-customtoggle-CDA2 mw-customtoggle-CDA3 mw-customtoggle-CDA4 mw-customtoggle-CDA5">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |29.669 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |Koälysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|ljocht|NL}}" |3/2 |- id="mw-customcollapsible-CDA1" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | |'''CDA''' | align="right" |'''1''' |'''{{SortNamme|Friso|Douwstra}}''' |'''Ljouwert''' |'''Ljouwert''' |'''18.005''' |'''Deputearre''' |♂️ |- id="mw-customcollapsible-CDA2" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | |CDA | align="right" |2 |{{SortNamme|Aebe|Aalberts}} |Damwâld |Dantumadiel |894 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-CDA3" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | |CDA | align="right" |3 |{{SortNamme|Karin van der|Velde-Ronda}} |Nyegea |Smellingerlân |2.914 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-CDA4" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | |CDA | align="right" |4 |{{SortNamme|Martin|Kruis}} |Snits |Súdwest-Fryslân |546 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-CDA5" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}" | |CDA | align="right" |5 |{{SortNamme|Attje|Meekma}} |Sibrandahûs |Dantumadiel |1.168 |Ferfanging<ref name=":7">[https://defryskemarren.nieuws.nl/nieuws/provinciale-staten-in-fryslan-weer-compleet Provinsjale Steaten yn Fryslân wer kompleet - De Fryske Marren Nijs]</ref> |♀️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |'''FNP''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |4+1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |Fryske Nasjonale Partij ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-FNP1 mw-customtoggle-FNP2 mw-customtoggle-FNP3 mw-customtoggle-FNP4 mw-customtoggle-FNP5 mw-customtoggle-FNP6">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |27.298 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |Koälysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|ljocht|NL}}" |3/2 |- id="mw-customcollapsible-FNP1" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |'''FNP''' | align="right" |'''1''' |'''{{SortNamme|Sijbe|Knol}}''' |'''Sint Anne''' |'''Waadhoeke''' |'''11.623''' |'''Deputearre''' |♂️ |- id="mw-customcollapsible-FNP2" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |FNP | align="right" |2 |{{SortNamme|Dinie|Visser}} |Snits |Súdwest-Fryslân |4.767 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-FNP3" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |FNP | align="right" |3 |<s>{{SortNamme|Fedde|Breeuwsma}}</s> |<s>Dokkum</s> |<s>Noardeast-Fryslân</s> |<s>649</s> |<s>Weromlutsen</s><ref name=":3" /> |<s>♂️</s> |- id="mw-customcollapsible-FNP4" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |FNP | align="right" |4 |{{SortNamme|Sita|Land-Dotinga}} |Surhuzum |Achtkarspelen |1.050 |Listfolchoarder |♀️ |- id="mw-customcollapsible-FNP5" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |FNP | align="right" |5 |{{SortNamme|Gerben van der|Mei}} |Tsjummearum |Waadhoeke |260 |Ferfanging<ref name=":3">[https://www.fnp.frl/blog/nijs/steatelid-fedde-breeuwsma-makket-plak-foar-gerben-van-der-mei/ Steatelid Fedde Breeuwsma makket plak foar Gerben van der Mei - FNP]</ref> |♂️ |- id="mw-customcollapsible-FNP6" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FNP|tsjuster|NL}}" | |FNP | align="right" |6 |{{SortNamme|Tjitte|Hemstra}} |Wytgaard |Ljouwert |168 |Ferfanging<ref name=":5" /> |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |'''VVD''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |3 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |Folkspartij fan Frijheid en Demokrasy ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-VVD1 mw-customtoggle-VVD2 mw-customtoggle-VVD3 mw-customtoggle-VVD4">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |22.843 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|ljocht|NL}}" | 2/1 |- id="mw-customcollapsible-VVD1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | |VVD | align="right" |1 |<s>{{SortNamme|Avine|Fokkens-Kelder}}</s> |<s>Ljouwert</s> |<s>Ljouwert</s> |<s>15.882</s> |<s>Weromlutsen</s><ref name=":4">[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1213511/avine-fokkens-foardroegen-as-nije-boargemaster-fan-gemeente-hearrenfean Avine Fokkens foardroegen as nije boargemaster fan gemeente Hearrenfean - Omrop Fryslân]</ref> |<s>♀️</s> |- id="mw-customcollapsible-VVD2" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | |VVD | align="right" |2 |{{SortNamme|Eric ter|Keurs}} |Drachten |Smellingerlân |1.319 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-VVD3" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | |VVD | align="right" |3 |{{SortNamme|Martijn|Brands}} |Ljouwert |Ljouwert |578 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-VVD4" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}" | |VVD | align="right" |4 |{{SortNamme|Gerda|Bos-Jonkman}} |De Falom |Dantumadiel |589 |Ferfanging<ref name=":5">[https://www.jouregio.nl/2023/07/22/gedeputeerden-benoemd-statenleden-beedigd/ Gedeputeerden benoemd, Statenleden beëdigd – Jouregio]</ref> |♀️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |'''GL''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |3 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |GrienLinks ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-GL1 mw-customtoggle-GL2 mw-customtoggle-GL3">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |22.181 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|ljocht|NL}}" | 1/2 |- id="mw-customcollapsible-GL1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}" | |GL | align="right" |1 |{{SortNamme|Charda|Kuipers}} |Ljouwert |Ljouwert |13.820 |Foarkarsstimmen |♀️ |- id="mw-customcollapsible-GL2" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}" | |GL | align="right" |2 |{{SortNamme|Jochem|Knol}} |Beetstersweach |Opsterlân |794 |Listfolchoarder |♂️ |- id="mw-customcollapsible-GL3" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|GL|tsjuster|NL}}" | |GL | align="right" |3 |{{SortNamme|Elsa van der|Hoek}} |Ljouwert |Ljouwert |1.726 |Listfolchoarder |♀️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |'''CU''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |2+1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |KristenUny ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-CU1 mw-customtoggle-CU2 mw-customtoggle-CU3 mw-customtoggle-CU4 mw-customtoggle-CU5">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |17.883 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" |Koälysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|ljocht|NL}}" align="right" | 2/1 |- id="mw-customcollapsible-CU1" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | |'''CU''' | align="right" |'''1''' |'''{{SortNamme|Matthijs de|Vries}}''' |'''Ljouwert''' |'''Ljouwert''' |'''10.615''' |'''Deputearre''' |♂️ |- id="mw-customcollapsible-CU2" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | |CU | align="right" |2 |<s>{{SortNamme|Margreet|Jonker}}</s> |<s>Westergeast</s> |<s>Noardeast-Fryslân</s> |<s>2.024</s> |<s>Weromlutsen</s><ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1216008/partijbestjoer-christenunie-skorst-steatelid-margreet-jonker-fanwege-klacht Partijbestjoer ChristenUnie skorst Steatelid Margreet Jonker fanwege klacht - Omrop Fryslân]</ref> |<s>♀️</s> |- id="mw-customcollapsible-CU3" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | |CU | align="right" |3 |<s>{{SortNamme|Jantsje van der|Veen-Zeilstra}}</s> |<s>Eastermar</s> |<s>Tytsjerksteradiel</s> |<s>949</s> |<s>Weromlutsen</s><ref name=":6">[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1225107/folsleine-steatefraksje-christenunie-fryslan-wurdt-tydlik-ferfongen Folsleine steatefraksje ChristenUnie Fryslân wurdt tydlik ferfongen - Omrop Fryslân]</ref> |<s>♀️</s> |- id="mw-customcollapsible-CU4" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | |CU | align="right" |4 |{{SortNamme|Petra|Ellens}} |Aldlemmer |Weststellingwerf |235 |Ferfanging<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1216109/kommisjelid-ellens-ferfangt-skorste-margreet-jonker-yn-steatefraksje-christenunie Kommisjelid Ellens ferfangt skorste Margreet Jonker yn Steatefraksje ChristenUnie - Omrop Fryslân]</ref> |♀️ |- id="mw-customcollapsible-CU5" class="mw-collapsible";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|CU|tsjuster|NL}}" | |CU | align="right" |5 |{{SortNamme|Douwe van|Oosten}} |Bûtenpost |Achtkarspelen |156 |Ferfanging<ref name=":6" /> |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |'''PVV''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |2 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |Partij foar de Frijheid ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-PVV1 mw-customtoggle-PVV2">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |15.102 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|ljocht|NL}}" | 2/0 |- id="mw-customcollapsible-PVV1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}" | |PVV | align="right" |1 |{{SortNamme|Max|Aardema}} |Drachten |Smellingerlân |11.960 |Foarkarsstimmen |♂️ |- id="mw-customcollapsible-PVV2" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PVV|tsjuster|NL}}" | |PVV | align="right" |2 |{{SortNamme|Harrie|Graansma}} |Boelensloane |Achtkarspelen |643 |Listfolchoarder |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |'''FVD''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |Foarum foar Demokrasy ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-FVD1">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |12.366 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FVD|ljocht|NL}}" | 1/0 |- id="mw-customcollapsible-FVD1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|FvD|tsjuster|NL}}" | |FVD | align="right" |1 |{{SortNamme|Albert van|Dijk}} |Stroobos |Achtkarspelen |6.980 |Foarkarsstimmen |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |'''SP''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |Sosjalistyske Partij ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-SP1">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |11.724 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|ljocht|NL}}" | 0/1 |- id="mw-customcollapsible-SP1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|SP|tsjuster|NL}}" | |SP | align="right" |1 |{{SortNamme|Hanneke|Goede}} |Snits |Súdwest-Fryslân |8.081 |Foarkarsstimmen |♀️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |'''PvdD''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |Partij foar de Bisten ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-PvdD1">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |11.402 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|ljocht|NL}}" | 1/0 |- id="mw-customcollapsible-PvdD1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PvdD|tsjuster|NL}}" | |PvdD | align="right" |1 |{{SortNamme|Menno|Brouwer}} |Burgum |Tytsjerksteradiel |5.147 |Foarkarsstimmen |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |'''D66''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |Demokraten 66 ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-D661">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |11.237 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|ljocht|NL}}" | 1/0 |- id="mw-customcollapsible-D661" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}" | |D66 | align="right" |1 |{{SortNamme|Danny van der|Weijde-Hoogstad}} |Lippenhuzen |Opsterlân |5.555 |Foarkarsstimmen |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |'''JA21''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |It Júste Antwurd 21 ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-JA211">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |9.096 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|ljocht|NL}}" | 1/0 |- id="mw-customcollapsible-JA211" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}" | |JA21 | align="right" |1 |{{SortNamme|Maarten|Goudzwaard}} |Ljouwert |Ljouwert |6.182 |Foarkarsstimmen |♂️ |- | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}" | | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |'''PBF''' ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |1 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |Provinsjaal Belang Fryslân ! colspan="2" style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |<span class="mw-customtoggle-PBF1">[<span style="color:#3366BB;">Iepen- en tichtklappe</span>]</span> ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |6.891 ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" |Opposysje ! style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|ljocht|NL}}" | 0/1 |- id="mw-customcollapsible-PBF1" class="mw-collapsible mw-collapsed";" | style="background-color: #{{Sitferdieling/Partij|PBF|tsjuster|NL}}" | |PBF | align="right" |1 |{{SortNamme|Sandra de|Jong-Snip}} |Drachten |Smellingerlân |4.123 |Foarkarsstimmen |♀️ |- ! colspan="3" |[[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] !Man-frouferhâlding ! colspan="4" | {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="color:white;" | style="background:#56A3F4; width:{{#expr:100*28/48}}%;" |♂️ 28 (58%) | style="background:#F765BF; width:{{#expr:100*20/48}}%;" |♀️ 20 (42%) |} !48 |} === Ferfangers === FNP'er Fedde Breeuwsma luts him op 17 april werom om plak te meitsjen foar Gerben van der Mei.<ref name=":3" /> Op 29 juny waard [[Avine Fokkens|Avine Fokkens-Kelder]] fan de VVD foardroegen as boargemaster fan It Hearrenfean.<ref name=":4" /> Sy waard op 22 july ferfongen troch Gerda Bos-Jonkman. Jantsje van der Veen-Zeilstra luts har fanwege sûnens werom en waard ferfongen troch Douwe van Oosten.<ref name=":6" /> Deputearre Sijbe Knol waard ferfongen troch Tjitte Hemstra en deputearre Matthijs de Vries troch Jantsje van der Veen-Zeilstra.<ref name=":5" /> Deputearre Friso Douwstra waard ferfongen troch Attje Meekma.<ref name=":7" /> De lêste ferfangers fan de deputearren binne op [[27 septimber]] [[2023]] beëdige.<ref name=":7" /> It oantal ferkeazen froulju kaam op dat momint op 20 (42%) en it oantal manlju op 28 (58%). == Regionale ferdieling == Op basis fan komôf fan de steateleden en deputearren binne de gemeenten Dantumadiel, Achtkarspelen, Opsterlân, Waadhoeke (ynklusyf Harns) en Ljouwert relatyf sterk fertsjintwurdige yn de Provinsjale Staten. Ut dizze gebieten komme, yn ferhâlding ta it ynwennertal, mear leden fan it provinsjaal bestjoer as evenredich sjoen ferwachte wurde mei. De Waadeilannen, It Hearrenfean en Smellingerlân komme sawat oerien mei in evenredige fertsjintwurdiging. De Fryske Marren, Súdwest-Fryslân, Tytsjerksteradiel, Noardeast-Fryslân, en de Stellingwerven binne relatyf minder fertsjintwurdige. Ut dizze gemeenten komme, yn ferhâlding ta it ynwennertal, minder leden fan it provinsjaal bestjoer as evenredich sjoen ferwachte wurde mei. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Ferdieling fan sitten en deputearren de regio<ref>[https://data.overheid.nl/dataset/be8b7869-4a12-4446-abab-5cd0a436dc4f Overheid.nl - Dataset Verkiezingsuitslagen Provinciale Staten 2023]</ref> !Gemeente(n) !Stimmen ![[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !Deputearren !Totaal !+/- !% E.O. |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]] |10.309 |1,46 |4 | |4 | {{Opgong}} 3 |274% |- | align="left" |[[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|border|20px]] [[Achtkarspelen]] |14.629 |2,07 |4 | |4 | {{Opgong}} 2 |193% |- | align="left" |[[Ofbyld:Flag of Opsterland.svg|border|20px]] [[Opsterlân]] |16.554 |2,34 |4 | |4 | {{Opgong}} 2 |171% |- | align="left" |[[Ofbyld:Waadhoeke_vlag.svg|border|20px]] [[De Waadhoeke|Waadhoeke]] + [[Ofbyld:Flagge_fan_Harns.png|border|20px]] [[Harns (gemeente)|Harns]] |32.109 |4,55 |4 |2 |6 | {{Opgong}} 1 |132% |- | align="left" |[[Ofbyld:Leeuwarden_vlag_2014.svg|border|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] |59.326 |8,40 |9 |2 |11 | {{Opgong}} 3 |131% |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Skylge.png|border|20px]][[Ofbyld:Flag_of_Ameland.svg|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Flylân.PNG|border|20px]][[Ofbyld:Flagge_fan_Skiermûntseach.png|border|20px]] [[Waadeilannen]] |6.117 |0,87 |1 | |1 |{{Stagnaasje}} |115% |- | align="left" |[[Ofbyld:Heerenveen_flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] |26.210 |3,71 |4 | |4 |{{Stagnaasje}} |108% |- | align="left" |[[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|border|20px]] [[Smellingerlân]] |27.625 |3,91 |4 | |4 |{{Stagnaasje}} |102% |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_De_Fryske_Marren.png|border|20px]] [[De Fryske Marren]] |28.658 |4,06 |3 | |3 | {{Delgong}} 1 |74% |- | align="left" |[[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] |47.241 |6,69 |4 | |4 | {{Delgong}} 3 |60% |- | align="left" |[[Ofbyld:Tytsjerksteradiel_flag.svg|border|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] |17.829 |2,52 |1 | |1 | {{Delgong}} 2 |40% |- | align="left" |[[Ofbyld:Flagge_fan_Noardeast-Fryslân.svg|border|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] |24.259 |3,43 | |1 |1 | {{Delgong}} 2 |29% |- | align="left" |[[Ofbyld:Weststellingwerf_flag.svg|border|20px]][[Ofbyld:Ooststellingwerf_flag.svg|border|20px]] [[Stellingwerven]] |28.214 |3,99 |1 | |1 | {{Delgong}} 3 |25% |- ![[Ofbyld:Frisian_flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] !339.080 !48 !43 !5 !48 !0 !100% |} == Boarnen == <references /> == Navigaasje == {{Navigaasje Fryske Ferkiezings}} [[Kategory:Barren yn 2023]] [[Kategory:Ferkiezings yn Fryslân]] [[Kategory:Steaten fan Fryslân]] mljyh9fekkrwz7m4npgpbbhoadpicve 0 190285 1228227 1220170 2026-04-18T19:52:56Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1228227 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks natoergebiet | namme = Nasjonaal Park Jim Corbett | ôfbylding = Reach out to the water.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Ofbyld:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]] | bestj. ienh. 1 = dielsteat | namme bestj. ienh. 1 = [[Uttarakhand]] | bestj. ienh. 2 = distrikt | namme bestj. ienh. 2 = [[Nainital]] | bestj. ienh. 3 = | namme bestj. ienh. 3 = | plak = Ramnagar, Kotdwar | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|29_32_55_N_78_56_7_E_type:landmark_region:IN|29°32′ N, 78°56′ E}} | status = | oerflak = 520,82 km² (park)<br>1.318 km² (reservaat) | stifting = 1936 (as Hailey National Park) | behear = Uttarakhand Forest Department | webside = [https://corbettgov.org/ corbettgov.org] | mapname = Yndia-reliëf | mapwidth = 250 | lat_deg = 29 | lat_min = 32 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 78 | lon_min = 56 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart= Lokaasje Nasjonaal Park Jim Corbett }} It '''Nasjonaal Park Jim Corbett''' is it âldste nasjonale park fan [[Yndia]]. It leit yn 'e distrikten Nainital en Pauri Garhwal fan 'e dielsteat [[Uttarakhand]]. It park waard yn 1936 oprjochte as it Hailey National Park om de bedrige [[Bingaalske tiger]] te beskermjen. Letter waard it park omneamd ta it Najonaal Park Ramganga en lang om let krige it de namme fan Jim Corbett, in Britske jager dy't letter in fûleindich natuerbeskermer waard. It totale reservaat beslacht 1.318,5 km², wêrfan 520,8 km² as nasjonaal park oanwiisd is (de kearnsône). == Skiednis == [[Ofbyld:Bengal Tiger walking on the dry river bed at Jim Corbett National Park.jpg|thumb|left|Bingaalske tiger.]] It park is ferneamd nei [[Jim Corbett]], in [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]] jager, natuerbeskermer en skriuwer, dy't in krúsjale rol spile by de stifting fan it reservaat. Yn 1973 wie it park de lokaasje dêr't it ferneamde Project Tiger lansearre waard, in lannelik inisjatyf fan 'e Yndiaaske oerheid om de tigers fan 'e ûndergong te rêden. == Geografy en ekology == It park leit yn de heuvels fan 'e [[Siwaliks]], oan 'e foet fan 'e [[Himalaya]]. It lânskip is tige fariëarre en bestiet út rivierbêden, berchskeanten, sompen en greiden. Likernôch 73% fan it park is mei bosk oerdutsen, wêrby't de [[Sal-beam]] (''Shorea robusta'') de meast foarkommende beamsoarte is. De rivier de Ramganga streamt troch it park en foarmet in wichtige wetterboarne foar de bisten. == Floara en fauna == It park is wrâldwiid ferneamd om syn grutte populaasje tigers. Njonken tigers libje yn it park û.o. [[Yndiaaske oaljefant|Yndiaaske oaljefanten]], [[loaihoarse]]n en ferskate soarten harten, lykas it [[axishart]] en it [[sambarhart]] en [[Krokkedileftigen|krokkedillen]]. Fierder wurde der mear as 580 ferskillende fûgelsoarten teld. == Toerisme == It Nasjonaal Park Jim Corbett is ien fan 'e meast besochte natuerparken fan Yndia. Fanwegen de feiligens fan 'e bisten en de natuer is mar in beheind part fan it park tagonklik foar toeristen. De bêste tiid om it park te besykjen is fan novimber oant juny. == Boarnen en ferwizings == * [https://corbettgov.org/ Side fan it nasjonaal park.] {{CommonsBalke|Jim Corbett National Park}} {{DEFAULTSORT:Jim Corbett}} [[Kategory:Uttarakhand]] [[Kategory:Nasjonaal park yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] azrglomrnptbdmj89dphpgge0mggtfw 0 190495 1228238 1228013 2026-04-18T20:07:44Z Klaasgroen 50943 /* Tapassing */ 1228238 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Victor D'Hondt (1841-1901) .jpg|thumb|In foto fan Victor D'Hondt]] De '''D'Hondt-metoade''' is in rekkenmetoade foar it tawizen fan sitten yn [[Parlemint|parleminten]] mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. De metoade heart ta de famylje fan de [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste-gemiddeldemetoades]]. Dizze metoade wiist by de ôfrûning fan de [[sitferdieling]] gjin [[restsitten]] ta om't fraksjes efter de komma net meinommen wurde. Dat ferskilt fan de [[Sainte-Laguë-metoade]], dy’t fraksjes nei it tichtstbye gehiele getal ôfrûnt.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|datum=2024-09-13|taal=de}}</ref> De metoade waard betocht troch Victor D'Hondt (1841–1901), [[Belgje|in Belgyske]] jurist en wittenskipper, en wurdt brûkt yn ferskate lannen, wêrûnder [[Belgje]], [[Nederlân]], [[Bulgarije]], [[Finlân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Portegal|Portugal]], [[Spanje]], [[Suriname]], [[Turkije]], [[Switserlân]], [[Noard-Ierlân]] en de [[Dominikaanske Republyk]]. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de D'Hondt-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. # Berekkenje de tydlike [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. # Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse partij te dielen troch de kiesdieler. # Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta (yn totaal) ferdield binne, troch de fraksjes efter de komma te skrassen. # Ferleegje de kiesdieler (dit fergruttet it parlemint fiktyf) om alle hiele sitten krekt ta te wizen. # Stel de definitive kiesdieler fêst troch it oantal stimmen fan de lêste entiteit te dielen troch har oantal behelle sitten. Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De tydlike [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat nei ûnderen ôfrûne wurdt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. De lêste sit giet nei de sechsde sit fan die Linke wêrtroch de kiesdieler fêststeld wurdt op 17.481,33 (104.888/6). Mei in fiktive parlemintsgrutte fan 122,56 wurde úteinlik alle 119 sitten as hiele sitten ferdield. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |D'Hondt-metoade |- !Partij !Stimmen ![[Evenredich oanpart|E.O.]] !Hiele sitten !D.H. !Hiele sitten |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |42 |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |41 |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |15 |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |9 |- !Grüne |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |6 |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |6 |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 ! align="right" |122,56 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" align="right" |17.481,33 |} De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.<ref>[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]</ref> == Effekt == By de tawizing fan sitten jout de D'Hondt-metoade yn de regel in systematysk foardiel oan gruttere partijen. Dat hinget gear mei it feit dat de metoade alle sitten as hiele sitten tawiist en dêrfoar it parlemint yn de berekkening fiktyf fergruttet. As alle partijen in lyk persintaazje stimmen tafoege krije, dan sille gruttere partijen yn absolute sin mear ekstra sitten krije as lytsere partijen. De standertôfrûning dy't ek wol de [[Sainte-Laguë-metoade]] neamd wurdt, bliuwt it tichtste by it orizjinele [[evenredich oanpart]]. In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen. == Ferwizings == [[Kategory:Kiesstelsel]] gjceodcjtrbf3tj64fbj185bmxtjt08 1228279 1228238 2026-04-19T06:08:33Z Klaasgroen 50943 opkluter 1228279 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Victor D'Hondt (1841-1901) .jpg|thumb|In foto fan Victor D'Hondt]] De '''D'Hondt-metoade''' is in rekkenmetoade foar it tawizen fan sitten yn [[Parlemint|parleminten]] mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. De metoade heart ta de famylje fan de [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste-gemiddeldemetoades]]. Dizze metoade wiist by de ôfrûning fan de [[sitferdieling]] gjin [[restsitten]] ta om't fraksjes efter de komma net meinommen wurde. Dat ferskilt fan de [[Sainte-Laguë-metoade]], dy’t fraksjes nei it tichtstbye gehiele getal ôfrûnt.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|datum=2024-09-13|taal=de}}</ref> De metoade waard betocht troch Victor D'Hondt (1841–1901), [[Belgje|in Belgyske]] jurist en wittenskipper, en wurdt brûkt yn ferskate lannen, wêrûnder [[Belgje]], [[Nederlân]], [[Bulgarije]], [[Finlân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Portegal|Portugal]], [[Spanje]], [[Suriname]], [[Turkije]], [[Switserlân]], [[Noard-Ierlân]] en de [[Dominikaanske Republyk]]. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de D'Hondt-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne, troch de fraksjes efter de komma te skrassen. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De tydlike [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat nei ûnderen ôfrûne wurdt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. De lêste sit giet nei de sechsde sit fan die Linke wêrtroch de kiesdieler fêststeld wurdt op 17.481,33 (104.888/6). Mei in fiktive parlemintsgrutte fan 122,56 wurde úteinlik alle 119 sitten as hiele sitten ferdield. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |D'Hondt-metoade |- !Partij !Stimmen ![[Evenredich oanpart|E.O.]] !Hiele sitten !D.H. !Hiele sitten |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |42 |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |41 |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |15 |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |9 |- !Grüne |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |6 |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |6 |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 ! align="right" |122,56 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" align="right" |17.481,33 |} De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.<ref>[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]</ref> == Effekt == By de tawizing fan sitten jout de D'Hondt-metoade yn de regel in systematysk foardiel oan gruttere partijen. Dat hinget gear mei it feit dat de metoade alle sitten as hiele sitten tawiist en dêrfoar it parlemint yn de berekkening fiktyf fergruttet. As alle partijen in lyk persintaazje stimmen tafoege krije, dan sille gruttere partijen yn absolute sin mear ekstra sitten krije as lytsere partijen. De standertôfrûning dy't ek wol de [[Sainte-Laguë-metoade]] neamd wurdt, bliuwt it tichtste by it orizjinele [[evenredich oanpart]]. == Referinsjes == [[Kategory:Kiesstelsel]] e17zar1mqfscjzhqo537v1waiq9vjva 1228283 1228279 2026-04-19T06:26:00Z Klaasgroen 50943 lytse tafoeging 1228283 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Victor D'Hondt (1841-1901) .jpg|thumb|In foto fan Victor D'Hondt]] De '''D'Hondt-metoade''' is in rekkenmetoade foar it tawizen fan sitten yn [[Parlemint|parleminten]] mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. De metoade heart ta de famylje fan de [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste-gemiddeldemetoades]]. Dizze metoade wiist by de ôfrûning fan de [[sitferdieling]] gjin [[restsitten]] ta om't fraksjes efter de komma net meinommen wurde. Dat ferskilt fan de [[Sainte-Laguë-metoade]], dy’t fraksjes nei it tichtstbye gehiele getal ôfrûnt.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|datum=2024-09-13|taal=de}}</ref> De metoade waard betocht troch Victor D'Hondt (1841–1901), [[Belgje|in Belgyske]] jurist en wittenskipper, en wurdt brûkt yn ferskate lannen, wêrûnder [[Belgje]], [[Nederlân]], [[Bulgarije]], [[Finlân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Portegal|Portugal]], [[Spanje]], [[Suriname]], [[Turkije]], [[Switserlân]], [[Noard-Ierlân]] en de [[Dominikaanske Republyk]]. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de D'Hondt-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne, troch de fraksjes efter de komma te skrassen. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 10. Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De tydlike [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat nei ûnderen ôfrûne wurdt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. De lêste sit giet nei de sechsde sit fan die Linke wêrtroch de kiesdieler fêststeld wurdt op 17.481,33 (104.888/6). Mei in fiktive parlemintsgrutte fan 122,56 wurde úteinlik alle 119 sitten as hiele sitten ferdield. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |D'Hondt-metoade |- !Partij !Stimmen ![[Evenredich oanpart|E.O.]] !Hiele sitten !D.H. !Hiele sitten |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |42 |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |41 |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |15 |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |9 |- !Grüne |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |6 |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |6 |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 ! align="right" |122,56 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" align="right" |17.481,33 |} De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.<ref>[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]</ref> == Effekt == By de tawizing fan sitten jout de D'Hondt-metoade yn de regel in systematysk foardiel oan gruttere partijen. Dat hinget gear mei it feit dat de metoade alle sitten as hiele sitten tawiist en dêrfoar it parlemint yn de berekkening fiktyf fergruttet. As alle partijen in lyk persintaazje stimmen tafoege krije, dan sille gruttere partijen yn absolute sin mear ekstra sitten krije as lytsere partijen. De standertôfrûning dy't ek wol de [[Sainte-Laguë-metoade]] neamd wurdt, bliuwt it tichtste by it orizjinele [[evenredich oanpart]]. == Referinsjes == [[Kategory:Kiesstelsel]] 04psmbqdcvwamuoss5nvi263bm3ks6f 0 190519 1228237 1228110 2026-04-18T20:07:01Z Klaasgroen 50943 1228237 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldemetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. # Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. # Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse partij te dielen troch de kiesdieler. # Bepaal it totale oantal hiele sitten troch de fraksjes efter de komma ôf te rûnen en de hiele sitten byinoar op te tellen. ## Bin alle sitten krekt ferdield, dan bist hjir al klear. # Pas de kiesdieler oan (dit feroaret de fikitive parlemintsgrutte) om alle hiele sitten krekt te ferdielen. # Stel de definitive kiesdieler fêst troch it oantal stimmen fan de lêste partij te dielen troch har oantal sitten minus in heal. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawiisd wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen, ien dêrfan is de Sainte-Laguë-metoade. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. De Sainte-Laguë-metoade minimalisearret de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding en lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de D'Hondt-metoade, dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, wurdt dit effekt pas echt berikt mei in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]]. De Sainte-Laguë-metoade lit minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de grutste-oerskottenmetoade<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de [[D'Hondt-metoade]]. == Eigenskippen == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0" /> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] 09vuij0hd66hs49jbaume7hurns32fo 1228277 1228237 2026-04-19T06:03:04Z Klaasgroen 50943 Strakker makke 1228277 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal it totale oantal hiele sitten troch de fraksjes efter de komma regulier ôf te rûnen en de hiele sitten byinoar op te tellen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawiisd wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen, ien dêrfan is de Sainte-Laguë-metoade. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. De Sainte-Laguë-metoade minimalisearret de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding en lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de D'Hondt-metoade, dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, wurdt dit effekt pas echt berikt mei in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]]. De Sainte-Laguë-metoade lit minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de grutste-oerskottenmetoade<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de [[D'Hondt-metoade]]. == Eigenskippen == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0" /> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] namdqm0zz6oc6cyimycazksjth1jwqg 1228280 1228277 2026-04-19T06:15:42Z Klaasgroen 50943 ferbetterings 1228280 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen dan troch 9,5. === Restsitten === Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawiisd wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen, ien dêrfan is de Sainte-Laguë-metoade. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. De Sainte-Laguë-metoade minimalisearret de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding en lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de D'Hondt-metoade, dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, wurdt dit effekt pas echt berikt mei in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]]. De Sainte-Laguë-metoade lit minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de grutste-oerskottenmetoade<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de [[D'Hondt-metoade]]. == Effekt == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0" /> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] tncti3ho67rl2onogqqi9p2dh252d93 1228281 1228280 2026-04-19T06:16:52Z Klaasgroen 50943 stikje ferpleatst nei side grutste gemiddelden 1228281 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen dan troch 9,5. === Restsitten === Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Effekt == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] lsz2iw7tdrg0eckhfoxlj6ujw1tyeha 1228284 1228281 2026-04-19T06:26:26Z Klaasgroen 50943 /* Tapassing */ lytse oanpassing 1228284 wikitext text/x-wiki De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]. De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 9,5. === Restsitten === Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.<ref>{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}</ref> It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}</ref> {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten ! 119 ! colspan="4" | Saint-Laguë-metoade |- ! Partij !Stimmen ! [[Evenredich oanpart|E.O.]] !Sitten !S.L. !Sitten |- ! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] | 749.216 | 41,61 {{Opgong}} | 42 | 41,38 {{Delgong}} | 41 |- ! [[Alternative für Deutschland|AfD]] | 719.274 | 39,95 {{Opgong}} | 40 | 39,73 {{Opgong}} | 40 |- ! BSW | 277.173 | 15,39 {{Delgong}} | 15 | 15,31 {{Delgong}} | 15 |- ! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] | 172.002 | 9,55 {{Opgong}} | 10 | 9,50 {{Opgong}} | 10 |- ! Grüne | 119.964 | 6,66 {{Opgong}} | 7 | 6,63 {{Opgong}} | 7 |- ! Links | 104.888 | 5,83 {{Opgong}} | 6 | 5,79 {{Opgong}} | 6 |- ! Totaal ! 2.142.517 ! 119 !120 ! 118,34 !119 |- ! colspan="2" | Kiesdieler ! colspan="2" | 18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} == Effekt == By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.<ref name=":0"> {{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}</ref> == Referinsjes == {{Reflist|30em}} [[Kategory:Kiesstelsel]] mu5pqcuxhphia44r881w4f8gco8gzcu 10 190867 1228203 1223751 2026-04-18T15:37:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Wat is yn 'e frede in "suzjet"? 1228203 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="hatnote" style="margin-bottom:0.5em; padding:0.5em 0 0.5em 1.6em; font-size:95%;" role="note">{{#if:{{{eigen|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''{{{eigen}}}''|{{#if:{{{1|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''Sjoch {{Multiparameters|1={{{1|}}}|2={{{2|}}}|3={{{3|}}}|4={{{4|}}}|5={{{5|}}}|6={{{6|}}}|7={{{7|}}}|8={{{8|}}}|9={{{9|}}}|10={{{10|}}}}} foar {{#if:{{{2|}}}|de haadartikels|it haadartikel}} oer dit ûnderwerp.''|{{error| Dizze koade befettet in flater. De earste parameter fan it berjocht <nowiki>{{Sjoch haadartikel}}</nowiki> is ôfwêzich. Ferbetterje de koade asjebleaft de sintaks op de wize sa't [[Berjocht:Sjoch haadartikel|hjir]] beskreaun is. Tige tank.}} }}}}</div></includeonly><noinclude> {{Dokumintaasje}} [[Kategory:Berjochten|Sjoch haadartikel]] </noinclude> afbhr1k9zxdoo6lsn92r1f0l3io2wqa 1228276 1228203 2026-04-18T21:50:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1228276 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="hatnote" style="margin-bottom:0.5em; padding:0.5em 0 0.5em 1.6em; font-size:95%;" role="note">{{#if:{{{eigen|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''{{{eigen}}}''|{{#if:{{{1|}}}|[[Ofbyld:1rightarrow blue.svg|15px|link=|alt=]] ''Sjoch: {{Multiparameters|1={{{1|}}}|2={{{2|}}}|3={{{3|}}}|4={{{4|}}}|5={{{5|}}}|6={{{6|}}}|7={{{7|}}}|8={{{8|}}}|9={{{9|}}}|10={{{10|}}}}} foar {{#if:{{{2|}}}|de haadartikels|it haadartikel}} oer dit ûnderwerp.''|{{error| Dizze koade befettet in flater. De earste parameter fan it berjocht <nowiki>{{Sjoch haadartikel}}</nowiki> is ôfwêzich. Ferbetterje de koade asjebleaft de sintaks op de wize sa't [[Berjocht:Sjoch haadartikel|hjir]] beskreaun is. Tige tank.}} }}}}</div></includeonly><noinclude> {{Dokumintaasje}} [[Kategory:Berjochten|Sjoch haadartikel]] </noinclude> 8tyhvf6snf54jvw58e2y4kvmv3h4p76 10 190868 1228204 1223755 2026-04-18T15:38:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ? 1228204 wikitext text/x-wiki Dit berjocht is bedoeld om yn de tekst fan in artikel, by it begjin fan in sjapiter, te ferwizen nei it haadartikel oer it beskreaune ûnderwerp. Dit berjocht is '''net''' bedoeld om te brûken boppe-oan in side, dêrfoar is {{tl|Sjoch artikel}} bedoeld. == Gebruik == De meast simpele tapassing fan dit berjocht stiet hjirûnder útlein: === Mei ien parameter === {{tlc|Sjoch haadartikel|''It artikel wêrnei't ferwezen wurdt''}}. Foarbyld:<br /> {{tlc|Sjoch haadartikel|Fryslân|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|Fryslân}} === Mei twa parameters === {{tlc|Sjoch haadartikel|''Earste haadartikel''|''Twadde haadartikel''}}. Foarbyld:<br /> {{tlc|Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy}} === Oant 10 parameters === {{tlc|Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10}} celmc9crvp04w3pnsh9f8dxxolwauax 1228205 1228204 2026-04-18T15:41:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ferwezen --> ferwiisd 1228205 wikitext text/x-wiki Dit berjocht is bedoeld om yn de tekst fan in artikel, by it begjin fan in sjapiter, te ferwizen nei it haadartikel oer it beskreaune ûnderwerp. Dit berjocht is '''net''' bedoeld om te brûken boppe-oan in side, dêrfoar is {{tl|Sjoch artikel}} bedoeld. == Gebruik == De meast simpele tapassing fan dit berjocht stiet hjirûnder útlein: === Mei ien parameter === {{tlc|Sjoch haadartikel|''It artikel wêrnei't ferwiisd wurdt''}}. Foarbyld:<br /> {{tlc|Sjoch haadartikel|Fryslân|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|Fryslân}} === Mei twa parameters === {{tlc|Sjoch haadartikel|''Earste haadartikel''|''Twadde haadartikel''}}. Foarbyld:<br /> {{tlc|Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|Filosofy|Religy}} === Oant 10 parameters === {{tlc|Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10|fet=ja}} jout:<br /> {{Sjoch haadartikel|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10}} ii650fjxlcie19u1i96txjem46mi73n 10 191027 1228240 1228008 2026-04-18T20:20:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 by my stie "Tamil" op 'e boppeste regel en "Nadu" op 'e ûnderste. Sa bliuwt it wat byinoar. 1228240 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" style="background:#ced8e5" width="96%" | [[Dielsteaten en unyterritoaria fan Yndia]] |- ! align="center" colspan="2" style="background:#f7eee3" | [[Dielsteat (Yndia)|Dielsteaten]] |- | align="center" colspan="2" style="font-size:90%;" | [[Andhra&nbsp;Pradesh]] · [[Arunachal&nbsp;Pradesh]] · [[Assam]] · [[Bihar]] · [[Chhattisgarh]] · [[Goä (dielsteat)|Goä]] · [[Gûdjarat]] · [[Haryana]] · [[Himachal&nbsp;Pradesh]] · [[Jharkhand]] · [[Karnataka]] · [[Kerala]] · [[Madhya&nbsp;Pradesh]] · [[Maharashtra]] · [[Manipoer]] · [[Meghalaya]] · [[Mizoram]] · [[Nagalân]] · [[Orissa]] · [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]] · [[Radjastan]] · [[Sikkim]] · [[Tamil&nbsp;Nadu]] · [[Telangana]] · [[Tripoera]] · [[Uttar&nbsp;Pradesh]] · [[Uttarakhand]] · [[West-Bingalen]] |- ! align="center" colspan="2" style="background:#f7eee3" | [[Unyterritoarium|Unyterritoaria]] |- | align="center" colspan="2" style="font-size:90%;" | [[Andamanen en Nikobaren]] · [[Chandigarh]] · [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]] · [[Delhi]] (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) · [[Jammu en Kasjmier (territoarium)|Jammu en Kasjmier]] · [[Ladakh]] · [[Lakshadweep]] · [[Pondicherry]] |- | colspan="2" | {{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje dielsteat fan Yndia}} |} <noinclude> [[Kategory:Navigaasje Yndia]] </noinclude> rljgqqw36ehbqfkz6s4tgdlfaw9magr 0 191063 1228174 1227895 2026-04-18T12:56:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228174 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Arunachal Pradesh | status = Dielsteat | ôfbylding = Tawang Monastery (Tibetan Buddhist).jpg | ôfbyldingstekst = It kleaster fan Tawang | flagge = | wapen = | haadstêd = [[Itanagar]] | grutste stêd = [[Itanagar]] | distrikten = 26 | gouverneur = | chief minister = | wetjaand orgaan = | ynwennertal = 1.383.727 <small>(2011)</small><ref>[https://censusindia.gov.in/census.website/en/search/node?keys=Manipur Census India 2011]</ref> | oerflak = 83.743 km² | hichte = 44 - 7.090 m | befolkingstichtens = 17 ynw./km² | talen = [[Ingelsk]] (offisjeel) | religy = [[Kristendom]] 30,3%<br>[[Hindoeïsme]] 29%<br>[[Boedisme]] 11,8%<br>Donyi-Polo 26% | stifting = 20 febr. 1987 | iso-koade = IN-AR | webside = [https://arunachalpradesh.gov.in/ arunachalpradesh.gov.in] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lon_deg = | lon_min = | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Arunachal Pradesh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Arunachal Pradesh yn Yndia | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Arunachal Pradesh''' is in dielsteat yn it uterste noardeasten fan [[Yndia]]. It is neffens oerflak de grutste fan 'e saneamde "[[Sân Sustersteaten]]" en likernôch twa kear sa grut as Nederlân. De steat stiet bekend om syn rûge bergen, rike stamkultueren en de politike gefoelichheid fanwegen de grins mei [[Sina]]. == Geografy == [[Ofbyld:Arunachal Pradesh 1.jpg|thumb|left|Lânskip fan Arunachal Pradesh.]] De steat wurdt foar it grutste part foarme troch de útrinners fan 'e [[Himalaya]]. It grinzget yn it suden oan [[Assam]] en [[Nagalân]], yn it westen oan [[Bûtan]], yn it noarden oan [[Tibetske Autonome Regio|Tibet]] (Sina) en yn it easten oan [[Birma]]. Arunachal Pradesh hat in hiel fariearre klimaat: fan subtropysk yn 'e dellingen yn it suden oant in poalklimaat yn 'e hege bergen yn it noarden. De rivier de [[Brahmaputra]] (hjir de ''Siang'' neamd) streamt út Tibet wei de steat binnen. == Skiednis == De moderne skiednis fan 'e steat begûn mei de fêststelling fan 'e [[McMahon-liny]] yn 1914, de grins tusken Britsk-Yndia en Tibet. Sina hat dizze grins nea offisjeel erkend en sjocht in grut part fan Arunachal Pradesh as 'Súd-Tibet'. In kearpunt wie de Sineesk-Yndiaaske Oarloch fan 1962. Sineesk troepen foelen de steat binnen en besetten it grutste part fan it gebiet, mar lieten it letter wer los. Oant 1972 hiet it gebiet de North-East Frontier Agency (NEFA). Yn 1987 krige it de folsleine status fan dielsteat yn 'e Uny fan Yndia. == Befolking en Kultuer == [[Ofbyld:Miju Mishmi Women in their traditional attire.jpg|thumb|left|Froulju fan 'e Miju Mishmistamme yn harren tradisjonele klean.]] De befolking is ekstreem ferskaat en bestiet út mear as 26 grutte stammen en hûnderten lytse groepen, lykas de Nyishi, Adi, Galo en Monpa. Foar 1961 wie it gebiet sa isolearre dat der hast gjin betroubere sifers wienen. Earst doe't de regio de status fan North-East Frontier Agency (NEFA) krige, begûn de statistyske mjitting goed op gong te kommen. De steat hat de leechste befolkingstichtens fan hiel Yndia (mar 17 minsken de kante kilometer). {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Ynwennerûntwikkeling fan Arunachal Pradesh ! Jier | 1951* || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2001 || 2011 |- ! Inwennertal | 4.100 || 336.558 || 467.511 || 631.839 || 864.558 || 1.097.968 || 1.383.727 |- ! Groei (%) | — || — || +38,9% || +35,1% || +36,8% || +27,0% || +26,0% |} <small>''* De telling fan 1951 wie de earste yn 'e skiednis fan 'e steat en besloech mar in lyts diel fan it grûngebiet.''</small> Neffens de sifers fan 2011 is likernôch 30% fan 'e ynwenners [[Kristendom|kristlik]] (yn 1971 noch gjin 1%<ref>The Rise of Christianity in Arunachal Pradesh, Natwar Singh</ref>), 29% [[Hindoeïsme|hindoe]] en 12% [[Boedisme|boedistysk]] (benammen yn it westen by de grins mei Bûtan). In grut part fan 'e befolking (26%) hinget noch de lânseigen religy [[Donyi-Polo]] oan, de ferearing fan 'e sinne en de moanne. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Arunachal Pradesh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | '''[[Kristendom]]''' || 18,7% || 30,3% || style="color: green;" | +11,6% |- | style="text-align: left;" | '''[[Hindoeïsme]]''' || 34,6% || 29,0% || style="color: red;" | -5,6% |- | style="text-align: left;" | '''[[Donyi-Polo]]''' (en oare lânseigen) || 30,7% || 26,2% || style="color: red;" | -4,5% |- | style="text-align: left;" | '''[[Boedisme]]''' || 13,0% || 11,8% || style="color: red;" | -1,2% |- | style="text-align: left;" | '''[[Islam]]''' || 1,9% || 1,9% || 0,0% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]], [[Jaïnisme]] ensfh.)''' || 1,1% || 0,8% || style="color: red;" | -0,3% |} Yn it westen fan 'e steat leit it kleaster fan Tawang, it grutste boedistyske kleaster fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. == Natoer == De steat is ien fan 'e rykste gebieten yn 'e wrâld wat biodiversiteit oanbelanget. It [[Nasjonaal Park Namdapha]] is ferneamd om't it it iennichste park is dêr't fjouwer grutte katten foarkomme: de [[tiger]], de [[loaihoars]], de [[snieloaihoars]] en de [[dizepanter]]. == Bestjoer == Arunachal Pradesh wurdt bestjoerd út de haadstêd [[Itanagar]] wei. Fanwegen de grutte fan 'e steat en de minne berikberens fan in soad dellingen, is de steat opdield yn in grut oantal distrikten. Op it stuit (2026) binne dat 26. {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right; font-size: 90%;" ! Koade !! Distrikt !! Haadplak !! Lokaasje !! Stifte !! Oerflak<br />(km²) !! Ynw.<br />(2011) !! Ynw. / km² |- | AJ || style="text-align:left" | [[Anjaw]] || style="text-align:left" | [[Hawai]] | [[Ofbyld:Anjaw in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2004 || 6.190 || 21.089 || 3,4 |- | CH || style="text-align:left" | [[Changlang]] || style="text-align:left" | [[Changlang]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Changlang district locator map.svg|130px|center]] | 1987 || 4.662 || 147.951 || 31,7 |- | DV || style="text-align:left" | [[Dibang Valley]] || style="text-align:left" | [[Anini]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Dibang Valley district locator map.svg|130px|center]] | 2001 || 9.129 || 7.948 || 0,9 |- | EK || style="text-align:left" | [[East Kameng]] || style="text-align:left" | [[Seppa]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh East Kameng district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 4.134 || 78.413 || 19,0 |- | ES || style="text-align:left" | [[East Siang]] || style="text-align:left" | [[Pasighat]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh East Siang district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 4.005 || 99.019 || 24,7 |- | KA || style="text-align:left" | [[Kamle]] || style="text-align:left" | [[Raga]] | [[Ofbyld:Kamle in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2017 || — || — || — |- | KD || style="text-align:left" | [[Kra Daadi]] || style="text-align:left" | [[Palin]] | [[Ofbyld:Kra Daadi in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2015 || — || — || — |- | KK || style="text-align:left" | [[Kurung Kumey]] || style="text-align:left" | [[Koloriang]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Kurung Kumey district locator map.svg|130px|center]] | 2001 || 5.981 || 89.717 || 15,0 |- | LR || style="text-align:left" | [[Lepa Rada]] || style="text-align:left" | [[Basar]] | [[Ofbyld:Lepa Rada in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2018 || — || — || — |- | LO || style="text-align:left" | [[Lohit]] || style="text-align:left" | [[Tezu]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Lohit district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 5.212 || 145.538 || 27,9 |- | LD || style="text-align:left" | [[Longding]] || style="text-align:left" | [[Longding]] | [[Ofbyld:Longding in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2012 || — || — || — |- | LB || style="text-align:left" | [[Lower Dibang Valley]] || style="text-align:left" | [[Roing]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Lower Dibang Valley district locator map.svg|130px|center]] | 2001 || 3.856 || 53.986 || 14,0 |- | LS || style="text-align:left" | [[Lower Siang]] || style="text-align:left" | [[Likabali]] | [[Ofbyld:Lower Siang in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2017 || — || — || — |- | LU || style="text-align:left" | [[Lower Subansiri]] || style="text-align:left" | [[Ziro]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Lower Subansiri district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 3.452 || 82.839 || 24,0 |- | NA || style="text-align:left" | [[Namsai]] || style="text-align:left" | [[Namsai]] | [[Ofbyld:Namsai in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2014 || — || — || — |- | PK || style="text-align:left" | [[Pakke-Kessang]] || style="text-align:left" | [[Lemmi]] | [[Ofbyld:Pakke-Kessang in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2018 || — || — || — |- | PA || style="text-align:left" | [[Papum Pare]] || style="text-align:left" | [[Yupia]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Papum Pare district locator map.svg|130px|center]] | 1992 || 2.875 || 176.385 || 61,3 |- | SY || style="text-align:left" | [[Shi-Yomi]] || style="text-align:left" | [[Tato]] | [[Ofbyld:Shi-Yomi in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2018 || — || — || — |- | SI || style="text-align:left" | [[Siang]] || style="text-align:left" | [[Pangin]] | [[Ofbyld:Siang in Arunachal Pradesh (India).svg|130px|center]] | 2015 || — || — || — |- | TA || style="text-align:left" | [[Tawang]] || style="text-align:left" | [[Tawang]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Tawang district locator map.svg|130px|center]] | 1984 || 2.172 || 49.950 || 23,0 |- | TI || style="text-align:left" | [[Tirap]] || style="text-align:left" | [[Khonsa]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Tirap district locator map.svg|130px|center]] | 1965 || 2.362 || 111.997 || 47,4 |- | US || style="text-align:left" | [[Upper Siang]] || style="text-align:left" | [[Yingkiong]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Upper Siang district locator map.svg|130px|center]] | 1994 || 6.188 || 35.289 || 5,7 |- | UB || style="text-align:left" | [[Upper Subansiri]] || style="text-align:left" | [[Daporijo]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh Upper Subansiri district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 7.032 || 83.205 || 11,8 |- | WK || style="text-align:left" | [[West Kameng]] || style="text-align:left" | [[Bomdila]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh West Kameng district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 7.422 || 87.013 || 11,7 |- | WS || style="text-align:left" | [[West Siang]] || style="text-align:left" | [[Aalo]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh West Siang district locator map.svg|130px|center]] | 1980 || 8.325 || 112.272 || 13,5 |- | IC || style="text-align:left" | [[Itanagar Capital Complex]] || style="text-align:left" | [[Itanagar]] | [[Ofbyld:Arunachal Pradesh locator map.svg|130px|center]] | 2022 || — || 122.930 || — |} In oantal fjilden yn 'e tabel binne net ynfolle (oanjûn mei in streekje). Dit hat de folgjende oarsaken: * Arunachal Pradesh hat sûnt 2011 in soad nije distrikten krigen troch gruttere distrikten op te spjalten (lykas Kamle, Lepa Rada en Pakke-Kessang). * De lêste offisjele folkstelling (''Census of India'') fûn plak yn 2011. De sifers foar oerflak en ynwennertal fan 'e nije distrikten binne dêrtroch net offisjeel en apart fêststeld; dy sifers binne yn 'e statistiken noch opnommen by de "memme-distrikten" dêr't se foarhinne by hearden. * De nije folkstelling fan 2021 is troch de [[COVID]]-pandemy en logistike redenen ferskate kearen útsteld, wêrtroch't aktuele offisjele data op distriksnivo noch ûntbrekke. * It Capital Complex krige yn 2022 in aparte distriktsstatus. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Arunachal Pradesh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} {{DEFAULTSORT:Arunachal Pradesh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Arunachal Pradesh| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1987]] 78mvphyzamijgansknvz4c7k2t3bmby 0 191121 1228178 1228123 2026-04-18T13:00:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228178 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Orissa<br><small>ଓଡ଼ିଶା</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Konark Sun Temple - PXL 20210911 083046246.jpg | ôfbyldingstekst = De Sinnetimpel fan Konark (UNESCO Erfgoed). | wapen = Seal of Odisha.svg | haadstêd = [[Bhubaneswar]] | grutste stêd = [[Bhubaneswar]] | distrikten = 30 | ynwennertal = 41.974.218 <small>(2011)</small> | oerflak = 155.707 km² | talen = [[Orissaansk]] (offisjeel) | stifting = 1 april 1936 | webside = [https://www.odisha.gov.in/ odisha.gov.in] | ôfbylding99 = Orissa in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Orissa yn Yndia }} '''Orissa''' ([[Orissaansk]]: ଓଡ଼ିଶା, [[transliteraasje]]: ''Oṛiśā'', [[útspr.]]: [oˈɽisa], {{Audio|Or-ଓଡ଼ିଶା.oga|beharkje}}) is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Golf fan Bengalen]]. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat yn it [[Ingelsk]] offisjeel '''Odisha''', mei't dat tichter by eigentlike útspraak fan 'e namme komme soe. Itselde jildt foar de Orissaanske taal, dy't no offisjeel as ''Odia'' oantsjut wurdt, mar foarhinne as ''Oriya'' bekend stie. == Geografy == Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Jharkhand]], yn it noardeasten troch [[West-Bingalen]], yn it suden troch [[Andhra Pradesh]] en yn it westen troch [[Chhattisgarh]]. It lânskip bestiet út ferskate sônes. De [[East-Ghats]] en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de [[Mahanadi]], [[Brahmani]] en [[Vaitarani]]. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive [[rys]]bou. == Skiednis == [[Ofbyld:Elephant Sculpture Over Ashoka Rock Edicts - Dhauli (4).jpg|thumb|left|Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat.]] Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening [[Ashoka de Grutte|Ashoka]]. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it [[boedisme]] te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden. === De grutte hongersneed (1866) === In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e [[moesson]] en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen. === Moderne skiednis === Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur. [[Ofbyld:Orissa violence destroyedbuilding.jpg|thumb|left|Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa.]] Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch [[Maoïsme|maoïsten]] opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof. Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha. == Befolking == Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden. Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân. [[Ofbyld:Shri Jagannatha Temple.jpg|thumb|Shri Jagannatha timpel.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Orissa ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,39% || 93,63% || style="color: red;" | -0,76% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]]* || 2,44% || 2,77% || style="color: green;" | +0,33% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 2,07% || 2,17% || style="color: green;" | +0,10% |- | style="text-align: left;" | Oars (benammen [[Animisme]]) || 1,10% || 1,43% || style="color: green;" | +0,33% |} === Stêden === De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Bhubaneswar]] || 840.834 || De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis. |- | 2 || [[Cuttack]] || 610.189 || De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum. |- | 3 || [[Rourkela]] || 552.239 || In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia. |- | 4 || [[Berhampur]] || 355.823 || In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde. |- | 5 || [[Sambalpur]] || 270.331 || In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam. |- | 6 || [[Puri (stêd)|Puri]] || 200.564 || In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival. |- | 7 || [[Balasore]] || 144.373 || In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen. |- | 8 || [[Bhadrak]] || 121.338 || In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio. |- | 9 || [[Baripada]] || 116.874 || De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed. |- | 10 || [[Jharsuguda]] || 97.730 || In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen. |} * ''De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't [[Dalit]]s harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat''. == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Orissa State map.svg|thumb|250px|De distrikten fan Orissa.]] Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! Distrikt !! Haadplak !! Oerflak (km²) !! Ynwennertal (2011) |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintrale Divyzje (Cuttack) |- | style="text-align:left;" | [[Angul (distrikt)|Angul]] || Angul || 6.375 || 1.273.821 |- | style="text-align:left;" | [[Balasore (distrikt)|Balasore]] || Balasore || 3.806 || 2.320.529 |- | style="text-align:left;" | [[Bhadrak (distrikt)|Bhadrak]] || Bhadrak || 2.505 || 1.506.523 |- | style="text-align:left;" | [[Cuttack (distrikt)|Cuttack]] || Cuttack || 3.932 || 2.624.470 |- | style="text-align:left;" | [[Dhenkanal (distrikt)|Dhenkanal]] || Dhenkanal || 4.452 || 1.192.811 |- | style="text-align:left;" | [[Jagatsinghpur (distrikt)|Jagatsinghpur]] || Jagatsinghpur || 1.668 || 1.136.971 |- | style="text-align:left;" | [[Jajpur (distrikt)|Jajpur]] || Panikoili || 2.899 || 1.827.192 |- | style="text-align:left;" | [[Kendrapara (distrikt)|Kendrapara]] || Kendrapara || 2.644 || 1.440.361 |- | style="text-align:left;" | [[Khordha (distrikt)|Khordha]] || Khurda || 2.813 || 2.251.676 |- | style="text-align:left;" | [[Nayagarh (distrikt)|Nayagarh]] || Nayagarh || 3.890 || 962.789 |- | style="text-align:left;" | [[Puri (distrikt)|Puri]] || Puri || 3.479 || 1.698.730 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noardlike Divyzje (Sambalpur) |- | style="text-align:left;" | [[Balangir (distrikt)|Balangir]] || Balangir || 6.575 || 1.648.997 |- | style="text-align:left;" | [[Bargarh (distrikt)|Bargarh]] || Bargarh || 5.837 || 1.481.255 |- | style="text-align:left;" | [[Deogarh (distrikt)|Deogarh]] || Deogarh || 2.940 || 312.520 |- | style="text-align:left;" | [[Jharsuguda (distrikt)|Jharsuguda]] || Jharsuguda || 2.081 || 579.505 |- | style="text-align:left;" | [[Kendujhar (distrikt)|Kendujhar]] || Kendujhar || 8.303 || 1.801.733 |- | style="text-align:left;" | [[Mayurbhanj (distrikt)|Mayurbhanj]] || Baripada || 10.418 || 2.519.738 |- | style="text-align:left;" | [[Sambalpur (distrikt)|Sambalpur]] || Sambalpur || 6.624 || 1.041.099 |- | style="text-align:left;" | [[Subarnapur (distrikt)|Subarnapur]] || Sonepur || 2.337 || 610.183 |- | style="text-align:left;" | [[Sundargarh (distrikt)|Sundargarh]] || Sundargarh || 9.712 || 2.093.437 |- ! colspan="4" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súdlike Divyzje (Berhampur) |- | style="text-align:left;" | [[Boudh (distrikt)|Boudh]] || Boudh || 3.098 || 441.162 |- | style="text-align:left;" | [[Gajapati (distrikt)|Gajapati]] || Paralakhemundi || 4.325 || 589.104 |- | style="text-align:left;" | [[Ganjam (distrikt)|Ganjam]] || Chhatrapur || 8.206 || 3.529.031 |- | style="text-align:left;" | [[Kalahandi (distrikt)|Kalahandi]] || Bhawanipatna || 7.920 || 1.576.869 |- | style="text-align:left;" | [[Kandhamal (distrikt)|Kandhamal]] || Phulbani || 8.021 || 733.110 |- | style="text-align:left;" | [[Koraput (distrikt)|Koraput]] || Koraput || 8.807 || 1.379.647 |- | style="text-align:left;" | [[Malkanagiri (distrikt)|Malkanagiri]] || Malkanagiri || 5.791 || 613.192 |- | style="text-align:left;" | [[Nabarangpur (distrikt)|Nabarangpur]] || Nabarangpur || 5.291 || 1.220.946 |- | style="text-align:left;" | [[Nuapada (distrikt)|Nuapada]] || Nuapada || 3.852 || 610.382 |- | style="text-align:left;" | [[Rayagada (distrikt)|Rayagada]] || Rayagada || 7.073 || 967.911 |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Orissa !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 155.707 !! style="background:#e9e9e9;" | 41.974.218 |} == Ekonomy == Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân. == Toerisme == It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken. De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is. [[Ofbyld:Odissi Dancer performing dance in front of three Chariots near Srimandira in 2024.jpg|thumb|left|Dûnser op it karrefestival yn Puri.]] Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.<br>Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.<br>Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (''haats'', iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje. === Natoer === Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk. [[Ofbyld:Saltwater Crocodile at Bhitarkanika National Park, Odisha, India.jpg|thumb|Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika.]] * It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it [[UNESCO]]-netwurk fan [[Biosfearreservaat|biosfearreservaten]]. It is ferneamd om syn tichte salbosken (''Shorea robusta''), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant. * De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út [[Sibearje]] en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels. * It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Odisha|Orissa}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Orissa| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936]] ewozslsmvdq53p3e9tu4l43hoieahdf 0 191127 1228176 1228157 2026-04-18T12:58:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228176 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Maharashtra<br><small>महाराष्ट्र</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | ôfbyldingstekst = De Gateway of India yn Bombay. | wapen = Seal of Maharashtra.svg | haadstêd = [[Mumbai]] | grutste stêd = [[Mumbai]] | distrikten = 36 | ynwennertal = 112.374.333 <small>(2011)</small> | oerflak = 307.713 km² | talen = [[Maratysk]] (offisjeel) | stifting = 1 maaie 1960 | webside = [https://maharashtra.gov.in/ maharashtra.gov.in] | ôfbylding99 = Maharashtra in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Maharashtra yn Yndia }} '''Maharashtra''' is in dielsteat yn it westen fan [[Yndia]]. It is neffens ynwennertal de op ien nei grutste steat fan it lân en nei oerflak de op twa nei grutste. De steat leit oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]]. Maharashtra is ien fan 'e meast ûntwikkelde en rykste steaten fan Yndia en spilet in krúsjale rol yn de nasjonale ekonomy en kultuer. == Geografy == [[Ofbyld:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|left|West-Ghats.]] Maharashtra wurdt yn it westen begrinzge troch de Arabyske See, yn it noardwesten troch [[Gûdjarat]] en it unyterritoarium [[Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]], yn it noarden troch [[Madhya Pradesh]], yn it easten troch [[Chhattisgarh]], yn it suden troch [[Telangana]] en [[Karnataka]], en yn it súdwesten troch [[Goä (dielsteat)|Goä]]. It lânskip wurdt domininearre troch de parallel oan 'e kust lizzende [[West-Ghats]] (ek bekend as de Sahyadri-bergen). Tusken de bergen en de see leit de smelle, tropyske kuststripe fan 'e [[Konkan]]. Eastlik fan 'e West-Ghats leit it grutte [[Dekkan]]-plato, dat de rest fan 'e steat ynnimt en trochsnien wurdt troch grutte rivieren lykas de [[Godavari]] en de [[Krishna (rivier)|Krishna]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Sivaji Statue.JPG|thumb|left|Shivaji Maharaj]] De skiednis fan Maharashtra is nau ferbûn mei it [[Maratharyk]]. Yn 'e 17e iuw ferienige de legindaryske kriger-kening [[Shivaji Maharaj]] de lokale stammen en stifte in machtich ryk dat de striid oangie mei it [[Mogolryk]]. Syn fersetsgeast en militêre taktyk (lykas guerrillaoarlochfiering) foarmje hjoed-de-dei noch altiten in wichtige boarne fan grutskens foar de befolking. Yn 'e 18e iuw wreide it Maratharyk him út oer grutte dielen fan Yndia ûnder lieding fan 'e Peshwa's (earste ministers), oant se lang om let yn 'e 19e iuw troch de Britten ferslein waarden yn 'e Maratha-Ingelske oarloggen. Under it Britske bestjoer hearde it gebiet foar it grutste part by de Bombay Presidency. === Moderne skiednis === De hjoeddeiske steat Maharashtra ûntstie nei in lange en fûleindige striid fan 'e [[Samyukta Maharashtra Samiti]]-beweging (1956-1960). Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia foel it gebiet ûnder de meartalige steat Bombay. De Marathi-sprekkers easken lykwols in eigen taalsteat mei Bombay as haadstêd. [[Ofbyld:Hutatma Chowk, Mumbai - panoramio (1).jpg|thumb|left|Monumint Hutatma Chowk, Mumbai.]] De striid boaze yn 1956 oan doe't de sintrale oerheid útstelde om fan Bombay in apart unyterritoarium te meitsjen. Dat late ta massale stakingen en fûle protesten yn 'e strjitten fan Bombay. By ien fan dy konfrontaasjes mei de plysje kamen 105 demonstranten om it libben. De fêsthâldendheid fan 'e beweging twong de oerheid lang om let op 'e knibbels. Op 1 maaie 1960 waard de steat Bombay spjalte en ûntstie de nije, hjoeddeiske steat Maharashtra, mei Bombay as haadstêd. De 105 slachtoffers wurde hjoed-de-dei noch altyd as martelders eare by it Hutatma Chowk-monumint yn it hert fan Bombay. == Befolking == [[Ofbyld:Shree Siddhivinayak Temple Mumbai.jpg|thumb|De Shree Siddhivinayak timpel yn Mumbai.]] Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat mear as 112 miljoen ynwenners, en yn 2026 wurdt it oantal rûsd op goed 128 miljoen. Maharashtra hat ien fan 'e heechste urbanisaasjegraden fan Yndia; likernôch 45 prosint fan 'e minsken wennet yn stêden. De offisjele taal is it [[Maratysk]], in taal dy't skreaun wurdt yn it Devanagari-skrift. It is de memmetaal fan 'e grutte mearderheid. Yn 'e stêden, benammen yn Mumbay, wurdt fanwegen de migraasje út oare dielen fan Yndia ek in soad [[Hindy|Hindy]] en [[Ingelsk]] praat. Op it mêd fan religy is de steat foar it grutste part [[Hindoeïsme|hindoeïstysk]]. In opfallend skaaimerk is de relatyf grutte [[Boedisme|boedistyske]] mienskip (sawat 6 prosint), foaral as gefolch fan 'e massabekearingen ûnder lieding fan 'e herfoarmer [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] yn 1956. [[Ofbyld:Global Vipassana Pagoda 1.jpg|thumb|De Boedistyske Vipassana Pagode yn Mumbai.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn Maharashtra ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,36% || 79,83% || style="color: red;" | -0,53% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 10,60% || 11,54% || style="color: green;" | +0,94% |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 6,00% || 5,81% || style="color: red;" | -0,19% |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 1,30% || 1,25% || style="color: red;" | -0,05% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,05% || 0,96% || style="color: red;" | -0,09% |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,22% || 0,20% || style="color: red;" | -0,02% |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Zoroastrisme]]) || 0,47% || 0,41% || style="color: red;" | -0,06% |} === Stêden === Yn 'e steat lizze in pear fan 'e grutste en wichtichste stêden fan Yndia. === Grutste stêden yn Maharashtra === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Mumbai]] || 11.978.450 || 12.442.373 || style="color: green;" | +3,9% || Haadstêd en finansjeel hert fan Yndia. |- | 2 || [[Pune]] || 2.538.473 || 3.124.458 || style="color: green;" | +23,1% || Kulturele haadstêd en belangryk sintrum foar IT en de auto-yndustry. |- | 3 || [[Nagpur]] || 2.052.066 || 2.405.665 || style="color: green;" | +17,2% || Leit yn it geografyske hert fan Yndia. Bekend om syn sinesappels. |- | 4 || [[Thane]] || 1.262.551 || 1.841.488 || style="color: green;" | +45,9% || Ien fan 'e fluchst groeiende stêden troch de útwreiding fan 'e metropoalregio Mumbai. |- | 5 || [[Pimpri-Chinchwad]] || 1.012.472 || 1.727.692 || style="color: green;" | +70,6% || In yndustriële satellytstêd fan Pune mei in ekstreme befolkingsoanwaaks. |- | 6 || [[Nashik]] || 1.077.236 || 1.486.053 || style="color: green;" | +38,0% || Hillige stêd oan 'e Godavari en it sintrum fan 'e Yndiaaske wynbou. |- | 7 || [[Kalyan-Dombivli]] || 1.193.512 || 1.247.327 || style="color: green;" | +4,5% || Belangryk spoarknooppunt yn 'e regio Mumbai. |- | 8 || [[Vasai-Virar]] || 518.601 || 1.222.390 || style="color: green;" | +135,7% || De befolking is yn tsien jier mear as ferdûbele. |- | 9 || [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] || 873.311 || 1.175.116 || style="color: green;" | +34,6% || Toeristysk knooppunt foar de Ajanta- en Ellora-grotten. |- | 10 || [[Navi Mumbai]] || 704.002 || 1.120.547 || style="color: green;" | +59,2% || In plande stêd dy't boud is om de druk op it âlde Mumbai te ferminderjen. |} == Ekonomy == Maharashtra is de ekonomyske motor fan Yndia. It is de rykste dielsteat fan it lân en draacht foar likernôch 14 prosint by oan it nasjonale bruto binnenlânsk produkt (BBP). De steat nimt in liedende posysje yn op it mêd fan yndustriële produksje, hannel, transport en ûnderwiis. De tsjinstesektor dominearret, dy't ferantwurdlik is foar it grutste part fan 'e ekonomyske opbringst. De haadstêd Mumbay spilet dêr in grutte rol as it finansjele en kommersjele hert fan Yndia. De stêd is it thús fan 'e wichtichste finansjele ynstellingen fan it lân, wêrûnder de Bombay Stock Exchange (de âldste beurs fan Aazje) en de National Stock Exchange. [[Ofbyld:BSE Building Side View.jpg|thumb|Bombay Stock Exchange.]] Njonken de tsjinsten is Maharashtra ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten. De produksje fan auto's, gemyske produkten, farmaseutika en tekstyl foarmje wichtige pylders. Ek op it mêd fan technology en software is de steat, mei stêden as Pune en Mumbay, in wrâldspiler. Alhoewol't de lânbou mar in relatyf lyts part fan it totale steatsynkommen foarmet, is it sosjaal fan tige grut belang: in hiel grut part fan 'e befolking fynt wurk yn dizze 'e sektor. Maharashtra is in grutte produsint fan sûkerreid, katoen en ferskate soarten fruit. Troch de sterke ekonomyske basis en it hege nivo fan ûnderwiis skoart Maharashtra ek goed op de [[Human Development Index]] (HDI), wêrmei't it ta de top fan 'e Yndiaaske steaten heart. === Bollywood === Yn Mumbay is de grutste filmyndustry fan 'e wrâld fêstige. [[Bollywood]] (in wurdspiling op Bombay en Hollywood) ferwiist spesifyk nei de Hindytalige filmwrâld, dy't syn oarsprong yn it Bombay fan ' jierren 1930 en 1940 hat. Bollywood is in yndustry dêr't miljarden yn omgeane en dêr't hûnderttûzenen minsken wurkje. De ûnbidige studiokompleksen, lykas Film City yn Goregaon, binne stêden op himsels. De films steane oer de wrâld bekend om harren mjuks fan drama, aksje, romantyk en de karakteristike muzyk- en dûnssênes. De filmkultuer beynfloedet in soad yn Maharashtra: fan 'e moade op strjitte oant de muzyk op feesten. De ynfloed fan Bollywood soarget der ek foar dat de stêd in soad jonge minsken út hiel Yndia lûkt, dy't hoopje op in trochbraak. == Toerisme en Kultuer == [[Ofbyld:Ellora caves - Kailasa Temple (cave 16) vrvbajel0924 (475).jpg|thumb|Elloragrotten.]] De grotten fan Ajanta en Ellora binne wrâldferneamd om harren âlde boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske timpels dy't út de rotsen houd binne. De steat hat hûnderten histoaryske forten (lykas Raigad en Pratapgad) dy't herinnerje oan it Maratharyk. Maharashtra is de steat mei de measte [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes fan hiel Yndia. De sân lokaasjes binne: * De [[Grotten fan Ajanta en Ellora]]: timpels en kleasters dy't folslein út 'e rotsen houd binne. Ajanta is ferneamd om syn boedistyske muorreskilderingen, wylst Ellora in mingsel is fan boedistyske, hindoeïstyske en jaïnistyske keunst, mei de Kailasa-timpel as hichtepunt. * De Elephanta-grotten lizze op in eilân yn 'e haven fan Mumbai mei oan 'e god Shiva wijde hindoeïstyske grot-timpels. [[Ofbyld:Chatrapati Shivaji Terminus Pano.jpg|thumb|left|treinstasjon fan Mumbai.]] * De [[Fiktoariaansk Goatyske en Art Deco Ensembles fan Mumbai]] bestiet út in samling 19e en 20e-iuwske gebouwen út 'e Britske tiid dy't de transformaasje fan Bombay ta in wrâldstêd fertsjintwurdigje. Ien fan dy monuminten is it treinstasjon Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CSMT). * De Militêre Lânskippen fan Maratha is in rige fan forten (dielde lokaasje mei Tamil Nadu) dy't de unike militêre strategy fan it Maratharyk sjen litte. * De West-Ghats is in berchtme dat bekend stiet om syn grutte biodiversiteit. Fan 'e 39 dielgebieten fan it erfgoed lizze der fjouwer yn Maharashtra. It Ganesh Chaturthi is it grutste en meast populêre festival fan Maharashtra, wêrby't de oaljefantgod Ganesha dagenlang mei bylden en prosjesjes troch de strjitten fierd wurdt. === Nasjonale Parken === [[Ofbyld:Tadoba tiger trail.jpg|thumb|Nasjonaal Park Tadoba.]] *It [[Nasjonaal Park Tadoba]] is it âldste en grutste nasjonale park fan 'e steat. It leit yn it distrikt Chandrapur en it is ien fan 'e bêste plakken yn Yndia om de Bingaalske tiger yn it wyld te spotten. It lânskip bestiet út tichte drûge leafbosken en de Tadobamar. *It [[Nasjonaal Park Sanjay Gandhi]] leit folslein yn 'e stedsgrinzen fan Mumbai. It is ien fan 'e meast besochte parken fan 'e wrâld. Njonken de rykdom oan floara en fauna (wêrûnder in populaasje panters), lizze dêr ek de 2.400 jier âlde Kanheri-grotten, in kompleks fan út 'e rotsen houde boedistyske kleasters. * It [[Nasjonaal Park Gugamal]] (Tigerreservaat Melghat) leit yn 'e Satpura-bergen yn 'e regio Amravati. Dat park it diel fan it Tigerreservaat Melghat en stiet bekend om syn rûge lânskip mei djippe dellingen. [[Ofbyld:Sarus Crane flexing its wings.jpg|thumb|Kraanfûgels yn it Nasjonaal Park Navegaon.]] *It [[Nasjonaal Park Navegaon]] leit yn it easten fan Maharashtra yn it Gondia distrikt. It is fral wichtich foar fûgels. De Navegaonmar is winterdeis in rêstplak foar tûzenen fûgels. *It lânskip fan it [[Nasjonaal Park Pench]] op 'e grins mei [[Madhya Pradesh]] hat de ynspiraasje west foar [[Rudyard Kipling]] om it The Jungle Book te skriuwen. It park is ryk oan tigers, bahlû's (bearen) en hûnderten fûgelsoarten. *It [[Nasjonaal Park Chandoli]] yn 'e súdlike West-Ghats is ûnderdiel fan it Wrâlderfgoed fan 'e West-Ghats. It lânskip is hjir hiel oars, mei flakke bergtoppen en tichte, altyd griene bosken. == Bestjoer == Maharashtra wurdt as in parlemintêre demokrasy mei in twakeamerstelsel bestjoerd (it Vidhan Parishad as de Earste Keamer en it Vidhan Sabha as de Twadde Keamer), wylst de meast Yndiaaske steaten mar ien keamer hawwe. De gûverneur is it seremoanjele haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. De deistige lieding leit yn hannen fan 'e Chief Minister (haadminister), dy't de lieder is fan 'e grutste partij of koalysje yn it parlemint. Foar it deistich bestjoer is de steat opdield yn seis bestjoerlike divyzjes (regio's). Dy divyzjes wurde fierder ûnderferdield yn 36 distrikten. In District Collector (distriktsbestjoerder) stiet oan it haad fan sa'n distrikt en is ferantwurdlik foar de belestingheffing en de iepenbiere oarder. De lokale demokrasy op it plattelân wurdt útfierd troch doarpsrieden (Panchayati Raj), wylst de grutte stêden bestjoerd wurde troch gemeenterieden. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)<ref>Report of the Technical Group on Population Projections (2011-2036), National Commission on Population, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India.</ref> !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Konkan Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai City (distrikt)|Mumbai City]] || Mumbai || 3.085.411 || 2.945.000 || style="color:red;" | -4,6% |- | style="text-align:left;" | [[Mumbai Suburban (distrikt)|Mumbai Suburban]] || Bandra || 9.356.962 || 10.120.000 || style="color:green;" | +8,2% |- | style="text-align:left;" | [[Thane (distrikt)|Thane]] || Thane || 11.060.148 || 12.850.000 || style="color:green;" | +16,2% |- | style="text-align:left;" | [[Palghar (distrikt)|Palghar]] || Palghar || 2.990.116 || 3.680.000 || style="color:green;" | +23,1% |- | style="text-align:left;" | [[Raigad (distrikt)|Raigad]] || Alibag || 2.634.200 || 3.080.000 || style="color:green;" | +16,9% |- | style="text-align:left;" | [[Ratnagiri (distrikt)|Ratnagiri]] || Ratnagiri || 1.615.069 || 1.680.000 || style="color:green;" | +4,0% |- | style="text-align:left;" | [[Sindhudurg (distrikt)|Sindhudurg]] || Oros || 849.651 || 875.000 || style="color:green;" | +3,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Pune Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Pune (distrikt)|Pune]] || Pune || 9.429.408 || 11.250.000 || style="color:green;" | +19,3% |- | style="text-align:left;" | [[Satara (distrikt)|Satara]] || Satara || 3.003.741 || 3.380.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Sangli (distrikt)|Sangli]] || Sangli || 2.822.143 || 3.180.000 || style="color:green;" | +12,7% |- | style="text-align:left;" | [[Kolhapur (distrikt)|Kolhapur]] || Kolhapur || 3.876.001 || 4.280.000 || style="color:green;" | +10,4% |- | style="text-align:left;" | [[Solapur (distrikt)|Solapur]] || Solapur || 4.317.756 || 4.960.000 || style="color:green;" | +14,9% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nashik Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nashik (distrikt)|Nashik]] || Nashik || 6.107.187 || 7.280.000 || style="color:green;" | +19,2% |- | style="text-align:left;" | [[Dhule (distrikt)|Dhule]] || Dhule || 2.050.862 || 2.420.000 || style="color:green;" | +18,0% |- | style="text-align:left;" | [[Nandurbar (distrikt)|Nandurbar]] || Nandurbar || 1.648.295 || 1.980.000 || style="color:green;" | +20,1% |- | style="text-align:left;" | [[Jalgaon (distrikt)|Jalgaon]] || Jalgaon || 4.229.917 || 4.880.000 || style="color:green;" | +15,4% |- | style="text-align:left;" | [[Ahmednagar (distrikt)|Ahmednagar]] || Ahmednagar || 4.543.159 || 5.180.000 || style="color:green;" | +14,0% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aurangabad Divyzje (Marathwada) |- | style="text-align:left;" | [[Aurangabad (distrikt, Maharashtra)|Aurangabad]] || Aurangabad || 3.701.282 || 4.480.000 || style="color:green;" | +21,0% |- | style="text-align:left;" | [[Jalna (distrikt)|Jalna]] || Jalna || 1.959.046 || 2.340.000 || style="color:green;" | +19,4% |- | style="text-align:left;" | [[Parbhani (distrikt)|Parbhani]] || Parbhani || 1.836.086 || 2.150.000 || style="color:green;" | +17,1% |- | style="text-align:left;" | [[Hingoli (distrikt)|Hingoli]] || Hingoli || 1.177.345 || 1.400.000 || style="color:green;" | +18,9% |- | style="text-align:left;" | [[Nanded (distrikt)|Nanded]] || Nanded || 3.361.292 || 3.980.000 || style="color:green;" | +18,4% |- | style="text-align:left;" | [[Beed (distrikt)|Beed]] || Beed || 2.585.049 || 2.920.000 || style="color:green;" | +13,0% |- | style="text-align:left;" | [[Latur (distrikt)|Latur]] || Latur || 2.454.196 || 2.850.000 || style="color:green;" | +16,1% |- | style="text-align:left;" | [[Osmanabad (distrikt)|Osmanabad]] || Osmanabad || 1.657.576 || 1.880.000 || style="color:green;" | +13,4% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Amravati Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Amravati (distrikt)|Amravati]] || Amravati || 2.888.445 || 3.250.000 || style="color:green;" | +12,5% |- | style="text-align:left;" | [[Buldhana (distrikt)|Buldhana]] || Buldhana || 2.586.242 || 2.980.000 || style="color:green;" | +15,2% |- | style="text-align:left;" | [[Akola (distrikt)|Akola]] || Akola || 1.813.906 || 2.080.000 || style="color:green;" | +14,7% |- | style="text-align:left;" | [[Washim (distrikt)|Washim]] || Washim || 1.197.160 || 1.420.000 || style="color:green;" | +18,6% |- | style="text-align:left;" | [[Yavatmal (distrikt)|Yavatmal]] || Yavatmal || 2.772.348 || 3.150.000 || style="color:green;" | +13,6% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Nagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Nagpur (distrikt)|Nagpur]] || Nagpur || 4.653.570 || 5.380.000 || style="color:green;" | +15,6% |- | style="text-align:left;" | [[Wardha (distrikt)|Wardha]] || Wardha || 1.300.774 || 1.450.000 || style="color:green;" | +11,5% |- | style="text-align:left;" | [[Bhandara (distrikt)|Bhandara]] || Bhandara || 1.200.334 || 1.320.000 || style="color:green;" | +10,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gondia (distrikt)|Gondia]] || Gondia || 1.322.507 || 1.480.000 || style="color:green;" | +11,9% |- | style="text-align:left;" | [[Chandrapur (distrikt)|Chandrapur]] || Chandrapur || 2.204.307 || 2.580.000 || style="color:green;" | +17,0% |- | style="text-align:left;" | [[Gadchiroli (distrikt)|Gadchiroli]] || Gadchiroli || 1.072.942 || 1.240.000 || style="color:green;" | +15,6% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Maharashtra !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 112.374.333 !! style="background:#e9e9e9;" | ~129.700.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +15,4% |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Maharashtra}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Maharashtra| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1960]] 2alew9p3pm8utswo6qg8rvbmkimlw5t 0 191129 1228190 1228142 2026-04-18T14:31:43Z Drewes 2754 wurk 1228190 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;" ! style="font-size: larger;" colspan="2"|Armstrong Whitworth Albemarle |- style="text-align: center;" | colspan="2" | [[Ofbyld:ARMSTRONG WHITWORTH AW.41 ALBEMARLE CH 012048.jpg|275px]]<br /> |- ! Rol | Transportfleantúch, sleper fan sweeffleantugen |- ! Makker | [[Armstrong Whitworth]], A.W. Hawksley Ltd. |- ! Untwerper | |- ! Earste flecht | [[20 maart]] [[1940]] |- ! Yn tsjinst | Jannewaris [[1943]] |- ! Ut tsjinst | Febrewaris [[1946]] |- ! Tal makke | 602 (1941–1944) |- ! Grutste brûker | [[Royal Air Force]], Loftmacht fan de Sovjet-Uny |- |} De '''Armstrong Whitworth Albemarle''' wie in twamotorich transportfleantúch ûntwikkele troch de Britske fleantúchfabrikant Armstrong Whitworth en foaral produsearre troch A.W. Hawksley Ltd, in dochterûndernimming fan 'e Gloster Aircraft Company. It wie ien fan in soad fleantugen dy't yn tsjinst kamen by de [[Royal Air Force]] (RAF) yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. [[File:IWM-CH12962 Albemarle 205210548.jpg|thumb|left|In Albemarle fan No. 296 of 297 Squadron RAF, opstigend fan Brize Norton, [[Oxfordshire]], mei in [[Airspeed Horsa]] Mark I op sleeptou.]] De Albemarle wie oarspronklik ûntwurpen as in middelgrutte bommesmiter om te foldwaan oan Spesifikaasje B.9/38 foar in fleantúch dat boud wurde koe fan hout en metaal sûnder gebrûk te meitsjen fan lichte legearingen. It fleantúch waard letter lykwols ornearre foar loftferkenning en transport, wat late ta in wiidweidige nij ûntwerp fan it fleantúch midden yn 'e ûntwikkeling. Syn earste flecht die er op 20 maart 1940, mar syn ynfiering yn tsjinst waard fertrage troch it opnij ûntwerp; 295 Squadron by RAF Harwell krige it type earst yn jannewaris 1943 yn grutte hoemannichten. Omdat superieure bommewerpers, lykas de [[Vickers Wellington]], al yn grutte oantallen brûkt waarden, waarden plannen om de Albemarle as bommewerper te brûken opjûn. De Albemarle waard troch de [[RAF]] benammen brûkt foar algemiene en spesjale transporttaken, parasjutisteferfier, it tôgjen fan sweeffleantugen en oare sekundêre taken. Albemarle-squadrons diene mei oan de lâningen yn [[Normandië]] en de oanfal op [[Arnhim]] by de [[Operaasje Market Garden]]. Wylst de Albemarle yn tsjinst bleau ûnder de oarloch, waarden de lêste eksimplaren yn RAF-tsjinst minder as in jier nei it ein fan 'e oarloch weromlutsen. Yn oktober 1942 bestelde de Sovjet-loftmacht ek 200 fleantugen; dêrfan waarden mar in hantsjefol Albemarles oan 'e Sovjets levere foardat it Sovjet-regear yn maaie 1943 besleat om leveringen út te stellen, en letter de bestelling te annulearjen om ynstee de Amerikaanske [[Douglas C-47 Skytrain]] oan te skaffen. == Specifikaasjes (ST Mk I) == [[File:Armstrong Whitworth Albemarle ExCC.svg|right|250px]] ;Algemiene skaaimerken * Bemanning: ** Fjouwer (twa piloaten, navigator en radio-telegrafist), transportferzje. Seis (two pilots, navigator/bommerjochter, radio-operator en twa skutters), bommesmiterferzje * Capacity: tsien soldaten * Length: 59 ft 11 in (18.26 m) * Wingspan: 77 ft 0 in (23.47 m) * Height: 15 ft 7 in (4.75 m) * Wing area: 803.5 sq ft (74.65 m2) * Empty weight: 25,347 lb (11,497 kg) * Max takeoff weight: 36,500 lb (16,556 kg) * Fuel capacity: 769 imp gal (924 US gal; 3,500 L) normal, 1,399 imp gal (1,680 US gal; 6,360 L) with auxiliary tanks * Powerplant: 2 × Bristol Hercules XI 14-cylinder air-cooled radial engines, 1,590 hp (1,190 kW) each * Propellers: 3-bladed de Havilland Hydromatic ;Prestaasjes * Maximum speed: 265 mph (426 km/h, 230 kn) at 10,500 ft (3,200 m) * Cruise speed: 170 mph (270 km/h, 150 kn) * Stall speed: 70 mph (110 km/h, 61 kn) (flaps and undercarriage down)[30] * Range: 1,300 mi (2,100 km, 1,100 nmi) * Service ceiling: 18,000 ft (5,500 m) * Rate of climb: 980 ft/min (5.0 m/s) ;Bewapening * Masinegewearen: ** Four × .303 in (7.7 mm) Browning masinegewearen in dorsal turret. Two × .303 in (7.7 mm) masinegewearen in ventral turret (allinne earste prototype) * Bommelading: Internal bomb bay for 4,500 lb (2.000 kg) of bombs == Sjoch ek == Fleantugen mei fergelykbere rol, konfiguraasje en tiidrek: * [[Heinkel He 111]] * [[Martin B-26 Marauder]] * [[Mitsubishi G4M]] arbjym33ypy9s2e2ylah3oijtm7316r 1228198 1228190 2026-04-18T15:12:31Z Drewes 2754 1228198 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;" ! style="font-size: larger;" colspan="2"|Armstrong Whitworth Albemarle |- style="text-align: center;" | colspan="2" | [[Ofbyld:ARMSTRONG WHITWORTH AW.41 ALBEMARLE CH 012048.jpg|275px]]<br /> |- ! Rol | Transportfleantúch, sleper fan sweeffleantugen |- ! Makker | [[Armstrong Whitworth Aircraft]], [[A.W. Hawksley Ltd.]] |- ! Earste flecht | [[20 maart]] [[1940]] |- ! Yn tsjinst | Jannewaris [[1943]] |- ! Ut tsjinst | Febrewaris [[1946]] |- ! Tal makke | 602 (1941–1944) |- ! Grutste brûker | [[Royal Air Force]], Loftmacht fan de Sovjet-Uny |- |} De '''Armstrong Whitworth Albemarle''' wie in twamotorich transportfleantúch ûntwikkele troch de Britske fleantúchfabrikant Armstrong Whitworth en foaral produsearre troch A.W. Hawksley Ltd, in dochterûndernimming fan 'e Gloster Aircraft Company. It wie ien fan in soad fleantugen dy't yn tsjinst kamen by de [[Royal Air Force]] (RAF) yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. [[File:IWM-CH12962 Albemarle 205210548.jpg|thumb|left|In Albemarle fan No. 296 of 297 Squadron RAF, opstigend fan Brize Norton, [[Oxfordshire]], mei in [[Airspeed Horsa]] Mark I op sleeptou.]] De Albemarle wie oarspronklik ûntwurpen as in middelgrutte [[bommesmiter]] om te foldwaan oan Spesifikaasje B.9/38 foar in fleantúch dat boud wurde koe fan hout en metaal sûnder gebrûk te meitsjen fan lichte legearingen. It fleantúch waard letter lykwols ornearre foar loftferkenning en transport, wat late ta in wiidweidige nij ûntwerp fan it fleantúch midden yn 'e ûntwikkeling. Syn earste flecht die er op 20 maart 1940, mar syn ynfiering yn tsjinst waard fertrage troch it opnij ûntwerp; 295 Squadron by RAF Harwell krige it type earst yn jannewaris 1943 yn grutte hoemannichten. Omdat superieure bommewerpers, lykas de [[Vickers Wellington]], al yn grutte oantallen brûkt waarden, waarden plannen om de Albemarle as bommewerper te brûken opjûn. De Albemarle waard troch de [[RAF]] benammen brûkt foar algemiene en spesjale transporttaken, parasjutisteferfier, it tôgjen fan sweeffleantugen en oare sekundêre taken. Albemarle-squadrons diene mei oan de lâningen yn [[Normandië]] en de oanfal op [[Arnhim]] by de [[Operaasje Market Garden]]. Wylst de Albemarle yn tsjinst bleau ûnder de oarloch, waarden de lêste eksimplaren yn RAF-tsjinst minder as in jier nei it ein fan 'e oarloch weromlutsen. Yn oktober 1942 bestelde de Sovjet-loftmacht ek 200 fleantugen; dêrfan waarden mar in hantsjefol Albemarles oan 'e Sovjets levere foardat it Sovjet-regear yn maaie 1943 besleat om leveringen út te stellen, en letter de bestelling te annulearjen om ynstee de Amerikaanske [[Douglas C-47 Skytrain]] oan te skaffen. == Specifikaasjes (ST Mk I) == [[File:Armstrong Whitworth Albemarle ExCC.svg|right|250px]] ;Algemiene skaaimerken * Bemanning: ** Fjouwer (twa piloaten, navigator en radio-telegrafist), transportferzje. Seis (twa piloaten, navigator/bommerjochter, radiobetsjinner en twa skutters), bommesmiterferzje * Kapasiteit: tsien persoanen (militêren) * Lingte: 59 ft 11 in (18.26 m) * Spanwiidte: 77 ft 0 in (23.47 m) * Hichte: 15 ft 7 in (4.75 m) * Fleugeloerflak: 803.5 sq ft (74.65 m2) * Gewicht leech: 25,347 lb (11.497 kg) * Maks. startgewicht: 36,500 lb (16.556 kg) * Brânstofkapasiteit: 3.500 l. normaal, 6.360 l. mei ekstra tanks * Motors: 2 × Bristol Hercules XI 14-sylinder luchtkuolle [[radiaalmotor]]s, 1.590 hp (1,190 kW) it stik * Propellers: 3-blêds de Havilland Hydromatic ;Prestaasjes * Heechste faasje: 265 mph (426 km/o) op 10,500 ft (3.200 m) * Krúsfaasje: 170 mph (270 km/o) * Stallfaasje: 70 mph (110 km/o) (mei flaps en lâningsgestel del) * Fleanberik: 1,300 mi (2.100 km) * Tsjinstplafond: 18,000 ft (5.500 m) * Klimfaasje: 980 ft/min (5.0 m/s) ;Bewapening * Masinegewearen: ** Fjouwer × .303 in (7.7 mm) Browning [[masinegewearen]] yn in turret op de romp. Twa × .303 in (7.7 mm) masinegewearen yn in ventral turret (allinne earste prototype) * Bommelading: yntern 4,500 lb (2.000 kg) [[Bom (wapen)|bommen]] == Sjoch ek == Fleantugen mei fergelykbere rol, konfiguraasje en tiidrek: * [[Heinkel He 111]] * [[Martin B-26 Marauder]] * [[Mitsubishi G4M]] [[Kategory:Britske transportfleanmasine]] [[Kategory:Britske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Yntroduksje út 1940]] cxknopphv03vk7p649rqnlu7h4t8n3k 1228199 1228198 2026-04-18T15:17:08Z Drewes 2754 Boarnefernijing 1228199 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;" ! style="font-size: larger;" colspan="2"|Armstrong Whitworth Albemarle |- style="text-align: center;" | colspan="2" | [[Ofbyld:ARMSTRONG WHITWORTH AW.41 ALBEMARLE CH 012048.jpg|275px]]<br /> |- ! Rol | Transportfleantúch, sleper fan sweeffleantugen |- ! Makker | [[Armstrong Whitworth Aircraft]], [[A.W. Hawksley Ltd.]] |- ! Earste flecht | [[20 maart]] [[1940]] |- ! Yn tsjinst | Jannewaris [[1943]] |- ! Ut tsjinst | Febrewaris [[1946]] |- ! Tal makke | 602 (1941–1944) <ref name = "taylor">Taylor, M.H.J.(ed.) (1993) - Jane's Encyclopedia of Aviation - Crescent Books, New York {{ISBN|0-517-10316-8}}</ref> |- ! Grutste brûker | [[Royal Air Force]], Loftmacht fan de Sovjet-Uny |- |} De '''Armstrong Whitworth Albemarle''' wie in twamotorich transportfleantúch ûntwikkele troch de Britske fleantúchfabrikant Armstrong Whitworth en foaral produsearre troch A.W. Hawksley Ltd, in dochterûndernimming fan 'e Gloster Aircraft Company. It wie ien fan in soad fleantugen dy't yn tsjinst kamen by de [[Royal Air Force]] (RAF) yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. [[File:IWM-CH12962 Albemarle 205210548.jpg|thumb|left|In Albemarle fan No. 296 of 297 Squadron RAF, opstigend fan Brize Norton, [[Oxfordshire]], mei in [[Airspeed Horsa]] Mark I op sleeptou.]] De Albemarle wie oarspronklik ûntwurpen as in middelgrutte [[bommesmiter]] om te foldwaan oan Spesifikaasje B.9/38 foar in fleantúch dat boud wurde koe fan hout en metaal sûnder gebrûk te meitsjen fan lichte legearingen. It fleantúch waard letter lykwols ornearre foar loftferkenning en transport, wat late ta in wiidweidige nij ûntwerp fan it fleantúch midden yn 'e ûntwikkeling. Syn earste flecht die er op 20 maart 1940, mar syn ynfiering yn tsjinst waard fertrage troch it opnij ûntwerp; 295 Squadron by RAF Harwell krige it type earst yn jannewaris 1943 yn grutte hoemannichten. Omdat superieure bommewerpers, lykas de [[Vickers Wellington]], al yn grutte oantallen brûkt waarden, waarden plannen om de Albemarle as bommewerper te brûken opjûn. De Albemarle waard troch de [[RAF]] benammen brûkt foar algemiene en spesjale transporttaken, parasjutisteferfier, it tôgjen fan sweeffleantugen en oare sekundêre taken. Albemarle-squadrons diene mei oan de lâningen yn [[Normandië]] en de oanfal op [[Arnhim]] by de [[Operaasje Market Garden]]. <ref>{{Citeer web|url=http://www.raf.mod.uk/history/TheAlbemarle.cfm|titel=RAF - The Albemarle|bezochtdatum=2022-01-14|datum=2017-04-25|werk=web.archive.org|archiefdatum=2017-04-25|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170425173258/http://www.raf.mod.uk/history/TheAlbemarle.cfm|dodeurl=unfit}}</ref> Wylst de Albemarle yn tsjinst bleau ûnder de oarloch, waarden de lêste eksimplaren yn RAF-tsjinst minder as in jier nei it ein fan 'e oarloch weromlutsen. Yn oktober 1942 bestelde de Sovjet-loftmacht ek 200 fleantugen; dêrfan waarden mar in hantsjefol Albemarles oan 'e Sovjets levere foardat it Sovjet-regear yn maaie 1943 besleat om leveringen út te stellen, en letter de bestelling te annulearjen om ynstee de Amerikaanske [[Douglas C-47 Skytrain]] oan te skaffen. == Specifikaasjes (ST Mk I) == [[File:Armstrong Whitworth Albemarle ExCC.svg|right|250px]] ;Algemiene skaaimerken * Bemanning: ** Fjouwer (twa piloaten, navigator en radio-telegrafist), transportferzje. Seis (twa piloaten, navigator/bommerjochter, radiobetsjinner en twa skutters), bommesmiterferzje * Kapasiteit: tsien persoanen (militêren) * Lingte: 59 ft 11 in (18.26 m) * Spanwiidte: 77 ft 0 in (23.47 m) * Hichte: 15 ft 7 in (4.75 m) * Fleugeloerflak: 803.5 sq ft (74.65 m2) * Gewicht leech: 25,347 lb (11.497 kg) * Maks. startgewicht: 36,500 lb (16.556 kg) * Brânstofkapasiteit: 3.500 l. normaal, 6.360 l. mei ekstra tanks * Motors: 2 × Bristol Hercules XI 14-sylinder luchtkuolle [[radiaalmotor]]s, 1.590 hp (1,190 kW) it stik * Propellers: 3-blêds de Havilland Hydromatic ;Prestaasjes * Heechste faasje: 265 mph (426 km/o) op 10,500 ft (3.200 m) * Krúsfaasje: 170 mph (270 km/o) * Stallfaasje: 70 mph (110 km/o) (mei flaps en lâningsgestel del) * Fleanberik: 1,300 mi (2.100 km) * Tsjinstplafond: 18,000 ft (5.500 m) * Klimfaasje: 980 ft/min (5.0 m/s) ;Bewapening * Masinegewearen: ** Fjouwer × .303 in (7.7 mm) Browning [[masinegewearen]] yn in turret op de romp. Twa × .303 in (7.7 mm) masinegewearen yn in ventral turret (allinne earste prototype) * Bommelading: yntern 4,500 lb (2.000 kg) [[Bom (wapen)|bommen]] == Sjoch ek == Fleantugen mei fergelykbere rol, konfiguraasje en tiidrek: * [[Heinkel He 111]] * [[Martin B-26 Marauder]] * [[Mitsubishi G4M]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Britske transportfleanmasine]] [[Kategory:Britske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Yntroduksje út 1940]] sat7my1thzj2cq9itjno76kq8jrdmyj 0 191130 1228179 1228163 2026-04-18T13:01:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228179 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Punjab<br><small>ਪੰਜਾਬ</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = AMRITSAR GOLDEN TEMPEL 1.jpg | ôfbyldingstekst = De Gouden Timpel (Harmandir Sahib) yn Amritsar. | wapen = Seal of Punjab.svg | haadstêd = [[Chandigarh]] | grutste stêd = [[Ludhiana]] | distrikten = 23 | ynwennertal = 27.743.338 <small>(2011)</small> | oerflak = 50.362 km² | hichte = 105 - 1000 m | talen = [[Pûndjaabsk]] (offisjeel) | stifting = 1 novimber 1966 | webside = [https://punjab.gov.in/ punjab.gov.in] | ôfbylding99 = Punjab in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de Punjab yn Yndia }} '''Pûndjaab''' ([[Pûndzjaabsk]]: ਪੰਜਾਬ, [[transliteraasje]]: ''Pañjāba'', [[útspr.]]: [pəɲˈʤaːb], likernôch: "P'n-<u>dzjaab</u>", {{Audio|Punjab.ogg|beharkje}}; [[Ingelsk]]: ''Punjab'') is in dielsteat yn it noardwesten fan [[Yndia]]. It makket diel út fan 'e gruttere, histoaryske [[Pûndjaab]]-regio, dy't yn 1947 spjalte is tusken Yndia en [[Pakistan]]. De steat stiet bekend as de nôtskuorre fan Yndia fanwegen de grutte lânbou-opbringsten en is it kulturele en spirituele hert fan 'e [[Sikhisme|Sikh-mienskip]]. == Geografy == [[Ofbyld:Evening in Okara, Punjab.jpg|thumb|left|De rivier de Sutlej.]] De Pûndjaab wurdt yn it westen begrinzge troch Pakistan, yn it noarden troch [[Jammu en Kasjmier]], yn it noardeasten troch [[Himachal Pradesh]] en yn it suden troch [[Haryana]] en [[Rajasthan]]. De haadstêd [[Chandigarh]] leit yn it easten en wurdt dield mei de buorsteat Haryana as in apart unyterritoarium. De namme Pûndjaab komt út it [[Perzysk]] en betsjut "Lân fan 'e fiif wetters". Hoewol't de histoaryske regio fiif grutte rivieren hat, streame der hjoed-de-dei trije troch de Yndiaaske Pûndjaab: de [[Sutlej]], de [[Beas]] en de [[Ravi]]. It lânskip bestiet hast folslein út in tige fruchtbere, flakke alluviale flakte dy't trochsnien wurdt troch in wiidweidich kanaalsysteem. == Skiednis == [[Ofbyld:Oval-shaped tondo portrait painting of Maharaja Ranjit Singh, Lucknow, Awadh, ca.1810–20 (full).jpg|thumb|left|Maharaja Ranjit Singh.]] De Pûndjaab is ien fan 'e âldste kultuerregio's fan 'e wrâld dêr't eartiids de [[Yndusbeskaving]] bloeide. Troch de lokaasje wie it de "poarte nei Yndia" foar ynfallers lykas [[Aleksander de Grutte]], de [[Perzen]] en de [[Mogolryk|Mogols]]. Yn 'e 18e iuw ferienige de legindaryske kening [[Ranjit Singh]] de Sikh-stammen en stifte dêr in machtich Sikhryk, mei [[Lahore]] as haadstêd. Dat ryk bleau ien fan 'e lêste grutte gebieten dy't troch de Britten anneksearre waarden (1849). === Moderne skiednis === Op 'e moderne skiednis fan 'e Pûndjaab is de traumatyske [[Dieling fan Britsk-Ynje]] yn 1947 fan tige grutte ynfloed. De regio waard midstwa snien en it gebiet mei in [[moslim]]mearderheid gie nei Pakistan, wylst it diel mei in [[Hindoeïsme|hindoe-]] en sikhmearderheid by Yndia bleau. It late ta ien fan 'e grutste folksferhûzings yn 'e skiednis, wêrby't miljoenen minsken de grins oer flechten. Fuort nei de ûnôfhinklikens begûn de Punjabi Subabeweging, in politike en sosjale kampanje. It doel wie ienfâldich mar beladen: de oprjochting fan in aparte dielsteat yn 'e Yndiaaske uny foar de minsken dy't Pûndjaabsk praten. De beweging waard laat troch machtige figuren lykas Master Tara Singh en letter Fateh Singh. Hja organisearren massale protesten, marsen en sels hongerstakings om de druk op it regear yn Delhi op te fieren. De Yndiaaske oerheid ûnder premier [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] fielde der yn it earstoan net in soad foar, om't se bang wiene foar nije religieuze konflikten sa fluch nei de traumatyske dieling fan 1947. Lang om let joech it regear yn 1966 ta. It eastlike part fan 'e Pûndjaap waard yn trije stikken opdield. It [[Pûndjaaby]]-pratende diel bleau de Pûndjaab, wylst de [[Hindy]]-sprekkende dielen de nije steat [[Haryana]] foarmen en de bercheftige dielen by [[Himachal Pradesh]] kamen. De nije stêd [[Chandigarh]] waard in [[unyterritoarium]]en de mienskiplike haadstêd fan sawol de Pûndjaab as de nije dielsteat Haryana. [[Ofbyld:Sikh pogrom of 1984.jpg|thumb|left|De [[pogrom]]s op 'e Sikhs yn Dehli (1984) nei de moard op Indira Ghandi.]] Yn 'e jierren 1970 en 1980 groeide de politike ûnrêst yn 'e Pûndjaab. In part fan 'e Sikhs woe mear autonomy of sels in folslein ûnôfhinklike steat, dy't Khalistan hjitte moast. De radikale lieder fan dy beweging, Jarnail Singh Bhindranwale, brûkte mei wapene oanhingers de Gouden Timpel yn Amritsar as in fort en haadkertier om dy steat ôf te twingen. Premier [[Indira Gandhi]] naam doe it beslút om de milysjes mei geweld út te skeakeljen en it leger sette in grutte oanfal yn op it kompleks. By dy oanfal kamen in soad minsken om it libben, ek pylgers dy't tafallich yn 'e timpel wiene. Op 31 oktober 1984 waard Indira Gandhi yn har eigen tún fermoarde troch twa Sikhs dy't wraak namen foar de oanfal op 'e Gouden Timpel. Nei de moard op 'e premier brieken der foaral yn Delhi rellen út tsjin 'e Sikh-befolking. Tûzenen Sikhs waarden fermoarde troch klibers lilk folk. Sûnt de jierren 1990 stabilisearre de situaasje. == Befolking == Neffens de folkstelling fan 2011 hie de steat goed 27 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 31,5 miljoen. De Pûndjaab hat in relatyf lege befolkingsgroei ferlikene mei oare Yndiaaske steaten. De offisjele taal is it Pûndjaabsk, dat skreaun wurdt yn it [[Gurmûky]]-skrift. It is de iennige steat yn Yndia dêr't it [[Sikhisme]] de mearderheidsreligy is (likernôch 58%). De rest fan de befolking bestiet foaral út hindoes (38%), mei lytse mienskippen fan moslims en kristenen. [[Ofbyld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb|Pylger yn Amritsar.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: right;" |+ Religy yn de Punjab ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil (%) |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 59,91% || 57,69% || style="color: red;" | -2,22% |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 36,94% || 38,49% || style="color: green;" | +1,55% |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 1,57% || 1,93% || style="color: green;" | +0,36% |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,20% || 1,26% || style="color: green;" | +0,06% |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Boedisme]] en [[Jaïnisme]]) || 0,38% || 0,63% || style="color: green;" | +0,25% |} === Stêden === De urbanisaasje yn 'e Pûndjaab nimt ta, benammen lâns de grutte ferkearsieren.   === Grutste stêden yn de Punjab === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Ludhiana]] || 1.398.467 || 1.618.879 || style="color: green;" | +15,7% || It "Manchester fan 'e Pûndjaab"; sintrum foar tekstyl en fytsfabrikaazje. |- | 2 || [[Amritsar]] || 966.862 || 1.132.383 || style="color: green;" | +17,1% || Spiritueel sintrum mei de Gouden Timpel. |- | 3 || [[Jalandhar]] || 714.077 || 862.522 || style="color: green;" | +20,8% || Bekend fanwegen sportartikelenyndustry en media. |- | 4 || [[Patiala]] || 303.184 || 406.192 || style="color: green;" | +34,0% || Histoaryske keningsstêd, ferneamd om syn kultuer en ûnderwiis. |- | 5 || [[Bathinda]] || 217.256 || 285.788 || style="color: green;" | +31,5% || Wichtich spoarknooppunt en sintrum foar de enerzjysektor. |} == Ekonomy == De ekonomy fan 'e Pûndjaab wurdt foar it grutste part troch in tige sterke agraryske sektor bepaald. De steat draacht foar in ûnevenredich grut part by oan 'e nasjonale fiedselfoarried (likernôch 20% fan it Yndiaaske nôt en 11% fan 'e rys). === De Griene Revolúsje === [[Ofbyld:Agriculture in Punjab India.jpg|thumb|left|Lânbou yn 'e Pûndjaab.]] Yn 'e jierren 1960 wie de Pûndjaab it episintrum fan 'e Griene Revolúsje yn Yndia. Troch de ynfiering fan nije nôtsoarten, dongstoffen en yrrigaasjemetoaden skeaten de lânbou-opbringsten omheech. Dat makke fan 'e Pûndjaab ien fan 'e rykste steaten fan it lân, alhoewol't der hjoed-de-dei soargen binne oer it sakjen fan it grûnwetternivo en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddelen. [[Ofbyld:Ghandum ki katai -punjab.jpg|thumb||thumb|Rispinge yn 'e Pûndjaab.]] Njonken lânbou hat de steat in groeiende yndustry. Ludhiana is it grutste sintrum foar de produksje fan tekstyl en masines, wylst Jalandhar in eksporteur is fan sportartikelen (lykas fuotballen en cricketbats). De tsjinstesektor, benammen yn 'e krite om Chandigarh hinne, ûntwikkelet him fluch op it mêd fan IT en ûnderwiis. == Toerisme en Kultuer == [[Ofbyld:BHANGRA DRESS.JPG|thumb|left|Bhangra-dûnsers.]] De Pûndjaab hat in libbene kultuer dy't oer de wrâld bekend wurden is troch de diaspoara. De enerzjike Bhangra-dûns en de folkmuzyk binne hjoed-de-dei ûnderdiel fan 'e popkultuer. === Wrâlderfgoed en Religy === De Pûndjaab hat tige wichtige spirituele monuminten. De Gouden Timpel yn Amritsar is it hillichste plak foar Sikhs. Wat it oantal besikers oanbelanget oertreft it kompleks sels de [[Taj Mahal]]. It as [[Arsjitekturaal wurk fan Le Corbusier|Kultuererfgoed fan Le Corbusier]] ûnder [[UNESCO]] fallende stedsûntwerp en de gebouwen fan 'e haadstêd [[Chandigarh]] wurdt as in masterwurk fan it [[modernisme]] beskôge [[Ofbyld:Indian Wagah Attari border arena -Wagah -Punjab -20190605 172115.jpg|thumb|De Wagah Grins Seremoanje.]] Tusken Amritsar yn Yndia en Lahore yn Pakistan leit de [[Wagah]]-grins, de iennige oer lân te passearen grins tusken de lannen. Alle dagen wurdt dêr de Wagah Border Ceremony útfierd werby't de grinspoarten sletten, flaggen strutsen wurde en soldaten yn in parade marsjearje. === Nasjonale Parken en Natoer === [[Ofbyld:Harike.jpg|thumb|Harike Wetland.]] Yn 'e steat lizze de Harikesompen, it grutste sompegebiet fan Noard-Yndia op it plak dêr't de Beas en de Sutlej gearkomme. It is foar [[trekfûgel]]s út [[Sibearje]] in wichtich oerwinteringsgebiet. It Wyldreservaat Abohar stiet bekend om de beskerming fan 'e Yndyske antiloop, dy't hillich is foar de lokale Bishnoi-mienskip. Bir Moti Bagh is in beskerme boskgebiet by [[Patiala]] en in earder jachtgebiet fan 'e Maharaja's. == Bestjoer == De Pûndjaab hat in parlemintêre demokrasy mei in ienkeamerstelsel (Vidhan Sabha). De gûverneur is it seremoanjele steatshaad, mar de Chief Minister (haadminister) hat de útfierende macht. Chandigarh is de haadstêd, mar as unyterritoarium falt it fuort ûnder de federale oerheid; de Pûndjaab en Haryana diele de gebouwen fan it parlemint en it heechgerjochtshôf. Foar it bestjoer is de steat opdield yn fiif divyzjes en 23 distrikten. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width:100%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026)<ref>Projected Population of States (2011-2036), National Commission on Population, MoHFW India.</ref> !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Patiala Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Patiala (distrikt)|Patiala]] || Patiala || 1.895.686 || 2.220.000 || style="color:green;" | +17,1% |- | style="text-align:left;" | [[Ludhiana (distrikt)|Ludhiana]] || Ludhiana || 3.498.739 || 4.150.000 || style="color:green;" | +18,6% |- | style="text-align:left;" | [[Sangrur (distrikt)|Sangrur]] || Sangrur || 1.225.415* || 1.380.000 || style="color:green;" | +12,6% |- | style="text-align:left;" | [[Barnala (distrikt)|Barnala]] || Barnala || 595.527 || 685.000 || style="color:green;" | +15,0% |- | style="text-align:left;" | [[Fatehgarh Sahib (distrikt)|Fatehgarh Sahib]] || Fatehgarh Sahib || 600.163 || 690.000 || style="color:green;" | +15,0% |- | style="text-align:left;" | [[Malerkotla (distrikt)|Malerkotla]] || Malerkotla || 429.754* || 505.000 || style="color:green;" | +17,5% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jalandhar Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Jalandhar (distrikt)|Jalandhar]] || Jalandhar || 2.193.590 || 2.540.000 || style="color:green;" | +15,8% |- | style="text-align:left;" | [[Amritsar (distrikt)|Amritsar]] || Amritsar || 2.490.656 || 2.820.000 || style="color:green;" | +13,2% |- | style="text-align:left;" | [[Gurdaspur (distrikt)|Gurdaspur]] || Gurdaspur || 2.298.323 || 2.580.000 || style="color:green;" | +12,3% |- | style="text-align:left;" | [[Pathankot (distrikt)|Pathankot]] || Pathankot || 676.598 || 775.000 || style="color:green;" | +14,5% |- | style="text-align:left;" | [[Tarn Taran (distrikt)|Tarn Taran]] || Tarn Taran || 1.119.627 || 1.280.000 || style="color:green;" | +14,3% |- | style="text-align:left;" | [[Kapurthala (distrikt)|Kapurthala]] || Kapurthala || 815.168 || 930.000 || style="color:green;" | +14,1% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ferozepur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Ferozepur (distrikt)|Ferozepur]] || Ferozepur || 2.029.074 || 2.310.000 || style="color:green;" | +13,8% |- | style="text-align:left;" | [[Fazilka (distrikt)|Fazilka]] || Fazilka || 1.180.483 || 1.350.000 || style="color:green;" | +14,4% |- | style="text-align:left;" | [[Moga (distrikt)|Moga]] || Moga || 995.746 || 1.140.000 || style="color:green;" | +14,5% |- | style="text-align:left;" | [[Muktsar (distrikt)|Muktsar]] || Sri Muktsar Sahib || 901.896 || 1.030.000 || style="color:green;" | +14,2% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Rupnagar Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Rupnagar (distrikt)|Rupnagar]] || Rupnagar || 684.627 || 785.000 || style="color:green;" | +14,7% |- | style="text-align:left;" | [[Sahibzada Ajit Singh Nagar (distrikt)|Mohali]] || Mohali || 994.628 || 1.320.000 || style="color:green;" | +32,7% |- | style="text-align:left;" | [[Shahid Bhagat Singh Nagar (distrikt)|SBS Nagar]] || Nawanshahr || 612.310 || 700.000 || style="color:green;" | +14,3% |- | style="text-align:left;" | [[Hoshiarpur (distrikt)|Hoshiarpur]] || Hoshiarpur || 1.586.625 || 1.780.000 || style="color:green;" | +12,2% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Faridkot Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Faridkot (distrikt)|Faridkot]] || Faridkot || 617.508 || 705.000 || style="color:green;" | +14,2% |- | style="text-align:left;" | [[Bathinda (distrikt)|Bathinda]] || Bathinda || 1.388.525 || 1.580.000 || style="color:green;" | +13,8% |- | style="text-align:left;" | [[Mansa (distrikt)|Mansa]] || Mansa || 768.203 || 875.000 || style="color:green;" | +13,9% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Punjab !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 27.743.338 !! style="background:#e9e9e9;" | ~31.500.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +13,5% |} <small>*Sifers foar Sangrur en Malerkotla binne korrizjearre neffens de nije distriktsgrinzen fan 2021.</small> {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Punjab, India|Pûndjaab}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} {{DEFAULTSORT:Pundjaab (India)}} [[Kategory:Pûndjaab (Yndia)| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]] 0ejw33apw7spxy7ji9jusw82n3njgwa 0 191133 1228175 1228162 2026-04-18T12:57:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228175 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Jharkhand<br><small>झारखंड</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg | ôfbyldingstekst = De Hundru-wetterfallen by Ranchi. | wapen = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg | haadstêd = [[Ranchi]] | grutste stêd = [[Jamshedpur]] | distrikten = 24 | ynwennertal = 32.988.134 <small>(2011)</small> | oerflak = 79.714 km² | hichte = 300 - 1366 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), Santali, Ho, Mundari | stifting = 15 novimber 2000 | webside = [https://www.jharkhand.gov.in/ jharkhand.gov.in] | ôfbylding99 = Jharkhand in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jharkhand yn Yndia }} '''Jharkhand''' ([[útspr.]] likernôch "dzj'har-k'hand") is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik "Lân fan 'e Wâlden" (fan it [[Sanskryt]] ''Jhari'' foar bosk en ''Khand'' foar lân). De steat waard yn 2000 ôfspjalte fan 'e súdlike dielen fan [[Bihar]]. Jharkhand stiet bekend om de grutte foarrieden oan mineralen en syn grutte oantal fan lânseigen stammen, de saneamde [[Adivasi]]. == Geografy == Jharkhand leit op it [[Chota Nagpur-plato]] en hat tichte wâlden, heuvelrêgen en djippe dellingen. De steat wurdt begrinzge troch [[Bihar]] yn it noarden, [[West-Bingalen]] yn it easten, [[Orissa]] yn it suden en [[Chhattisgarh]] en [[Uttar Pradesh]] yn it westen. [[Ofbyld:Views of Shikharji on way to Anantnatha Tonk 3.jpg|thumb|left|Parasnath.]] De wichtichste rivieren binne de [[Damodar (rivier)|Damodar]], de [[Subarnarekha]] en de [[Brahmani (rivier)|Brahmani]] (as de Súd Koel en de Sankh). It heechste punt fan 'e steat is de [[Parasnath]]-berch (1366 m), in wichtich pylgersplak foar [[Jaïnisme|Jaïnisten]]. Jharkhand hat in tropysk klimaat mei hite simmers en in krêftige [[moesson]]perioade. == Skiednis == De skiednis fan Jharkhand is nau ferbûn mei de striid fan 'e stammen foar autonomy. Yn 'e tiid fan it [[Mogolryk]] en letter de Britske oerhearsking wiene der ferskate opstannen fan 'e Adivasi tsjin de útlânske machtshawwers en lânhearen. === Birsa Munda en de autonomy === De meast ferneamde frijheidsstrider fan Jharkhand wie Birsa Munda (1875–1900), in jonge stamlieder dy't in grutte opstân tsjin de Britten late. Hy wurdt hjoed-de-dei as in godheid fereare. Sûnt de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 wie der in konstante politike druk foar in eigen steat. De Adivasi fûnen dat harren grûnstoffen brûkt waarden foar de yndustrialisaasje fan Yndia, wylst de lokale befolking yn earmoede efterbleau. Op 15 novimber 2000 (de bertedei fan Birsa Munda) waard Jharkhand de 28e dielsteat fan 'e Yndiaaske uny. == Befolking == Neffens de sifers fan 2011 hie Jharkhand hast 33 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 41 miljoen. Jharkhand hat in jonge befolking, mar ek te krijen mei útdagings op it mêd fan ûnderwiis en sûnenssoarch op it plattelân. De befolking is in mozayk fan ferskate etnyske groepen. De lânseigen stammen (foaral de Santhal, Munda en Oraon) foarmje sa'n 26% fan de befolking. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Jharkhand ! Religy !! % (2001) !! (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 68,57% || 67,83% || style="color: red;" | -0,74% || De grutste groep. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 13,85% || 14,53% || style="color: green;" | +0,68% || Fral yn 'e stêden en it noardeasten. |- | style="text-align: left;" | [[Sarnaïsme]] (Stammegodstsjinsten) || 13,04% || 12,82% || style="color: red;" | -0,22% || Tradisjonele natoerferearing fan 'e Adivasi. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 4,05% || 4,30% || style="color: green;" | +0,25% || Sterk fertsjintwurdige ûnder bepaalde stammen. |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Sikhisme]] en [[Boedisme]]) || 0,49% || 0,52% || style="color: green;" | +0,03% |} === Kultuer === [[Ofbyld:Sohrai Painting.jpg|thumb|Sohrai skilderwuk oan muorren.]] Op it mêd fan byldzjende keunst is de Sohrai-Paitkar skilderkunst hiel lânseigen. Dat binne muorreskilderingen mei natuerlike pigminten dy't tradisjoneel troch froulju op 'e muorren fan harren liemen huzen oanbrocht wurde as de rispinge fierd wurdt. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Jharkhand (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 6.068.233 || 6.747.122 || 6.767.410 || 7.908.737 || 8.843.802 || 9.697.254 || 11.606.489 |- ! Groei | — || +11,2% || +0,3% || +16,9% || +11,8% || +9,6% || +19,7% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 14.227.133 || 17.612.069 || 21.844.911 || 26.945.829 || 32.988.134 || |- ! Groei | +22,6% || +23,8% || +24,0% || +23,4% || +22,4% || |} == Grutste stêden == De measte stedsbewenners konsintrearje har om de stiel- en koalstêden lykas Jamshedpur, Dhanbad en Bokaro. Dy stêden binne letterlik om de fabriken en minen hinne boud. In soad Adivasi-mienskippen wenje noch yn lytse doarpen yn 'e tichte wâlden. Troch de mynbou en it ferlies fan lânbougrûn lûke hieltyd mear jonge minsken nei de stêden foar wurk. Yn 1951 wenne noch likernôch 9-10% fan 'e befolking yn in stêd, hjoed-de-dei is dat neffens rûzing al 30%. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Jamshedpur]] || 1.339.438 || De "Stielstêd fan Yndia"; thúsbasis fan Tata Steel. |- | 2 || [[Dhanbad]] || 1.162.472 || Sintrum fan 'e koalminen. |- | 3 || [[Ranchi]] || 1.073.427 || De haadstêd en in groeiend ûnderwiis- en IT-sintrum. |- | 4 || [[Bokaro Steel City]] || 414.820 || Ien fan 'e wichtichste sintra foar de swiere yndustry (steats-stielfabriken). |} == Ekonomy == De steat wurdt faak de "Mineraalsteat" neamd om't it mear as 40% fan 'e totale minerale foarrieden fan Yndia ûnder de grûn lizzen hat. De steat is de grutste produsint fan koal, izererts en koper yn Yndia. Jamshedpur wie de earste plande yndustrystêd fan Yndia. De swiere yndustry (stiel, masines, semint) foarmet de rêchbonke fan 'e ekonomy. Nettsjinsteande de grutte rykdom oan grûnstoffen is Jharkhand ien fan 'e dielsteaten mei de measte earmoede. Dy earmoede feroarsaket faak sosjale ûnrêst en de opgong fan 'e naksalistyske rebellen yn 'e tichte wâlden. Naksalistysk ferwiist nei in radikale [[Mäoïsme|maoïstyske]] guerrillabeweging yn Yndia en is ôflaat fan it doarpke Naxalbari yn [[West-Bingalen]], dêr't yn 1967 in wapene boere-opstân begûn. == Bestjoer == De steat wurdt bestjoerd fanút de haadstêd Ranchi. Foar in effisjint bestjoer is Jharkhand opdield yn fiif divyzjes (regio's) en 24 distrikten. [[Ofbyld:Map of Divisions of Jharkhand.png|thumb|300px|Kaart fan 'e 24 distrikten fan Jharkhand.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026) !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | South Chotanagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Ranchi (distrikt)|Ranchi]] || Ranchi || 2.914.253 || 3.650.000 || style="color:green;" | +25,2% |- | style="text-align:left;" | [[Gumla (distrikt)|Gumla]] || Gumla || 1.025.213 || 1.280.000 || style="color:green;" | +24,8% |- | style="text-align:left;" | [[Khunti (distrikt)|Khunti]] || Khunti || 531.885 || 665.000 || style="color:green;" | +25,0% |- | style="text-align:left;" | [[Lohardaga (distrikt)|Lohardaga]] || Lohardaga || 461.790 || 575.000 || style="color:green;" | +24,5% |- | style="text-align:left;" | [[Simdega (distrikt)|Simdega]] || Simdega || 599.578 || 750.000 || style="color:green;" | +25,1% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | North Chotanagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Dhanbad (distrikt)|Dhanbad]] || Dhanbad || 2.684.487 || 3.320.000 || style="color:green;" | +23,7% |- | style="text-align:left;" | [[Bokaro (distrikt)|Bokaro]] || Bokaro || 2.062.330 || 2.580.000 || style="color:green;" | +25,1% |- | style="text-align:left;" | [[Giridih (distrikt)|Giridih]] || Giridih || 2.445.474 || 3.100.000 || style="color:green;" | +26,8% |- | style="text-align:left;" | [[Hazaribagh (distrikt)|Hazaribagh]] || Hazaribagh || 1.734.495 || 2.180.000 || style="color:green;" | +25,7% |- | style="text-align:left;" | [[Chatra (distrikt)|Chatra]] || Chatra || 1.042.886 || 1.320.000 || style="color:green;" | +26,6% |- | style="text-align:left;" | [[Koderma (distrikt)|Koderma]] || Koderma || 716.259 || 920.000 || style="color:green;" | +28,4% |- | style="text-align:left;" | [[Ramgarh (distrikt)|Ramgarh]] || Ramgarh || 949.443 || 1.190.000 || style="color:green;" | +25,3% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kolhan Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[East Singhbhum (distrikt)|East Singhbhum]] || Jamshedpur || 2.293.919 || 2.850.000 || style="color:green;" | +24,2% |- | style="text-align:left;" | [[West Singhbhum (distrikt)|West Singhbhum]] || Chaibasa || 1.502.338 || 1.880.000 || style="color:green;" | +25,1% |- | style="text-align:left;" | [[Seraikela Kharsawan (distrikt)|Seraikela]] || Seraikela || 1.065.056 || 1.340.000 || style="color:green;" | +25,8% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Santhal Pargana Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Dumka (distrikt)|Dumka]] || Dumka || 1.321.442 || 1.650.000 || style="color:green;" | +24,9% |- | style="text-align:left;" | [[Deoghar (distrikt)|Deoghar]] || Deoghar || 1.492.073 || 1.910.000 || style="color:green;" | +28,0% |- | style="text-align:left;" | [[Godda (distrikt)|Godda]] || Godda || 1.313.551 || 1.660.000 || style="color:green;" | +26,4% |- | style="text-align:left;" | [[Sahibganj (distrikt)|Sahibganj]] || Sahibganj || 1.150.456 || 1.460.000 || style="color:green;" | +26,9% |- | style="text-align:left;" | [[Pakur (distrikt)|Pakur]] || Pakur || 900.422 || 1.160.000 || style="color:green;" | +28,8% |- | style="text-align:left;" | [[Jamtara (distrikt)|Jamtara]] || Jamtara || 791.042 || 1.010.000 || style="color:green;" | +27,7% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Palamu Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Palamu (distrikt)|Palamu]] || Daltonganj || 1.939.869 || 2.450.000 || style="color:green;" | +26,3% |- | style="text-align:left;" | [[Garhwa (distrikt)|Garhwa]] || Garhwa || 1.322.784 || 1.690.000 || style="color:green;" | +27,8% |- | style="text-align:left;" | [[Latehar (distrikt)|Latehar]] || Latehar || 726.978 || 935.000 || style="color:green;" | +28,6% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Jharkhand !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 32.988.134 !! style="background:#e9e9e9;" | ~41.500.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +25,8% |} == Natoer == Fanwegen it heuvelachtige lânskip fan it Chota Nagpur-plato hat Jharkhand in oerfloed oan natoer. === Wetterfallen === Ranchi stiet ek wol bekend as de "Stêd fan 'e Wetterfallen". De bekendste binne: [[Ofbyld:Dassam Falls, Jharkhand, India 03.jpg|thumb|Dassam wetterfal.]] * Hundru wetterfal: hjir falt de Subarnarekha-rivier fan in hichte fan 98 meter nei ûnderen. * Dassam wetterfal: in prachtige wetterfal dêr't it wetter yn tsien streamen delkomt. * Jonha wetterfal: ek wol de Gautamdhara neamd, om't der in Boedistyske timpel njonken stiet. === Floara en Fauna === De steat hat ferskate beskerme gebieten dêr't de natuerlike rykdom bewarre wurdt: [[Ofbyld:SAVE 20190623 151408.jpg|thumb|Wyldreservaat Dalma.]] * [[Nasjonaal Park Betla]] is ien fan 'e earste parken yn Yndia dat ûnder it Project Tiger foel. Njonken tigers libje hjir ek oaljefanten, loaihoarsen en harten. * It Wyldreservaat Dalma is in reservaat dat bekend stiet om 'e grutte populaasje wylde oaljefanten. * It Wyldreservaat Hazaribagh is in boskgebiet dêr't it ekosysteem fan it plato goed te sjen is. === Miljeu === [[Ofbyld:View inside an open pit mine in Jharia.jpg|thumb|left|Iepen minen yn Jharia.]] De natoer fan Jharkhand stiet ûnder grutte druk troch de yntensive mynbou. Fral de iepen koalminen soargje foar grutskalige ûntbosking en fersmoarging fan it grûnwetter. Stêden lykas Jharia en Dhanbad hearre ta de meast fersmoarge plakken fan 'e wrâld. Dat komt net allinnich troch de yndustry, mar foaral troch de ûndergrûnske koalbrannen dy't al desennia lang giftige gassen en reek útstjitte. De rivier de Damodar, dy't troch it koalgebiet streamt, is ien fan 'e meast fersmoarge rivieren fan Yndia. Giftich ôffal fan minen en gemyske yndustry komt faak fuortendaliks yn it wetter telâne, wat it drinkwetter foar de lokale befolking yn gefaar bringt. Troch de grutskalige iepen mynbou wurde hiele heuvels en wâlden ferwidere. It lân dat nei de mynbou efterbliuwt, is faak ûnfruchtber en net mear te brûken foar lânbou. Tusken natoerbeskermers en de Adivasi-mienskippen oan 'e iene kant en de grutte mynboubedriuwen oan 'e oare kant binne geregeldwei konflikten. {{boarnen|boarnefernijing= [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jharkhand|Jharkhand}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Jharkhand| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]] ibgqiu26ixqh5ntio8089bwdp29wznm 0 191135 1228180 1228155 2026-04-18T13:02:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228180 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttar Pradesh<br><small>उत्तर प्रदेश<br>اتر پردیش</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Aks The Reflection Taj Mahal.jpg | ôfbyldingstekst = De Taj Mahal yn Agra, it meast ferneamde symboal fan UP. | wapen = Seal of Uttar Pradesh.svg | haadstêd = [[Lucknow]] | grutste stêd = [[Kanpur]] | distrikten = 75 | ynwennertal = 199.812.341 <small>(2011)</small> | oerflak = 243.286 km² | hichte = 60 – 957 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Urdu]] | stifting = 24 jannewaris 1950 | webside = [https://up.gov.in/ up.gov.in] | ôfbylding99 = Uttar Pradesh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttar Pradesh yn Yndia }} '''Uttar Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik "Noardlike Provinsje". Mei hast 200 miljoen ynwenners (neffens de folkstelling fan 2011) is it de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. De steat foarmet it politike en kulturele hert fan 'e saneamde "Hindy-gurdle" en spilet in wichtige rol yn de Yndiaaske polityk. == Geografy == Uttar Pradesh leit foar it grutste part yn 'e fruchtbere flakte fan 'e [[Ganges]] en de [[Yamuna]]. It lânskip is oer it algemien hiel flak. De steat wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Nepal]] en de steat [[Uttarakhand]]. Yn it westen leit [[Haryana]] en it federaal territoarium [[Delhi]]. Yn it suden leit [[Madhya Pradesh]] en yn it easten [[Bihar]]. Yn it hege noarden fan 'e steat, tsjin de grins mei Uttarakhand en Nepal oan, lizze de Shivalik-heuvels, dy't it begjin fan 'e Himalaya foarmje. De heuvels binne 300 oant 600 meter heech, mar guon útrinders sitte dêr noch boppe. Foardat Uttarakhand yn 2000 in eigen steat waard, leine de echt hege piken fan 'e Himalaya ek yn Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Birds in agriculture by Dr. Raju Kasambe DSCN8713 (1).jpg|thumb|left|Lânbou yn Uttar Pradesh.]] It grutste part fan 'e steat is flakte dy't hiel stadich ôfrint fan it noardwesten nei it súdeasten. Yn it westen by Delhi en Saharanpur leit de grûn op sa'n 275 meter boppe seenivo, wylst yn it easten by Varanasi en de grins mei Bihar dat sakke is nei mar 60 oant 80 meter. Yn it suden begjint it Vindhya-berchtme en dêr leit in plato mei heuvelrêgen en djippe dellingen. Troch de steat streamt de Ganges. Oare wichtige rivieren binne de Yamuna, de Gomti en de Ghaghara. Dy rivieren soargje foar de oanfier fan slibôfsettings dy't fan 'e grûn ien fan 'e fruchtberste fan 'e wrâld meitsje. == Skiednis == [[Ofbyld:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|left|Kleaster en Dhamek stûpa, Sarnath, dêr't Gautama Boeda foar it earst preke.]] Yn 'e 6e en iere 5e iuw f.Kr. libbe en wurke [[Gautama Boeda]] foar in grut part fan syn libben yn it gebiet dat no Uttar Pradesh is. By Sarnath, net fier fan [[Varanasi]], hold er nei syn ferljochting syn earste preek. Yn 'e 3e iuw f.Kr. liet keizer [[Ashoka]] yn 'e hiele regio monuminten en stiennen pylders oprjochtsje om it [[boedisme]] te fersprieden. It ferneamde liuwekapiteel fan Ashoka yn Sarnath is tsjintwurdich it nasjonale embleem fan de Republyk Yndia. Uttar Pradesh wie yn 'e Aldheid in wichtich part fan wat bekend stie as de Madhyadesha (it “middenlân”) fan Noard-Yndia. Dizze regio hie in grutte kulturele en politike betsjutting en wie it machtssintrum fan ûnder oaren it Maurya-ryk en it Gupta-ryk. [[Ofbyld:Agra Fort walls.jpg|thumb|left|Muorren fan it Agra Fort.]] Sûnt de 16e iuw waard de regio in kearngebiet fan it [[Mogolryk]]. De keizers ferhûzen harren haadstêden tusken [[Delhi]] en [[Agra]]. Ut dy perioade stamme de meast ferneamde bouwurken fan 'e steat, lykas de [[Taj Mahal]] en it [[Agra Fort]]. Yn de [[Britsk-Ynje|Britske]] tiid kaam de regio stadichoan ûnder Britsk bewâld. Sûnt 1902 stie it bekend as de United Provinces of Agra and Oudh, letter koartwei de United Provinces. Uttar Pradesh wie ek it toaniel fan 'e Yndiaaske Opstân fan 1857 (ek wol de Sepoy-opstân neamd), dy't yn [[Meerut]] begûn. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 bleau de namme earst noch United Provinces, mar yn 1950 waard de steat omneamd ta Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Babri Masjid demolition on December 1992.jpg|thumb|De ferneatiging fan 'e Babrimoskee yn desimber 1992.]] Yn 1991 kaam de Bharatiya Janata-partij (BJP) oan de macht yn de dielsteat, al wiksele de macht dêrnei geregeld tusken ferskate partijen. In wichtich spearpunt fan 'e BJP is de Hindutva-ideology, dy't de hindoeïstyske identiteit fan Yndia sintraal stelt. Dit spitste him ta op de stêd [[Ayodhya]], dêr't de 16e-iuwske Babrimoskee stie. In soad hindoes leauden dat de moskee boud wie op it berteplak fan de god Rama. Op 6 desimber 1992 kaam it ta in útbarsting doe't in grutte mannichte de moskee bestoarme en ôfbruts. Dat ynsidint hie grutte gefolgen en late ta religieuze ûnrêst yn hiel Yndia; dêrnei spile religy in noch gruttere rol yn 'e polityk en de ferkiezings. In oare wichtige ûntwikkeling wie de opkomst fan de Bahujan Samaj Party (BSP). Yn 1995 skreau de steat skiednis doe't Mayawati de earste Dalit-froulike chief minister (regearingslieder) waard. De Dalits (foarhinne bekend as de “ûnoanreitsberren”) foarmje in grutte groep dy't histoarysk faak eftersteld en ûnderdrukt waard. Yn 2000 waard it bercheftige noarden fan de steat ôfsplitst om de nije dielsteat Uttarakhand te foarmjen. == Befolking == [[Ofbyld:2019 Feb 04 - Kumbh Mela - Mauni Amavasya Crowd 17.jpg|thumb|Minskemassa's yn Kumbh Mela.]] Mei hast 200 miljoen ynwenners yn 2011 is Uttar Pradesh de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 241 oant 245 miljoen. De befolkingstichtens is mei mear as 800 ynwenners de kante kilometer tige heech. De steat hat in tige jonge befolking en de groei bliuwt oanhâldend heech, wat in grutte druk leit op de lânbougrûn en de ynfrastruktuer. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Uttar Pradesh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,61% || 79,73% || style="color: red;" | -0,88% || De grutste groep; konsintrearre om hillige stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 18,50% || 19,26% || style="color: green;" | +0,76% || Benammen yn 'e stêden en it westen fan 'e steat. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,41% || 0,32% || style="color: red;" | -0,09% || Fral yn 'e grensgebieten mei Pûndjaab/Haryana. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,18% || 0,10% || style="color: red;" | -0,08% || Histoarysk belang (Sarnath, Kushinagar). |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style="color: green;" | +0,05% || Lytse mienskip, fral yn stedske kearnen. |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Jaïnisme]]) || 0,17% || 0,41% || style="color: green;" | +0,24% |} === Kultuer === [[Ofbyld:Brass Handicrafts of Moradabad.jpg|thumb|Koper út Moradabad]] De kultuer fan Uttar Pradesh is in mjuks fan Hindoeïstyske tradysjes en Perzysk-Islamityske ynfloeden fan it Mogol-tiidrek (de Ganga-Jamuni tehzeeb). De steat is it berteplak fan 'e klassike dûns Kathak en stiet bekend om syn ambachtlike produkten, lykas it koperwurk út Moradabad en de side út Varanasi. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Uttar Pradesh (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 48.625.301 || 48.152.411 || 46.669.865 || 49.776.754 || 56.511.233 || 63.215.742 || 73.746.401 |- ! Groei | — || style="color:red;" | -1,0% || style="color:red;" | -3,1% || +6,7% || +13,5% || +11,9% || +16,7% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 88.341.144 || 110.862.013 || 132.062.801 || 166.197.921 || 199.812.341 || |- ! Groei | +19,8% || +25,5% || +19,1% || +25,8% || +20,2% || |} == Grutste stêden == De measte grutte stêden yn Uttar Pradesh hawwe in lange histoarje as hannelsknooppunten of religieuze sintra. De ûntwikkeling fan 'e miljoenestêden fynt foaral plak yn 'e fruchtbere Ganges-flakte en yn 'e regio om Delhi hinne. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011 UA) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Kanpur]] || 2.920.496 || Grutste yndustrystêd; thúsbasis fan lear- en tekstylfabriken. |- | 2 || [[Lucknow]] || 2.902.920 || De haadstêd; ferneamd om syn histoaryske arsjitektuer en bestjoer. |- | 3 || [[Ghaziabad]] || 2.375.820 || Hurdgroeiende yndustrystêd en foarstêd fan [[Delhi]]. |- | 4 || [[Agra]] || 1.760.285 || Wrâldferneamd fanwegen de Taj Mahal; eardere haadstêd fan 'e Mogols. |- | 5 || [[Varanasi]] || 1.432.280 || Hillige stêd oan 'e Ganges; it spirituele hert fan it Hindoeïsme. |- | 6 || [[Meerut]] || 1.420.902 || Belangryk militêr en yndustrieel sintrum yn it westen. |- | 7 || [[Prayagraj]] || 1.212.395 || Earder Allahabad. Sit fan it Hegegerjochtshôf en it plak fan it Kumbh Mela-feest. |- | 8 || [[Bareilly]] || 985.752 || Belangryk hannelssintrum; bekend om de meubelyndustry en kosmetika. |- | 9 || [[Aligarh]] || 911.223 || Universiteitsstêd. |- | 10 || [[Moradabad]] || 887.871 || Bekend as de "Pital Nagri" fanwegen de grutte eksport fan koper- en messing. |} == Ekonomy == [[Ofbyld:Ceremonia al amanecer. Varanassi. Ciudad Sagrada. Rio Ganges.JPG|thumb|Varanassi.]] Uttar Pradesh hat de op ien nei grutste ekonomy fan alle Yndiaaske dielsteaten. Troch de fruchtbere grûn fan 'e Ganges-flakte is de steat de grutste produsint fan lânbouprodukten. De steat produsearret it measte sûkerreid, de measte weet en de measte molke fan hiel Yndia. Mei hûnderten sûkerfabriken is dit in krúsjale sektor foar de wurkgelegenheid op it plattelân. De Taj Mahal yn Agra en de hillige stêd Varanasi lûke miljoenen toeristen út de hiele wrâld, wat in wichtige boarne fan ynkomsten is. Njonken de tradisjonele lear- en tekstylsektor yn Kanpur, groeit it westen fan 'e steat (Noida en Greater Noida) as in sintrum foar elektroanika en IT. == Bestjoerlike yndieling == Uttar Pradesh wurdt fanút de haadstêd Lucknow bestjoerd. De steat hat in dielsteatparlemint mei twa keamers (it Vidhan Sabha en it Vidhan Parishad). De [[Gûverneur (Yndia)|Gûverneur]] wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia, mar de deistige útfierende macht leit by de Chief Minister. Fanwegen it ûnbidige ynwennertal hat de steat de measte sitten yn it nasjonale parlemint fan Yndia. Dêrom wurdt der faak sein dat de politike koers fan Uttar Pradesh de takomst fan hiel Yndia bepaalt. De steat is ferdield yn 18 divyzjes (regionale bestjoerslagen dy't út ferskate distrikten besteane) en 75 distrikten. It Heechgerjochtshôf fan 'e steat sit yn Prayagraj, mei in ekstra ôfdieling yn Lucknow. == Bestjoerlike yndieling == <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Oerflak (km²) !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) |- |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Agra Divyzje |- | Agra || [[Agra (distrikt)|Agra]] || 4.027 || 3.621.702 || 4.418.797 |- | Agra || [[Firozabad (distrikt)|Firozabad]] || 2.407 || 2.052.730 || 2.498.156 |- | Agra || [[Mainpuri (distrikt)|Mainpuri]] || 2.760 || 1.596.718 || 1.868.529 |- | Agra || [[Mathura (distrikt)|Mathura]] || 3.340 || 2.101.484 || 2.547.184 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aligarh Divyzje |- | Aligarh || [[Aligarh (distrikt)|Aligarh]] || 3.650 || 2.992.286 || 3.673.889 |- | Aligarh || [[Etah (distrikt)|Etah]] || 2.431 || 1.531.645 || 1.774.480 |- | Aligarh || [[Hathras (distrikt)|Hathras]] || 1.840 || 1.336.031 || 1.564.708 |- | Aligarh || [[Kasganj (distrikt)|Kasganj]] || 1.955 || 1.228.705 || 1.436.719 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ayodhya Divyzje |- | Ayodhya || [[Ayodhya (distrikt)|Ayodhya]] || 2.341 || 2.088.928 || 2.470.996 |- | Ayodhya || [[Ambedkar Nagar (distrikt)|Ambedkar Nagar]] || 2.350 || 2.026.876 || 2.397.888 |- | Ayodhya || [[Amethi (distrikt)|Amethi]] || 2.329 || 2.030.000 || 2.540.956 |- | Ayodhya || [[Barabanki (distrikt)|Barabanki]] || 4.402 || 2.673.581 || 3.260.699 |- | Ayodhya || [[Sultanpur (distrikt)|Sultanpur]] || 4.436 || 3.190.926 || 3.797.117 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Azamgarh Divyzje |- | Azamgarh || [[Azamgarh (distrikt)|Azamgarh]] || 4.054 || 3.939.916 || 4.613.913 |- | Azamgarh || [[Ballia (distrikt)|Ballia]] || 2.981 || 2.761.620 || 3.239.774 |- | Azamgarh || [[Mau (distrikt)|Mau]] || 1.713 || 1.853.997 || 2.205.968 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bareilly Divyzje |- | Bareilly || [[Bareilly (distrikt)|Bareilly]] || 4.120 || 3.618.589 || 4.448.359 |- | Bareilly || [[Budaun (distrikt)|Budaun]] || 5.168 || 3.069.426 || 3.681.896 |- | Bareilly || [[Pilibhit (distrikt)|Pilibhit]] || 3.686 || 1.645.183 || 2.031.007 |- | Bareilly || [[Shahjahanpur (distrikt)|Shahjahanpur]] || 4.388 || 2.481.534 || 3.006.538 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Basti Divyzje |- | Basti || [[Basti (distrikt)|Basti]] || 2.688 || 2.084.914 || 2.464.464 |- | Basti || [[Sant Kabir Nagar (distrikt)|Sant Kabir Nagar]] || 1.646 || 1.420.226 || 1.715.183 |- | Basti || [[Siddharthnagar (distrikt)|Siddharthnagar]] || 2.895 || 2.040.191 || 2.559.203 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Chitrakoot Divyzje |- | Chitrakoot || [[Banda (distrikt)|Banda]] || 4.408 || 1.537.334 || 1.799.410 |- | Chitrakoot || [[Chitrakoot (distrikt)|Chitrakoot]] || 3.216 || 766.040 || 991.730 |- | Chitrakoot || [[Hamirpur (distrikt)|Hamirpur]] || 4.021 || 1.043.724 || 1.104.285 |- | Chitrakoot || [[Mahoba (distrikt)|Mahoba]] || 3.144 || 708.447 || 875.958 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Devipatan Divyzje |- | Devipatan || [[Bahraich (distrikt)|Bahraich]] || 4.623 || 2.381.072 || 3.487.731 |- | Devipatan || [[Balarampur (distrikt)|Balarampur]] || 3.349 || 1.682.315 || 2.148.665 |- | Devipatan || [[Gonda (distrikt)|Gonda]] || 4.003 || 2.765.586 || 3.433.919 |- | Devipatan || [[Shravasti (distrikt)|Shravasti]] || 1.640 || 1.176.391 || 1.117.361 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Gorakhpur Divyzje |- | Gorakhpur || [[Gorakhpur (distrikt)|Gorakhpur]] || 3.321 || 3.769.456 || 4.440.895 |- | Gorakhpur || [[Deoria (distrikt)|Deoria]] || 2.540 || 2.714.179 || 3.100.946 |- | Gorakhpur || [[Kushinagar (distrikt)|Kushinagar]] || 2.905 || 2.893.196 || 3.564.544 |- | Gorakhpur || [[Maharajganj (distrikt)|Maharajganj]] || 2.952 || 2.173.878 || 2.684.703 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jhansi Divyzje |- | Jhansi || [[Jhansi (distrikt)|Jhansi]] || 5.024 || 1.744.931 || 1.998.603 |- | Jhansi || [[Jalaun (distrikt)|Jalaun]] || 4.565 || 1.454.452 || 1.689.974 |- | Jhansi || [[Lalitpur (distrikt)|Lalitpur]] || 5.039 || 977.734 || 1.221.592 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kanpur Divyzje |- | Kanpur || [[Kanpur Nagar (distrikt)|Kanpur Nagar]] || 3.155 || 4.167.999 || 4.581.268 |- | Kanpur || [[Kanpur Dehat (distrikt)|Kanpur Dehat]] || 3.021 || 1.563.336 || 1.796.184 |- | Kanpur || [[Auraiya (distrikt)|Auraiya]] || 2.016 || 1.179.993 || 1.379.545 |- | Kanpur || [[Etawah (distrikt)|Etawah]] || 2.311 || 1.338.871 || 1.581.810 |- | Kanpur || [[Farrukhabad (distrikt)|Farrukhabad]] || 2.181 || 1.570.408 || 1.885.204 |- | Kanpur || [[Kannauj (distrikt)|Kannauj]] || 2.093 || 1.388.923 || 1.656.616 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Lucknow Divyzje |- | Lucknow || [[Lucknow (distrikt)|Lucknow]] || 2.528 || 3.647.834 || 4.589.838 |- | Lucknow || [[Hardoi (distrikt)|Hardoi]] || 5.986 || 3.398.306 || 4.092.845 |- | Lucknow || [[Lakhimpur Kheri (distrikt)|Lakhimpur Kheri]] || 7.680 || 3.207.232 || 4.021.243 |- | Lucknow || [[Raebareli (distrikt)|Raebareli]] || 4.609 || 2.872.335 || 3.405.559 |- | Lucknow || [[Sitapur (distrikt)|Sitapur]] || 5.743 || 3.619.661 || 4.483.992 |- | Lucknow || [[Unnao (distrikt)|Unnao]] || 4.558 || 2.700.324 || 3.108.367 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Meerut Divyzje |- | Meerut || [[Meerut (distrikt)|Meerut]] || 2.559 || 2.997.361 || 3.443.689 |- | Meerut || [[Baghpat (distrikt)|Baghpat]] || 1.321 || 1.163.991 || 1.303.048 |- | Meerut || [[Bulandshahr (distrikt)|Bulandshahr]] || 4.512 || 2.913.122 || 3.499.171 |- | Meerut || [[Gautam Buddha Nagar (distrikt)|Gautam Buddha Nagar]] || 1.442 || 1.202.030 || 1.648.115 |- | Meerut || [[Ghaziabad (distrikt)|Ghaziabad]] || 1.179 || 3.290.540 || 4.681.645 |- | Meerut || [[Hapur (distrikt)|Hapur]] || 660 || 1.130.000 || 1.338.651 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Mirzapur Divyzje |- | Mirzapur || [[Mirzapur (distrikt)|Mirzapur]] || 4.405 || 2.116.042 || 2.496.970 |- | Mirzapur || [[Sant Ravidas Nagar (distrikt)|Bhadohi]] || 1.015 || 1.353.705 || 1.578.213 |- | Mirzapur || [[Sonbhadra (distrikt)|Sonbhadra]] || 6.905 || 1.463.519 || 1.862.559 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Moradabad Divyzje |- | Moradabad || [[Moradabad (distrikt)|Moradabad]] || 3.718 || 3.828.597 || 4.772.006 |- | Moradabad || [[Amroha (distrikt)|Amroha]] || 2.249 || 1.499.193 || 1.840.221 |- | Moradabad || [[Bijnor (distrikt)|Bijnor]] || 4.561 || 3.131.619 || 3.635.245 |- | Moradabad || [[Rampur (distrikt)|Rampur]] || 2.367 || 1.923.839 || 2.335.819 |- | Moradabad || [[Sambhal (distrikt)|Sambhal]] || 2.453 || 1.830.000 || 2.192.750 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Prayagraj Divyzje |- | Prayagraj || [[Prayagraj (distrikt)|Prayagraj]] || 5.482 || 4.937.266 || 5.954.391 |- | Prayagraj || [[Fatehpur (distrikt)|Fatehpur]] || 4.152 || 2.308.384 || 2.632.733 |- | Prayagraj || [[Kaushambi (distrikt)|Kaushambi]] || 1.779 || 1.293.154 || 1.599.596 |- | Prayagraj || [[Pratapgarh (distrikt)|Pratapgarh]] || 3.717 || 2.731.174 || 3.209.141 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Saharanpur Divyzje |- | Saharanpur || [[Saharanpur (distrikt)|Saharanpur]] || 3.689 || 2.896.832 || 3.466.382 |- | Saharanpur || [[Muzaffarnagar (distrikt)|Muzaffarnagar]] || 2.742 || 3.543.362 || 4.143.512 |- | Saharanpur || [[Shamli (distrikt)|Shamli]] || 1.063 || 1.070.000 || 1.273.578 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Varanasi Divyzje |- | Varanasi || [[Varanasi (distrikt)|Varanasi]] || 1.535 || 3.138.671 || 3.676.841 |- | Varanasi || [[Chandauli (distrikt)|Chandauli]] || 2.489 || 1.643.251 || 1.952.756 |- | Varanasi || [[Ghazipur (distrikt)|Ghazipur]] || 3.377 || 3.037.582 || 3.620.268 |- | Varanasi || [[Jaunpur (distrikt)|Jaunpur]] || 4.038 || 3.911.679 || 4.494.204 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|350px|thumb|center|Kaart fan de 75 distrikten fan Uttar Pradesh.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Natoer == Hoewol't Uttar Pradesh foar it grutste part út lânbougrûn bestiet, hat de steat ek wichtige natuergebieten yn regio's dy't minder geskikt binne foar yntinsive akkerbou. === Floara en fauna === De steat hat ien grut nasjonaal park en ferskate wyldreservaten: [[Ofbyld:Dudhwa National Park, Lucknow division, Uttar Pradesh, India (30783128830).jpg|thumb|Harten yn it Nasjonaal Park Dudhwa.]] * It [[Nasjonaal Park Dudhwa]] leit oan 'e grins mei Nepal. Bekende bisten binne de tiger, de Yndyske noashoarn en it sompehart. It is ien fan 'e pear plakken dêr't it oarspronklike ekosysteem fan heech gerslân en sompen bewarre bleaun is. * It tigerreservaat Pilibhit is in tigerreservaat yn it foarberchtme fan 'e Himalaya. * De steat leit ek op in wichtige rûte foar [[trekfûgel]]s. Reservaten lykas Okhla Bird Sanctuary binne fan grut belang foar tûzenen fûgels dy't út [[Sibearje]] wei komme. === Miljeu en de Ganges === It grutste miljeuprobleem fan 'e steat is de fersmoarging fan 'e Ganges en de Yamuna. Troch de grutte befolkingsdruk en de yndustry (benammen de learferwurking yn Kanpur) komt der in soad ôffalwetter yn 'e rivieren telâne. De hillige status fan 'e Ganges soarget der ek foar dat der in soad ritueel ôffal yn 'e rivier komt. De lêste jierren binne der grutte projekten opset, lykas Namami Gange, om de rivier wer skjin te krijen. Troch de grutte en kompleksiteit fan 'e steat bliuwt dat lykwols in drege opjefte. {{boarnen|boarnefernijing= [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uttar Pradesh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Uttar Pradesh| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] 5xodmhtzaerz1vcasen6840yj527dz3 0 191142 1228169 2026-04-18T12:03:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Meghalaya<br><small>मेघालय</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Cherrapunji waterfalls (India, 2013).jpg | ôfbyldingstekst = | wapen = Seal of Meghalaya.png | haadstêd = [[Shillong]] | grutste stêd = [[Shillong]] | distrikten = 12 | ynwennertal = 2.966.889 <small>(2011)</small> | oerflak = 22.429 km² | hichte = 150 –..." 1228169 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Meghalaya<br><small>मेघालय</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Cherrapunji waterfalls (India, 2013).jpg | ôfbyldingstekst = | wapen = Seal of Meghalaya.png | haadstêd = [[Shillong]] | grutste stêd = [[Shillong]] | distrikten = 12 | ynwennertal = 2.966.889 <small>(2011)</small> | oerflak = 22.429 km² | hichte = 150 – 1.965 m | talen = [[Ingelsk]] (offisjeel), [[Khasi]], [[Garo]], [[Pnar]] | religy = [[Kristendom]] (74,6%)<br>[[Hindoeïsme]] (11,5%)<br> Tradisjoneel/Oars (8,7%)<br>[[Islam]] (4,4%) | stifting = 21 jannewaris 1972 | webside = [https://meghalaya.gov.in/ meghalaya.gov.in] | ôfbylding99 = India Meghalaya locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Meghalaya yn Yndia }} '''Meghalaya''' is dielsteat yn it fiere noardeasten fan [[Yndia]] en ien fan 'e [[Sân Sustersteaten]]. Oant 1972 wie it in part fan [[Assam]], mar fanwegen de unike kulturele identiteit fan 'e folken dy't dêr wenje, is it in eigen steat wurden. == Geografy == Meghalaya bestiet út it Meghalaya-plato, dat as in heechlizzend gebiet skerp opkomt út de flakten fan Bangladesj. De steat is ferdield yn trije heuvelregio’s: de Garo Hills yn it westen, de Khasi Hills yn it sintrum en de Jaintia Hills yn it easten. Dit binne gjin echte berchrêgen, mar grutte, boskrike heuvelgebieten. Meghalaya stiet wrâldwiid bekend om syn ekstreme reinfal. Plakken lykas Mawsynram en Cherrapunji hearre ta de wietste plakken op ierde. Yn it reinseizoen falt der soms mear rein yn in moanne as yn Nederlân yn in hiel jier. [[Ofbyld:Mawlynnong Natural Root Bridge.jpg|thumb|left|In brêge yn Mawlynnong.]] Troch dy hege delslach is it lânskip tige grien en ryk oan wetterfallen en djippe dellingen. Bysûnder binne de brêgen dy't boud wurde troch de woartels fan rubberfigebeammen oer rivieren hinne te lieden. Dy groeie stadichoan fierder en wurde yn 'e rin fan 'e tiid hiel sterk. == Skiednis == Foar de komst fan 'e Britten waard it gebiet fan it hjoeddeiske Meghalaya bewenne troch ferskate stammemaatskippijen. De Khasis, Garos en Jaintias hiene harren eigen lytse stammelannen, laat troch stamhaden of lokale lieders. Troch de tichte bosken en de bercheftige omjouwing bleaunen dizze mienskippen lange tiid relatyf isolearre fan 'e grutte riken yn 'e Ganges-flakte. Yn 'e 19e iuw feroare dat doe't de Britten harren ynfloed útwreiden nei noardeast-Yndia. Nei ferskate kontakten en konflikten kamen de heuvelgebieten stadichoan ûnder Britsk bestjoer. De Britten fûnen it koelere klimaat yn de heuvels oantreklik en stiften Shillong, dat letter bekend waard as it Skotlân fan it Easten. De stammemienskippen hiene foaral mûnlinge tradysjes en eigen leauwensfoarmen. Yn 'e 19e iuw spilen benammen Welske Presbyteriaanske misjonarissen in grutte rol yn 'e regio. Thomas Jones wurdt sjoen as de grûnlizzer fan it moderne Khasi-skrift yn it Latynske alfabet. Troch missywurk, ûnderwiis en sûnenssoarch bekearden in soad minsken harren ta it kristendom, wêrtroch Meghalaya hjoed-de-dei ien fan 'e meast kristlike regio's fan Yndia is. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waard Meghalaya ûnderdiel fan 'e grutte steat Assam. De stammemienskippen yn 'e heuvels fielden harren lykwols faak ûnderfertsjintwurdige, benammen troch taal- en bestjoersbelied út de flakten wei. Dat late ta in lange, mar fredige politike beweging foar mear autonomy. Op 21 jannewaris 1972 waard úteinlik de aparte dielsteat Meghalaya foar de Khasi, Jaintia en Garo folken oprjochte. == Befolking == It meast bysûndere oan 'e maatskiplike ûntwikkeling fan Meghalaya is dat de moderne kristlike identiteit him ûntjûn hat njonken it behâld fan in grut part fan 'e tradisjonele stammekultuer. In wichtich foarbyld dêrfan is de matrilineêre maatskiplike struktuer, dêr't ôfkomst en erfenis benammen oer de memmeline ferrinne. [[Ofbyld:Junge Khasi.JPG|thumb|left|Jonge Khasi-bern.]] By de Khasi wurdt de jongste dochter, de saneamde Khadduh, tradisjoneel sjoen as de wichtichste erfgenamt. Hja kriget meastal it famyljebesit en hat dêrfoar ek de ferantwurdlikens om foar har âlden te soargjen as dy âlder wurde en om famyljerituelen út te fieren. As in famylje gjin dochters hat, wurdt der yn guon gefallen in famyljelid fan de froulike line oannaam, faak in nicht, om de fuortsetting fan de matrilineêre line te garandearjen. Meghalaya hat in heech bertesifer. Yn doarpen binne grutte hûshâldings de noarm. It Ingelsk is de offisjele bestjoerstaal fan 'e steat, in erfenis út de Britske koloniale perioade. Yn it deistich libben bliuwe lykwols de eigen talen tige wichtich, benammen Khasi language en Garo language, dy't breed brûkt wurde yn húshâlding, ûnderwiis en lokale kultuer. [[Ofbyld:Mary Help of Christians Cathedral, Shillong – Front Side (2).jpg|thumb|Marije Help fan 'e Kristenen-katedraal yn Shillong.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Meghalaya ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 70,25% || 74,59% || style="color: green;" | +4,34% || Dominant by de Khasi, Garo en Jaintia; groeit noch altyd. |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 13,27% || 11,53% || style="color: red;" | -1,74% || Fral ûnder de minderheden yn 'e stedske kearnen (Shillong). |- | style="text-align: left;" | Oars / Stammereligy || 11,53% || 8,71% || style="color: red;" | -2,82% || [[Animisme|Animistysk]] leauwe. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,27% || 4,40% || style="color: green;" | +0,13% || Benammen yn 'e grinsgebieten mei Bangladesj. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,33% || 0,33% || 0,00% || Lytse mienskippen, stabyl bleaun. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,11% || 0,10% || style="color: red;" | -0,01% || In hiel lytse minderheid yn 'e haadstêd. |} === Grutste plakken === De urbanisaasje yn Meghalaya is relatyf leech; de measte minsken wenje yn lytse doarpen yn 'e heuvels. De haadstêd Shillong is it dominante ekonomyske en edukative sintrum fan 'e hiele steat. De groei fan 'e stedske agglomeraasjes komme foar in grut part troch de trek fan it plattelân nei de stêd. [[Ofbyld:Shillong.jpg|thumb|Shillong]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Shillong]] (UA)* || 267.662 || 354.325 || style="color: green;" | +32,4% || Haadstêd en kultureel sintrum fan it Noardeasten. |- | 2 || [[Tura]] || 58.391 || 74.858 || style="color: green;" | +28,2% || It politike en ekonomyske hert fan 'e Garo Hills. |- | 3 || [[Mawlai]] || 30.245 || 38.212 || style="color: green;" | +26,3% || Grutste stedske agglomeraasje njonken Shillong. |- | 4 || [[Nongstoin]] || 22.003 || 28.742 || style="color: green;" | +30,6% || Belangryk bestjoerssintrum yn 'e West Khasi Hills. |- | 5 || [[Jowai]] || 25.023 || 28.430 || style="color: green;" | +13,6% || Hannelstêd foar de Jaintia-regio. |- | 6 || [[Pynthorumkhrah]] || 22.602 || 27.219 || style="color: green;" | +20,4% || Fluchgroeiende wenwyk fan Shillong. |- | 7 || [[Cherrapunji]] (Sohra) || 10.086 || 14.829 || style="color: green;" | +47,0% || Toeristysk knooppunt; de heechste groei yn persintaazjes. |} * ''UA: "UA" betsjut ''Urban Agglomeration''. It neamde oantal giet om de agglomeraasje, dy't mear ynwenners hat as de stêd Shillong sels.'' It bestjoer fan Meghalaya is oars as yn de measte oare Yndiaaske steaten. Dat komt trochdat de steat ûnder de saneamde "Sixth Schedule" fan de Yndiaaske grûnwet falt. Dit is bedoeld om de kulturele identiteit en de rjochten fan de stammen (Khasis, Garos en Jaintias) te beskermjen. In dûbel bestjoer Meghalaya hat eins twa bestjoerslagen dy't njonkeninoar besteane: It Dielsteatsbestjoer: De gûverneur (beneamd troch de presidint) en de Chief Minister mei it parlemint yn Shillong. Sy geane oer de algemiene saken lykas plysje, grutte ynfrastruktuer en de ekonomy. Autonomous District Councils (ADC): Dit binne trije machtige regionale rieden: de Khasi Hills ADC, de Garo Hills ADC en de Jaintia Hills ADC. Sy hawwe in grutte autonomy oer de lânbou, de lokale wetten oer erfskip (it matrilineêre systeem!) en de beskerming fan de eigen taal en kultuer. == Bestjoer == Meghalaya is ferdield yn trije divyzjes, dy't de trije grutte kulturele en geografyske regio's fan 'e steat fertsjintwurdigje. De divyzjes binne ferdield yn 12 distrikten. De útfierende macht op lokaal nivo leit faak by de Autonomous District Councils. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2011) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jaintia Hills Divyzje |- | Jaintia || West Jaintia Hills || Jowai || 270.352 |- | Jaintia || East Jaintia Hills || Khliehriat || 122.936 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Khasi Hills Divyzje |- | Khasi || East Khasi Hills || [[Shillong]] || 825.922 |- | Khasi || West Khasi Hills || Nongstoin || 383.461 |- | Khasi || South West Khasi Hills || Mawkyrwat || 110.152 |- | Khasi || Ri-Bhoi || Nongpoh || 258.840 |- | Khasi || Eastern West Khasi Hills || Mairang || (nij) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Garo Hills Divyzje |- | Garo || West Garo Hills || Tura || 643.291 |- | Garo || East Garo Hills || Williamnagar || 317.917 |- | Garo || South Garo Hills || Baghmara || 142.334 |- | Garo || North Garo Hills || Resubelpara || 118.325 |- | Garo || South West Garo Hills || Ampati || 172.495 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:MeghalayaDistrictsMap.png|350px|thumb|center|Kaart fan 'e 12 distrikten fan Meghalaya (It nijere distrikt Eastern West Khasi Hills stiet net op 'e kaart.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> * ''Eastern West Khasi Hills is yn 2021 ôfsplitst fan West Khasi Hills. Aparte sifers fan 'e folkstelling fan 2011 ûntbrekke. == Ekonomy == [[Ofbyld:Khasi mandarin.jpg|thumb|left|Khasi-mandaryn.]] De lânbou is in wichtige boarne fan bestean foar in grut part fan 'e befolking fan Meghalaya. Troch de grutte hichteferskillen en de hege delslach kinne der bysûndere gewaaksen ferboud wurde, lykas Khasi-mandaryn, ananas en ferskate bananesoarten. Ek wurde speserijen lykas gember, swarte piper en kurkuma in soad produsearre. Op guon plakken wurdt noch de tradisjonele Jhum-metoade tapast, wêrby't stikjes bosk yn brân stutsen wurde om de grûn tydlik fruchtber te meitsjen. Dit gebrûk is lykwols de lêste desennia ôfnommen fanwegen de miljeugefolgen. Meghalaya hat foarrieden fan ûnder oare stienkoal, kalkstien en lytse hoemannichten uranium. De mynbou is lykwols kontroversjeel. Benammen yn 'e Jaintia Hills wurdt stienkoal wûn yn lytsskalige en faak min regele minen, de saneamde ''rat-hole mining''. Der binne rapporten dat dizze metoade yn guon gefallen gefaarlike arbeidsomstannichheden meibringt en bydraacht oan fersmoarging fan grûn- en rivierwetter. Dêrom hawwe rjochterlike ynstânsjes yn Yndia ferskate kearen beheiningen oplein op dizze foarm fan mynbou, mar op guon plakken bliuwt de praktyk bestean fanwegen ekonomyske ôfhinklikens. Toerisme is in sektor dy't hurd groeit. == Natoer == Troch de grutte reinfal en de isolearre lokaasje fan 'e heuvels is de biodiversiteit yn 'e steat tige ryk. Mawsynram en Cherrapunji (Sohra) binne de wietste plakken op ierde, mei in trochsneed reinfal fan mear as 11.000 mm per jier. Der binne spektakulêre wetterfallen, lykas de Nohkalikai Falls, ien fan 'e heechste wetterfallen yn Yndia. [[Ofbyld:Male Hoolock Gibbon West Garo Oct24 A7CR 03491.jpg|thumb|left|In Hoolock-gibbon.]] De steat hat twa grutte nasjonale parken dy't tige ferskillend binne: * It [[Nasjonaal Park Nokrek]] (West Garo Hills) stiet op 'e [[UNESCO]]-list fan biosfearreservaten. Yn it park libbet de reade panda. Ek binne der ferskillende apesoarten te sjen. * It [[Nasjonaal Park Balphakram]] (South Garo Hills) leit op in heech plato mei djippe kleauwen. It is in wichtich leefgebiet foar de Aziatyske oaljefant en de de tiger. Neffens lokale leginden fan 'e Garos is dit it plak dêr't de sielen fan 'e deaden ferbliuwe. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Meghalaya}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Meghalaya| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]] p37gvgb1i23qk7lotz2cy17j8ydqx2u 1228171 1228169 2026-04-18T12:06:57Z RomkeHoekstra 10582 1228171 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Meghalaya | status = Dielsteat | ôfbylding = Cherrapunji waterfalls (India, 2013).jpg | ôfbyldingstekst = | wapen = Seal of Meghalaya.png | haadstêd = [[Shillong]] | grutste stêd = [[Shillong]] | distrikten = 12 | ynwennertal = 2.966.889 <small>(2011)</small> | oerflak = 22.429 km² | hichte = 150 – 1.965 m | talen = [[Ingelsk]] (offisjeel), [[Khasi]], [[Garo]], [[Pnar]] | religy = [[Kristendom]] (74,6%)<br>[[Hindoeïsme]] (11,5%)<br> Tradisjoneel/Oars (8,7%)<br>[[Islam]] (4,4%) | stifting = 21 jannewaris 1972 | webside = [https://meghalaya.gov.in/ meghalaya.gov.in] | ôfbylding99 = India Meghalaya locator map.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Meghalaya yn Yndia }} '''Meghalaya''' is dielsteat yn it fiere noardeasten fan [[Yndia]] en ien fan 'e [[Sân Sustersteaten]]. Oant 1972 wie it in part fan [[Assam]], mar fanwegen de unike kulturele identiteit fan 'e folken dy't dêr wenje, is it in eigen steat wurden. == Geografy == Meghalaya bestiet út it Meghalaya-plato, dat as in heechlizzend gebiet skerp opkomt út de flakten fan Bangladesj. De steat is ferdield yn trije heuvelregio’s: de Garo Hills yn it westen, de Khasi Hills yn it sintrum en de Jaintia Hills yn it easten. Dit binne gjin echte berchrêgen, mar grutte, boskrike heuvelgebieten. Meghalaya stiet wrâldwiid bekend om syn ekstreme reinfal. Plakken lykas Mawsynram en Cherrapunji hearre ta de wietste plakken op ierde. Yn it reinseizoen falt der soms mear rein yn in moanne as yn Nederlân yn in hiel jier. [[Ofbyld:Mawlynnong Natural Root Bridge.jpg|thumb|left|In brêge yn Mawlynnong.]] Troch dy hege delslach is it lânskip tige grien en ryk oan wetterfallen en djippe dellingen. Bysûnder binne de brêgen dy't boud wurde troch de woartels fan rubberfigebeammen oer rivieren hinne te lieden. Dy groeie stadichoan fierder en wurde yn 'e rin fan 'e tiid hiel sterk. == Skiednis == Foar de komst fan 'e Britten waard it gebiet fan it hjoeddeiske Meghalaya bewenne troch ferskate stammemaatskippijen. De Khasis, Garos en Jaintias hiene harren eigen lytse stammelannen, laat troch stamhaden of lokale lieders. Troch de tichte bosken en de bercheftige omjouwing bleaunen dizze mienskippen lange tiid relatyf isolearre fan 'e grutte riken yn 'e Ganges-flakte. Yn 'e 19e iuw feroare dat doe't de Britten harren ynfloed útwreiden nei noardeast-Yndia. Nei ferskate kontakten en konflikten kamen de heuvelgebieten stadichoan ûnder Britsk bestjoer. De Britten fûnen it koelere klimaat yn de heuvels oantreklik en stiften Shillong, dat letter bekend waard as it Skotlân fan it Easten. De stammemienskippen hiene foaral mûnlinge tradysjes en eigen leauwensfoarmen. Yn 'e 19e iuw spilen benammen Welske Presbyteriaanske misjonarissen in grutte rol yn 'e regio. Thomas Jones wurdt sjoen as de grûnlizzer fan it moderne Khasi-skrift yn it Latynske alfabet. Troch missywurk, ûnderwiis en sûnenssoarch bekearden in soad minsken harren ta it kristendom, wêrtroch Meghalaya hjoed-de-dei ien fan 'e meast kristlike regio's fan Yndia is. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waard Meghalaya ûnderdiel fan 'e grutte steat Assam. De stammemienskippen yn 'e heuvels fielden harren lykwols faak ûnderfertsjintwurdige, benammen troch taal- en bestjoersbelied út de flakten wei. Dat late ta in lange, mar fredige politike beweging foar mear autonomy. Op 21 jannewaris 1972 waard úteinlik de aparte dielsteat Meghalaya foar de Khasi, Jaintia en Garo folken oprjochte. == Befolking == It meast bysûndere oan 'e maatskiplike ûntwikkeling fan Meghalaya is dat de moderne kristlike identiteit him ûntjûn hat njonken it behâld fan in grut part fan 'e tradisjonele stammekultuer. In wichtich foarbyld dêrfan is de matrilineêre maatskiplike struktuer, dêr't ôfkomst en erfenis benammen oer de memmeline ferrinne. [[Ofbyld:Junge Khasi.JPG|thumb|left|Jonge Khasi-bern.]] By de Khasi wurdt de jongste dochter, de saneamde Khadduh, tradisjoneel sjoen as de wichtichste erfgenamt. Hja kriget meastal it famyljebesit en hat dêrfoar ek de ferantwurdlikens om foar har âlden te soargjen as dy âlder wurde en om famyljerituelen út te fieren. As in famylje gjin dochters hat, wurdt der yn guon gefallen in famyljelid fan de froulike line oannaam, faak in nicht, om de fuortsetting fan de matrilineêre line te garandearjen. Meghalaya hat in heech bertesifer. Yn doarpen binne grutte hûshâldings de noarm. It Ingelsk is de offisjele bestjoerstaal fan 'e steat, in erfenis út de Britske koloniale perioade. Yn it deistich libben bliuwe lykwols de eigen talen tige wichtich, benammen Khasi language en Garo language, dy't breed brûkt wurde yn húshâlding, ûnderwiis en lokale kultuer. [[Ofbyld:Mary Help of Christians Cathedral, Shillong – Front Side (2).jpg|thumb|Marije Help fan 'e Kristenen-katedraal yn Shillong.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Meghalaya ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 70,25% || 74,59% || style="color: green;" | +4,34% || Dominant by de Khasi, Garo en Jaintia; groeit noch altyd. |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 13,27% || 11,53% || style="color: red;" | -1,74% || Fral ûnder de minderheden yn 'e stedske kearnen (Shillong). |- | style="text-align: left;" | Oars / Stammereligy || 11,53% || 8,71% || style="color: red;" | -2,82% || [[Animisme|Animistysk]] leauwe. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,27% || 4,40% || style="color: green;" | +0,13% || Benammen yn 'e grinsgebieten mei Bangladesj. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,33% || 0,33% || 0,00% || Lytse mienskippen, stabyl bleaun. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,11% || 0,10% || style="color: red;" | -0,01% || In hiel lytse minderheid yn 'e haadstêd. |} === Grutste plakken === De urbanisaasje yn Meghalaya is relatyf leech; de measte minsken wenje yn lytse doarpen yn 'e heuvels. De haadstêd Shillong is it dominante ekonomyske en edukative sintrum fan 'e hiele steat. De groei fan 'e stedske agglomeraasjes komme foar in grut part troch de trek fan it plattelân nei de stêd. [[Ofbyld:Shillong.jpg|thumb|Shillong]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Shillong]] (UA)* || 267.662 || 354.325 || style="color: green;" | +32,4% || Haadstêd en kultureel sintrum fan it Noardeasten. |- | 2 || [[Tura]] || 58.391 || 74.858 || style="color: green;" | +28,2% || It politike en ekonomyske hert fan 'e Garo Hills. |- | 3 || [[Mawlai]] || 30.245 || 38.212 || style="color: green;" | +26,3% || Grutste stedske agglomeraasje njonken Shillong. |- | 4 || [[Nongstoin]] || 22.003 || 28.742 || style="color: green;" | +30,6% || Belangryk bestjoerssintrum yn 'e West Khasi Hills. |- | 5 || [[Jowai]] || 25.023 || 28.430 || style="color: green;" | +13,6% || Hannelstêd foar de Jaintia-regio. |- | 6 || [[Pynthorumkhrah]] || 22.602 || 27.219 || style="color: green;" | +20,4% || Fluchgroeiende wenwyk fan Shillong. |- | 7 || [[Cherrapunji]] (Sohra) || 10.086 || 14.829 || style="color: green;" | +47,0% || Toeristysk knooppunt; de heechste groei yn persintaazjes. |} * ''UA: "UA" betsjut ''Urban Agglomeration''. It neamde oantal giet om de agglomeraasje, dy't mear ynwenners hat as de stêd Shillong sels.'' It bestjoer fan Meghalaya is oars as yn de measte oare Yndiaaske steaten. Dat komt trochdat de steat ûnder de saneamde "Sixth Schedule" fan de Yndiaaske grûnwet falt. Dit is bedoeld om de kulturele identiteit en de rjochten fan de stammen (Khasis, Garos en Jaintias) te beskermjen. In dûbel bestjoer Meghalaya hat eins twa bestjoerslagen dy't njonkeninoar besteane: It Dielsteatsbestjoer: De gûverneur (beneamd troch de presidint) en de Chief Minister mei it parlemint yn Shillong. Sy geane oer de algemiene saken lykas plysje, grutte ynfrastruktuer en de ekonomy. Autonomous District Councils (ADC): Dit binne trije machtige regionale rieden: de Khasi Hills ADC, de Garo Hills ADC en de Jaintia Hills ADC. Sy hawwe in grutte autonomy oer de lânbou, de lokale wetten oer erfskip (it matrilineêre systeem!) en de beskerming fan de eigen taal en kultuer. == Bestjoer == Meghalaya is ferdield yn trije divyzjes, dy't de trije grutte kulturele en geografyske regio's fan 'e steat fertsjintwurdigje. De divyzjes binne ferdield yn 12 distrikten. De útfierende macht op lokaal nivo leit faak by de Autonomous District Councils. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2011) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jaintia Hills Divyzje |- | Jaintia || West Jaintia Hills || Jowai || 270.352 |- | Jaintia || East Jaintia Hills || Khliehriat || 122.936 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Khasi Hills Divyzje |- | Khasi || East Khasi Hills || [[Shillong]] || 825.922 |- | Khasi || West Khasi Hills || Nongstoin || 383.461 |- | Khasi || South West Khasi Hills || Mawkyrwat || 110.152 |- | Khasi || Ri-Bhoi || Nongpoh || 258.840 |- | Khasi || Eastern West Khasi Hills || Mairang || (nij) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Garo Hills Divyzje |- | Garo || West Garo Hills || Tura || 643.291 |- | Garo || East Garo Hills || Williamnagar || 317.917 |- | Garo || South Garo Hills || Baghmara || 142.334 |- | Garo || North Garo Hills || Resubelpara || 118.325 |- | Garo || South West Garo Hills || Ampati || 172.495 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:MeghalayaDistrictsMap.png|350px|thumb|center|Kaart fan 'e 12 distrikten fan Meghalaya (It nijere distrikt Eastern West Khasi Hills stiet net op 'e kaart.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> * ''Eastern West Khasi Hills is yn 2021 ôfsplitst fan West Khasi Hills. Aparte sifers fan 'e folkstelling fan 2011 ûntbrekke. == Ekonomy == [[Ofbyld:Khasi mandarin.jpg|thumb|left|Khasi-mandaryn.]] De lânbou is in wichtige boarne fan bestean foar in grut part fan 'e befolking fan Meghalaya. Troch de grutte hichteferskillen en de hege delslach kinne der bysûndere gewaaksen ferboud wurde, lykas Khasi-mandaryn, ananas en ferskate bananesoarten. Ek wurde speserijen lykas gember, swarte piper en kurkuma in soad produsearre. Op guon plakken wurdt noch de tradisjonele Jhum-metoade tapast, wêrby't stikjes bosk yn brân stutsen wurde om de grûn tydlik fruchtber te meitsjen. Dit gebrûk is lykwols de lêste desennia ôfnommen fanwegen de miljeugefolgen. Meghalaya hat foarrieden fan ûnder oare stienkoal, kalkstien en lytse hoemannichten uranium. De mynbou is lykwols kontroversjeel. Benammen yn 'e Jaintia Hills wurdt stienkoal wûn yn lytsskalige en faak min regele minen, de saneamde ''rat-hole mining''. Der binne rapporten dat dizze metoade yn guon gefallen gefaarlike arbeidsomstannichheden meibringt en bydraacht oan fersmoarging fan grûn- en rivierwetter. Dêrom hawwe rjochterlike ynstânsjes yn Yndia ferskate kearen beheiningen oplein op dizze foarm fan mynbou, mar op guon plakken bliuwt de praktyk bestean fanwegen ekonomyske ôfhinklikens. Toerisme is in sektor dy't hurd groeit. == Natoer == Troch de grutte reinfal en de isolearre lokaasje fan 'e heuvels is de biodiversiteit yn 'e steat tige ryk. Mawsynram en Cherrapunji (Sohra) binne de wietste plakken op ierde, mei in trochsneed reinfal fan mear as 11.000 mm per jier. Der binne spektakulêre wetterfallen, lykas de Nohkalikai Falls, ien fan 'e heechste wetterfallen yn Yndia. [[Ofbyld:Male Hoolock Gibbon West Garo Oct24 A7CR 03491.jpg|thumb|left|In Hoolock-gibbon.]] De steat hat twa grutte nasjonale parken dy't tige ferskillend binne: * It [[Nasjonaal Park Nokrek]] (West Garo Hills) stiet op 'e [[UNESCO]]-list fan biosfearreservaten. Yn it park libbet de reade panda. Ek binne der ferskillende apesoarten te sjen. * It [[Nasjonaal Park Balphakram]] (South Garo Hills) leit op in heech plato mei djippe kleauwen. It is in wichtich leefgebiet foar de Aziatyske oaljefant en de de tiger. Neffens lokale leginden fan 'e Garos is dit it plak dêr't de sielen fan 'e deaden ferbliuwe. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Meghalaya}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Meghalaya| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]] sex38jzm2iskuijiegpr1zkw4ijkitb 1228177 1228171 2026-04-18T12:59:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 unifoarmiteit fan lânkaarten 1228177 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Meghalaya | status = Dielsteat | ôfbylding = Cherrapunji waterfalls (India, 2013).jpg | ôfbyldingstekst = | wapen = Seal of Meghalaya.png | haadstêd = [[Shillong]] | grutste stêd = [[Shillong]] | distrikten = 12 | ynwennertal = 2.966.889 <small>(2011)</small> | oerflak = 22.429 km² | hichte = 150 – 1.965 m | talen = [[Ingelsk]] (offisjeel), [[Khasi]], [[Garo]], [[Pnar]] | religy = [[Kristendom]] (74,6%)<br>[[Hindoeïsme]] (11,5%)<br> Tradisjoneel/Oars (8,7%)<br>[[Islam]] (4,4%) | stifting = 21 jannewaris 1972 | webside = [https://meghalaya.gov.in/ meghalaya.gov.in] | ôfbylding99 = Meghalaya in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Meghalaya yn Yndia }} '''Meghalaya''' is dielsteat yn it fiere noardeasten fan [[Yndia]] en ien fan 'e [[Sân Sustersteaten]]. Oant 1972 wie it in part fan [[Assam]], mar fanwegen de unike kulturele identiteit fan 'e folken dy't dêr wenje, is it in eigen steat wurden. == Geografy == Meghalaya bestiet út it Meghalaya-plato, dat as in heechlizzend gebiet skerp opkomt út de flakten fan Bangladesj. De steat is ferdield yn trije heuvelregio’s: de Garo Hills yn it westen, de Khasi Hills yn it sintrum en de Jaintia Hills yn it easten. Dit binne gjin echte berchrêgen, mar grutte, boskrike heuvelgebieten. Meghalaya stiet wrâldwiid bekend om syn ekstreme reinfal. Plakken lykas Mawsynram en Cherrapunji hearre ta de wietste plakken op ierde. Yn it reinseizoen falt der soms mear rein yn in moanne as yn Nederlân yn in hiel jier. [[Ofbyld:Mawlynnong Natural Root Bridge.jpg|thumb|left|In brêge yn Mawlynnong.]] Troch dy hege delslach is it lânskip tige grien en ryk oan wetterfallen en djippe dellingen. Bysûnder binne de brêgen dy't boud wurde troch de woartels fan rubberfigebeammen oer rivieren hinne te lieden. Dy groeie stadichoan fierder en wurde yn 'e rin fan 'e tiid hiel sterk. == Skiednis == Foar de komst fan 'e Britten waard it gebiet fan it hjoeddeiske Meghalaya bewenne troch ferskate stammemaatskippijen. De Khasis, Garos en Jaintias hiene harren eigen lytse stammelannen, laat troch stamhaden of lokale lieders. Troch de tichte bosken en de bercheftige omjouwing bleaunen dizze mienskippen lange tiid relatyf isolearre fan 'e grutte riken yn 'e Ganges-flakte. Yn 'e 19e iuw feroare dat doe't de Britten harren ynfloed útwreiden nei noardeast-Yndia. Nei ferskate kontakten en konflikten kamen de heuvelgebieten stadichoan ûnder Britsk bestjoer. De Britten fûnen it koelere klimaat yn de heuvels oantreklik en stiften Shillong, dat letter bekend waard as it Skotlân fan it Easten. De stammemienskippen hiene foaral mûnlinge tradysjes en eigen leauwensfoarmen. Yn 'e 19e iuw spilen benammen Welske Presbyteriaanske misjonarissen in grutte rol yn 'e regio. Thomas Jones wurdt sjoen as de grûnlizzer fan it moderne Khasi-skrift yn it Latynske alfabet. Troch missywurk, ûnderwiis en sûnenssoarch bekearden in soad minsken harren ta it kristendom, wêrtroch Meghalaya hjoed-de-dei ien fan 'e meast kristlike regio's fan Yndia is. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waard Meghalaya ûnderdiel fan 'e grutte steat Assam. De stammemienskippen yn 'e heuvels fielden harren lykwols faak ûnderfertsjintwurdige, benammen troch taal- en bestjoersbelied út de flakten wei. Dat late ta in lange, mar fredige politike beweging foar mear autonomy. Op 21 jannewaris 1972 waard úteinlik de aparte dielsteat Meghalaya foar de Khasi, Jaintia en Garo folken oprjochte. == Befolking == It meast bysûndere oan 'e maatskiplike ûntwikkeling fan Meghalaya is dat de moderne kristlike identiteit him ûntjûn hat njonken it behâld fan in grut part fan 'e tradisjonele stammekultuer. In wichtich foarbyld dêrfan is de matrilineêre maatskiplike struktuer, dêr't ôfkomst en erfenis benammen oer de memmeline ferrinne. [[Ofbyld:Junge Khasi.JPG|thumb|left|Jonge Khasi-bern.]] By de Khasi wurdt de jongste dochter, de saneamde Khadduh, tradisjoneel sjoen as de wichtichste erfgenamt. Hja kriget meastal it famyljebesit en hat dêrfoar ek de ferantwurdlikens om foar har âlden te soargjen as dy âlder wurde en om famyljerituelen út te fieren. As in famylje gjin dochters hat, wurdt der yn guon gefallen in famyljelid fan de froulike line oannaam, faak in nicht, om de fuortsetting fan de matrilineêre line te garandearjen. Meghalaya hat in heech bertesifer. Yn doarpen binne grutte hûshâldings de noarm. It Ingelsk is de offisjele bestjoerstaal fan 'e steat, in erfenis út de Britske koloniale perioade. Yn it deistich libben bliuwe lykwols de eigen talen tige wichtich, benammen Khasi language en Garo language, dy't breed brûkt wurde yn húshâlding, ûnderwiis en lokale kultuer. [[Ofbyld:Mary Help of Christians Cathedral, Shillong – Front Side (2).jpg|thumb|Marije Help fan 'e Kristenen-katedraal yn Shillong.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Meghalaya ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 70,25% || 74,59% || style="color: green;" | +4,34% || Dominant by de Khasi, Garo en Jaintia; groeit noch altyd. |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 13,27% || 11,53% || style="color: red;" | -1,74% || Fral ûnder de minderheden yn 'e stedske kearnen (Shillong). |- | style="text-align: left;" | Oars / Stammereligy || 11,53% || 8,71% || style="color: red;" | -2,82% || [[Animisme|Animistysk]] leauwe. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,27% || 4,40% || style="color: green;" | +0,13% || Benammen yn 'e grinsgebieten mei Bangladesj. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,33% || 0,33% || 0,00% || Lytse mienskippen, stabyl bleaun. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,11% || 0,10% || style="color: red;" | -0,01% || In hiel lytse minderheid yn 'e haadstêd. |} === Grutste plakken === De urbanisaasje yn Meghalaya is relatyf leech; de measte minsken wenje yn lytse doarpen yn 'e heuvels. De haadstêd Shillong is it dominante ekonomyske en edukative sintrum fan 'e hiele steat. De groei fan 'e stedske agglomeraasjes komme foar in grut part troch de trek fan it plattelân nei de stêd. [[Ofbyld:Shillong.jpg|thumb|Shillong]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Shillong]] (UA)* || 267.662 || 354.325 || style="color: green;" | +32,4% || Haadstêd en kultureel sintrum fan it Noardeasten. |- | 2 || [[Tura]] || 58.391 || 74.858 || style="color: green;" | +28,2% || It politike en ekonomyske hert fan 'e Garo Hills. |- | 3 || [[Mawlai]] || 30.245 || 38.212 || style="color: green;" | +26,3% || Grutste stedske agglomeraasje njonken Shillong. |- | 4 || [[Nongstoin]] || 22.003 || 28.742 || style="color: green;" | +30,6% || Belangryk bestjoerssintrum yn 'e West Khasi Hills. |- | 5 || [[Jowai]] || 25.023 || 28.430 || style="color: green;" | +13,6% || Hannelstêd foar de Jaintia-regio. |- | 6 || [[Pynthorumkhrah]] || 22.602 || 27.219 || style="color: green;" | +20,4% || Fluchgroeiende wenwyk fan Shillong. |- | 7 || [[Cherrapunji]] (Sohra) || 10.086 || 14.829 || style="color: green;" | +47,0% || Toeristysk knooppunt; de heechste groei yn persintaazjes. |} * ''UA: "UA" betsjut ''Urban Agglomeration''. It neamde oantal giet om de agglomeraasje, dy't mear ynwenners hat as de stêd Shillong sels.'' It bestjoer fan Meghalaya is oars as yn de measte oare Yndiaaske steaten. Dat komt trochdat de steat ûnder de saneamde "Sixth Schedule" fan de Yndiaaske grûnwet falt. Dit is bedoeld om de kulturele identiteit en de rjochten fan de stammen (Khasis, Garos en Jaintias) te beskermjen. In dûbel bestjoer Meghalaya hat eins twa bestjoerslagen dy't njonkeninoar besteane: It Dielsteatsbestjoer: De gûverneur (beneamd troch de presidint) en de Chief Minister mei it parlemint yn Shillong. Sy geane oer de algemiene saken lykas plysje, grutte ynfrastruktuer en de ekonomy. Autonomous District Councils (ADC): Dit binne trije machtige regionale rieden: de Khasi Hills ADC, de Garo Hills ADC en de Jaintia Hills ADC. Sy hawwe in grutte autonomy oer de lânbou, de lokale wetten oer erfskip (it matrilineêre systeem!) en de beskerming fan de eigen taal en kultuer. == Bestjoer == Meghalaya is ferdield yn trije divyzjes, dy't de trije grutte kulturele en geografyske regio's fan 'e steat fertsjintwurdigje. De divyzjes binne ferdield yn 12 distrikten. De útfierende macht op lokaal nivo leit faak by de Autonomous District Councils. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2011) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jaintia Hills Divyzje |- | Jaintia || West Jaintia Hills || Jowai || 270.352 |- | Jaintia || East Jaintia Hills || Khliehriat || 122.936 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Khasi Hills Divyzje |- | Khasi || East Khasi Hills || [[Shillong]] || 825.922 |- | Khasi || West Khasi Hills || Nongstoin || 383.461 |- | Khasi || South West Khasi Hills || Mawkyrwat || 110.152 |- | Khasi || Ri-Bhoi || Nongpoh || 258.840 |- | Khasi || Eastern West Khasi Hills || Mairang || (nij) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Garo Hills Divyzje |- | Garo || West Garo Hills || Tura || 643.291 |- | Garo || East Garo Hills || Williamnagar || 317.917 |- | Garo || South Garo Hills || Baghmara || 142.334 |- | Garo || North Garo Hills || Resubelpara || 118.325 |- | Garo || South West Garo Hills || Ampati || 172.495 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:MeghalayaDistrictsMap.png|350px|thumb|center|Kaart fan 'e 12 distrikten fan Meghalaya (It nijere distrikt Eastern West Khasi Hills stiet net op 'e kaart.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> * ''Eastern West Khasi Hills is yn 2021 ôfsplitst fan West Khasi Hills. Aparte sifers fan 'e folkstelling fan 2011 ûntbrekke. == Ekonomy == [[Ofbyld:Khasi mandarin.jpg|thumb|left|Khasi-mandaryn.]] De lânbou is in wichtige boarne fan bestean foar in grut part fan 'e befolking fan Meghalaya. Troch de grutte hichteferskillen en de hege delslach kinne der bysûndere gewaaksen ferboud wurde, lykas Khasi-mandaryn, ananas en ferskate bananesoarten. Ek wurde speserijen lykas gember, swarte piper en kurkuma in soad produsearre. Op guon plakken wurdt noch de tradisjonele Jhum-metoade tapast, wêrby't stikjes bosk yn brân stutsen wurde om de grûn tydlik fruchtber te meitsjen. Dit gebrûk is lykwols de lêste desennia ôfnommen fanwegen de miljeugefolgen. Meghalaya hat foarrieden fan ûnder oare stienkoal, kalkstien en lytse hoemannichten uranium. De mynbou is lykwols kontroversjeel. Benammen yn 'e Jaintia Hills wurdt stienkoal wûn yn lytsskalige en faak min regele minen, de saneamde ''rat-hole mining''. Der binne rapporten dat dizze metoade yn guon gefallen gefaarlike arbeidsomstannichheden meibringt en bydraacht oan fersmoarging fan grûn- en rivierwetter. Dêrom hawwe rjochterlike ynstânsjes yn Yndia ferskate kearen beheiningen oplein op dizze foarm fan mynbou, mar op guon plakken bliuwt de praktyk bestean fanwegen ekonomyske ôfhinklikens. Toerisme is in sektor dy't hurd groeit. == Natoer == Troch de grutte reinfal en de isolearre lokaasje fan 'e heuvels is de biodiversiteit yn 'e steat tige ryk. Mawsynram en Cherrapunji (Sohra) binne de wietste plakken op ierde, mei in trochsneed reinfal fan mear as 11.000 mm per jier. Der binne spektakulêre wetterfallen, lykas de Nohkalikai Falls, ien fan 'e heechste wetterfallen yn Yndia. [[Ofbyld:Male Hoolock Gibbon West Garo Oct24 A7CR 03491.jpg|thumb|left|In Hoolock-gibbon.]] De steat hat twa grutte nasjonale parken dy't tige ferskillend binne: * It [[Nasjonaal Park Nokrek]] (West Garo Hills) stiet op 'e [[UNESCO]]-list fan biosfearreservaten. Yn it park libbet de reade panda. Ek binne der ferskillende apesoarten te sjen. * It [[Nasjonaal Park Balphakram]] (South Garo Hills) leit op in heech plato mei djippe kleauwen. It is in wichtich leefgebiet foar de Aziatyske oaljefant en de de tiger. Neffens lokale leginden fan 'e Garos is dit it plak dêr't de sielen fan 'e deaden ferbliuwe. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Meghalaya}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Meghalaya| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]] a2a9aavw3k9009r751yizpiitso0qgj 14 191143 1228170 2026-04-18T12:05:44Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Meghalaya}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]" 1228170 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Meghalaya}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]] oxfg0pj2ro3xulqk05rxyhfsbvfetg7 0 191144 1228172 2026-04-18T12:48:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228172 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Aquaman and the Lost Kingdom logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Aquaman_and_the_Lost_Kingdom_poster.jpg |Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Aquaman and the Lost Kingdom'' | regisseur = [[James Wan]] | produsint = [[Peter Safran]]<br>[[James Wan]]<br>[[Rob Cowan]] | útfierend produsint = | senario = [[David Leslie Johnson-McGoldrick]] | basearre op = ''[[Aquaman (personaazje)|Aquaman]]'' fan [[DC Comics]] | kamerarezjy = [[Don Burgess (kameraregisseur)|Don Burgess]] | muzyk = [[Rupert Gregson-Williams]] | filmstudio = [[Warner Bros.]]<br>[[DC Films]]<br>[[Atomic Monster]]<br>[[The Safran Company]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Jason Momoa]]<br> [[Patrick Wilson (akteur)|Patrick Wilson]] | voice-over = | byrollen = [[Yahya Abdul-Mateen&nbsp;II]]<br> [[Randall Park]]<br> [[Amber Heard]]<br> [[Nicole Kidman]]<br> [[Temuera Morrison]]<br> [[Dolph Lundgren]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[19&nbsp;desimber]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[superheldefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 124 minuten | budget = $205–215&nbsp;miljoen | opbringst = $440,2&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[DC Extended Universe]]'' | foarich diel = ''[[Blue Beetle (film)|Blue Beetle]]'' | folgjend diel = }} '''''Aquaman and the Lost Kingdom''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[superheldefilm]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[James Wan]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Jason Momoa]] en [[Patrick Wilson (akteur)|Patrick Wilson]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Aquaman en it Weiwurden Keninkryk". It [[plot|ferhaal]] folget de [[superheld]] [[Aquaman (personaazje)|Aquaman]], de [[kening]] fan [[Atlantis]], wannear't syn fijân, de [[supersmjunt]] [[Black Manta]], om [[wraak]] te nimmen foar de [[dea]] fan syn [[heit]], de lapen gearsmyt mei in âld [[kwea]]. Aquaman hat ferlet fan 'e help fan in oare fijân, syn [[broer]] Orm, om mei Black Manta ôf te weven. ''Aquaman and the Lost Kingdom'' waard basearre op 'e [[strip]]s fan 'e [[útjouwerij]] [[DC Comics]]. It wie de lêste film dy't útbrocht waard yn it ramt fan 'e [[DC Extended Universe|''DC Extended Universe''-filmsearje]], en folge as sadanich op ''[[Blue Beetle (film)|Blue Beetle]]'' ([[2023]]). It wie lykwols in direkt [[ferfolch]] op ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]'' út [[2018]]. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Aquaman and the Lost Kingdom'' oer it algemien negative [[resinsje]]s, mar yn 'e [[bioskopen]] wie de film in beskieden [[kommersje]]el súkses . ==Plot== Fjouwer jier nei't er [[kening]] fan [[Atlantis]] waard (sjoch: ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]''), is Arthur Curry, alias [[Aquaman (personaazje)|Aquaman]], [[troud]] mei de [[seemearminne]] [[prinsesse]] Mera fan Xebel en hat er mei har in [[poppe]], in [[jonkje]] dat Arthur jr. hjit. Hy ferdielt syn tiid oer in libben boppe en ûnder wetter. Underwilens is de [[supersmjunt]] David Kane, alias [[Black Manta]], noch altyd út op [[wraak]] op Aquaman foar de [[dea]] fan syn [[heit]], dat in [[ûnmeilydsum]]e [[seerôverij|seerôver]] wie. Hy wurket gear mei de [[ambysje|ambisjeuze]] [[marine biology|marine biolooch]] [[dr.]] Stephen Shin om Atlantyske [[artefakt (argeology)|artefakten]] te finen dy't him de [[macht]] jaan moatte om Aquaman en alles en eltsenien dêr't er fan hâldt te ferneatigjen. Wannear't Shin op [[Antarktika]] troch it ranen fan 'e [[iiskape]] in [[grot]] ûntdekt dy't liedt nei in ferlerne part fan 'e Atlantyske [[beskaving]], fynt Kane dêre in [[wapen]], de Swarte Trijetine. Dat ding blykt yn ferbân te stean mei syn makker, dy't in oerâld [[kwea]] fertsjintwurdiget. Troch de [[trijetine]] wurdt Kane troch dat kwea [[geastlike besetting|beset]]. Mei't it him [[ûnthjit]] om him de [[krêft]]en te jaan en ferslaan Aquaman, ferset er him der net tsjin. Fiif [[moanne (tiid)|moanne]] letter hat Kane mei de help fan 'e entiteit yn 'e Swarte Trijetine in hiel arsenaal oan âlde Atlantyske [[masine]]s fûn en oan 'e praat krigen, wêrûnder in reuseftige [[ûnderseeër]]. Hy [[plonderjen|plonderet]] stelselmjittich de opslachplakken fan ''orichalkum'', in foarm fan [[branje]] dêr't de masines op rinne. Wannear't er in wraam docht op it grutste opslachplak fan allegearre, midden yn Atlantis, docht bliken dat syn masines, dy't oerâld binne, in ûntwerp hawwe dat ûnbekend is by de moderne Atlanten. Kane-en-dy wurde trappearre en neisitten troch de Atlanten, ûnder wa [[keninginne]] Mera en [[keninginne-mem]] Atlanna, de [[mem]] fan Aquaman. Mera rekket slim [[ferwûne]] yn it gefjocht en inkeld troch de oankomst fan Aquaman sels kin foarkomd wurde dat Kane har [[fermoardzjen|fermoardet]]. Likegoed witte Kane-en-dy te ûntkommen mei alle ''orichalkum''. Wannear't Aquaman neitiid nafraach docht, komt oan it ljocht dat ''orichalkum'' troch de moderne Atlanten al lang net mear brûkt wurdt, om't it in brânstof is dy't ekstreem hege nivo's fan [[broeistofgas]]sen útstjit en dêrnjonken ek noch liedt ta de [[fersuorring fan 'e see]]. Yn it fiere [[ferline]] hat it gebrûk fan ''orichalkum'' hast laat ta in wrâldwide [[massa-ekstinksje]] foar't de Atlanten fan it gebrûk ôfstapten. Mar om't it spul ûnôfbrekber is, lei wat der doe al fan raffinearre wie al sûnt minskewitten opslein efter slot en skoattel. It docht bliken dat Kane no de hiele wrâldfoarrie yn besit hat. Dat ferklearret it hommelse oanboazjen fan 'e [[klimaatferoaring]] yn 'e lêste fiif moannen, dy't de Atlanten oant no ta oan 'e destruktive ynfloed fan 'e [[minskheid]] taskreaune. Aquaman beslút dat Kane tsjin eltse priis tsjinholden wurde moat en boppedat hat de smjunt noch wat fan him te goede yn ferbân mei wat er Mera besocht hat oan te dwaan. Mar de iennichste dy't oan 'e weet komme kin wêr't Kane him ophâldt, is [[prins]] Orm, de jongere [[broer]] fan Aquaman, dy't al fjouwer jier in [[finzene]] is fan 'e saneamde Fiskerslju (in beskaat ras fan seemearminnen), wa har [[kening]] hy fermoarde hie yn 'e striid om 'e troan fan Atlantis (sjoch: ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]''). {{Plotbedjer film}} Orm wurdt fêstholden yn in [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] yn in grot ûnder de [[Sahara]], dêr't er, om him swak te hâlden, mar in minimaal bytsje [[wetter]] kriget. Om it Keninkryk fan 'e Fiskerslju net tsjin Atlantis yn it harnas te jeien giet Aquaman dêr allinnich hinne, yn in pak dat him frijwol ûnsichtber makket. Hy brekt Orm út en freget him om help. Dat liket Orm earst wol nei fleanen, mei't er Aquaman as syn aartsfijân beskôget. Mar wannear't dyselde him útleit dat it fuortbestean fan Atlantis en fan 'e hiele wrâld op it spul stiet, seit er doch syn meitwurking ta, sij it mei [[tsjinnichheid]]. Sadree't Orm it wetter fan 'e [[see]] berikt, keare syn âlde krêften werom, sadat er handich ôfweve kin mei syn efterfolgjende [[sipier]]s. Neitiid nimt er Aquaman mei nei de Fersonken Sitadel, in út 'e wrakken fan ûntelbere [[sinken|ûndergiene]] [[skip]]pen opboude frijhaven fan minsklike en Atlantyske seerôvers en oare [[kriminelen]] fan alderhanne slach. Dêr moetsje se de [[gangster]] Kingfish, dy't ûnder twang fertelt dat Kane syn basis fêstige hat op in [[fulkanisme|fulkanysk]] [[eilantsje]] yn it suden fan 'e [[Stille Oseaan]]. Nei't se har in wei út 'e Fersonken Sitadel fochten hawwe, bejouwe de oanhâldend kibjende bruorren har dêrom nei dat eilân, dêr't se ûntdekke dat Kane it stellene ''orichalkum'' yn 'e holle [[krater (fulkaan)|krater]] fan 'e âlde [[fulkaan]] opstookt om mei opsetsin safolle mooglik broeikasgassen yn 'e [[lucht]] te pompen. Troch de hege mjitte fan [[koalstofdiokside]] by de boarne fan al dy broeikasgassen is de [[floara]] en [[fauna]] op it eilantsje sterk [[mutaasje|mutearre]], mei as gefolch û.o. reuseftige [[sprinkhoannen]] dy't de beide bruorren efterfolgje en besykje op te fretten, mar op har beurt ferslynd wurde troch ûnbidich grutte [[fleisitende plant]]en. Wannear't se úteinlik de krater binnenkringe, moetsje se dêr dr. Shin, dy't [[spyt]] krigen hat fan syn gearwurking mei Kane. Mar ear't er de bruorren helpe kin, rekket er [[bewusteleas]] by in oanfal op Aquaman en Orm dy't útfierd wurdt troch Stingray, de [[frou]]like ûnderkommandant fan Kane. As Kane sels ek arrivearret, brekt der in ferheftich gefjocht út, wêrby't Orm op in stuit de Swarte Trijetine oanrekket en kontakt makket mei it oerâlde kwea dat yn ferbân stiet mei it wapen. De earder troch Aquaman warskôge striidkrêften fan Atlantis arrivearje ûnder lieding fan syn [[skoanheit]] kening Nereus fan Xebel, en meitsje mei swiere wapens it eilantsje mei de grûn lyk. Kane-en-dy witte op 'e nij te ûntkommen yn 'e grutte ûnderseeër. Aquaman rekket yn 'e knipe wannear't er ûnder wetter fêst komt te sitten tusken de seeboaiem en in grut rotsblok fan 'e ynstoartende krater, mar hy wurdt rêden troch syn ûnderwilens [[genêzing|genêzen]] frou Mera. Neitiid fertelt Orm by in gearkomste fan 'e belutsen lieders fan Atlantis oer wat er gewaarwurden is doe't er de Swarte Trijetine oanrekke. It docht bliken dat it wapen yn in fier ferline makke wurden is troch Kordax, de jongere broer fan Atlan, de stifter fan Atlantis. Kordax wie de kening fan Necrus, it sânde fan 'e Atlantyske keninkriken dat foar de kust fan Antarktika lei op in plak dat al [[milennia]] lang diel útmakke hat fan 'e súdlike [[iiskape]]. It bestean fan dat ryk is yn 'e Atlantyske [[skiednis]] folslein útwiske. It iennichste dat de moderne Atlanten noch witte, is dat der oarspronklike sân riken wiene. It sânde stiet tsjintwurdich bekend as "it Weiwurden Keninkryk". Orm fertelt dat Kordax [[jaloerskens|jaloersk]] wie op Atlan en in machtsbasis opboude troch it ûnbeheinde gebrûk fan ''orichalkum''. Doe't Atlan him oardere dêrmei op te hâlden om't er de wrâld oan it ferneatigjen wie, naam Kordax syn taflecht ta [[bloedritueel|bloedmagy]], wêrmei't er himsels en syn ûnderdienen feroare yn [[ûnstjerlik]]e [[kwea|boasaardige]] [[meunster (wêzen)|meunsters]]. Mar Atlan en de [[striidkrêften]] fan 'e restearjende seis Atlantyske keninkriken fierden in ynvaazje fan Necrus út, wêrnei't Atlan yn 'e [[troanseal]] fan Kordax syn eigen bloedmagy brûkte om hiel Necrus yn [[iis]] te fangen. Neitiid waard de oantins oan Necrus folslein útwiske om foar te kommen dat it ea noch op 'e nij oprize kinne soe. Mar de troch de minsken yn gong setten klimaatferoaring en it ranen fan 'e poalkapen ferswakke de [[betsjoening]] fan Atlan genôch dat it Kordax slagge en lis kontakt mei Kane. Aquaman, Orm, Mera en Atlanna riddenearje út dat Kane ferlet hat fan it [[bloed]] fan ien fan 'e [[ôfstammeling]]en fan kening Atlan om dy syn bloedmagy te ferbrekken en Kordax en syn folk te befrijen út it iis. Orm ornearret dat der gjin oare ôfstammelingen fan Atlan binne as hysels en Aquaman, mar de oaren witte dat der noch ien is: de lytse Arthur jr. Fjouweresom hastigje se har nei de [[fjoertoerwachter]]swente oan 'e kust fan [[Maine]] dêr't se de poppe efterlitten hawwe op 'e noed fan syn [[pake]] Thomas Curry, de [[heit]] fan Aquaman. As se dêr arrivearje, docht bliken dat Kane harren foar west hat: Thomas is foar dea efterlitten en de poppe is [[ûntfierd]]. Wylst syn heit wer opbetteret ûnder behanneling fan 'e heech ûntwikkele Atlantyske genêskunde, ûntfangt Aquaman in berjocht dat de lokaasje fan Kane syn ûnderseeër trochjout en dat temûk ferstjoerd is troch dr. Shin. Kane blykt ûnderweis te wêzen nei it Ferlerne Keninkryk Necrus by Antarktika. Aquaman, Orm, Mera, Atlanna, kening Nereus fan Xebel en in lytse karkloft Atlanten sette Kane efternei. Yn Necrus bynt Aquaman de striid oan mei Kane en wurdt er op in hier nei troch de smjunt deade ear't Mera him op 'e nij rêdt. Dr. Shin naait út mei Arthur jr. om him út 'e kloeren fan Kane te hâlden en bringt de poppe wer by syn mem. Kane smyt de Swarte Trijetine nei Mera as wie it in [[spear]], mar Orm plôket it ding út 'e loft foar't it Mera reitsje kin. Dêrop ferlit de geast fan Kordax Kane, dy't er mar in swakke minske fynt, en beset ynstee de sterke Atlant Orm. Dyselde keart him tsjin Aquaman en de beide bruorren fjochtsje, wêrby't Orm Aquaman in [[bloednoas]] slacht. Hy brûkt it alsa frijkommen bloed om Kordax te befrijen. Mar Aquaman bepraat Orm om syn [[wrok]] foar him oer farre te litten, wat net sa dreech mear is mei't Orm net wol dat hy en Aquaman einigje sille as Atlan en Kordax. As er de Swarte Trijetine loslit, komt Orm frij fan 'e geastlike besetting troch Kordax. Aquaman ferneatiget dêrnei sawol de Swarte Trijetine as Kordax sels. As de [[swarte magy]] fan Kordax weiwurdt, ferwaaie syn ûnderdienen ta [[stof (dieltsjes)|stof]] en begjint Necrus yn te stoarten. De ferwûne Kane falt yn in djippe spjalt dy't him iepenet yn 'e [[flier]], mar hâldt himsels oan 'e râne fêst mei syn [[finger]]s. Aquaman stapt oer syn [[gefoelens]] foar de smjunt hinne troch him de hân te rikken om him op te hysjen, mar Kane ropt fan: "Nea!" en lit himsels mienen en witten yn 'e spjalt falle om mar net troch Aquaman rêden te wurden. De Atlanten en dr. Shin ûntkomme út Necrus, dat folslein útinoar falt. Orm is ree om werom te kearen yn finzenskip by de Fiskerslju, mar Aquaman stelt foar om te bearen dat Orm yn 'e striid mei Kordax omkommen is. De oaren stimme dêrmei yn, en Orm giet yn [[ballingskip]] op it drûge. Aquaman, dy't altyd al fûn dat de [[Ierde (planeet)|Ierde]] inkeld fan 'e gefolgen fan klimaatferoaring rêden wurde koe troch gearwurking tusken de minskewrâld en de ûnderwetterkeninkriken, driuwt no syn sin troch en makket it bestean fan Atlantis bekend by in [[parsekonferinsje]] yn [[New York (stêd)|New York]], wêrby't er foar Atlantis it lidmaatskip fan 'e [[Feriene Naasjes]] oanfreget. ==Rolferdieling== [[File:Jason_Momoa_(43055621224)_(cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Jason Momoa]].]] [[File:Patrick_Wilson_by_Gage_Skidmore.jpg|right|thumb|140px|[[Patrick Wilson (akteur)|Patrick Wilson]].]] [[File:Yahya_Abdul-Mateen_II_by_Gage_Skidmore.jpg|right|thumb|140px|[[Yahya Abdul-Mateen&nbsp;II]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Curry / [[Aquaman (personaazje)|Aquaman]] | [[Jason Momoa]] |- | Orm Marius | [[Patrick Wilson (akteur)|Patrick Wilson]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | David Kane / [[Black Manta]] | [[Yahya Abdul-Mateen&nbsp;II]] |- | [[dr.]] Stephen Shin | [[Randall Park]] |- | [[keninginne]] Mera | [[Amber Heard]] |- | [[keninginne-mem]] Atlanna | [[Nicole Kidman]] |- | Thomas Curry | [[Temuera Morrison]] |- | [[kening]] Nereus fan Xebel | [[Dolph Lundgren]] |- | Stingray | [[Jani Zhao]] |- | style="vertical-align:top"| de Pikelkening | [[John Rhys-Davies]] <small>([[stimakteur|stim]])</small><br>[[Andrew Crawford (dûnser)|Andrew Crawford]] <small>([[motion-capture]])</small> |- | [[gangster]] Kingfish | [[Martin Short]] <small>(stim)</small> |- | kening Atlan fan Atlantis | [[Vincent Regan]] |- | Karshon | [[Indya Moore]] |- | kening Kordax fan Necrus | [[Pilou Asbæk]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Aquaman and the Lost Kingdom'' waard [[regissearre]] troch [[James Wan]], dy't yn [[2018]] ek de foargeande film ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]'' makke hie. Foar ''Aquaman and the Lost Kingdom'' wurke er nei in [[senario]] fan [[David Leslie Johnson-McGoldrick]] dat loskes basearre wie op in [[treatment]] fan fyftich [[bledside|siden]] dy't yn [[2019]] skreaun wie troch [[haadrolspiler]] [[Jason Momoa]] en [[Brian Mendoza]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene regisseur Wan, [[Peter Safran]] en [[Rob Cowan]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Warner Bros.]], [[DC Films]], [[Atomic Monster]] en [[The Safran Company]]. Foar de film wie neffens it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' in [[budget]] beskikber fan [[$]]205–215&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Don Burgess (kameraregisseur)|Don Burgess]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Rupert Gregson-Williams]]. [[File:James_Wan_in_2019.jpg |left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[James Wan]].]] ===Casting=== De [[titelrol]] fan 'e [[superheld]] [[Aquaman (personaazje)|Aquaman]], út 'e [[strips]] fan [[útjouwerij]] [[DC Comics]], waard yn ''Aquaman and the Lost Kingdom'', krekt as yn it eardere ''[[Aquaman (film)|Aquaman]]'', fertolke troch de [[Hawaï]]aanske [[akteur]] [[Jason Momoa]]. Dyselde krige neffens it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' [[$]]15&nbsp;miljoen betelle foar syn meiwurking oan ''Aquaman and the Lost Kingdom''. De froulike haadrol fan [[prinsesse]] Mera, dy't yn ''Aquaman'' spile wie troch aktrise [[Amber Heard]], waard foar de nije film wat problematysk. Heard stie nammentlik yn 'e perioade dat ''Aquaman and the Lost Kingdom'' makke waard, lange tiid negatyf yn 'e belangstelling troch de mei slimme [[rûzje]] mank geande [[skieding (houlik)|beëiniging]] fan har [[houlik]] mei akteur [[Johnny Depp]]. Sy beskuldige him fan [[húslik geweld]], wat late ta ferskate kontroversjele [[rjochtsaken]]: ''[[Depp v News Group Newspapers Ltd]]'', wêryn't Depp de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Sun (Britske krante)|The Sun]]'' oanklage foar [[kwealaster]] nei't dy publikaasje de beskuldigings fan Heard omskreaun hie as "as it derop oankomt wier"; en ''[[Depp v Heard]]'', wêryn't Depp Heard oanklage foar kwealaster nei't se har beskuldigings werhelle hie yn in stik yn ''[[The Washington Post]]''. De [[fan (persoan)|fans]] fan Depp, dy't tige [[populêr]] wurden wie mei syn rol as de eksintrike [[seerôverij|seerôver]] [[Jack Sparrow (Pirates of the Caribbean)|Jack Sparrow]] yn 'e [[filmsearje]] ''[[Pirates of the Caribbean (filmsearje)|Pirates of the Caribbean]]'', wiene [[lulkens|poer]] oer de beskuldigings fan Heard en begiene op 'e [[sosjale media]] [[karaktermoard]] tsjin har. Yn dy omstannichheden besleaten [[filmstudio's]] [[Warner Bros.]] en [[DC Films]], neffens de lêzing fan Heard, om 'e rol fan Mera yn ''Aquaman and the Lost Kingdom'' sterk yn te koartsjen. Ynstee makken se der doe in [[buddyfilm]] fan mei de bruorren Aquaman en Orm. Neffens de studio's wie dat net wier en woene se de [[ferfolchfilm]] altyd al dy foarm jaan. [[Walter Hamada]], de [[algemien direkteur]] fan DC Films, [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûge]] by ''Depp v Heard'' dat yndie yn omtinken nommen wie om Heard net werom te freegjen foar de rol fan Mera en ynstee in oare aktrise yn dy rol te [[cast]]en, mar dat stie neffens him folslein los fan alle kontroverse en soe inkeld te krijen hân hawwe mei in gebrek oan gemy tusken Heard en Momoa yn 'e earste film. [[File:Amber_Heard_(43723454772).jpg|right|thumb|180px|De rol fan [[aktrise]] [[Amber Heard]] yn ''Aquaman and the Lost Kingdom'' waard ynkoarte omreden fan 'e kontroversjele [[rjochtsaak]] oangeande it [[húslik geweld]] yn har [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei akteur [[Johnny Depp]].]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Aquaman and the Lost Kingdom'' setten op [[28&nbsp;juny]] [[2021]] útein en duorren oant en mei [[12&nbsp;jannewaris]] [[2022]]. Der waard gebrûk makke fan 'e mei opset sin misliedende [[wurktitel]] ''Necrus'' om foar te kommen dat de [[filmset]]s bestoarme wurde soene troch [[fan (persoan)|fans]]. It meastepart fan 'e film waard opnommen yn it [[studiokompleks]] fan [[Warner Bros. Studios, Leavesden]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hertfordshire]]. Dêr waarden fiif [[soundstage]]s en it [[backlot]] brûkt, en teffens in wettertank bûtendoar. Dêrnjonken waard ek op lokaasje filme op it [[strân]] [[Saunton Sands]] yn [[Devon (greefskip)|Devon]], op [[Piccadilly Circus]] yn [[Londen]], yn [[Jersey City (Nij-Jersey)|Jersey City]] yn [[Nij-Jersey]] en yn [[Malibu (Kalifornje)|Malibu]] yn [[Kalifornje]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Aquaman and the Lost Kingdom'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De film gie op [[19&nbsp;desimber]] [[2023]] yn [[Los Angeles]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[22&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[WaterTower Music]]. ''Aquaman and the Lost Kingdom'' kaam op [[23&nbsp;jannewaris]] [[2024]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[27&nbsp;febrewaris]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Aquaman and the Lost Kingdom'' oer it algemien negative [[resinsje]]s. Sa joech [[Peter Bradshaw]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' de film mar 1 fan 5 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Ien fan 'e punten dêr't er [[krityk]] op hie, wie it [[heit]]wêzen fan Aquaman, dat neffens him in "ôfseage slûprûte [wie], brûkt troch [[Hollywood]] om 'e [[haadpersoan]] [[sympaty]]k te meitsjen". Ek hied er ambifalinte gefoelens oer de [[aktearprestaasje]]s fan it meastepart fan 'e [[cast]], útsein [[Randall Park]] (yn 'e rol fan dr. Shin), mar dy syn aktearjen yn ''Aquaman and the Lost Kingdom'' wie neffens Bradshaw de bargen pearels foarsmiten. [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' en ferskate oare filmkritisy fûnen krekt dat it aktearjen fan [[haadrolspiler]] [[Jason Momoa]] it hichtepunt fan 'e film wie. [[File:Warner_Bros._Studios,_Leavesden,_September_2023.JPG|left|thumb|250px|Yn it [[studiokompleks]] fan [[Warner Bros. Studios, Leavesden]], yn [[Hertfordshire]], waard it meastepart fan ''Aquaman and the Lost Kingdom'' filme.]] Nicholas Barber fan 'e [[BBC]] parte ''Aquaman and the Lost Kingdom'' 2 fan 5 stjerren ta. Neffens him wie de iennichste reden foar it bestean fan 'e film de [[winst (ûndernimming)|winst]] dy't [[Warner Bros.]] en [[DC Films]] makke hiene mei de earste [[Aquaman (film)|''Aquaman''-film]]. Hy fûn dat mank de cast benammen [[Patrick Wilson (akteur)|Patrick Wilson]] (as Orm) en [[Yahya Abdul-Mateen&nbsp;II]] (as David Kane) der yn positive sin útsprongen. De [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tusken de kibjende [[bruorren]] Aquaman en Orm fûn er lykwols ien en al [[klisjee]]. Ek beklage er him oer it folsleine fergriemen fan it [[talint]] fan [[Nicole Kidman]] (as [[keninginne-mem]] Atlanna). Yn it blêd ''[[Rolling Stone]]'' skreau David Fear dat ''Aquaman and the Lost Kingdom'' wol funksjonearre as in film op himsels, los fan 'e rest fan 'e [[DC Extended Universe|''DC Extended Universe''-searje]], mar hy fûn de [[plot]] fan ''Aquaman and the Lost Kingdom'' "nuveraardige tin". Om Brian Lowry fan [[CNN]] hie foar de film wol in nije [[antagonist]] socht wurde mocht, mei't David Kane neffens him "in smjunt [wie] dy't mar ien noat sjonge kin". Hy hie lof foar it aktearjen fan Momoa, mar fûn dat de relaasje fan 'e bruorren Aquaman en Orm "troch tefolle knoffelichheden hinne wâdzje moat om in pear moaie mominten te berikken". Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Aquaman and the Lost Kingdom'' in leech goedkarringspersintaazje fan 33%, basearre op 212 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Jason Momoa bliuwt in kapabele en tawijde [[haadrolspiler]], mar sels echte [[fan (persoan)|fans]] fan [[DC Comics]] sille tajaan moatte dat [dizze film] him net bûten bekende wetters weaget." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Aquaman and the Lost Kingdom'' in goedkarringspersintaazje fan 42%, basearre op 43 resinsjes. [[File:Saunton Sands.JPG|right|thumb|250px|De [[Saunton Sands]], in [[strân]] yn it [[Ingelske greefskip]] [[Devon (greefskip)|Devon]], wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Aquaman and the Lost Kingdom''.]] ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Aquaman and the Lost Kingdom'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]124,5&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $315,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $440,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $205–215&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $225,2–215,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de mânske [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Aidan Kelly fan 'e [[webside]] ''[[Collider (webside)|Collider]]'' berekkene dat de film $305–355&nbsp;miljoen fertsjinje moast om lyk te spyljen, wat de skjinne winst op $135,2–185,2&nbsp;miljoen bringe soe. ===Prizen=== ''Aquaman and the Lost Kingdom'' waard by de [[People's Choice Award]]s nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|priis]] fan [[aksjefilm]]stjer fan it jier ([[Jason Momoa]]). By de [[Kids' Choice Awards]] waard de film nominearre yn 'e [[kategory]]en favorite film en favorite filmakteur (Jason Momoa). ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.warnerbros.com/movies/aquaman-and-lost-kingdom Offisjele webside fan ''Aquaman and the Lost Kingdom''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt9663764/ Ynformaasje oer ''Aquaman and the Lost Kingdom'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Aquaman_and_the_Lost_Kingdom ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{DC Extended Universe}} [[Kategory:DC Extended Universe-film]] [[Kategory:Amerikaanske superheldefilm]] [[Kategory:Amerikaanske fantasyfilm]] [[Kategory:Amerikaanske aventoerefilm]] [[Kategory:Fantasy-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan DC Films]] [[Kategory:Film fan James Wan]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer finzenskip]] [[Kategory:Film oer bruorren]] [[Kategory:Film oer wraak]] [[Kategory:Film oer klimaatferoaring]] [[Kategory:Film oer miljeufersmoarging]] [[Kategory:Film oer in flok]] [[Kategory:Film oer seemearminnen]] [[Kategory:Film oer meunsters]] [[Kategory:Film oer Antarktika]] [[Kategory:Film oer in fiktyf lân]] [[Kategory:Film oer in ûnderwetterbeskaving]] [[Kategory:Film oer geastlike besetting]] [[Kategory:Film basearre op in strip]] oyb62hdaxq6vqea6h5jit54sbahhun6 6 191145 1228181 2026-04-18T13:07:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de hyenahûn (''Lycaon pictus''). Eigenmakke ôfbylding. 1228181 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de hyenahûn (''Lycaon pictus''). Eigenmakke ôfbylding. == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} 0iyoq8wjr2cga8isreobwnezsqkyn8s 0 191146 1228183 2026-04-18T14:09:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Hyenahûn]] 1228183 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hyenahûn]] 7hkwrudzpol57ez87hkgbqhzvjcof3f 0 191147 1228184 2026-04-18T14:09:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Hyenahûn]] 1228184 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hyenahûn]] 7hkwrudzpol57ez87hkgbqhzvjcof3f 0 191148 1228185 2026-04-18T14:09:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Hyenahûn]] 1228185 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hyenahûn]] 7hkwrudzpol57ez87hkgbqhzvjcof3f 0 191149 1228186 2026-04-18T14:12:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wurk 1228186 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} De '''grutearfoks''' (''Otocyon megalotis''), ek wol de '''leppelhûn''' neamd, is in [[hûneftige]] út [[Afrika]]. o6psbjvp3khrrisq6j722f5sytrwlhs 0 191150 1228197 2026-04-18T15:10:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1228197 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} *[[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher'' (romansearje)]], in rige misdieskrillers fan 'e Britske skriuwer Lee Child, dy't fan 1997 ôf ferskynden *[[Jack Reacher (personaazje)]], de haadpersoan út dy romansearje *[[Jack Reacher (film)|''Jack Reacher'' (film)]], in Amerikaanske film út 2012, basearre op 'e romansearje *''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', in Amerikaanske film út 2016, it ferfolch op 'e film út 2012 *[[Reacher (telefyzjesearje)|''Reacher'' (tillefyzjesearje)]], in Amerikaanske tillefyzjesearje út 2022 op basis fan 'e romansearje {{neibetsjuttings}} my8nglev6t9x8oy581k1pdr46z2e131 6 191151 1228200 2026-04-18T15:20:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. 1228200 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} 0zuyjbfwapzm4shlqg5lvobjy3mgi8c 1228201 1228200 2026-04-18T15:24:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228201 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. |Boarne = Oernommen fan 'e Frânske Wikipedy ([[:fr:Fichier:Jack_Reacher_Logo.png]]). Oarspronklike boarne: https://fanart.tv/movie/75780/jack-reacher/ |Bysnien = Nee |Makker = |Eigner = [[Paramount Pictures]] |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. |Artikel(s) = [[Jack Reacher (film)]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} ie6sxxeirygph9u54yc4r4fjy72fz8c 1228202 1228201 2026-04-18T15:24:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Lisinsje */ 1228202 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = It logo fan 'e film ''Jack Reacher''. |Boarne = Oernommen fan 'e Frânske Wikipedy ([[:fr:Fichier:Jack_Reacher_Logo.png]]). Oarspronklike boarne: https://fanart.tv/movie/75780/jack-reacher/ |Bysnien = Nee, mar ik haw der wol in swarte eftergrûn by dien om 'e tekst better lêsber te meitsjen. |Makker = |Eigner = [[Paramount Pictures]] |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. |Artikel(s) = [[Jack Reacher (film)]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} qbqvu5ymv9wphfs72dugmy5fa54fbah 0 191152 1228209 2026-04-18T15:48:13Z Drewes 2754 wurk 1228209 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks akteur | ôfbylding = SabrinaTwist1962.jpg | ôfbyldingstekst = Sabrina yn 1962 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Norma Ann Sykes | nasjonaliteit = | berne = [[19 maaie]] [[1936]] | berteplak = [[Stockport]], [[Cheshire]] | stoarn = [[24 novimber]] [[2016]] (80 jier) | stjerplak = [[Los Angeles]], [[Kalifornje]] | regionale identiteit = | etnisiteit = | jierren aktyf = 1954-1969 | prizen = | webside = }} '''Sabrina''', wiere namme '''Norma Ann Sykes''' ([[19 maaie]] [[1936]] - [[24 novimber]] [[2016]]) wie in Ingelsk [[Model (persoan)|glamourmodel]], [[aktrise]] en [[sjongster]]. er6fpfov56cz56vw72cj4bl5h81dphn 0 191153 1228210 2026-04-18T16:33:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228210 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher'' | regisseur = [[Christopher McQuarrie]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Paula Wagner]]<br>[[Gary Levinsohn]] | útfierend produsint = | senario = [[Christopher McQuarrie]] | basearre op = ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Caleb Deschanel]] | muzyk = [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Productions]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Rosamund Pike]] | voice-over = | byrollen = [[Jai Courney]] <br> [[Robert Duvall]]<br> [[Richard Jenkins]]<br> [[David Oyelowo]]<br> [[Werner Herzog]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 130 minuten | budget = $60&nbsp;miljoen | opbringst = $218,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (personaazje)#Ferskinings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' }} '''''Jack Reacher''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm]] út [[2012]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher McQuarrie]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Rosamund Pike]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[auteur]] [[Lee Child]]. It [[plot|ferhaal]] giet oer in [[sjitpartij]], wêrby't troch in [[slûpskutter]] fiif willekeurige [[persoan]]en [[dea]]makke wurde. James Barr, in eardere skerpskutter fan it [[Amerikaanske Leger]], wurdt foar de skanddie [[arrestaasje|oppakt]] om't alle bewiismateriaal yn syn rjochting wiist. It liket in ynkopperke foar de [[plysje]] en de [[ofsier fan justysje]]. Barr syn [[abbekate]] freget lykwols [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], om 'e boel foar har nei te rinnen. Reacher fielt dêr net folle foar, mei't de saak foar him ek dúdlik liket, en om't er boppedat wit dat Barr soks alris earder útheefd hat. Mar as immen besiket Reacher út te skeakeljen, komt er ta de konklúzje dat der mear oan 'e hân wêze moat as dat er tocht hie. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] wie de film ek [[kommersje]]el súksesfol. Dêrom waard der in [[ferfolch]] makke, dat yn [[2016]] útbrocht waard ûnder de titel ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. ==Plot== Op in sinneskyndei yn [[Pittsburgh]], yn it westen fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Pennsylvania]], riidt in [[man (geslacht)|man]] in ûnopfallend [[wyt]] [[bestelbuske]] yn in [[parkeargaraazje]] oan 'e [[rivier]] de [[Allegheny (rivier)|Allegheny]]. Hy docht in [[kwartsje (Amerikaanske dollar)|kwartsje]] yn 'e [[parkearmeter]], hellet in [[gewear]] mei in [[fizier (fjoerwapen)|fizier]] foar 't ljocht en [[sjitten|sjit]] yn it [[North Shore Riverfront Park]], oare kant de rivier, fiif skynber willekeurige [[minske]]n [[dea]]. Dêrnei makket er him yn it buske út 'e fuotten foar't de [[plysje]] de omkriten fan 'e [[sjitpartij]] ôfslute kin. [[Resjersjeur]] Calvin Emerson fan it [[Pittsburgh Police Department]] kriget de lieding oer it ûndersyk nei de skanddie. Hy fynt yn 'e parkeargaraazje in [[patroanhúl]] werom dy't yn in [[rioel|ôffierputsje]] rôle is, en hellet it kwartsje út 'e parkearmeter, dêr't in kreaze [[fingerôfdruk]] op stiet. Oan 'e hân fan dy fingerôfdruk wurdt de dieder yn rekôrtiid identifisearre: it giet om James Barr, in [[feteraan]] út 'e [[Irakoarloch]] dy't as [[skerpskutter]] yn it [[Amerikaanske Leger]] tsjinne hat. Wannear't de plysje [[hûssiking]] by him docht, treffe se dêr it wite bestelbuske yn 'e [[garaazje (berging)|garaazje]] oan en it moardwapen yn 'e hûs. Barr sels leit ûnder ynfloed fan [[slieppil]]len [[bewusteleas]] op [[bêd]] en kin sûnder lykfol hokker swierrichheden yn 'e [[hanboeiens|boeiens]] slein wurde. Letter, as er wer by sûpe en stút is, wurdt Barr yngeand ûnderfrege troch Emerson en [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin. Dy beiden lizze him de kar foar tusken in [[libbenslange finzenisstraf]] as er bekent, of de [[deastraf]] as er in [[bekentenis]] wegeret. Want Rodin hat noch nea in [[rjochtsaak]] ferlern (in prestaasje dy't er tanket oan it feit dat er inkeld maklike saken foar de rjochter bringt), en sûnder bekentenis sil er perfoarst de deastraf easkje. Barr wegeret de mûle iepen te dwaan, en as er in [[skriuwblok]] en in [[pin]] yn 'e hannen drukt kriget om syn bekentenis op papier te setten, skriuwt er inkeld op: "Helje Jack Reacher derby". Yn 'e waan dat it om in [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûge]] giet dy't Barr frijpleitsje kin, docht Emerson ûndersyk nei lju mei dy namme. Hy rapportearret letter oan Rodin dat [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] in [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] fan it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]] is, dy't sûnt syn [[earfol ûntslach]] út 'e [[lânmacht]] as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de Feriene Steaten doarmet. Emerson hat noch net it begjin fan in idee hoe't er de man opspoare moat. Mar dat probleem lost himsels op as Reacher suver op datseldichste stuit by harren foar de doar stiet. Hy hat yn in [[bar]] op 'e [[tillefyzje]] op it [[nijs]] sjoen dat Barr oppakt is foar de moard op fiif minsken yn Pittsburgh, en is sadwaande út eigen beweging dy kant út kommen. {{Plotbedjer film}} Reacher makket koarte metten mei de yllúzje dat er in tsjûge is dy't Barr frijpleitsje kin, en hy is ek beslist gjin [[freonskip|freon]] fan Barr. It bliuwt foar Emerson en Rodin dizenich wat hy dan wól mei de saak te krijen hat en wêrom't Barr om him frege hat. Reacher wol graach it [[bewiismateriaal]] tsjin Barr ynsjen, mar dat fersyk wurdt ôfwiisd. Dan freget er om Barr sels sjen te meien, en dêrop nimme Emerson en Rodin him mei nei it [[sikehûs]], dêr't Barr ûnderwilens yn [[koma]] leit nei't er troch in groepke mei-finzenen [[mishanneling|swier mishannele]] is wylst de [[sipier]]s goedkarrend taseagen. Reacher komt mei syn besyk oan it sikehûs sadwaande neat fierder. Ear't Emerson en Rodin him oer syn rol yn 'e saak ûnderstean kinne, komt der hommels in ein oan harren moeting wannear't de [[abbekate]] fan Barr arrivearret, dy't der lucht fan krigen hat dat de ofsier fan justysje immen by har [[kliïnt]] brocht hat, wat er hielendal net dwaan mei sûnder dat sy derby is. In bykommende, persoanlike faktor yn it konflikt is dat de abbekate Helen Rodin is, de [[dochter]] fan 'e ofsier fan justysje. It is Helen ek net dúdlik wat Reacher by de saak út te stean hat. Mar syn steat fan tsjinst as resjersjeur by de militêre plysje is sûnder lek of brek, dat se besiket him foar har karke te spannen, dat er har helpt om Barr út 'e [[deadesel]] te hâlden. Reacher fertelt har lykwols dat hy gjin freon fan Barr is en dat er der alhiel gjin belang by hat om Barr frij te pleitsjen of him sels mar te rêden fan 'e deastraf. Helen wiist der lykwols op dat Reacher, as er foar har as offisjeel ûndersiker wurkje soe, alle bewiismateriaal yn 'e saak ynsjen kinne soe. Reacher beart dat it him safolle net skele kin, mar syn [[nijsgjirrigens]] wurdt him oermânsk en úteinlik stimt er mei har foarstel yn. Syn betingst is dat Helen mei de [[djipdrôven]] fan 'e fiif [[slachtoffer]]s prate moat om ta har trochkringe te litten wat har kliïnt oanrjochte hat. Sy docht dat mei [[tsjinnichheid]]. Neitiid fertelt Reacher oan Helen hoe't hy en Barr inoar kenne. Neffens him binne der fjouwer soarten lju dy't frijwillich tsjinst nimme yn it leger: guon dogge it om't it in [[famylje]][[tradysje]] is, guon dogge it út [[heitelânsleafde]], guon sykje gewoan betelle [[arbeid|wurk]], en inkelen sykje in legale manear om oare minsken te [[fermoardzjen]]. Barr hearde ta dy lêste [[kategory]]. Hy koe al goed sjitte foar't er yn tsjinst gie en learde dêr yn training noch gâns by. As skerpskutter longere er derop om minsken om te bringen, mar doe't er útstjoerd waard nei [[Irak]], waard er dêr ynset as [[wachtpost]] fan in [[legerbasis]], en nea ek mar ien kear die him in kâns foar om ien dea sjitten. Doe't syn tsjinst der sawat op siet, teach er der dêrom sels op út om willekeurige lju dea te sjitten. Dat dat fjouwer Amerikaanske [[hierling]]en wiene, yn 'e tsjinst by in [[bedriuw]] dat [[befeiliging]]staken foar it Amerikaanske Leger útfierde, wie folslein [[tafal]]. De militêre plysje die ûndersyk nei de sjitpartij en Reacher krige de lieding. Barr hie syn eigen spoaren goed útwiske, mar Reacher wist him dochs te finen. De hierlingen blieken lykwols krekt in [[wykein]] frij hân te hawwen, dat se trochbrocht hiene mei harren dierberste [[leafhawwerij]]: it [[oarlochsferkrêfting|ferkrêftsjen fan Iraakske froulju]], oant in [[famke]] fan alve jier ta. Wat djipper Reacher groef, wat mear de saak begûn te stjonken. It wiene de neidagen fan 'e [[Ynvaazje fan Irak (2003)|Amerikaanske ferovering fan Irak]]; eltsenien woe nei hûs en net ien dy't op sa'n [[skandaal]] siet te wachtsjen. Dêrom waard fan hegerhân besletten dat Reacher wol hohâlde koe. De moard op 'e hierlingen waard offisjeel ôfdien as in fersetsdie fan Iraakske [[opstanneling]]en en Barr waard net [[strafferfolging|ferfolge]]. Mar Reacher naam him apart en fertelde him dat as er ea nochris soks útheefde, hy him wer opspoare soe en dat er him dan kroandea meitsje soe. Helen freget wêrom't Barr dan no om Reacher frege hat, en it antwurd op dy fraach moat Reacher har skuldich bliuwe. Wannear't Reacher it bewiismateriaal yn 'e saak tsjin Barr neirint, kin er der mar net oer út dat immen dy't fan doel is en mean samar in kloft minsken del, de muoite nimt om in kwartsje yn syn parkearmeter te dwaan. Hy fernimt dêrnei by Emerson, dy't it hâldt op 'e macht der gewoante. Reacher tinkt der sines fan en ûntdekt boppedat noch ferskate oare dingen dy't net doge. Sa skeat Barr út 'e parkeargaraazje wei yn 'e sinne op, wylst er itselde sjitfjild bestrike kinnen hie fan 'e [[flechstripe]] op 'e [[Fort Duquesne-brêge]] ôf, dêr't er de sinne yn 'e rêch hân hawwe soe en dêr't er boppedat syn buske net iens út hoegd hie te kommen. Dat betsjut: gjin efterlitten patroanhulen, gjin kâns dat immen him werkenne kinne soe en gjin kwartsjes yn parkearmeters. Reacher begrypt net wêrom't Barr it himsels sa dreech makke hat. Dy [[jûn]]s giet Reacher nei in pleatslike bar, dêr't er [[iten|yt]]. Hy wurdt oansprutsen troch Sandy, in kreas jong frommeske dat mei him besiket oan te papkjen, mar hy hat dêr gjin belangstelling foar. As in opmerking fan him troch har moedwillich ferkeard útlein wurdt, as soed er har foar "[[hoer]]" útmakke hawwe, ferskine ynienen fiif gewante keardels dy't har "[[bruorren]]" sizze te wêzen en Reacher útdaagje ta in gejocht. Wannear't delbêdzjende wurden net helpe, giet er mei harren nei bûten ta, dêr't er handich mei de skynbere oermacht ôfweeft. De [[slaanderij]] is alsa suver foarby ear't er begûn is, mar dochs arrivearret de plysje noch op 'e tiid om Reacher te [[arrestaasje|arrestearjen]]. Wannear't in [[yrritaasje|yrritearre]] Helen him letter op it [[plysjeburo]] op [[boarchtocht (strafrjocht)|boarchtocht]] frijkriget, skokt Reacher har troch ynienen te ferklearjen dat Barr [[ûnskuld]]ich is. Hy makket har dielgenoat fan al syn eardere twifels, mar wat foar him de trochslach jout, is de fjochtpartij by de bar. Dy wie dúdlik ôfpraat wurk. It fanke wist al wa't er wie doe't se him foar it earst oanspriek, en doe't er himsels foarstelde ûnder in oare [[namme]] as Jack Reacher, wie se der dúdlik eefkes ôf. De oanlieding foar de slaanderij wie healwiis en dat dy yn uterlik tige ferskillende keardels har bruorren wêze soene, is te bespotlik om wurden oan smoarch te meitsjen. En de plysje wie al rom yn 't foar ynseind, oars hie dy nea sa gau arrivearje kinnen. Reacher syn konklúzje is dat syn belangstelling foar de saak guon lju blykber tige [[senuweftigens|senuweftich]] makket. En dat betsjut dat Barr in sûndebok is, wylst de wiere dieder noch op frije fuotten is. De fraach is dan fansels wêrom't der ferlet wie fan in sûndebok. Reacher freget Helen om him mear oer de slachtoffers te fertellen. Dat binne in [[sakeman]] yn syn [[middeljierren]], in [[húsfrou]] yn har middeljierren, in [[allinnichsteande mem]] fan [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[komôf]], in [[bernefamke]] fan yn 'e tweintich mei in lytse [[famke]] op 'e earm en in [[widdo]] dy't koartby troch it [[ferstjerren]] fan har [[oarehelte|man]] de eigneresse fan in [[boubedriuw]] wurden is. Reacher syn [[teory]] is dat der by dizze moard eins mar ien doelwyt wie, en dat de oare fjouwer slachtoffers poer en allinne fermoarde binne by wize fan [[kamûflaazje]] fan it wiere doelwyt. Want by in sinleaze [[massamoard]] docht nimmen mear ûndersyk nei it [[motyf (strafrjocht)|motyf]]. Neffens Reacher wie it wiere doelwyt Oline Archer, de eigneresse fan it boubedriuw. Hy drukt Helen op it hert om foarsichtich te wêzen, mei't de wiere dieder of dieders blykber oer liken geane. As sy der blyk fan jaan soe dat se harren op it spoar is, soe sysels ek kandidaat wurde om fermoarde te wurden. Helen hat muoite om dat te leauwen en giet nei it [[stedhûs]] ta om dêr yn 'e [[argyf|argiven]] neifraach nei it boubedriuw fan Oline Archer te dwaan. Underwilens is Reacher fan doel om in [[sjitbaan]] yn [[Ohio]] te besykjen, dêr't Barr syn sjitoefenings die. Wannear't er yn tarieding op dat reiske earst weromgiet nei syn [[motel]], blykt dêr krekt it [[stoflik omskot]] fan Sandy oantroffen te wêzen, it frommeske fan 'e slaanderij. Resjersjeur Emerson hat de lieding oer it ûndersyk en sjocht Reacher as syn [[fertochte|haadfertochte]]: in omrinner sûnder fêst wenplak dy't earder gedoente mei it slachtoffer hân hat. Reacher, dy't de echte moardner gewaar wurdt, set de efterfolging yn, mar wurdt sels efterfolge troch de plysje. Dêrtroch wit de echte moardner fuort te kommen, mar Reacher ûntkomt sels ek oan 'e plysje. Hy hat him no fêstbiten yn 'e saak en wegeret op te jaan. Hy giet dêrom dochs noch nei Ohio, dêr't er yn 'e kunde komt mei Martin Cash, in [[opperwachtmaster]] b.tsj. fan it [[Amerikaanske Marinierskorps]], dy't de eigner fan 'e sjitbaan is. Nei it útoefenjen fan beskate druk lit Cash him de treflike sjitresultaten fan Barr sjen. Reacher, dy't út syn ûndersyk yn Irak wei bekend is mei it sjitfermogen fan Barr, stelt fêst dat dy op 'e bêste dei fan syn libben noch net sa goed sjitte kinne soe. Hy suggerearret dat mei de sjitskiifpapierfellen knoeid is, in deasûnde yn 'e [[sjitsport]]. Cash is [[poerlulk]] oer dy beskuldiging, mar Reacher freget him oft Barr wolris in maat meinaam. Dat is yndie sa, mar wêrom, wol Cash witte, soe in maat soks dwaan? Reacher antwurdet dat it miskien gjin echte maat wie, mar ien dy't Barr deryn lúzje woe. Want as de plysje ea de sjitbaan besocht hawwe soe (wat se net dien hawwe), soene de sjitresultaten fan Barr befêstige hawwe dat de man maklik de dieder fan 'e sjitpartij yn Pittsburgh wêze kinne soe. Underwilens besiket Helen Rodin yn Pittsburgh har heit, de ofsier fan justysje, te oertsjûgjen fan 'e teory fan Reacher en harsels. Troch de argyfstikken fan it boubedriuw fan Oline Archer wit se no dat sy op it punt stie har bedriuw te ferkeapjen, mar doe ynienen fan gedachten feroare om't har man der syn hiele libben foar bodde hie. De ôfstegere keaper is in boubedriuw dat as front foar de [[Russyske maffia]] tsjinne, en dat deryn spesjalisearre is om [[brêge]]n te bouwen dêr't nimmen ferlet fan hat en [[wegen]] oan te lizzen dy't nearne hinne geane, allegearre mei [[oerheid]]sjild wêrfan't it meastepart [[dieverij|efteroer drukt]] wurdt. Har heit mient dat Helen net goed doocht en wegeret har te helpen. Underweis nei de útgong fan it gebou wurdt se yn 'e [[lift (hefmeganisme)|lift]] troch resjersjeur Emerson útskeakele mei in [[streamstjitwapen]]. As se wer by [[bewustwêzen]] komt, wurdt se fêstholden yn in [[kantoar]]keet by in ferlitten [[mynbou|myn]] troch Emerson, skerpskutter "Charlie" (de wiere dieder fan 'e sjitpartij), en de opdrachtjouwer fan 'e massamoard, "Zek Tsjelovek", in Russyske [[krimineel]] dy't foarme is yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-[[gûlag]]s fan [[Sibearje]]. Charlie skillet Reacher op mei de [[mobile tillefoan]] fan Helen en besiket de [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] fan Helen as drukmiddel te brûken om Reacher nei de myn ta te lokjen. Mar Reacher seit: "Ik bin in omrinner sûnder bannen, hâld dy abbekate mar, ik fyn myn eigen wei wol." Dat is fansels mar sabeare. Yn it echt freget Reacher Cash om help, dy't delkomt mei syn eigen skerpskuttersgewear. Mei help fan Cash kringt Reacher it terrein fan 'e myn binnen, dêr't er de trewanten fan Charlie en Tsjelovek op metoadyske wize ien foar ien deamakket. De lêste fan harren is Charlie sels. Yn it [[kantoar]] fan 'e myn, dêr't Helen fêstholden wurdt, besiket Emerson har as [[minsklik skyld]] te brûken, mar Reacher is sels ek in skerpskutter en sjit de [[korrupt]]e plysjeman dea mei in [[kûgel]] dy't roerdelings by Hellen har holle lâns giet. Tsjelovek biedt gjin ferset en jout him oer. Wylst Helen de plysje skillet, hat Reacher in [[petear]] mei Tsjelovek. De Rus seit in [[finzenis]] yn 'e Feriene Steaten as in fakânsjebestimming te beskôgjen nei syn ferbliuw yn Sibearje, mar hy wiist der ek op dat er nei alle gedachten nea de binnenkant fan sa'n finzenis sjen sil. Want wa sille de autoriteiten leauwe: in bekende sakeman mei hege konneksjes, of in omrinner dy't krekt in plysjeman deasketten hat? Dêrmei hat er krekt wat tefolle praatsjes, want hy oertsjûget Reacher fan syn gelyk. Dyselde pakt dêrop syn [[pistoal]] en sjit Tsjelovek, ta [[ûntsteltenis]] fan Helen, koeltsjes troch de holle. As Barr bykomt út koma, fertelt er Helen dat er gjin [[oantinken]] oan 'e massamoard hat, mar dat er it grif dien hawwe moat, mei't er alris earder soks útheefd hat. Helen befreget him oer de metoade dy't er brûkt hawwe soe as er soks dwaan woe, en Barr antwurdet dat er syn buske dan op 'e Fort Duquesne-brêge stilsette soe en út 'e laadromte wei sjitte soe, krekt sa't Reacher earder al sein hie. De [[berou]]folle Barr is ree om 'e [[ferantwurdlikheid]] foar de moarden en teffens de [[bestraffing]] op him te nimmen, mar Helen bewissiget him derfan dat er it net dien hat en dat er frijsprutsen wurde sil. Underwilens is Reacher mei de [[autobus|bus]] alwer ûnderweis nei in oare, ûnbekende bestimming. As er heart hoe't in oare passazjier syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|faam]] [[skellen|útskelt]] en [[húslik geweld|slacht]], komt er fan syn plak om regaad te meitsjen. ==Rolferdieling== [[File:Tom Cruise in Dec 2012 (2 av 3)-2.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Rosamund Pike 2011.jpg|right|thumb|160px|[[Rosamund Pike]].]] [[File:Robert Duvall 2 by David Shankbone (cropped).jpg|right|thumb|135px|[[Robert Duvall]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | Helen Rodin | [[Rosamund Pike]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | "Charlie" | [[Jai Courney]] |- | [[opperwachtmaster]] b.tsj. Martin Cash | [[Robert Duvall]] |- | [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin | [[Richard Jenkins]] |- | [[resjersjeur]] Calvin Emerson | [[David Oyelowo]] |- | "Zek Tsjelovek" | [[Werner Herzog]] |- | [[soldaat]] b.tsj. James Barr | [[Joseph Sikora]] |- | Linsky | [[Michael Raymond-James]] |- | Jeb Oliver | [[Josh Helman]] |- | Sandy | [[Alexia Fast]] |- | Rob Farrior | [[James Martin Kelly]] |- | Nancy Holt | [[Nicole Forrester]] |- | Wesley | [[Scott Andrew Martin]] |- | [[brigadier]] op [[plysjeburo]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Der waard al besocht om ta in ferfilming te kommen fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]] sûnt it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' yn [[1997]] útkaam. Nei't earst [[PolyGram Filmed Entertainment]] in opsje op 'e [[filmrjochten]] nommen hie, en letter [[New Line Cinema]], kamen de filmrjochten yn [[2005]] yn 'e hannen fan [[Paramount Pictures]] en [[Cruise/Wagner Productions]] fan [[akteur|filmstjer]] [[Tom Cruise]]. Dêrnei waard [[senarioskriuwer]] [[Josh Olson]] ynhierd om in [[skript]] te skriuwen op basis fan 'e (doe) meast resinte [[roman]] oer it [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', út [[2005]]. [[File:Christopher McQuarrie at the 2025 Cannes Film Festival 05.jpg|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Christopher McQuarrie]].]] Yn [[july]] [[2010]] waard [[Christopher McQuarrie]], dy't yn [[2008]] mei Cruise gearwurke hie oan 'e [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] ''[[Valkyrie (film)|Valkyrie]]'', oanlutsen om 'e film te [[regissearjen]]. McQuarrie werskreau it senario fan Olson folslein. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Cruise, [[Don Granger]], [[Paula Wagner]] en [[Gary Levinsohn]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]], [[Skydance Productions]] en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Caleb Deschanel]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher'' setten yn [[oktober]] [[2011]] útein en duorren oant yn [[jannewaris]] [[2012]]. Der waard foar it meastepart filme op lokaasje yn [[Pittsburgh]] en it omlizzende [[Allegheny County (Pennsylvania)|Allegheny County]]. Filmlokaasjes yn 'e stêd wiene û.o. it [[Strip District (Pittsburgh)|Strip District]], it [[North Shore Riverfront Park]] en de [[Fort Duquesne-brêge]]. Yn Allegheny County waard filme yn [[Sewickley (Pennsylvania)|Sewickley]], [[Monroeville (Pennsylvania)|Monroeville]] en op it [[plattelân]] fan [[Robinson Township (Pennsylvania)|Robinson Township]]. De [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sêne]]s by de [[mynbou|myn]] waarden filme yn 'e neite fan [[Saltsburg (Pennsylvania)|Saltsburg]]. Sa't foar him gebrûklik is, die [[haadrolspiler]] [[Tom Cruise]] frijwol alle [[stunt]]s yn 'e film sels, it bestjoeren fan 'e [[auto]] yn lange efterfolgingssêne yn Pittsburgh ynbegrepen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album, mei [[muzyk]] dy't spile waard troch de [[Hollywood Studio Symphony]], ferskynde op [[18&nbsp;desimber]] by [[platemaatskippij]] [[La-La Land Records]]. ''Jack Reacher'' waard op [[19&nbsp;maart]] [[2013]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:Pittsburgh northshorepark.jpg|right|thumb|250px|It [[North Shore Riverfront Park]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa skreau [[Todd McCarthy]] fan ''[[The Hollywood Reporter]]'': "[[Tom Cruise]] lit sjen wat er kin as de mysterieuze [[held]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] einlik it [[wite doek]] berikt." Yn it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' woe [[Peter Travers]] hawwe: "Dit is Cruise syn film. En hy docht it poerbêst. De [[oktroai|pantint]]earre [[glimk]] is fuort en ferfongen troch in fronseljen, en dat makket ''Jack Reacher'' ta in tsjustere en tûzelsinnich meitsjende rit nei in nije soarte fan hel." Kritisy dy't negative resinsjes skreaune, fûnen de film lykwols faak dochs ûnderhâldend. Sa neamde [[Peter Bradshaw]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' ''Jack Reacher'' "freeslik mar ûnderhâldend". Yn ''[[Entertainment Weekly]]'' skreau [[Lisa Schwarzbaum]] dat de film op sawol fisueel mêd as wat de [[dialooch]] oanbelange, foltroppe wie mei [[klisjee]]s. Dêrnjonken fûn se it "ûnfermogen" fan 'e film om Jack Reacher as in orizjineel personaazje del te setten "[[ferbjustering|ferbjusterjend]]". Krekt as in protte [[fan (persoan)|fans]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] wie Peter Debruge fan it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' [[krityk|kritysk]] oer it [[casting|casten]] fan 'e garismatyske Tom Cruise, dat mar in lyts mantsje is, yn 'e rol fan 'e noartske Jack Reacher, dy't yn 'e boeken omskreaun wurdt as in bear fan in keardel. Hy woe hawwe, de rol hie goed past by [[Arnold Schwarzenegger]] of [[Sylvester Stallone]] yn harren heechtijdagen, mar moast op ûnkomfortabele wize oprutsen wurde om Cruise te skewielen. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 64%, basearre op 181 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film] is in boppegemiddelde [[misdiefilm|misdie]][[skrillerfilm|skriller]], mei in glêd [[garisma]]tyske [[aktearprestaasje]] fan Tom Cruise." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 50%, basearre op 36 resinsjes. [[File:Fort Duquesne Bridge.jpg|left|thumb|250px|De [[Fort Duquesne-brêge]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Resultaat== ''Jack Reacher'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]80,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $138,3&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $218,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $60&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $158,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ==Ferfolchfilm== {{Apart|Jack Reacher: Never Go Back}} Hoewol't ''Jack Reacher'' oarspronklik bedoeld wie as opset foar in langere [[filmsearje]], waard yn 't earstoan sein dat in [[ferfolchfilm]] ûnwierskynlik wie om't de film it yn 'e [[bioskopen]] yn [[Noard-Amearika]] sa [[teloarstellend]] dien hie. (Amerikaanske [[filmstudio's]] sjogge inkeld nei de prestaasjes fan films yn eigen lân; goede resultaten yn oare dielen fan 'e wrâld binne moai meinommen, mar wurde ornaris as yrrelevant beskôge by it besluten ta it meitsjen fan in ferfolch.) Uteinlik waard lykwols dochs besletten it nochris te prebearjen. It ferfolch wie basearre op 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', en krige de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. De film, dy't útkaam yn [[2016]], waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]], mei [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]] yn 'e [[haadrol]]len. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0790724/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Christopher McQuarrie]] [[Kategory:Film út 2012]] [[Kategory:Film oer in skerpskutter of slûpskutter]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer in abbekaat]] [[Kategory:Film oer de Irakoarloch]] [[Kategory:Film oer de Russyske maffia]] [[Kategory:Film oer in gizeling]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] l0aevdlusb96aqrp4b9gvgtp3fibqaa 1228242 1228210 2026-04-18T20:25:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228242 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher'' | regisseur = [[Christopher McQuarrie]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Paula Wagner]]<br>[[Gary Levinsohn]] | útfierend produsint = | senario = [[Christopher McQuarrie]] | basearre op = ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Caleb Deschanel]] | muzyk = [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Productions]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Rosamund Pike]] | voice-over = | byrollen = [[Jai Courney]] <br> [[Robert Duvall]]<br> [[Richard Jenkins]]<br> [[David Oyelowo]]<br> [[Werner Herzog]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 130 minuten | budget = $60&nbsp;miljoen | opbringst = $218,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (personaazje)#Ferskinings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' }} '''''Jack Reacher''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm]] út [[2012]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher McQuarrie]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Rosamund Pike]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[auteur]] [[Lee Child]]. It [[plot|ferhaal]] giet oer in [[sjitpartij]], wêrby't troch in [[slûpskutter]] fiif willekeurige [[persoan]]en [[dea]]makke wurde. James Barr, in eardere skerpskutter fan it [[Amerikaanske Leger]], wurdt foar de skanddie [[arrestaasje|oppakt]] om't alle bewiismateriaal yn syn rjochting wiist. It liket in ynkopperke foar de [[plysje]] en de [[ofsier fan justysje]]. Barr syn [[abbekate]] freget lykwols [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], om 'e boel foar har nei te rinnen. Reacher fielt dêr net folle foar, mei't de saak foar him ek dúdlik liket, en om't er boppedat wit dat Barr soks alris earder útheefd hat. Mar as immen besiket Reacher út te skeakeljen, komt er ta de konklúzje dat der mear oan 'e hân wêze moat as dat er tocht hie. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] wie de film ek [[kommersje]]el súksesfol. Dêrom waard der in [[ferfolch]] makke, dat yn [[2016]] útbrocht waard ûnder de titel ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. ==Plot== Op in sinneskyndei yn [[Pittsburgh]], yn it westen fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Pennsylvania]], riidt in [[man (geslacht)|man]] in ûnopfallend [[wyt]] [[bestelbuske]] yn in [[parkeargaraazje]] oan 'e [[rivier]] de [[Allegheny (rivier)|Allegheny]]. Hy docht in [[kwartsje (Amerikaanske dollar)|kwartsje]] yn 'e [[parkearmeter]], hellet in [[gewear]] mei in [[fizier (fjoerwapen)|fizier]] foar 't ljocht en [[sjitten|sjit]] yn it [[North Shore Riverfront Park]], oare kant de rivier, fiif skynber willekeurige [[minske]]n [[dea]]. Dêrnei makket er him yn it buske út 'e fuotten foar't de [[plysje]] de omkriten fan 'e [[sjitpartij]] ôfslute kin. [[Resjersjeur]] Calvin Emerson fan it [[Pittsburgh Police Department]] kriget de lieding oer it ûndersyk nei de skanddie. Hy fynt yn 'e parkeargaraazje in [[patroanhúl]] werom dy't yn in [[rioel|ôffierputsje]] rôle is, en hellet it kwartsje út 'e parkearmeter, dêr't in kreaze [[fingerôfdruk]] op stiet. Oan 'e hân fan dy fingerôfdruk wurdt de dieder yn rekôrtiid identifisearre: it giet om James Barr, in [[feteraan]] út 'e [[Irakoarloch]] dy't as [[skerpskutter]] yn it [[Amerikaanske Leger]] tsjinne hat. Wannear't de plysje [[hûssiking]] by him docht, treffe se dêr it wite bestelbuske yn 'e [[garaazje (berging)|garaazje]] oan en it moardwapen yn 'e hûs. Barr sels leit ûnder ynfloed fan [[slieppil]]len [[bewusteleas]] op [[bêd]] en kin sûnder lykfol hokker swierrichheden yn 'e [[hanboeiens|boeiens]] slein wurde. Letter, as er wer by sûpe en stút is, wurdt Barr yngeand ûnderfrege troch Emerson en [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin. Dy beiden lizze him de kar foar tusken in [[libbenslange finzenisstraf]] as er bekent, of de [[deastraf]] as er in [[bekentenis]] wegeret. Want Rodin hat noch nea in [[rjochtsaak]] ferlern (in prestaasje dy't er tanket oan it feit dat er inkeld maklike saken foar de rjochter bringt), en sûnder bekentenis sil er perfoarst de deastraf easkje. Barr wegeret de mûle iepen te dwaan, en as er in [[skriuwblok]] en in [[pin]] yn 'e hannen drukt kriget om syn bekentenis op papier te setten, skriuwt er inkeld op: "Helje Jack Reacher derby". Yn 'e waan dat it om in [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûge]] giet dy't Barr frijpleitsje kin, docht Emerson ûndersyk nei lju mei dy namme. Hy rapportearret letter oan Rodin dat [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] in [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] fan it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]] is, dy't sûnt syn [[earfol ûntslach]] út 'e [[lânmacht]] as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de Feriene Steaten doarmet. Emerson hat noch net it begjin fan in idee hoe't er de man opspoare moat. Mar dat probleem lost himsels op as Reacher suver op datseldichste stuit by harren foar de doar stiet. Hy hat yn in [[bar]] op 'e [[tillefyzje]] op it [[nijs]] sjoen dat Barr oppakt is foar de moard op fiif minsken yn Pittsburgh, en is sadwaande út eigen beweging dy kant út kommen. {{Plotbedjer film}} Reacher makket koarte metten mei de yllúzje dat er in tsjûge is dy't Barr frijpleitsje kin, en hy is ek beslist gjin [[freonskip|freon]] fan Barr. It bliuwt foar Emerson en Rodin dizenich wat hy dan wól mei de saak te krijen hat en wêrom't Barr om him frege hat. Reacher wol graach it [[bewiismateriaal]] tsjin Barr ynsjen, mar dat fersyk wurdt ôfwiisd. Dan freget er om Barr sels sjen te meien, en dêrop nimme Emerson en Rodin him mei nei it [[sikehûs]], dêr't Barr ûnderwilens yn [[koma]] leit nei't er troch in groepke mei-finzenen [[mishanneling|swier mishannele]] is wylst de [[sipier]]s goedkarrend taseagen. Reacher komt mei syn besyk oan it sikehûs sadwaande neat fierder. Ear't Emerson en Rodin him oer syn rol yn 'e saak ûnderstean kinne, komt der hommels in ein oan harren moeting wannear't de [[abbekate]] fan Barr arrivearret, dy't der lucht fan krigen hat dat de ofsier fan justysje immen by har [[kliïnt]] brocht hat, wat er hielendal net dwaan mei sûnder dat sy derby is. In bykommende, persoanlike faktor yn it konflikt is dat de abbekate Helen Rodin is, de [[dochter]] fan 'e ofsier fan justysje. It is Helen ek net dúdlik wat Reacher by de saak út te stean hat. Mar syn steat fan tsjinst as resjersjeur by de militêre plysje is sûnder lek of brek, dat se besiket him foar har karke te spannen, dat er har helpt om Barr út 'e [[deadesel]] te hâlden. Reacher fertelt har lykwols dat hy gjin freon fan Barr is en dat er der alhiel gjin belang by hat om Barr frij te pleitsjen of him sels mar te rêden fan 'e deastraf. Helen wiist der lykwols op dat Reacher, as er foar har as offisjeel ûndersiker wurkje soe, alle bewiismateriaal yn 'e saak ynsjen kinne soe. Reacher beart dat it him safolle net skele kin, mar syn [[nijsgjirrigens]] wurdt him oermânsk en úteinlik stimt er mei har foarstel yn. Syn betingst is dat Helen mei de [[djipdrôven]] fan 'e fiif [[slachtoffer]]s prate moat om ta har trochkringe te litten wat har kliïnt oanrjochte hat. Sy docht dat mei [[tsjinnichheid]]. Neitiid fertelt Reacher oan Helen hoe't hy en Barr inoar kenne. Neffens him binne der fjouwer soarten lju dy't frijwillich tsjinst nimme yn it leger: guon dogge it om't it in [[famylje]][[tradysje]] is, guon dogge it út [[heitelânsleafde]], guon sykje gewoan betelle [[arbeid|wurk]], en inkelen sykje in legale manear om oare minsken te [[fermoardzjen]]. Barr hearde ta dy lêste [[kategory]]. Hy koe al goed sjitte foar't er yn tsjinst gie en learde dêr yn training noch gâns by. As skerpskutter longere er derop om minsken om te bringen, mar doe't er útstjoerd waard nei [[Irak]], waard er dêr ynset as [[wachtpost]] fan in [[legerbasis]], en nea ek mar ien kear die him in kâns foar om ien dea sjitten. Doe't syn tsjinst der sawat op siet, teach er der dêrom sels op út om willekeurige lju dea te sjitten. Dat dat fjouwer Amerikaanske [[hierling]]en wiene, yn 'e tsjinst by in [[bedriuw]] dat [[befeiliging]]staken foar it Amerikaanske Leger útfierde, wie folslein [[tafal]]. De militêre plysje die ûndersyk nei de sjitpartij en Reacher krige de lieding. Barr hie syn eigen spoaren goed útwiske, mar Reacher wist him dochs te finen. De hierlingen blieken lykwols krekt in [[wykein]] frij hân te hawwen, dat se trochbrocht hiene mei harren dierberste [[leafhawwerij]]: it [[oarlochsferkrêfting|ferkrêftsjen fan Iraakske froulju]], oant in [[famke]] fan alve jier ta. Wat djipper Reacher groef, wat mear de saak begûn te stjonken. It wiene de neidagen fan 'e [[Ynvaazje fan Irak (2003)|Amerikaanske ferovering fan Irak]]; eltsenien woe nei hûs en net ien dy't op sa'n [[skandaal]] siet te wachtsjen. Dêrom waard fan hegerhân besletten dat Reacher wol hohâlde koe. De moard op 'e hierlingen waard offisjeel ôfdien as in fersetsdie fan Iraakske [[opstanneling]]en en Barr waard net [[strafferfolging|ferfolge]]. Mar Reacher naam him apart en fertelde him dat as er ea nochris soks útheefde, hy him wer opspoare soe en dat er him dan kroandea meitsje soe. Helen freget wêrom't Barr dan no om Reacher frege hat, en it antwurd op dy fraach moat Reacher har skuldich bliuwe. Wannear't Reacher it bewiismateriaal yn 'e saak tsjin Barr neirint, kin er der mar net oer út dat immen dy't fan doel is en mean samar in kloft minsken del, de muoite nimt om in kwartsje yn syn parkearmeter te dwaan. Hy fernimt dêrnei by Emerson, dy't it hâldt op 'e macht der gewoante. Reacher tinkt der sines fan en ûntdekt boppedat noch ferskate oare dingen dy't net doge. Sa skeat Barr út 'e parkeargaraazje wei yn 'e sinne op, wylst er itselde sjitfjild bestrike kinnen hie fan 'e [[flechstripe]] op 'e [[Fort Duquesne-brêge]] ôf, dêr't er de sinne yn 'e rêch hân hawwe soe en dêr't er boppedat syn buske net iens út hoegd hie te kommen. Dat betsjut: gjin efterlitten patroanhulen, gjin kâns dat immen him werkenne kinne soe en gjin kwartsjes yn parkearmeters. Reacher begrypt net wêrom't Barr it himsels sa dreech makke hat. Dy [[jûn]]s giet Reacher nei in pleatslike bar, dêr't er [[iten|yt]]. Hy wurdt oansprutsen troch Sandy, in kreas jong frommeske dat mei him besiket oan te papkjen, mar hy hat dêr gjin belangstelling foar. As in opmerking fan him troch har moedwillich ferkeard útlein wurdt, as soed er har foar "[[hoer]]" útmakke hawwe, ferskine ynienen fiif gewante keardels dy't har "[[bruorren]]" sizze te wêzen en Reacher útdaagje ta in gejocht. Wannear't delbêdzjende wurden net helpe, giet er mei harren nei bûten ta, dêr't er handich mei de skynbere oermacht ôfweeft. De [[slaanderij]] is alsa suver foarby ear't er begûn is, mar dochs arrivearret de plysje noch op 'e tiid om Reacher te [[arrestaasje|arrestearjen]]. Wannear't in [[yrritaasje|yrritearre]] Helen him letter op it [[plysjeburo]] op [[boarchtocht (strafrjocht)|boarchtocht]] frijkriget, skokt Reacher har troch ynienen te ferklearjen dat Barr [[ûnskuld]]ich is. Hy makket har dielgenoat fan al syn eardere twifels, mar wat foar him de trochslach jout, is de fjochtpartij by de bar. Dy wie dúdlik ôfpraat wurk. It fanke wist al wa't er wie doe't se him foar it earst oanspriek, en doe't er himsels foarstelde ûnder in oare [[namme]] as Jack Reacher, wie se der dúdlik eefkes ôf. De oanlieding foar de slaanderij wie healwiis en dat dy yn uterlik tige ferskillende keardels har bruorren wêze soene, is te bespotlik om wurden oan smoarch te meitsjen. En de plysje wie al rom yn 't foar ynseind, oars hie dy nea sa gau arrivearje kinnen. Reacher syn konklúzje is dat syn belangstelling foar de saak guon lju blykber tige [[senuweftigens|senuweftich]] makket. En dat betsjut dat Barr in sûndebok is, wylst de wiere dieder noch op frije fuotten is. De fraach is dan fansels wêrom't der ferlet wie fan in sûndebok. Reacher freget Helen om him mear oer de slachtoffers te fertellen. Dat binne in [[sakeman]] yn syn [[middeljierren]], in [[húsfrou]] yn har middeljierren, in [[allinnichsteande mem]] fan [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[komôf]], in [[bernefamke]] fan yn 'e tweintich mei in lytse [[famke]] op 'e earm en in [[widdo]] dy't koartby troch it [[ferstjerren]] fan har [[oarehelte|man]] de eigneresse fan in [[boubedriuw]] wurden is. Reacher syn [[teory]] is dat der by dizze moard eins mar ien doelwyt wie, en dat de oare fjouwer slachtoffers poer en allinne fermoarde binne by wize fan [[kamûflaazje]] fan it wiere doelwyt. Want by in sinleaze [[massamoard]] docht nimmen mear ûndersyk nei it [[motyf (strafrjocht)|motyf]]. Neffens Reacher wie it wiere doelwyt Oline Archer, de eigneresse fan it boubedriuw. Hy drukt Helen op it hert om foarsichtich te wêzen, mei't de wiere dieder of dieders blykber oer liken geane. As sy der blyk fan jaan soe dat se harren op it spoar is, soe sysels ek kandidaat wurde om fermoarde te wurden. Helen hat muoite om dat te leauwen en giet nei it [[stedhûs]] ta om dêr yn 'e [[argyf|argiven]] neifraach nei it boubedriuw fan Oline Archer te dwaan. Underwilens is Reacher fan doel om in [[sjitbaan]] yn [[Ohio]] te besykjen, dêr't Barr syn sjitoefenings die. Wannear't er yn tarieding op dat reiske earst weromgiet nei syn [[motel]], blykt dêr krekt it [[stoflik omskot]] fan Sandy oantroffen te wêzen, it frommeske fan 'e slaanderij. Resjersjeur Emerson hat de lieding oer it ûndersyk en sjocht Reacher as syn [[fertochte|haadfertochte]]: in omrinner sûnder fêst wenplak dy't earder gedoente mei it slachtoffer hân hat. Reacher, dy't de echte moardner gewaar wurdt, set de efterfolging yn, mar wurdt sels efterfolge troch de plysje. Dêrtroch wit de echte moardner fuort te kommen, mar Reacher ûntkomt sels ek oan 'e plysje. Hy hat him no fêstbiten yn 'e saak en wegeret op te jaan. Hy giet dêrom dochs noch nei Ohio, dêr't er yn 'e kunde komt mei Martin Cash, in [[opperwachtmaster]] b.tsj. fan it [[Amerikaanske Marinierskorps]], dy't de eigner fan 'e sjitbaan is. Nei it útoefenjen fan beskate druk lit Cash him de treflike sjitresultaten fan Barr sjen. Reacher, dy't út syn ûndersyk yn Irak wei bekend is mei it sjitfermogen fan Barr, stelt fêst dat dy op 'e bêste dei fan syn libben noch net sa goed sjitte kinne soe. Hy suggerearret dat mei de sjitskiifpapierfellen knoeid is, in deasûnde yn 'e [[sjitsport]]. Cash is [[poerlulk]] oer dy beskuldiging, mar Reacher freget him oft Barr wolris in maat meinaam. Dat is yndie sa, mar wêrom, wol Cash witte, soe in maat soks dwaan? Reacher antwurdet dat it miskien gjin echte maat wie, mar ien dy't Barr deryn lúzje woe. Want as de plysje ea de sjitbaan besocht hawwe soe (wat se net dien hawwe), soene de sjitresultaten fan Barr befêstige hawwe dat de man maklik de dieder fan 'e sjitpartij yn Pittsburgh wêze kinne soe. Underwilens besiket Helen Rodin yn Pittsburgh har heit, de ofsier fan justysje, te oertsjûgjen fan 'e teory fan Reacher en harsels. Troch de argyfstikken fan it boubedriuw fan Oline Archer wit se no dat sy op it punt stie har bedriuw te ferkeapjen, mar doe ynienen fan gedachten feroare om't har man der syn hiele libben foar bodde hie. De ôfstegere keaper is in boubedriuw dat as front foar de [[Russyske maffia]] tsjinne, en dat deryn spesjalisearre is om [[brêge]]n te bouwen dêr't nimmen ferlet fan hat en [[wegen]] oan te lizzen dy't nearne hinne geane, allegearre mei [[oerheid]]sjild wêrfan't it meastepart [[dieverij|efteroer drukt]] wurdt. Har heit mient dat Helen net goed doocht en wegeret har te helpen. Underweis nei de útgong fan it gebou wurdt se yn 'e [[lift (hefmeganisme)|lift]] troch resjersjeur Emerson útskeakele mei in [[streamstjitwapen]]. As se wer by [[bewustwêzen]] komt, wurdt se fêstholden yn in [[kantoar]]keet by in ferlitten [[mynbou|myn]] troch Emerson, skerpskutter "Charlie" (de wiere dieder fan 'e sjitpartij), en de opdrachtjouwer fan 'e massamoard, "Zek Tsjelovek", in Russyske [[krimineel]] dy't foarme is yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-[[gûlag]]s fan [[Sibearje]]. Charlie skillet Reacher op mei de [[mobile tillefoan]] fan Helen en besiket de [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] fan Helen as drukmiddel te brûken om Reacher nei de myn ta te lokjen. Mar Reacher seit: "Ik bin in omrinner sûnder bannen, hâld dy abbekate mar, ik fyn myn eigen wei wol." Dat is fansels mar sabeare. Yn it echt freget Reacher Cash om help, dy't delkomt mei syn eigen skerpskuttersgewear. Mei help fan Cash kringt Reacher it terrein fan 'e myn binnen, dêr't er de trewanten fan Charlie en Tsjelovek op metoadyske wize ien foar ien deamakket. De lêste fan harren is Charlie sels. Yn it [[kantoar]] fan 'e myn, dêr't Helen fêstholden wurdt, besiket Emerson har as [[minsklik skyld]] te brûken, mar Reacher is sels ek in skerpskutter en sjit de [[korrupt]]e plysjeman dea mei in [[kûgel]] dy't roerdelings by Hellen har holle lâns giet. Tsjelovek biedt gjin ferset en jout him oer. Wylst Helen de plysje skillet, hat Reacher in [[petear]] mei Tsjelovek. De Rus seit in [[finzenis]] yn 'e Feriene Steaten as in fakânsjebestimming te beskôgjen nei syn ferbliuw yn Sibearje, mar hy wiist der ek op dat er nei alle gedachten nea de binnenkant fan sa'n finzenis sjen sil. Want wa sille de autoriteiten leauwe: in bekende sakeman mei hege konneksjes, of in omrinner dy't krekt in plysjeman deasketten hat? Dêrmei hat er krekt wat tefolle praatsjes, want hy oertsjûget Reacher fan syn gelyk. Dyselde pakt dêrop syn [[pistoal]] en sjit Tsjelovek, ta [[ûntsteltenis]] fan Helen, koeltsjes troch de holle. As Barr bykomt út koma, fertelt er Helen dat er gjin [[oantinken]] oan 'e massamoard hat, mar dat er it grif dien hawwe moat, mei't er alris earder soks útheefd hat. Helen befreget him oer de metoade dy't er brûkt hawwe soe as er soks dwaan woe, en Barr antwurdet dat er syn buske dan op 'e Fort Duquesne-brêge stilsette soe en út 'e laadromte wei sjitte soe, krekt sa't Reacher earder al sein hie. De [[berou]]folle Barr is ree om 'e [[ferantwurdlikheid]] foar de moarden en teffens de [[bestraffing]] op him te nimmen, mar Helen bewissiget him derfan dat er it net dien hat en dat er frijsprutsen wurde sil. Underwilens is Reacher mei de [[autobus|bus]] alwer ûnderweis nei in oare, ûnbekende bestimming. As er heart hoe't in oare passazjier syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|faam]] [[skellen|útskelt]] en [[húslik geweld|slacht]], komt er fan syn plak om regaad te meitsjen. ==Rolferdieling== [[File:Tom Cruise in Dec 2012 (2 av 3)-2.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Rosamund Pike 2011.jpg|right|thumb|160px|[[Rosamund Pike]].]] [[File:Robert Duvall 2 by David Shankbone (cropped).jpg|right|thumb|135px|[[Robert Duvall]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | Helen Rodin | [[Rosamund Pike]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | "Charlie" | [[Jai Courney]] |- | [[opperwachtmaster]] b.tsj. Martin Cash | [[Robert Duvall]] |- | [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin | [[Richard Jenkins]] |- | [[resjersjeur]] Calvin Emerson | [[David Oyelowo]] |- | "Zek Tsjelovek" | [[Werner Herzog]] |- | [[soldaat]] b.tsj. James Barr | [[Joseph Sikora]] |- | Linsky | [[Michael Raymond-James]] |- | Jeb Oliver | [[Josh Helman]] |- | Sandy | [[Alexia Fast]] |- | Rob Farrior | [[James Martin Kelly]] |- | Nancy Holt | [[Nicole Forrester]] |- | Wesley | [[Scott Andrew Martin]] |- | [[brigadier]] op [[plysjeburo]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Der waard al besocht om ta in ferfilming te kommen fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]] sûnt it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' yn [[1997]] útkaam. Nei't earst [[PolyGram Filmed Entertainment]] in opsje op 'e [[filmrjochten]] nommen hie, en letter [[New Line Cinema]], kamen de filmrjochten yn [[2005]] yn 'e hannen fan [[Paramount Pictures]] en [[Cruise/Wagner Productions]] fan [[akteur|filmstjer]] [[Tom Cruise]]. Dêrnei waard [[senarioskriuwer]] [[Josh Olson]] ynhierd om in [[skript]] te skriuwen op basis fan 'e (doe) meast resinte [[roman]] oer it [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', út [[2005]]. [[File:Christopher McQuarrie at the 2025 Cannes Film Festival 05.jpg|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Christopher McQuarrie]].]] Yn [[july]] [[2010]] waard [[Christopher McQuarrie]], dy't yn [[2008]] mei Cruise gearwurke hie oan 'e [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] ''[[Valkyrie (film)|Valkyrie]]'', oanlutsen om 'e film te [[regissearjen]]. McQuarrie werskreau it senario fan Olson folslein. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Cruise, [[Don Granger]], [[Paula Wagner]] en [[Gary Levinsohn]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]], [[Skydance Productions]] en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Caleb Deschanel]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher'' setten yn [[oktober]] [[2011]] útein en duorren oant yn [[jannewaris]] [[2012]]. Der waard foar it meastepart filme op lokaasje yn [[Pittsburgh]] en it omlizzende [[Allegheny County (Pennsylvania)|Allegheny County]]. Filmlokaasjes yn 'e stêd wiene û.o. it [[Strip District (Pittsburgh)|Strip District]], it [[North Shore Riverfront Park]] en de [[Fort Duquesne-brêge]]. Yn Allegheny County waard filme yn [[Sewickley (Pennsylvania)|Sewickley]], [[Monroeville (Pennsylvania)|Monroeville]] en op it [[plattelân]] fan [[Robinson Township (Pennsylvania)|Robinson Township]]. De [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sêne]]s by de [[mynbou|myn]] waarden filme yn 'e neite fan [[Saltsburg (Pennsylvania)|Saltsburg]]. Sa't foar him gebrûklik is, die [[haadrolspiler]] [[Tom Cruise]] frijwol alle [[stunt]]s yn 'e film sels, it bestjoeren fan 'e [[auto]] yn lange efterfolgingssêne yn Pittsburgh ynbegrepen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album, mei [[muzyk]] dy't spile waard troch de [[Hollywood Studio Symphony]], ferskynde op [[18&nbsp;desimber]] by [[platemaatskippij]] [[La-La Land Records]]. ''Jack Reacher'' waard op [[19&nbsp;maart]] [[2013]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:Pittsburgh northshorepark.jpg|right|thumb|250px|It [[North Shore Riverfront Park]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa skreau [[Todd McCarthy]] fan ''[[The Hollywood Reporter]]'': "[[Tom Cruise]] lit sjen wat er kin as de mysterieuze [[held]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] einlik it [[wite doek]] berikt." Yn it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' woe [[Peter Travers]] hawwe: "Dit is Cruise syn film. En hy docht it poerbêst. De [[oktroai|pantint]]earre [[glimk]] is fuort en ferfongen troch in fronseljen, en dat makket ''Jack Reacher'' ta in tsjustere en tûzelsinnich meitsjende rit nei in nije soarte fan hel." Kritisy dy't negative resinsjes skreaune, fûnen de film lykwols faak dochs ûnderhâldend. Sa neamde [[Peter Bradshaw]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' ''Jack Reacher'' "freeslik mar ûnderhâldend". Yn ''[[Entertainment Weekly]]'' skreau [[Lisa Schwarzbaum]] dat de film op sawol fisueel mêd as wat de [[dialooch]] oanbelange, foltroppe wie mei [[klisjee]]s. Dêrnjonken fûn se it "ûnfermogen" fan 'e film om Jack Reacher as in orizjineel personaazje del te setten "[[ferbjustering|ferbjusterjend]]". Krekt as in protte [[fan (persoan)|fans]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] wie Peter Debruge fan it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' [[krityk|kritysk]] oer it [[casting|casten]] fan 'e garismatyske Tom Cruise, dat mar in lyts mantsje is, yn 'e rol fan 'e noartske Jack Reacher, dy't yn 'e boeken omskreaun wurdt as in bear fan in keardel. Hy woe hawwe, de rol hie goed past by [[Arnold Schwarzenegger]] of [[Sylvester Stallone]] yn harren heechtijdagen, mar moast op ûnkomfortabele wize oprutsen wurde om Cruise te skewielen. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 64%, basearre op 181 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film] is in boppegemiddelde [[misdiefilm|misdie]][[skrillerfilm|skriller]], mei in glêd [[garisma]]tyske [[aktearprestaasje]] fan Tom Cruise." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 50%, basearre op 36 resinsjes. [[File:Fort Duquesne Bridge.jpg|left|thumb|250px|De [[Fort Duquesne-brêge]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Resultaat== ''Jack Reacher'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]80,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $138,3&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $218,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $60&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $158,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ==Ferfolchfilm== {{Apart|Jack Reacher: Never Go Back}} Hoewol't ''Jack Reacher'' oarspronklik bedoeld wie as opset foar in langere [[filmsearje]], waard yn 't earstoan sein dat in [[ferfolchfilm]] ûnwierskynlik wie om't de film it yn 'e [[bioskopen]] yn [[Noard-Amearika]] sa [[teloarstellend]] dien hie. (Amerikaanske [[filmstudio's]] sjogge inkeld nei de prestaasjes fan films yn eigen lân; goede resultaten yn oare dielen fan 'e wrâld binne moai meinommen, mar wurde ornaris as yrrelevant beskôge by it besluten ta it meitsjen fan in ferfolch.) Uteinlik waard lykwols dochs besletten it nochris te prebearjen. It ferfolch wie basearre op 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', en krige de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. De film, dy't útkaam yn [[2016]], waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]], mei [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]] yn 'e [[haadrol]]len. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0790724/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Christopher McQuarrie]] [[Kategory:Film út 2012]] [[Kategory:Film oer in skerpskutter of slûpskutter]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer in omrinner]] [[Kategory:Film oer in abbekaat]] [[Kategory:Film oer de Irakoarloch]] [[Kategory:Film oer de Russyske maffia]] [[Kategory:Film oer in gizeling]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] mfi9fj4bf6h2czx72p7jedzwv5jqqqg 1228248 1228242 2026-04-18T20:41:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] oars 1228248 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher'' | regisseur = [[Christopher McQuarrie]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Paula Wagner]]<br>[[Gary Levinsohn]] | útfierend produsint = | senario = [[Christopher McQuarrie]] | basearre op = ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Caleb Deschanel]] | muzyk = [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Productions]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Rosamund Pike]] | voice-over = | byrollen = [[Jai Courney]] <br> [[Robert Duvall]]<br> [[Richard Jenkins]]<br> [[David Oyelowo]]<br> [[Werner Herzog]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 130 minuten | budget = $60&nbsp;miljoen | opbringst = $218,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (romansearje)#Ferfilmings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'' }} '''''Jack Reacher''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm]] út [[2012]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher McQuarrie]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Rosamund Pike]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[auteur]] [[Lee Child]]. It [[plot|ferhaal]] giet oer in [[sjitpartij]], wêrby't troch in [[slûpskutter]] fiif willekeurige [[persoan]]en [[dea]]makke wurde. James Barr, in eardere skerpskutter fan it [[Amerikaanske Leger]], wurdt foar de skanddie [[arrestaasje|oppakt]] om't alle bewiismateriaal yn syn rjochting wiist. It liket in ynkopperke foar de [[plysje]] en de [[ofsier fan justysje]]. Barr syn [[abbekate]] freget lykwols [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], om 'e boel foar har nei te rinnen. Reacher fielt dêr net folle foar, mei't de saak foar him ek dúdlik liket, en om't er boppedat wit dat Barr soks alris earder útheefd hat. Mar as immen besiket Reacher út te skeakeljen, komt er ta de konklúzje dat der mear oan 'e hân wêze moat as dat er tocht hie. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] wie de film ek [[kommersje]]el súksesfol. Dêrom waard der in [[ferfolch]] makke, dat yn [[2016]] útbrocht waard ûnder de titel ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. ==Plot== Op in sinneskyndei yn [[Pittsburgh]], yn it westen fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Pennsylvania]], riidt in [[man (geslacht)|man]] in ûnopfallend [[wyt]] [[bestelbuske]] yn in [[parkeargaraazje]] oan 'e [[rivier]] de [[Allegheny (rivier)|Allegheny]]. Hy docht in [[kwartsje (Amerikaanske dollar)|kwartsje]] yn 'e [[parkearmeter]], hellet in [[gewear]] mei in [[fizier (fjoerwapen)|fizier]] foar 't ljocht en [[sjitten|sjit]] yn it [[North Shore Riverfront Park]], oare kant de rivier, fiif skynber willekeurige [[minske]]n [[dea]]. Dêrnei makket er him yn it buske út 'e fuotten foar't de [[plysje]] de omkriten fan 'e [[sjitpartij]] ôfslute kin. [[Resjersjeur]] Calvin Emerson fan it [[Pittsburgh Police Department]] kriget de lieding oer it ûndersyk nei de skanddie. Hy fynt yn 'e parkeargaraazje in [[patroanhúl]] werom dy't yn in [[rioel|ôffierputsje]] rôle is, en hellet it kwartsje út 'e parkearmeter, dêr't in kreaze [[fingerôfdruk]] op stiet. Oan 'e hân fan dy fingerôfdruk wurdt de dieder yn rekôrtiid identifisearre: it giet om James Barr, in [[feteraan]] út 'e [[Irakoarloch]] dy't as [[skerpskutter]] yn it [[Amerikaanske Leger]] tsjinne hat. Wannear't de plysje [[hûssiking]] by him docht, treffe se dêr it wite bestelbuske yn 'e [[garaazje (berging)|garaazje]] oan en it moardwapen yn 'e hûs. Barr sels leit ûnder ynfloed fan [[slieppil]]len [[bewusteleas]] op [[bêd]] en kin sûnder lykfol hokker swierrichheden yn 'e [[hanboeiens|boeiens]] slein wurde. Letter, as er wer by sûpe en stút is, wurdt Barr yngeand ûnderfrege troch Emerson en [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin. Dy beiden lizze him de kar foar tusken in [[libbenslange finzenisstraf]] as er bekent, of de [[deastraf]] as er in [[bekentenis]] wegeret. Want Rodin hat noch nea in [[rjochtsaak]] ferlern (in prestaasje dy't er tanket oan it feit dat er inkeld maklike saken foar de rjochter bringt), en sûnder bekentenis sil er perfoarst de deastraf easkje. Barr wegeret de mûle iepen te dwaan, en as er in [[skriuwblok]] en in [[pin]] yn 'e hannen drukt kriget om syn bekentenis op papier te setten, skriuwt er inkeld op: "Helje Jack Reacher derby". Yn 'e waan dat it om in [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûge]] giet dy't Barr frijpleitsje kin, docht Emerson ûndersyk nei lju mei dy namme. Hy rapportearret letter oan Rodin dat [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] in [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] fan it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]] is, dy't sûnt syn [[earfol ûntslach]] út 'e [[lânmacht]] as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de Feriene Steaten doarmet. Emerson hat noch net it begjin fan in idee hoe't er de man opspoare moat. Mar dat probleem lost himsels op as Reacher suver op datseldichste stuit by harren foar de doar stiet. Hy hat yn in [[bar]] op 'e [[tillefyzje]] op it [[nijs]] sjoen dat Barr oppakt is foar de moard op fiif minsken yn Pittsburgh, en is sadwaande út eigen beweging dy kant út kommen. {{Plotbedjer film}} Reacher makket koarte metten mei de yllúzje dat er in tsjûge is dy't Barr frijpleitsje kin, en hy is ek beslist gjin [[freonskip|freon]] fan Barr. It bliuwt foar Emerson en Rodin dizenich wat hy dan wól mei de saak te krijen hat en wêrom't Barr om him frege hat. Reacher wol graach it [[bewiismateriaal]] tsjin Barr ynsjen, mar dat fersyk wurdt ôfwiisd. Dan freget er om Barr sels sjen te meien, en dêrop nimme Emerson en Rodin him mei nei it [[sikehûs]], dêr't Barr ûnderwilens yn [[koma]] leit nei't er troch in groepke mei-finzenen [[mishanneling|swier mishannele]] is wylst de [[sipier]]s goedkarrend taseagen. Reacher komt mei syn besyk oan it sikehûs sadwaande neat fierder. Ear't Emerson en Rodin him oer syn rol yn 'e saak ûnderstean kinne, komt der hommels in ein oan harren moeting wannear't de [[abbekate]] fan Barr arrivearret, dy't der lucht fan krigen hat dat de ofsier fan justysje immen by har [[kliïnt]] brocht hat, wat er hielendal net dwaan mei sûnder dat sy derby is. In bykommende, persoanlike faktor yn it konflikt is dat de abbekate Helen Rodin is, de [[dochter]] fan 'e ofsier fan justysje. It is Helen ek net dúdlik wat Reacher by de saak út te stean hat. Mar syn steat fan tsjinst as resjersjeur by de militêre plysje is sûnder lek of brek, dat se besiket him foar har karke te spannen, dat er har helpt om Barr út 'e [[deadesel]] te hâlden. Reacher fertelt har lykwols dat hy gjin freon fan Barr is en dat er der alhiel gjin belang by hat om Barr frij te pleitsjen of him sels mar te rêden fan 'e deastraf. Helen wiist der lykwols op dat Reacher, as er foar har as offisjeel ûndersiker wurkje soe, alle bewiismateriaal yn 'e saak ynsjen kinne soe. Reacher beart dat it him safolle net skele kin, mar syn [[nijsgjirrigens]] wurdt him oermânsk en úteinlik stimt er mei har foarstel yn. Syn betingst is dat Helen mei de [[djipdrôven]] fan 'e fiif [[slachtoffer]]s prate moat om ta har trochkringe te litten wat har kliïnt oanrjochte hat. Sy docht dat mei [[tsjinnichheid]]. Neitiid fertelt Reacher oan Helen hoe't hy en Barr inoar kenne. Neffens him binne der fjouwer soarten lju dy't frijwillich tsjinst nimme yn it leger: guon dogge it om't it in [[famylje]][[tradysje]] is, guon dogge it út [[heitelânsleafde]], guon sykje gewoan betelle [[arbeid|wurk]], en inkelen sykje in legale manear om oare minsken te [[fermoardzjen]]. Barr hearde ta dy lêste [[kategory]]. Hy koe al goed sjitte foar't er yn tsjinst gie en learde dêr yn training noch gâns by. As skerpskutter longere er derop om minsken om te bringen, mar doe't er útstjoerd waard nei [[Irak]], waard er dêr ynset as [[wachtpost]] fan in [[legerbasis]], en nea ek mar ien kear die him in kâns foar om ien dea sjitten. Doe't syn tsjinst der sawat op siet, teach er der dêrom sels op út om willekeurige lju dea te sjitten. Dat dat fjouwer Amerikaanske [[hierling]]en wiene, yn 'e tsjinst by in [[bedriuw]] dat [[befeiliging]]staken foar it Amerikaanske Leger útfierde, wie folslein [[tafal]]. De militêre plysje die ûndersyk nei de sjitpartij en Reacher krige de lieding. Barr hie syn eigen spoaren goed útwiske, mar Reacher wist him dochs te finen. De hierlingen blieken lykwols krekt in [[wykein]] frij hân te hawwen, dat se trochbrocht hiene mei harren dierberste [[leafhawwerij]]: it [[oarlochsferkrêfting|ferkrêftsjen fan Iraakske froulju]], oant in [[famke]] fan alve jier ta. Wat djipper Reacher groef, wat mear de saak begûn te stjonken. It wiene de neidagen fan 'e [[Ynvaazje fan Irak (2003)|Amerikaanske ferovering fan Irak]]; eltsenien woe nei hûs en net ien dy't op sa'n [[skandaal]] siet te wachtsjen. Dêrom waard fan hegerhân besletten dat Reacher wol hohâlde koe. De moard op 'e hierlingen waard offisjeel ôfdien as in fersetsdie fan Iraakske [[opstanneling]]en en Barr waard net [[strafferfolging|ferfolge]]. Mar Reacher naam him apart en fertelde him dat as er ea nochris soks útheefde, hy him wer opspoare soe en dat er him dan kroandea meitsje soe. Helen freget wêrom't Barr dan no om Reacher frege hat, en it antwurd op dy fraach moat Reacher har skuldich bliuwe. Wannear't Reacher it bewiismateriaal yn 'e saak tsjin Barr neirint, kin er der mar net oer út dat immen dy't fan doel is en mean samar in kloft minsken del, de muoite nimt om in kwartsje yn syn parkearmeter te dwaan. Hy fernimt dêrnei by Emerson, dy't it hâldt op 'e macht der gewoante. Reacher tinkt der sines fan en ûntdekt boppedat noch ferskate oare dingen dy't net doge. Sa skeat Barr út 'e parkeargaraazje wei yn 'e sinne op, wylst er itselde sjitfjild bestrike kinnen hie fan 'e [[flechstripe]] op 'e [[Fort Duquesne-brêge]] ôf, dêr't er de sinne yn 'e rêch hân hawwe soe en dêr't er boppedat syn buske net iens út hoegd hie te kommen. Dat betsjut: gjin efterlitten patroanhulen, gjin kâns dat immen him werkenne kinne soe en gjin kwartsjes yn parkearmeters. Reacher begrypt net wêrom't Barr it himsels sa dreech makke hat. Dy [[jûn]]s giet Reacher nei in pleatslike bar, dêr't er [[iten|yt]]. Hy wurdt oansprutsen troch Sandy, in kreas jong frommeske dat mei him besiket oan te papkjen, mar hy hat dêr gjin belangstelling foar. As in opmerking fan him troch har moedwillich ferkeard útlein wurdt, as soed er har foar "[[hoer]]" útmakke hawwe, ferskine ynienen fiif gewante keardels dy't har "[[bruorren]]" sizze te wêzen en Reacher útdaagje ta in gejocht. Wannear't delbêdzjende wurden net helpe, giet er mei harren nei bûten ta, dêr't er handich mei de skynbere oermacht ôfweeft. De [[slaanderij]] is alsa suver foarby ear't er begûn is, mar dochs arrivearret de plysje noch op 'e tiid om Reacher te [[arrestaasje|arrestearjen]]. Wannear't in [[yrritaasje|yrritearre]] Helen him letter op it [[plysjeburo]] op [[boarchtocht (strafrjocht)|boarchtocht]] frijkriget, skokt Reacher har troch ynienen te ferklearjen dat Barr [[ûnskuld]]ich is. Hy makket har dielgenoat fan al syn eardere twifels, mar wat foar him de trochslach jout, is de fjochtpartij by de bar. Dy wie dúdlik ôfpraat wurk. It fanke wist al wa't er wie doe't se him foar it earst oanspriek, en doe't er himsels foarstelde ûnder in oare [[namme]] as Jack Reacher, wie se der dúdlik eefkes ôf. De oanlieding foar de slaanderij wie healwiis en dat dy yn uterlik tige ferskillende keardels har bruorren wêze soene, is te bespotlik om wurden oan smoarch te meitsjen. En de plysje wie al rom yn 't foar ynseind, oars hie dy nea sa gau arrivearje kinnen. Reacher syn konklúzje is dat syn belangstelling foar de saak guon lju blykber tige [[senuweftigens|senuweftich]] makket. En dat betsjut dat Barr in sûndebok is, wylst de wiere dieder noch op frije fuotten is. De fraach is dan fansels wêrom't der ferlet wie fan in sûndebok. Reacher freget Helen om him mear oer de slachtoffers te fertellen. Dat binne in [[sakeman]] yn syn [[middeljierren]], in [[húsfrou]] yn har middeljierren, in [[allinnichsteande mem]] fan [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[komôf]], in [[bernefamke]] fan yn 'e tweintich mei in lytse [[famke]] op 'e earm en in [[widdo]] dy't koartby troch it [[ferstjerren]] fan har [[oarehelte|man]] de eigneresse fan in [[boubedriuw]] wurden is. Reacher syn [[teory]] is dat der by dizze moard eins mar ien doelwyt wie, en dat de oare fjouwer slachtoffers poer en allinne fermoarde binne by wize fan [[kamûflaazje]] fan it wiere doelwyt. Want by in sinleaze [[massamoard]] docht nimmen mear ûndersyk nei it [[motyf (strafrjocht)|motyf]]. Neffens Reacher wie it wiere doelwyt Oline Archer, de eigneresse fan it boubedriuw. Hy drukt Helen op it hert om foarsichtich te wêzen, mei't de wiere dieder of dieders blykber oer liken geane. As sy der blyk fan jaan soe dat se harren op it spoar is, soe sysels ek kandidaat wurde om fermoarde te wurden. Helen hat muoite om dat te leauwen en giet nei it [[stedhûs]] ta om dêr yn 'e [[argyf|argiven]] neifraach nei it boubedriuw fan Oline Archer te dwaan. Underwilens is Reacher fan doel om in [[sjitbaan]] yn [[Ohio]] te besykjen, dêr't Barr syn sjitoefenings die. Wannear't er yn tarieding op dat reiske earst weromgiet nei syn [[motel]], blykt dêr krekt it [[stoflik omskot]] fan Sandy oantroffen te wêzen, it frommeske fan 'e slaanderij. Resjersjeur Emerson hat de lieding oer it ûndersyk en sjocht Reacher as syn [[fertochte|haadfertochte]]: in omrinner sûnder fêst wenplak dy't earder gedoente mei it slachtoffer hân hat. Reacher, dy't de echte moardner gewaar wurdt, set de efterfolging yn, mar wurdt sels efterfolge troch de plysje. Dêrtroch wit de echte moardner fuort te kommen, mar Reacher ûntkomt sels ek oan 'e plysje. Hy hat him no fêstbiten yn 'e saak en wegeret op te jaan. Hy giet dêrom dochs noch nei Ohio, dêr't er yn 'e kunde komt mei Martin Cash, in [[opperwachtmaster]] b.tsj. fan it [[Amerikaanske Marinierskorps]], dy't de eigner fan 'e sjitbaan is. Nei it útoefenjen fan beskate druk lit Cash him de treflike sjitresultaten fan Barr sjen. Reacher, dy't út syn ûndersyk yn Irak wei bekend is mei it sjitfermogen fan Barr, stelt fêst dat dy op 'e bêste dei fan syn libben noch net sa goed sjitte kinne soe. Hy suggerearret dat mei de sjitskiifpapierfellen knoeid is, in deasûnde yn 'e [[sjitsport]]. Cash is [[poerlulk]] oer dy beskuldiging, mar Reacher freget him oft Barr wolris in maat meinaam. Dat is yndie sa, mar wêrom, wol Cash witte, soe in maat soks dwaan? Reacher antwurdet dat it miskien gjin echte maat wie, mar ien dy't Barr deryn lúzje woe. Want as de plysje ea de sjitbaan besocht hawwe soe (wat se net dien hawwe), soene de sjitresultaten fan Barr befêstige hawwe dat de man maklik de dieder fan 'e sjitpartij yn Pittsburgh wêze kinne soe. Underwilens besiket Helen Rodin yn Pittsburgh har heit, de ofsier fan justysje, te oertsjûgjen fan 'e teory fan Reacher en harsels. Troch de argyfstikken fan it boubedriuw fan Oline Archer wit se no dat sy op it punt stie har bedriuw te ferkeapjen, mar doe ynienen fan gedachten feroare om't har man der syn hiele libben foar bodde hie. De ôfstegere keaper is in boubedriuw dat as front foar de [[Russyske maffia]] tsjinne, en dat deryn spesjalisearre is om [[brêge]]n te bouwen dêr't nimmen ferlet fan hat en [[wegen]] oan te lizzen dy't nearne hinne geane, allegearre mei [[oerheid]]sjild wêrfan't it meastepart [[dieverij|efteroer drukt]] wurdt. Har heit mient dat Helen net goed doocht en wegeret har te helpen. Underweis nei de útgong fan it gebou wurdt se yn 'e [[lift (hefmeganisme)|lift]] troch resjersjeur Emerson útskeakele mei in [[streamstjitwapen]]. As se wer by [[bewustwêzen]] komt, wurdt se fêstholden yn in [[kantoar]]keet by in ferlitten [[mynbou|myn]] troch Emerson, skerpskutter "Charlie" (de wiere dieder fan 'e sjitpartij), en de opdrachtjouwer fan 'e massamoard, "Zek Tsjelovek", in Russyske [[krimineel]] dy't foarme is yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-[[gûlag]]s fan [[Sibearje]]. Charlie skillet Reacher op mei de [[mobile tillefoan]] fan Helen en besiket de [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] fan Helen as drukmiddel te brûken om Reacher nei de myn ta te lokjen. Mar Reacher seit: "Ik bin in omrinner sûnder bannen, hâld dy abbekate mar, ik fyn myn eigen wei wol." Dat is fansels mar sabeare. Yn it echt freget Reacher Cash om help, dy't delkomt mei syn eigen skerpskuttersgewear. Mei help fan Cash kringt Reacher it terrein fan 'e myn binnen, dêr't er de trewanten fan Charlie en Tsjelovek op metoadyske wize ien foar ien deamakket. De lêste fan harren is Charlie sels. Yn it [[kantoar]] fan 'e myn, dêr't Helen fêstholden wurdt, besiket Emerson har as [[minsklik skyld]] te brûken, mar Reacher is sels ek in skerpskutter en sjit de [[korrupt]]e plysjeman dea mei in [[kûgel]] dy't roerdelings by Hellen har holle lâns giet. Tsjelovek biedt gjin ferset en jout him oer. Wylst Helen de plysje skillet, hat Reacher in [[petear]] mei Tsjelovek. De Rus seit in [[finzenis]] yn 'e Feriene Steaten as in fakânsjebestimming te beskôgjen nei syn ferbliuw yn Sibearje, mar hy wiist der ek op dat er nei alle gedachten nea de binnenkant fan sa'n finzenis sjen sil. Want wa sille de autoriteiten leauwe: in bekende sakeman mei hege konneksjes, of in omrinner dy't krekt in plysjeman deasketten hat? Dêrmei hat er krekt wat tefolle praatsjes, want hy oertsjûget Reacher fan syn gelyk. Dyselde pakt dêrop syn [[pistoal]] en sjit Tsjelovek, ta [[ûntsteltenis]] fan Helen, koeltsjes troch de holle. As Barr bykomt út koma, fertelt er Helen dat er gjin [[oantinken]] oan 'e massamoard hat, mar dat er it grif dien hawwe moat, mei't er alris earder soks útheefd hat. Helen befreget him oer de metoade dy't er brûkt hawwe soe as er soks dwaan woe, en Barr antwurdet dat er syn buske dan op 'e Fort Duquesne-brêge stilsette soe en út 'e laadromte wei sjitte soe, krekt sa't Reacher earder al sein hie. De [[berou]]folle Barr is ree om 'e [[ferantwurdlikheid]] foar de moarden en teffens de [[bestraffing]] op him te nimmen, mar Helen bewissiget him derfan dat er it net dien hat en dat er frijsprutsen wurde sil. Underwilens is Reacher mei de [[autobus|bus]] alwer ûnderweis nei in oare, ûnbekende bestimming. As er heart hoe't in oare passazjier syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|faam]] [[skellen|útskelt]] en [[húslik geweld|slacht]], komt er fan syn plak om regaad te meitsjen. ==Rolferdieling== [[File:Tom Cruise in Dec 2012 (2 av 3)-2.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Rosamund Pike 2011.jpg|right|thumb|160px|[[Rosamund Pike]].]] [[File:Robert Duvall 2 by David Shankbone (cropped).jpg|right|thumb|135px|[[Robert Duvall]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | Helen Rodin | [[Rosamund Pike]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="420px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | "Charlie" | [[Jai Courney]] |- | [[opperwachtmaster]] b.tsj. Martin Cash | [[Robert Duvall]] |- | [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin | [[Richard Jenkins]] |- | [[resjersjeur]] Calvin Emerson | [[David Oyelowo]] |- | "Zek Tsjelovek" | [[Werner Herzog]] |- | [[soldaat]] b.tsj. James Barr | [[Joseph Sikora]] |- | Linsky | [[Michael Raymond-James]] |- | Jeb Oliver | [[Josh Helman]] |- | Sandy | [[Alexia Fast]] |- | Rob Farrior | [[James Martin Kelly]] |- | Nancy Holt | [[Nicole Forrester]] |- | Wesley | [[Scott Andrew Martin]] |- | [[brigadier]] op [[plysjeburo]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Der waard al besocht om ta in ferfilming te kommen fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]] sûnt it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' yn [[1997]] útkaam. Nei't earst [[PolyGram Filmed Entertainment]] in opsje op 'e [[filmrjochten]] nommen hie, en letter [[New Line Cinema]], kamen de filmrjochten yn [[2005]] yn 'e hannen fan [[Paramount Pictures]] en [[Cruise/Wagner Productions]] fan [[akteur|filmstjer]] [[Tom Cruise]]. Dêrnei waard [[senarioskriuwer]] [[Josh Olson]] ynhierd om in [[skript]] te skriuwen op basis fan 'e (doe) meast resinte [[roman]] oer it [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'', út [[2005]]. [[File:Christopher McQuarrie at the 2025 Cannes Film Festival 05.jpg|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Christopher McQuarrie]].]] Yn [[july]] [[2010]] waard [[Christopher McQuarrie]], dy't yn [[2008]] mei Cruise gearwurke hie oan 'e [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] ''[[Valkyrie (film)|Valkyrie]]'', oanlutsen om 'e film te [[regissearjen]]. McQuarrie werskreau it senario fan Olson folslein. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Cruise, [[Don Granger]], [[Paula Wagner]] en [[Gary Levinsohn]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]], [[Skydance Productions]] en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Caleb Deschanel]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Joe Kraemer (komponist)|Joe Kraemer]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher'' setten yn [[oktober]] [[2011]] útein en duorren oant yn [[jannewaris]] [[2012]]. Der waard foar it meastepart filme op lokaasje yn [[Pittsburgh]] en it omlizzende [[Allegheny County (Pennsylvania)|Allegheny County]]. Filmlokaasjes yn 'e stêd wiene û.o. it [[Strip District (Pittsburgh)|Strip District]], it [[North Shore Riverfront Park]] en de [[Fort Duquesne-brêge]]. Yn Allegheny County waard filme yn [[Sewickley (Pennsylvania)|Sewickley]], [[Monroeville (Pennsylvania)|Monroeville]] en op it [[plattelân]] fan [[Robinson Township (Pennsylvania)|Robinson Township]]. De [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sêne]]s by de [[mynbou|myn]] waarden filme yn 'e neite fan [[Saltsburg (Pennsylvania)|Saltsburg]]. Sa't foar him gebrûklik is, die [[haadrolspiler]] [[Tom Cruise]] frijwol alle [[stunt]]s yn 'e film sels, it bestjoeren fan 'e [[auto]] yn lange efterfolgingssêne yn Pittsburgh ynbegrepen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[10&nbsp;desimber]] [[2012]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album, mei [[muzyk]] dy't spile waard troch de [[Hollywood Studio Symphony]], ferskynde op [[18&nbsp;desimber]] by [[platemaatskippij]] [[La-La Land Records]]. ''Jack Reacher'' waard op [[19&nbsp;maart]] [[2013]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:Pittsburgh northshorepark.jpg|right|thumb|250px|It [[North Shore Riverfront Park]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa skreau [[Todd McCarthy]] fan ''[[The Hollywood Reporter]]'': "[[Tom Cruise]] lit sjen wat er kin as de mysterieuze [[held]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] einlik it [[wite doek]] berikt." Yn it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' woe [[Peter Travers]] hawwe: "Dit is Cruise syn film. En hy docht it poerbêst. De [[oktroai|pantint]]earre [[glimk]] is fuort en ferfongen troch in fronseljen, en dat makket ''Jack Reacher'' ta in tsjustere en tûzelsinnich meitsjende rit nei in nije soarte fan hel." Kritisy dy't negative resinsjes skreaune, fûnen de film lykwols faak dochs ûnderhâldend. Sa neamde [[Peter Bradshaw]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' ''Jack Reacher'' "freeslik mar ûnderhâldend". Yn ''[[Entertainment Weekly]]'' skreau [[Lisa Schwarzbaum]] dat de film op sawol fisueel mêd as wat de [[dialooch]] oanbelange, foltroppe wie mei [[klisjee]]s. Dêrnjonken fûn se it "ûnfermogen" fan 'e film om Jack Reacher as in orizjineel personaazje del te setten "[[ferbjustering|ferbjusterjend]]". Krekt as in protte [[fan (persoan)|fans]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] wie Peter Debruge fan it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' [[krityk|kritysk]] oer it [[casting|casten]] fan 'e garismatyske Tom Cruise, dat mar in lyts mantsje is, yn 'e rol fan 'e noartske Jack Reacher, dy't yn 'e boeken omskreaun wurdt as in bear fan in keardel. Hy woe hawwe, de rol hie goed past by [[Arnold Schwarzenegger]] of [[Sylvester Stallone]] yn harren heechtijdagen, mar moast op ûnkomfortabele wize oprutsen wurde om Cruise te skewielen. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 64%, basearre op 181 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film] is in boppegemiddelde [[misdiefilm|misdie]][[skrillerfilm|skriller]], mei in glêd [[garisma]]tyske [[aktearprestaasje]] fan Tom Cruise." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher'' in goedkarringspersintaazje fan 50%, basearre op 36 resinsjes. [[File:Fort Duquesne Bridge.jpg|left|thumb|250px|De [[Fort Duquesne-brêge]] yn [[Pittsburgh]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher''.]] ==Resultaat== ''Jack Reacher'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]80,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $138,3&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $218,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $60&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $158,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ==Ferfolchfilm== {{Apart|Jack Reacher: Never Go Back}} Hoewol't ''Jack Reacher'' oarspronklik bedoeld wie as opset foar in langere [[filmsearje]], waard yn 't earstoan sein dat in [[ferfolchfilm]] ûnwierskynlik wie om't de film it yn 'e [[bioskopen]] yn [[Noard-Amearika]] sa [[teloarstellend]] dien hie. (Amerikaanske [[filmstudio's]] sjogge inkeld nei de prestaasjes fan films yn eigen lân; goede resultaten yn oare dielen fan 'e wrâld binne moai meinommen, mar wurde ornaris as yrrelevant beskôge by it besluten ta it meitsjen fan in ferfolch.) Uteinlik waard lykwols dochs besletten it nochris te prebearjen. It ferfolch wie basearre op 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', en krige de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]''. De film, dy't útkaam yn [[2016]], waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]], mei [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]] yn 'e [[haadrol]]len. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0790724/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Christopher McQuarrie]] [[Kategory:Film út 2012]] [[Kategory:Film oer in skerpskutter of slûpskutter]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer in omrinner]] [[Kategory:Film oer in abbekaat]] [[Kategory:Film oer de Irakoarloch]] [[Kategory:Film oer de Russyske maffia]] [[Kategory:Film oer in gizeling]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] jl607kwz9l34v0ceax1lq41pnf56wyq 14 191154 1228211 2026-04-18T16:33:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228211 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|McQuarrie, Christopher]] o0wqrxcyk1pnvtdsnyywfs4rrtf17qg 1 191155 1228213 2026-04-18T16:39:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 eefkes in advys 1228213 wikitext text/x-wiki ==Advys== Ik haw krekt dit artikel skreaun, en der moat my even wat fan it hert. Ik fûn it bêst in fermaaklike film, mar der sitte gatten yn it senario dêr't je mei in frachtwein sûnder kantroeren trochhinne ride kinne. Ik wie nijsgjirrich hoe't it no echt siet, dat ik haw it boek besteld dêr't de film op basearre is. As je dat lêze, ferbleekt de film dernjonken. It boek is echt folle, folle better as de film, ôfsjoen fan 'e earste sêne, mei de sjitpartij, dy't yn 'e film folle yndrukwekkender is. Ik soe dêrom eltsenien oanriede wolle om foaral it boek te lêzen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 18 apr 2026, 18.39 (CEST) l0c7z7y4xyh13fs7lgidv3soffghv70 6 191156 1228214 2026-04-18T18:29:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''Jack Reacher: Never Go Back''. 1228214 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Jack Reacher: Never Go Back''. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} 62twap5eb6qx1piaxod74szf21k7i04 1228215 1228214 2026-04-18T18:32:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228215 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Jack Reacher: Never Go Back''. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = It logo fan 'e film ''Jack Reacher: Never Go Back''. |Boarne = Oernommen fan 'e Frânske Wikipedy ([[:fr:Fichier:Jack_Reacher_Never_Go_Back_Logo.png]]). Oarspronklike boarne: https://fanart.tv/movie/343611/jack-reacher-never-go-back/ |Bysnien = Nee |Makker = |Eigner = [[Paramount Pictures]] |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. |Artikel(s) = [[Jack Reacher: Never Go Back]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Nee, want it giet om in logo. |Oare ynformaasje = }} beak0hk12zdkuu6wxp2xnq5eur1x9oq 0 191157 1228218 2026-04-18T19:25:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228218 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher-Never Go Back logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_Never_Go_Back_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher: Never Go Back'' | regisseur = [[Edward Zwick]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Christopher McQuarrie]] | útfierend produsint = | senario = [[Richard Wenk]]<br>[[Edward Zwick]]<br>[[Marshall Herskovitz]] | basearre op = ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]] | muzyk = [[Henry Jackman]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Media]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Cobie Smulders]] | voice-over = | byrollen = [[Danika Yarosh]] <br> [[Patrick Heusinger]]<br> [[Holt McCallany]]<br> [[Aldis Hodge]]<br>[[Robert Knepper]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 118 minuten | budget = $60–96&nbsp;miljoen | opbringst = $162,0&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (personaazje)#Ferskinings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' | folgjend diel = }} '''''Jack Reacher: Never Go Back''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] út [[2016]] ûnder [[rezjy]] fan [[Edward Zwick]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Jack Reacher: Gean Nea Werom". De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[Lee Child]]. It wie in [[ferfolch]] op ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]], in ferfilming fan in oare roman út deselde rige. It [[plot|ferhaal]] folget [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en út en troch regaad makket oangeande saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. Wannear't majoar Susan Turner, syn opfolchster by syn âlde ienheid fan 'e Militêre Plysje, [[arrestaasje|oppakt]] wurdt op beskuldiging fan [[lânferrie]], begjint Reacher in eigen ûndersyk en komt er in gearspanning binnen it [[Amerikaanske Leger]] op it spoar. De [[filmkritisy]] joegen ''Jack Reacher: Never Go Back'' mingde oant negative [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] die de film it mar sa-sa. ==Plot== [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] is in [[omrinner]] dy't foarhinne as [[majoar]] it befel hie oer it 110e [[Bataljon]] fan 'e [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêre Plysje]] fan it [[Amerikaanske Leger]]. Yn [[Oklahoma]] helpt er de hjoeddeistige [[kommandant]] fan dy ienheid, majoar Susan Turner, om in [[korrupt]]e [[sheriff]] [[arrestaasje|op te pakken]] dy't oan it haad stiet fan in [[binde]] [[minskehannel]]ers, en dy't syn [[kriminele]] praktiken útoefenet op lân fan it Amerikaanske Leger. Neitiid hâldt er út en troch kontakt mei Turner, en wannear't syn omdoarmings him lang om let werombringe nei [[Washington, D.C.]], giet er dêre nei it [[haadkertier]] fan syn âlde ienheid om har foar it earst libbensliif te moetsjen. Mar ynstee fan Turner treft er yn har [[kantoar]] in [[kolonel]] Sam Morgan oan, dy't him fertelt dat Turner [[arrestearre]] is op [[oanklacht (strafrjocht)|beskuldiging]] fan [[spionaazje]] en [[lânferrie]] en no yn in [[militêr]] [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] fêstholden wurdt yn ôfwachting fan 'e behanneling fan har [[rjochtsaak|saak]] troch de [[kriichsrie]]. It komt Reacher allegearre nuver foar, dat hy wol Turner yn har [[sel (finzenis)|sel]] besykje. Dêrta siket er kontakt mei de [[ofsier]] dy't har as [[abbekaat]] tawiisd is, kolonel Moorcroft. Dy fertelt him lykwols dat Turner yn 't foar al witte litten hat dat se yn it tichthûs net troch Reacher besocht wurde wol. Wannear't Reacher dêr fierder op ynfreget, lit Moorcroft him (Reacher) syn [[dossier]] sjen, dêr't yn stiet dat in Candice Dutton him oanklage hat foar it feit dat er nea [[alimintaasje]] betelle hat foar it ûnderhâld fan it [[bern (persoan)|bern]] dat er by har [[befruchting|oanset]] hat. It giet om har [[dochter]] Samantha, dy't ûnderwilens fyftjin jier is en yn in [[pleechgesin]] wennet om't Candice sels in [[drugsferslaving|junk]] is dy't troch har [[ferslaving]] yn 'e [[prostitúsje]] bedarre is. Dat Reacher sa'n frommeske mei in bern sitte litten hat, soe Turner sà fan him ôffallen wêze, dat se fierder gjin gedoente mear mei him hawwe wol. De namme 'Candice Dutton' seit Reacher neat, mar hy hat yn syn libben gauris in [[onenightstand]] hân, dat hy kin net útslute dat er yndie mei it frommes [[seks|op bêd]] west hat en in dochter by har oanset hat. Hy ûntfrjemdet de [[foto]] fan it fanke dat syn dochter wêze soe út it dossier ear't er dat weromjout oan Moorcroft. Hy ûnderstiet de kolonel ek oer de beskuldigings tsjin Turner, dy't lykje te draaien om 'e [[dea]] fan twa militêre plysjes yn [[Afganistan]], dêr't se troch Turner hinne stjoerd wiene om ûndersyk te dwaan. It ferhaal is dat Turner [[ynformaasje]] ferkocht hat oan 'e [[Taliban]], de [[islamisme|islamistyske]] Afgaanske [[opstanneling]]en dêr't it Amerikaanske Leger tsjin fjochtet, en dat se har eigen minsken troch de Taliban [[fermoardzje]] litten hat doe't se lucht krigen fan har ferrie. Reacher, dy't Turner sa stadichoan al in bytsje ken, leaut dêr neat oan, en fiteret Moorcroft, yn wa't er in útbluste âld abbekaat werom ken, oan om better syn wurk te dwaan. Neitiid siket Reacher kontakt mei Samantha Dutton, syn saneamde dochter, mar sy stegeret him ôf. Harren moeting wurdt fan op ôfstân [[foto]]grafearre troch immen dy't Reacher ûngemurken folge is. {{Plotbedjer film}} Moorcroft knopet himsels de wurden fan Reacher yn 'e earen, en begjint him mear te hâlden en dragen sa't it in abbekaat betammet. Mar syn lakse hâlding wie no krekt wêrom't him de saak fan Turner taskood wie. As er begjint te graven en saken opdjippet dy't it deiljocht net ferdrage kinne, wurdt er dy jûns [[dea]]slein troch 'de Jager', in eardere [[kommando]] fan it Amerikaanske Leger dy't no as [[hierling]] wurket. Reacher bejout him de oare deis sûnder euvelmoed wer nei kolonel Morgan, mar dy lit him fuortendaliks arrestearje, mei't hy derfan fertocht wurdt Moorcroft deade te hawwen. Reacher wurdt troch [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin, in eardere ûnderhearrige fan himsels dy't net folle [[nostalgy]] fielt foar syn âlde kommandant, nei itselde militêre tichthûs ta brocht dêr't ek Turner fêstholden wurdt. Reacher ornearret dat as Moorcroft fermoarde is om't er tefolle wist, Turner ek fermoarde wurde moat. Wylst er nei syn sel laat wurdt, identifisearret er in pear [[hiermoardner]]s dy't de momkape oannommen hawwe fan sipiers fan in finzenetransport. Se wurde nei Turner har sel brocht, sabeare om't sy oerpleatst wurde moat. Reacher slacht Espin del, stelt syn [[militêr unifoarm|unifoarmjaske]] by wize fan eigen momkape, hastiget him nei Turner har sel en weeft dêr mei de beide hiermoardners ôf ear't hy en Turner maskerearjend as in [[sipier]] dy't in finzene fuortbringt út it tichthûs ûntsnappe. De beide fuortflechtigen bejouwe har nei de [[wente]] fan 'e korrupte kolonel Morgan, fan wa't se in dossier en oare gefoelige ynformaasje oer Turner [[dieverij|stelle]]. By dy ynformaasje sitte ek de foto's dy't mei in [[telelins]] út 'e fierte wei makke binne fan 'e flechtige moeting dy't Reacher mei Samantha Dutton hân hat. Hy beseft dat it neat útmakket oft it fanke echt syn dochter is of net, om't syn mysterieuze fijannen har hoe dan ek tsjin him besykje sille te brûken. Nei't Reacher en Turner ôfset binne, ferskynt de Jager by Morgan, dy't him deaslacht en it op 'e nij lykje lit as is Reacher de dieder. Underwilens arrivearje Reacher en Turner by it wenadres fan Samantha, dêr't se har [[pleechâlden]] deasketten oantreffe en Samantha sels op in sideplak dêr't se troch de Jager oer de holle sjoen is. Turner besiket it fanke [[ûnderdûke]] te litten op 'e [[kostskoalle]] dêr't sysels as [[teenager]] op siet. Samantha fynt it dêr wol moai, mar is te [[stoerens|stoer]] om dat ta te jaan. Hoe dan ek, se ferrinnewearret de boel by fersin troch har [[mobile tillefoan]] te brûken, mei as gefolch dat de lju dy't it op har foarsjoen hawwe, har lokaasje trasearje kinne. Dat betsjut dat Reacher en Turner Samantha meislepe moatte op harren syktocht nei de wierheid efter de falske beskuldigings tsjin Turner. Ut 'e papierren dy't se bútmakke hawwe by kolonel Morgan docht bliken dat in [[soldaat]] Daniel Prudhomme de lêste wie mei wa't de beide yn Afganistan omkommen militêre plysjes praten hawwe. Prudhomme is ûnderwilens ôfswaaid, dat Reacher en Turner sette mei Samantha nei syn wenplak [[New Orleans]] ta. De Jager en syn trewanten hjitfolgje harren, mar troch Reacher syn tûkens wit it trio by oankomst op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven Louis Armstrong]] in dêr opsette fûke te ûntrinnen. Se ferdwine yn New Orleans en nimme in keamer yn in [[hotel]] yn it [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]. Reacher en Turner hawwe in oanfarring oer wa't de lieding hat oer harren lytse [[militêre operaasje]], mar lizze it skeel letter by. Samantha fertelt Reacher dat se har [[skuldgefoel|skuldich fielt]] om't sy sels de driuwende krêft wie efter it oanspannen troch har mem fan 'e rjochtsaak tsjin Reacher. Har mem is no fan 'e drugs ôf en út 'e prostitúsje. Se wurket as [[servearster]] en kin mar kwealk rûnkomme, dat Samantha tocht dat de útbetelling fan wat efterstallige alimintaasje har helpe koe om op it rjochte paad te bliuwen. It probleem wie dat Candice mar in dizenich idee hie oer wa't Samantha har heit wêze koe. Reacher spoart de [[oarehelte|frou]] fan Prudhomme op, dy't fertelt dat har [[oarehelte|man]] yn Afganistan oan 'e [[heroïne]] rekke is en no as [[dakleazens|dakleaze]] drugsferslaafde op 'e strjitte libbet. Reacher en Turner witte net hoe no fierder, mar Samantha giet der [[nacht]]s temûk op eigen manneboet op út. Om't sy fierhinne op 'e strjitte opgroeid is, ken se de gewoanten en sprekt se "de taal" fan 'e dakleazen. Sûnder folle swierrichheden wit se it wierskynlike ferbliuwplak fan Prudhomme te efterheljen, in stikje [[ynformaasje]] dat se de oare [[moarn (deidiel)|moarns]] triomfantlik oerdraacht oan 'e ferstuivere Reacher en Turner. Wylst Samantha yn it hotel in gat yn 'e dei [[sliep]]t, bejouwe Reacher en Turner harren nei in leechsteand [[pakhûs]] dêr't se Prudhomme oantreffe middenmank in gruttere groep ferslaafde dakleazen. As se him ûndersteane oer de foarfallen yn Afganistan, fertelt er dat guon soldaten en ofsieren út syn ienheid behelle wiene yn kriminele aktiviteiten. Amerikaansk [[wapen]]reau dat oerstallich of efter de tiid rekke wie, en dat weromstjoerd wurde moast nei de Feriene Steaten om ferneatige te wurden, waard ynstee oerdroegen oan Parasource, in [[partikulêr militêr bedriuw]] (dat [[hierling]]en ferhiert). Parasource ferkocht de wapens oan 'e Taliban. De militêre plysjes dy't Turner nei Afganistan ta stjoerd hie, kamen dat hanneltsje op it spoar en waarden troch de Jager fermoarde. Wannear't Reacher en Turner ûndersyk nei Parasource dogge, ûntdekke se dat it bedriuw, dat needlijend wie, de lêste [[moanne (tiid)|moannen]] ynienen grutte [[winst (ûndernimming)|winsten]] makket. Reacher is fan miening dat soks net mei de ferkeap fan ôftanke wapens ferklearre wurde kin: de sifers kloppe gewoan net. Reacher nimt kontakt op mei kaptein Espin fan 'e Militêre Plysje, dy't ek noch altyd efter him en Turner oan sit, en dy't harren spoar nei New Orleans ta folge is. Hy besiket Prudhomme, waans [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] fan it heechste belang is, yn 'e hannen fan 'e Amerikaanske Militêre Plysje te spyljen, sadat de man beskerme wurde kin. Mar Parasource harket de mobile tillefoan fan kaptein Espin ôf. By harren moeting yn 'e [[haven]] fan New Orleans wurde Espin en Prudhomme sadwaande oerfallen troch in trio hiermoardners. Prudhomme komt om en Espin rekket licht [[ferwûne]]. Reacher grypt yn en skeakelet de hiermoardners út. Underwilens is it al wer jûn en yn it hotel is Samantha wer by sûpe en stút. Se hat ferlet fan iten, dat se brûkt de stellen [[creditcard]] dêr't Reacher en Turner harren flecht nei New Orleans mei betelle hawwe, om in bestelling te pleatsen. De creditcard is lykwols ûnderwilens bekend by Parasource en wurdt yn 'e gaten holden. Sadwaande ferriedt Samantha sûnder euvelmoed har eigen lokaasje. [[Generaal]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] James Harkness, de [[algemien direkteur]] fan Parasource, stjoert de Jager om it fanke te fermoardzjen. Nei de [[sjitpartij]] yn 'e haven beslút kaptein Espin dat Reacher en Turner de wierheid sprekke en [[ûnskuld]]ich binne, dat hy beslút de lapen mei harren gear te smiten. Op basis fan ynformaasje fan Prudhomme stelle se fêst dat der dyselde jûns in [[fleantúch]] fan Parasource yn New Orleans oankomt, dat fol mei ôftanke Amerikaanske wapens sitte moatte soe. Turner is derfan oertsjûge dat de kisten yn it fleantúch leech wêze sille, om't de wapens troch Parasource ferkocht binne oan 'e Taliban. Dat sy, Reacher en kaptein Espin en syn militêre plysjes sette nei it [[fleanfjild]] ta dêr't it krekt arrivearre fleantúch opwachte wurdt troch generaal Harkness. Espin en Turner easkje dat se de lading checke meie, mar as de kisten iepene wurde, blike dy wol deeglik fol te sitten mei wapenreau. Turner en Espin begripe der neat fan. De smeulsk glimkjende Harkness besiket de militêre plysjes fan syn gerjochtichheid te bonsjoeren, mar dan hellet Reacher in grutte [[bazooka]] út ien fan 'e kisten en hâldt it ding rjochtop, sadat der allegear pûdsjes heroïne út rûgelje. "No klopje de sifers," seit Reacher, wylst Harkness en syn trewanten arrestearre wurde foar [[drugssmokkeljen]] en moard. Yn it hotel is Samantha ûnderwilens de Jager en twa oare trewanten fan Harkness te fluch ôf. Se wit te ûntkommen, de drokte fan it Frânske Kertier yn. It is [[Halloween]], en der wurdt in grutte [[optocht]] holden mei in protte [[prealwein]]en. Wylst se tusken de minskemannichte troch glûpt, wit Samantha koart Reacher te skiljen, foar't se it kontakt ferliest. Reacher en Turner hastigje har werom nei it hotel en sykje dêrwei de strjitten ôf oant se Samantha en har trije efterfolgers gewaarwurde. Reacher en Turner weve elts ôf mei ien fan 'e trewanten fan 'e Jager. Dyselde komt Samantha op 'e râne fan in [[dak]] tenei, mar Reacher springt him op 'e hûd, dat se tegearre trije [[ferdjipping]]s nei ûnderen falle. De mannen binne allebeide oanslein, mar fjochtsje dochs troch en Reacher komt lang om let as de winner út 'e bus as er de Jager de [[nekke]] [[brutsen bonke|brekt]]. Neitiid wurdt majoar Turner fan alle blaam suvere. Hja kriget it befel oer har ienheid werom. Oft Reacher, dy't har sa heal-en-heal opsykje woe om har te [[fersieren (seksualiteit)|fersieren]], syn oarspronklike doel behellet, wurdt yn it ûnwisse litten. Samantha beävensearret in moeting tusken Reacher en har mem yn in [[kafee]]. Wylst Reacher dêr noch wachtet op Candice, komt Samantha sels deryn, dy't it spul fan bûtenôf wat yn 'e rekken holden hat. Se stelt fêst dat Reacher har heit net is om't Candice de servearster is dy't him niiskrekt betsjinne hat. Net ien fan beiden koene se inoar wer. Foar sawol Reacher as Samantha blykt dat wat in [[teloarstelling]] te wêzen. Letter set Reacher it fanke ôf by de âlde kostskoalle fan Turner, dêr't se no echt hinne giet. Se nimme [[ôfskie]] troch inoar [[oankrûpen|oan te krûpen]], wêrby't Samantha temûk in mobile tillefoan yn 'e [[bûse]] fan Reacher stoppet. Wannear't er letter by de [[autosneldyk]] lâns rint om te [[liftsjen]], giet de tillefoan oer. It blykt in boadskip fan Samantha te wêzen: "Mist my al?" ==Rolferdieling== [[File:(미션 임파서블 로그네이션) 톰 크루즈 특별 인사 영상 Tom Cruise.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Cobie Smulders by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|140px|[[Cobie Smulders]].]] [[File:Danika Yarosh by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Danika Yarosh]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | majoar Susan Turner | [[Cobie Smulders]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Samantha Dutton | [[Danika Yarosh]] |- | de Jager | [[Patrick Heusinger]] |- | [[kolonel]] Sam Morgan | [[Holt McCallany]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin | [[Aldis Hodge]] |- | [[generaal]] b.tsj. James Harkness | [[Robert Knepper]] |- | [[sersjant]] Leach | [[Madalyn Horcher]] |- | Daniel Prudhomme | [[Austin Hébert]] |- | kolonel Moorcroft | [[Robert Catrini]] |- | [[luitenant]] Sullivan | [[Jessica Stroup]] |- | [[sheriff]] Raymond Wood | [[Jason Douglas]] |- | [[helpsheriff]] | [[Judd Lormand]] |- | [[Transportation Safety Administration|TSA-agint]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Jack Reacher: Never Go Back'' wie in [[ferfolch]] op 'e [[film]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]]. Dy earste film wie oarspronklik bedoeld as opset foar in lange [[filmsearje]] oer it [[personaazje]] fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ferlykber mei de [[Mission: Impossible (filmsearje)|''Mission: Impossible''-rige]], wêryn't [[Tom Cruise]] ek de [[haadrol]] spilet. Mar troch de [[teloarstellend]]e prestaasje fan ''Jack Reacher'' yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] waard koart nei it útkommen fan dy film sein dat de produksje fan in ferfolch ûnwierskynlik wie. Yn [[desimber]] [[2013]] makken de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]] en [[Skydance Media]] lykwols bekend dat se it dochs nochris mei in film oer Jack Reacher besykje woene. [[File:Edward Zwick 2016.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Edward Zwick]].]] ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]] nei in [[senario]] fan [[Richard Wenk]], [[Marshall Herskovitz]] en himsels. Dat wie basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]], de [[auteur]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene haadrolspiler Tom Cruise, [[Don Granger]] en [[Christopher McQuarrie]] (dy't yn [[2012]] de film ''Jack Reacher'' regissearre hie) by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Paramount Pictures, Skydance Media en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60–96&nbsp;miljoen, ôfhinklik fan hokker boarne men leauwe wol. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Henry Jackman]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher: Never Go Back'' setten op [[20&nbsp;oktober]] [[2015]] útein en duorren oant en mei [[30&nbsp;jannewaris]] [[2016]]. Der waard op lokaasje filme yn [[New Orleans]] (û.o. yn it histoaryske [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]), [[Baton Rouge (Louisiana)|Baton Rouge]], en [[St. Francisville (Louisiana)|St. Francisville]], allegearre yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Louisiana]]. It filmprojekt ûntfong fan 'e [[oerheid]] fan dy steat grutskalige koarting op beskate [[belesting]]s om it filmjen dêr oantreklik te meitsjen. Neffens de ''[https://web.archive.org/web/20170731191957/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2017/05/2016_film_study_WEB.pdf| 2016 Feature Film Study]'' fan ''FilmL.A.'' soe der $65&nbsp;miljoen bestege wêze oan opnamen yn Louisiana, wêrfoar't de belutsen studio's $21&nbsp;miljoen oan koarting op 'e steatsbelestings krigen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] yn [[New Orleans]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;oktober]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. ''Jack Reacher: Never Go Back'' kaam op [[17&nbsp;jannewaris]] [[2017]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[31&nbsp;jannewaris]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:French Quarter example of late 18th-century Spanish architecture built after the Great Fires of 1788 and 1794.jpg|right|thumb|250px|It [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]] yn [[New Orleans]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher: Never Go Back''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher: Never Go Back'' oer it algemien mingde oant negative [[resinsje]]s. Sa neamde [[Todd McCarthy]] fan it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' de film "in oerdúdlike stap tebek yn ferhâlding ta de [[Jack Reacher (film)|earste ''Jack Reacher''-film]]". Fierders hied er [[krityk]] op 'e "formulemjittige [[plot]], [[aksjefilm|aksjesênes]] dy't we allegearre al 'tich kearen earder sjoen hawwe, banale lokaasjes en in fierhinne anonime [[cast]] njonken de stjer, dy't dizze film de sfear fan in [[B-film]] jouwe." Yn it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau Peter Debruge: "It slagget [regisseur] [[Edward Zwick|Zwick]] mar kwealk om ús [[adrenaline]] te foarskyn te kideljen, mei't er wachtet oant it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] treffen middenmank in [[Halloween]]optocht yn [[New Orleans]] ear't er in sênesekwinsje oanleveret dy't mei rjocht en reden as 'memorabel' omskreaun wurde kin." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher: Never Go Back'' in leech goedkarringspersintaazje fan 37%, basearre op 234 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "''Jack Reacher: Never Go Back'' is formulemjittich monotoan en de titel fan 'e film soe foar potinsjele sjoggers in warskôging wêze moatte." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher: Never Go Back'' in goedkarringspersintaazje fan 47%, basearre op 43 resinsjes. ==Resultaat== ''Jack Reacher: Never Go Back'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]58,7&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $103,4&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $162,0&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $96&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $66&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Tsjin [[maaie]] [[2018]] hie de film dêrnjonken al $14,5&nbsp;miljoen yn 't laadsje brocht troch de [[ferkeap]] fan [[dvd's]] en [[blu-ray]]s. ==Tillefyzjesearje en mooglike trêde film== Nei de prestaasje fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]], dy't op 'e nij [[teloarstellend]] wie nei't [[Jack Reacher (film)|de earste film]] it ek al net botte goed dien hie, waard besletten om in trêde diel yn 'e [[filmsearje]] foarearst mar te skrassen. Ynstee dêrfan waard troch de [[Amazon Studios]] in [[tillefyzjesearje]] makke dy't fan [[febrewaris]] [[2022]] te sjen wie fia de [[streamingtsjinst]] [[Prime Video]]. De searje, dy't (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]] rûn, hiet ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' en hie [[akteur]] [[Alan Ritchson]] yn 'e [[titelrol]]. Fierders hie [[Christopher McQuarrie]] it der yn [[2020]] oer dat der dochs mooglik in trêde film komme soe mei [[Tom Cruise]] yn 'e haadrol. Dêr is anno 2026 neat mear fan fernommen. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt3393786/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher:_Never_Go_Back ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Edward Zwick]] [[Kategory:Film út 2016]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer ferrie]] [[Kategory:Film oer drugshannel]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer Halloween]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] 0gud1jmrvs4ak8dmklygvqfmglo8w8o 1228241 1228218 2026-04-18T20:25:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228241 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher-Never Go Back logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_Never_Go_Back_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher: Never Go Back'' | regisseur = [[Edward Zwick]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Christopher McQuarrie]] | útfierend produsint = | senario = [[Richard Wenk]]<br>[[Edward Zwick]]<br>[[Marshall Herskovitz]] | basearre op = ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]] | muzyk = [[Henry Jackman]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Media]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Cobie Smulders]] | voice-over = | byrollen = [[Danika Yarosh]] <br> [[Patrick Heusinger]]<br> [[Holt McCallany]]<br> [[Aldis Hodge]]<br>[[Robert Knepper]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 118 minuten | budget = $60–96&nbsp;miljoen | opbringst = $162,0&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (personaazje)#Ferskinings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' | folgjend diel = }} '''''Jack Reacher: Never Go Back''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] út [[2016]] ûnder [[rezjy]] fan [[Edward Zwick]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Jack Reacher: Gean Nea Werom". De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[Lee Child]]. It wie in [[ferfolch]] op ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]], in ferfilming fan in oare roman út deselde rige. It [[plot|ferhaal]] folget [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en út en troch regaad makket oangeande saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. Wannear't majoar Susan Turner, syn opfolchster by syn âlde ienheid fan 'e Militêre Plysje, [[arrestaasje|oppakt]] wurdt op beskuldiging fan [[lânferrie]], begjint Reacher in eigen ûndersyk en komt er in gearspanning binnen it [[Amerikaanske Leger]] op it spoar. De [[filmkritisy]] joegen ''Jack Reacher: Never Go Back'' mingde oant negative [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] die de film it mar sa-sa. ==Plot== [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] is in [[omrinner]] dy't foarhinne as [[majoar]] it befel hie oer it 110e [[Bataljon]] fan 'e [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêre Plysje]] fan it [[Amerikaanske Leger]]. Yn [[Oklahoma]] helpt er de hjoeddeistige [[kommandant]] fan dy ienheid, majoar Susan Turner, om in [[korrupt]]e [[sheriff]] [[arrestaasje|op te pakken]] dy't oan it haad stiet fan in [[binde]] [[minskehannel]]ers, en dy't syn [[kriminele]] praktiken útoefenet op lân fan it Amerikaanske Leger. Neitiid hâldt er út en troch kontakt mei Turner, en wannear't syn omdoarmings him lang om let werombringe nei [[Washington, D.C.]], giet er dêre nei it [[haadkertier]] fan syn âlde ienheid om har foar it earst libbensliif te moetsjen. Mar ynstee fan Turner treft er yn har [[kantoar]] in [[kolonel]] Sam Morgan oan, dy't him fertelt dat Turner [[arrestearre]] is op [[oanklacht (strafrjocht)|beskuldiging]] fan [[spionaazje]] en [[lânferrie]] en no yn in [[militêr]] [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] fêstholden wurdt yn ôfwachting fan 'e behanneling fan har [[rjochtsaak|saak]] troch de [[kriichsrie]]. It komt Reacher allegearre nuver foar, dat hy wol Turner yn har [[sel (finzenis)|sel]] besykje. Dêrta siket er kontakt mei de [[ofsier]] dy't har as [[abbekaat]] tawiisd is, kolonel Moorcroft. Dy fertelt him lykwols dat Turner yn 't foar al witte litten hat dat se yn it tichthûs net troch Reacher besocht wurde wol. Wannear't Reacher dêr fierder op ynfreget, lit Moorcroft him (Reacher) syn [[dossier]] sjen, dêr't yn stiet dat in Candice Dutton him oanklage hat foar it feit dat er nea [[alimintaasje]] betelle hat foar it ûnderhâld fan it [[bern (persoan)|bern]] dat er by har [[befruchting|oanset]] hat. It giet om har [[dochter]] Samantha, dy't ûnderwilens fyftjin jier is en yn in [[pleechgesin]] wennet om't Candice sels in [[drugsferslaving|junk]] is dy't troch har [[ferslaving]] yn 'e [[prostitúsje]] bedarre is. Dat Reacher sa'n frommeske mei in bern sitte litten hat, soe Turner sà fan him ôffallen wêze, dat se fierder gjin gedoente mear mei him hawwe wol. De namme 'Candice Dutton' seit Reacher neat, mar hy hat yn syn libben gauris in [[onenightstand]] hân, dat hy kin net útslute dat er yndie mei it frommes [[seks|op bêd]] west hat en in dochter by har oanset hat. Hy ûntfrjemdet de [[foto]] fan it fanke dat syn dochter wêze soe út it dossier ear't er dat weromjout oan Moorcroft. Hy ûnderstiet de kolonel ek oer de beskuldigings tsjin Turner, dy't lykje te draaien om 'e [[dea]] fan twa militêre plysjes yn [[Afganistan]], dêr't se troch Turner hinne stjoerd wiene om ûndersyk te dwaan. It ferhaal is dat Turner [[ynformaasje]] ferkocht hat oan 'e [[Taliban]], de [[islamisme|islamistyske]] Afgaanske [[opstanneling]]en dêr't it Amerikaanske Leger tsjin fjochtet, en dat se har eigen minsken troch de Taliban [[fermoardzje]] litten hat doe't se lucht krigen fan har ferrie. Reacher, dy't Turner sa stadichoan al in bytsje ken, leaut dêr neat oan, en fiteret Moorcroft, yn wa't er in útbluste âld abbekaat werom ken, oan om better syn wurk te dwaan. Neitiid siket Reacher kontakt mei Samantha Dutton, syn saneamde dochter, mar sy stegeret him ôf. Harren moeting wurdt fan op ôfstân [[foto]]grafearre troch immen dy't Reacher ûngemurken folge is. {{Plotbedjer film}} Moorcroft knopet himsels de wurden fan Reacher yn 'e earen, en begjint him mear te hâlden en dragen sa't it in abbekaat betammet. Mar syn lakse hâlding wie no krekt wêrom't him de saak fan Turner taskood wie. As er begjint te graven en saken opdjippet dy't it deiljocht net ferdrage kinne, wurdt er dy jûns [[dea]]slein troch 'de Jager', in eardere [[kommando]] fan it Amerikaanske Leger dy't no as [[hierling]] wurket. Reacher bejout him de oare deis sûnder euvelmoed wer nei kolonel Morgan, mar dy lit him fuortendaliks arrestearje, mei't hy derfan fertocht wurdt Moorcroft deade te hawwen. Reacher wurdt troch [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin, in eardere ûnderhearrige fan himsels dy't net folle [[nostalgy]] fielt foar syn âlde kommandant, nei itselde militêre tichthûs ta brocht dêr't ek Turner fêstholden wurdt. Reacher ornearret dat as Moorcroft fermoarde is om't er tefolle wist, Turner ek fermoarde wurde moat. Wylst er nei syn sel laat wurdt, identifisearret er in pear [[hiermoardner]]s dy't de momkape oannommen hawwe fan sipiers fan in finzenetransport. Se wurde nei Turner har sel brocht, sabeare om't sy oerpleatst wurde moat. Reacher slacht Espin del, stelt syn [[militêr unifoarm|unifoarmjaske]] by wize fan eigen momkape, hastiget him nei Turner har sel en weeft dêr mei de beide hiermoardners ôf ear't hy en Turner maskerearjend as in [[sipier]] dy't in finzene fuortbringt út it tichthûs ûntsnappe. De beide fuortflechtigen bejouwe har nei de [[wente]] fan 'e korrupte kolonel Morgan, fan wa't se in dossier en oare gefoelige ynformaasje oer Turner [[dieverij|stelle]]. By dy ynformaasje sitte ek de foto's dy't mei in [[telelins]] út 'e fierte wei makke binne fan 'e flechtige moeting dy't Reacher mei Samantha Dutton hân hat. Hy beseft dat it neat útmakket oft it fanke echt syn dochter is of net, om't syn mysterieuze fijannen har hoe dan ek tsjin him besykje sille te brûken. Nei't Reacher en Turner ôfset binne, ferskynt de Jager by Morgan, dy't him deaslacht en it op 'e nij lykje lit as is Reacher de dieder. Underwilens arrivearje Reacher en Turner by it wenadres fan Samantha, dêr't se har [[pleechâlden]] deasketten oantreffe en Samantha sels op in sideplak dêr't se troch de Jager oer de holle sjoen is. Turner besiket it fanke [[ûnderdûke]] te litten op 'e [[kostskoalle]] dêr't sysels as [[teenager]] op siet. Samantha fynt it dêr wol moai, mar is te [[stoerens|stoer]] om dat ta te jaan. Hoe dan ek, se ferrinnewearret de boel by fersin troch har [[mobile tillefoan]] te brûken, mei as gefolch dat de lju dy't it op har foarsjoen hawwe, har lokaasje trasearje kinne. Dat betsjut dat Reacher en Turner Samantha meislepe moatte op harren syktocht nei de wierheid efter de falske beskuldigings tsjin Turner. Ut 'e papierren dy't se bútmakke hawwe by kolonel Morgan docht bliken dat in [[soldaat]] Daniel Prudhomme de lêste wie mei wa't de beide yn Afganistan omkommen militêre plysjes praten hawwe. Prudhomme is ûnderwilens ôfswaaid, dat Reacher en Turner sette mei Samantha nei syn wenplak [[New Orleans]] ta. De Jager en syn trewanten hjitfolgje harren, mar troch Reacher syn tûkens wit it trio by oankomst op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven Louis Armstrong]] in dêr opsette fûke te ûntrinnen. Se ferdwine yn New Orleans en nimme in keamer yn in [[hotel]] yn it [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]. Reacher en Turner hawwe in oanfarring oer wa't de lieding hat oer harren lytse [[militêre operaasje]], mar lizze it skeel letter by. Samantha fertelt Reacher dat se har [[skuldgefoel|skuldich fielt]] om't sy sels de driuwende krêft wie efter it oanspannen troch har mem fan 'e rjochtsaak tsjin Reacher. Har mem is no fan 'e drugs ôf en út 'e prostitúsje. Se wurket as [[servearster]] en kin mar kwealk rûnkomme, dat Samantha tocht dat de útbetelling fan wat efterstallige alimintaasje har helpe koe om op it rjochte paad te bliuwen. It probleem wie dat Candice mar in dizenich idee hie oer wa't Samantha har heit wêze koe. Reacher spoart de [[oarehelte|frou]] fan Prudhomme op, dy't fertelt dat har [[oarehelte|man]] yn Afganistan oan 'e [[heroïne]] rekke is en no as [[dakleazens|dakleaze]] drugsferslaafde op 'e strjitte libbet. Reacher en Turner witte net hoe no fierder, mar Samantha giet der [[nacht]]s temûk op eigen manneboet op út. Om't sy fierhinne op 'e strjitte opgroeid is, ken se de gewoanten en sprekt se "de taal" fan 'e dakleazen. Sûnder folle swierrichheden wit se it wierskynlike ferbliuwplak fan Prudhomme te efterheljen, in stikje [[ynformaasje]] dat se de oare [[moarn (deidiel)|moarns]] triomfantlik oerdraacht oan 'e ferstuivere Reacher en Turner. Wylst Samantha yn it hotel in gat yn 'e dei [[sliep]]t, bejouwe Reacher en Turner harren nei in leechsteand [[pakhûs]] dêr't se Prudhomme oantreffe middenmank in gruttere groep ferslaafde dakleazen. As se him ûndersteane oer de foarfallen yn Afganistan, fertelt er dat guon soldaten en ofsieren út syn ienheid behelle wiene yn kriminele aktiviteiten. Amerikaansk [[wapen]]reau dat oerstallich of efter de tiid rekke wie, en dat weromstjoerd wurde moast nei de Feriene Steaten om ferneatige te wurden, waard ynstee oerdroegen oan Parasource, in [[partikulêr militêr bedriuw]] (dat [[hierling]]en ferhiert). Parasource ferkocht de wapens oan 'e Taliban. De militêre plysjes dy't Turner nei Afganistan ta stjoerd hie, kamen dat hanneltsje op it spoar en waarden troch de Jager fermoarde. Wannear't Reacher en Turner ûndersyk nei Parasource dogge, ûntdekke se dat it bedriuw, dat needlijend wie, de lêste [[moanne (tiid)|moannen]] ynienen grutte [[winst (ûndernimming)|winsten]] makket. Reacher is fan miening dat soks net mei de ferkeap fan ôftanke wapens ferklearre wurde kin: de sifers kloppe gewoan net. Reacher nimt kontakt op mei kaptein Espin fan 'e Militêre Plysje, dy't ek noch altyd efter him en Turner oan sit, en dy't harren spoar nei New Orleans ta folge is. Hy besiket Prudhomme, waans [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] fan it heechste belang is, yn 'e hannen fan 'e Amerikaanske Militêre Plysje te spyljen, sadat de man beskerme wurde kin. Mar Parasource harket de mobile tillefoan fan kaptein Espin ôf. By harren moeting yn 'e [[haven]] fan New Orleans wurde Espin en Prudhomme sadwaande oerfallen troch in trio hiermoardners. Prudhomme komt om en Espin rekket licht [[ferwûne]]. Reacher grypt yn en skeakelet de hiermoardners út. Underwilens is it al wer jûn en yn it hotel is Samantha wer by sûpe en stút. Se hat ferlet fan iten, dat se brûkt de stellen [[creditcard]] dêr't Reacher en Turner harren flecht nei New Orleans mei betelle hawwe, om in bestelling te pleatsen. De creditcard is lykwols ûnderwilens bekend by Parasource en wurdt yn 'e gaten holden. Sadwaande ferriedt Samantha sûnder euvelmoed har eigen lokaasje. [[Generaal]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] James Harkness, de [[algemien direkteur]] fan Parasource, stjoert de Jager om it fanke te fermoardzjen. Nei de [[sjitpartij]] yn 'e haven beslút kaptein Espin dat Reacher en Turner de wierheid sprekke en [[ûnskuld]]ich binne, dat hy beslút de lapen mei harren gear te smiten. Op basis fan ynformaasje fan Prudhomme stelle se fêst dat der dyselde jûns in [[fleantúch]] fan Parasource yn New Orleans oankomt, dat fol mei ôftanke Amerikaanske wapens sitte moatte soe. Turner is derfan oertsjûge dat de kisten yn it fleantúch leech wêze sille, om't de wapens troch Parasource ferkocht binne oan 'e Taliban. Dat sy, Reacher en kaptein Espin en syn militêre plysjes sette nei it [[fleanfjild]] ta dêr't it krekt arrivearre fleantúch opwachte wurdt troch generaal Harkness. Espin en Turner easkje dat se de lading checke meie, mar as de kisten iepene wurde, blike dy wol deeglik fol te sitten mei wapenreau. Turner en Espin begripe der neat fan. De smeulsk glimkjende Harkness besiket de militêre plysjes fan syn gerjochtichheid te bonsjoeren, mar dan hellet Reacher in grutte [[bazooka]] út ien fan 'e kisten en hâldt it ding rjochtop, sadat der allegear pûdsjes heroïne út rûgelje. "No klopje de sifers," seit Reacher, wylst Harkness en syn trewanten arrestearre wurde foar [[drugssmokkeljen]] en moard. Yn it hotel is Samantha ûnderwilens de Jager en twa oare trewanten fan Harkness te fluch ôf. Se wit te ûntkommen, de drokte fan it Frânske Kertier yn. It is [[Halloween]], en der wurdt in grutte [[optocht]] holden mei in protte [[prealwein]]en. Wylst se tusken de minskemannichte troch glûpt, wit Samantha koart Reacher te skiljen, foar't se it kontakt ferliest. Reacher en Turner hastigje har werom nei it hotel en sykje dêrwei de strjitten ôf oant se Samantha en har trije efterfolgers gewaarwurde. Reacher en Turner weve elts ôf mei ien fan 'e trewanten fan 'e Jager. Dyselde komt Samantha op 'e râne fan in [[dak]] tenei, mar Reacher springt him op 'e hûd, dat se tegearre trije [[ferdjipping]]s nei ûnderen falle. De mannen binne allebeide oanslein, mar fjochtsje dochs troch en Reacher komt lang om let as de winner út 'e bus as er de Jager de [[nekke]] [[brutsen bonke|brekt]]. Neitiid wurdt majoar Turner fan alle blaam suvere. Hja kriget it befel oer har ienheid werom. Oft Reacher, dy't har sa heal-en-heal opsykje woe om har te [[fersieren (seksualiteit)|fersieren]], syn oarspronklike doel behellet, wurdt yn it ûnwisse litten. Samantha beävensearret in moeting tusken Reacher en har mem yn in [[kafee]]. Wylst Reacher dêr noch wachtet op Candice, komt Samantha sels deryn, dy't it spul fan bûtenôf wat yn 'e rekken holden hat. Se stelt fêst dat Reacher har heit net is om't Candice de servearster is dy't him niiskrekt betsjinne hat. Net ien fan beiden koene se inoar wer. Foar sawol Reacher as Samantha blykt dat wat in [[teloarstelling]] te wêzen. Letter set Reacher it fanke ôf by de âlde kostskoalle fan Turner, dêr't se no echt hinne giet. Se nimme [[ôfskie]] troch inoar [[oankrûpen|oan te krûpen]], wêrby't Samantha temûk in mobile tillefoan yn 'e [[bûse]] fan Reacher stoppet. Wannear't er letter by de [[autosneldyk]] lâns rint om te [[liftsjen]], giet de tillefoan oer. It blykt in boadskip fan Samantha te wêzen: "Mist my al?" ==Rolferdieling== [[File:(미션 임파서블 로그네이션) 톰 크루즈 특별 인사 영상 Tom Cruise.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Cobie Smulders by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|140px|[[Cobie Smulders]].]] [[File:Danika Yarosh by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Danika Yarosh]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | majoar Susan Turner | [[Cobie Smulders]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Samantha Dutton | [[Danika Yarosh]] |- | de Jager | [[Patrick Heusinger]] |- | [[kolonel]] Sam Morgan | [[Holt McCallany]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin | [[Aldis Hodge]] |- | [[generaal]] b.tsj. James Harkness | [[Robert Knepper]] |- | [[sersjant]] Leach | [[Madalyn Horcher]] |- | Daniel Prudhomme | [[Austin Hébert]] |- | kolonel Moorcroft | [[Robert Catrini]] |- | [[luitenant]] Sullivan | [[Jessica Stroup]] |- | [[sheriff]] Raymond Wood | [[Jason Douglas]] |- | [[helpsheriff]] | [[Judd Lormand]] |- | [[Transportation Safety Administration|TSA-agint]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Jack Reacher: Never Go Back'' wie in [[ferfolch]] op 'e [[film]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]]. Dy earste film wie oarspronklik bedoeld as opset foar in lange [[filmsearje]] oer it [[personaazje]] fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ferlykber mei de [[Mission: Impossible (filmsearje)|''Mission: Impossible''-rige]], wêryn't [[Tom Cruise]] ek de [[haadrol]] spilet. Mar troch de [[teloarstellend]]e prestaasje fan ''Jack Reacher'' yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] waard koart nei it útkommen fan dy film sein dat de produksje fan in ferfolch ûnwierskynlik wie. Yn [[desimber]] [[2013]] makken de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]] en [[Skydance Media]] lykwols bekend dat se it dochs nochris mei in film oer Jack Reacher besykje woene. [[File:Edward Zwick 2016.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Edward Zwick]].]] ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]] nei in [[senario]] fan [[Richard Wenk]], [[Marshall Herskovitz]] en himsels. Dat wie basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]], de [[auteur]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene haadrolspiler Tom Cruise, [[Don Granger]] en [[Christopher McQuarrie]] (dy't yn [[2012]] de film ''Jack Reacher'' regissearre hie) by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Paramount Pictures, Skydance Media en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60–96&nbsp;miljoen, ôfhinklik fan hokker boarne men leauwe wol. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Henry Jackman]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher: Never Go Back'' setten op [[20&nbsp;oktober]] [[2015]] útein en duorren oant en mei [[30&nbsp;jannewaris]] [[2016]]. Der waard op lokaasje filme yn [[New Orleans]] (û.o. yn it histoaryske [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]), [[Baton Rouge (Louisiana)|Baton Rouge]], en [[St. Francisville (Louisiana)|St. Francisville]], allegearre yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Louisiana]]. It filmprojekt ûntfong fan 'e [[oerheid]] fan dy steat grutskalige koarting op beskate [[belesting]]s om it filmjen dêr oantreklik te meitsjen. Neffens de ''[https://web.archive.org/web/20170731191957/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2017/05/2016_film_study_WEB.pdf| 2016 Feature Film Study]'' fan ''FilmL.A.'' soe der $65&nbsp;miljoen bestege wêze oan opnamen yn Louisiana, wêrfoar't de belutsen studio's $21&nbsp;miljoen oan koarting op 'e steatsbelestings krigen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] yn [[New Orleans]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;oktober]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. ''Jack Reacher: Never Go Back'' kaam op [[17&nbsp;jannewaris]] [[2017]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[31&nbsp;jannewaris]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:French Quarter example of late 18th-century Spanish architecture built after the Great Fires of 1788 and 1794.jpg|right|thumb|250px|It [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]] yn [[New Orleans]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher: Never Go Back''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher: Never Go Back'' oer it algemien mingde oant negative [[resinsje]]s. Sa neamde [[Todd McCarthy]] fan it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' de film "in oerdúdlike stap tebek yn ferhâlding ta de [[Jack Reacher (film)|earste ''Jack Reacher''-film]]". Fierders hied er [[krityk]] op 'e "formulemjittige [[plot]], [[aksjefilm|aksjesênes]] dy't we allegearre al 'tich kearen earder sjoen hawwe, banale lokaasjes en in fierhinne anonime [[cast]] njonken de stjer, dy't dizze film de sfear fan in [[B-film]] jouwe." Yn it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau Peter Debruge: "It slagget [regisseur] [[Edward Zwick|Zwick]] mar kwealk om ús [[adrenaline]] te foarskyn te kideljen, mei't er wachtet oant it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] treffen middenmank in [[Halloween]]optocht yn [[New Orleans]] ear't er in sênesekwinsje oanleveret dy't mei rjocht en reden as 'memorabel' omskreaun wurde kin." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher: Never Go Back'' in leech goedkarringspersintaazje fan 37%, basearre op 234 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "''Jack Reacher: Never Go Back'' is formulemjittich monotoan en de titel fan 'e film soe foar potinsjele sjoggers in warskôging wêze moatte." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher: Never Go Back'' in goedkarringspersintaazje fan 47%, basearre op 43 resinsjes. ==Resultaat== ''Jack Reacher: Never Go Back'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]58,7&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $103,4&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $162,0&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $96&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $66&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Tsjin [[maaie]] [[2018]] hie de film dêrnjonken al $14,5&nbsp;miljoen yn 't laadsje brocht troch de [[ferkeap]] fan [[dvd's]] en [[blu-ray]]s. ==Tillefyzjesearje en mooglike trêde film== Nei de prestaasje fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]], dy't op 'e nij [[teloarstellend]] wie nei't [[Jack Reacher (film)|de earste film]] it ek al net botte goed dien hie, waard besletten om in trêde diel yn 'e [[filmsearje]] foarearst mar te skrassen. Ynstee dêrfan waard troch de [[Amazon Studios]] in [[tillefyzjesearje]] makke dy't fan [[febrewaris]] [[2022]] te sjen wie fia de [[streamingtsjinst]] [[Prime Video]]. De searje, dy't (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]] rûn, hiet ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' en hie [[akteur]] [[Alan Ritchson]] yn 'e [[titelrol]]. Fierders hie [[Christopher McQuarrie]] it der yn [[2020]] oer dat der dochs mooglik in trêde film komme soe mei [[Tom Cruise]] yn 'e haadrol. Dêr is anno 2026 neat mear fan fernommen. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt3393786/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher:_Never_Go_Back ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Edward Zwick]] [[Kategory:Film út 2016]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer in omrinner]] [[Kategory:Film oer ferrie]] [[Kategory:Film oer drugshannel]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer Halloween]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] ju69dpjns5s2mu0vn1q5208m85iuscg 1228250 1228241 2026-04-18T20:42:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] oars 1228250 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jack Reacher-Never Go Back logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jack_Reacher_Never_Go_Back_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jack Reacher: Never Go Back'' | regisseur = [[Edward Zwick]] | produsint = [[Tom Cruise]]<br>[[Don Granger]]<br>[[Christopher McQuarrie]] | útfierend produsint = | senario = [[Richard Wenk]]<br>[[Edward Zwick]]<br>[[Marshall Herskovitz]] | basearre op = ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]] | kamerarezjy = [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]] | muzyk = [[Henry Jackman]] | filmstudio = [[Paramount Pictures]]<br>[[Skydance Media]]<br>[[Tom Cruise|TC Productions]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Tom Cruise]]<br> [[Cobie Smulders]] | voice-over = | byrollen = [[Danika Yarosh]] <br> [[Patrick Heusinger]]<br> [[Holt McCallany]]<br> [[Aldis Hodge]]<br>[[Robert Knepper]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 118 minuten | budget = $60–96&nbsp;miljoen | opbringst = $162,0&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jack Reacher (romansearje)#Ferfilmings|Jack Reacher]]'' | foarich diel = ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' | folgjend diel = }} '''''Jack Reacher: Never Go Back''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] út [[2016]] ûnder [[rezjy]] fan [[Edward Zwick]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Tom Cruise]] en [[Cobie Smulders]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Jack Reacher: Gean Nea Werom". De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'', in diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]] fan [[Lee Child]]. It wie in [[ferfolch]] op ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]], in ferfilming fan in oare roman út deselde rige. It [[plot|ferhaal]] folget [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]], dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en út en troch regaad makket oangeande saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. Wannear't majoar Susan Turner, syn opfolchster by syn âlde ienheid fan 'e Militêre Plysje, [[arrestaasje|oppakt]] wurdt op beskuldiging fan [[lânferrie]], begjint Reacher in eigen ûndersyk en komt er in gearspanning binnen it [[Amerikaanske Leger]] op it spoar. De [[filmkritisy]] joegen ''Jack Reacher: Never Go Back'' mingde oant negative [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] die de film it mar sa-sa. ==Plot== [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] is in [[omrinner]] dy't foarhinne as [[majoar]] it befel hie oer it 110e [[Bataljon]] fan 'e [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêre Plysje]] fan it [[Amerikaanske Leger]]. Yn [[Oklahoma]] helpt er de hjoeddeistige [[kommandant]] fan dy ienheid, majoar Susan Turner, om in [[korrupt]]e [[sheriff]] [[arrestaasje|op te pakken]] dy't oan it haad stiet fan in [[binde]] [[minskehannel]]ers, en dy't syn [[kriminele]] praktiken útoefenet op lân fan it Amerikaanske Leger. Neitiid hâldt er út en troch kontakt mei Turner, en wannear't syn omdoarmings him lang om let werombringe nei [[Washington, D.C.]], giet er dêre nei it [[haadkertier]] fan syn âlde ienheid om har foar it earst libbensliif te moetsjen. Mar ynstee fan Turner treft er yn har [[kantoar]] in [[kolonel]] Sam Morgan oan, dy't him fertelt dat Turner [[arrestearre]] is op [[oanklacht (strafrjocht)|beskuldiging]] fan [[spionaazje]] en [[lânferrie]] en no yn in [[militêr]] [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] fêstholden wurdt yn ôfwachting fan 'e behanneling fan har [[rjochtsaak|saak]] troch de [[kriichsrie]]. It komt Reacher allegearre nuver foar, dat hy wol Turner yn har [[sel (finzenis)|sel]] besykje. Dêrta siket er kontakt mei de [[ofsier]] dy't har as [[abbekaat]] tawiisd is, kolonel Moorcroft. Dy fertelt him lykwols dat Turner yn 't foar al witte litten hat dat se yn it tichthûs net troch Reacher besocht wurde wol. Wannear't Reacher dêr fierder op ynfreget, lit Moorcroft him (Reacher) syn [[dossier]] sjen, dêr't yn stiet dat in Candice Dutton him oanklage hat foar it feit dat er nea [[alimintaasje]] betelle hat foar it ûnderhâld fan it [[bern (persoan)|bern]] dat er by har [[befruchting|oanset]] hat. It giet om har [[dochter]] Samantha, dy't ûnderwilens fyftjin jier is en yn in [[pleechgesin]] wennet om't Candice sels in [[drugsferslaving|junk]] is dy't troch har [[ferslaving]] yn 'e [[prostitúsje]] bedarre is. Dat Reacher sa'n frommeske mei in bern sitte litten hat, soe Turner sà fan him ôffallen wêze, dat se fierder gjin gedoente mear mei him hawwe wol. De namme 'Candice Dutton' seit Reacher neat, mar hy hat yn syn libben gauris in [[onenightstand]] hân, dat hy kin net útslute dat er yndie mei it frommes [[seks|op bêd]] west hat en in dochter by har oanset hat. Hy ûntfrjemdet de [[foto]] fan it fanke dat syn dochter wêze soe út it dossier ear't er dat weromjout oan Moorcroft. Hy ûnderstiet de kolonel ek oer de beskuldigings tsjin Turner, dy't lykje te draaien om 'e [[dea]] fan twa militêre plysjes yn [[Afganistan]], dêr't se troch Turner hinne stjoerd wiene om ûndersyk te dwaan. It ferhaal is dat Turner [[ynformaasje]] ferkocht hat oan 'e [[Taliban]], de [[islamisme|islamistyske]] Afgaanske [[opstanneling]]en dêr't it Amerikaanske Leger tsjin fjochtet, en dat se har eigen minsken troch de Taliban [[fermoardzje]] litten hat doe't se lucht krigen fan har ferrie. Reacher, dy't Turner sa stadichoan al in bytsje ken, leaut dêr neat oan, en fiteret Moorcroft, yn wa't er in útbluste âld abbekaat werom ken, oan om better syn wurk te dwaan. Neitiid siket Reacher kontakt mei Samantha Dutton, syn saneamde dochter, mar sy stegeret him ôf. Harren moeting wurdt fan op ôfstân [[foto]]grafearre troch immen dy't Reacher ûngemurken folge is. {{Plotbedjer film}} Moorcroft knopet himsels de wurden fan Reacher yn 'e earen, en begjint him mear te hâlden en dragen sa't it in abbekaat betammet. Mar syn lakse hâlding wie no krekt wêrom't him de saak fan Turner taskood wie. As er begjint te graven en saken opdjippet dy't it deiljocht net ferdrage kinne, wurdt er dy jûns [[dea]]slein troch 'de Jager', in eardere [[kommando]] fan it Amerikaanske Leger dy't no as [[hierling]] wurket. Reacher bejout him de oare deis sûnder euvelmoed wer nei kolonel Morgan, mar dy lit him fuortendaliks arrestearje, mei't hy derfan fertocht wurdt Moorcroft deade te hawwen. Reacher wurdt troch [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin, in eardere ûnderhearrige fan himsels dy't net folle [[nostalgy]] fielt foar syn âlde kommandant, nei itselde militêre tichthûs ta brocht dêr't ek Turner fêstholden wurdt. Reacher ornearret dat as Moorcroft fermoarde is om't er tefolle wist, Turner ek fermoarde wurde moat. Wylst er nei syn sel laat wurdt, identifisearret er in pear [[hiermoardner]]s dy't de momkape oannommen hawwe fan sipiers fan in finzenetransport. Se wurde nei Turner har sel brocht, sabeare om't sy oerpleatst wurde moat. Reacher slacht Espin del, stelt syn [[militêr unifoarm|unifoarmjaske]] by wize fan eigen momkape, hastiget him nei Turner har sel en weeft dêr mei de beide hiermoardners ôf ear't hy en Turner maskerearjend as in [[sipier]] dy't in finzene fuortbringt út it tichthûs ûntsnappe. De beide fuortflechtigen bejouwe har nei de [[wente]] fan 'e korrupte kolonel Morgan, fan wa't se in dossier en oare gefoelige ynformaasje oer Turner [[dieverij|stelle]]. By dy ynformaasje sitte ek de foto's dy't mei in [[telelins]] út 'e fierte wei makke binne fan 'e flechtige moeting dy't Reacher mei Samantha Dutton hân hat. Hy beseft dat it neat útmakket oft it fanke echt syn dochter is of net, om't syn mysterieuze fijannen har hoe dan ek tsjin him besykje sille te brûken. Nei't Reacher en Turner ôfset binne, ferskynt de Jager by Morgan, dy't him deaslacht en it op 'e nij lykje lit as is Reacher de dieder. Underwilens arrivearje Reacher en Turner by it wenadres fan Samantha, dêr't se har [[pleechâlden]] deasketten oantreffe en Samantha sels op in sideplak dêr't se troch de Jager oer de holle sjoen is. Turner besiket it fanke [[ûnderdûke]] te litten op 'e [[kostskoalle]] dêr't sysels as [[teenager]] op siet. Samantha fynt it dêr wol moai, mar is te [[stoerens|stoer]] om dat ta te jaan. Hoe dan ek, se ferrinnewearret de boel by fersin troch har [[mobile tillefoan]] te brûken, mei as gefolch dat de lju dy't it op har foarsjoen hawwe, har lokaasje trasearje kinne. Dat betsjut dat Reacher en Turner Samantha meislepe moatte op harren syktocht nei de wierheid efter de falske beskuldigings tsjin Turner. Ut 'e papierren dy't se bútmakke hawwe by kolonel Morgan docht bliken dat in [[soldaat]] Daniel Prudhomme de lêste wie mei wa't de beide yn Afganistan omkommen militêre plysjes praten hawwe. Prudhomme is ûnderwilens ôfswaaid, dat Reacher en Turner sette mei Samantha nei syn wenplak [[New Orleans]] ta. De Jager en syn trewanten hjitfolgje harren, mar troch Reacher syn tûkens wit it trio by oankomst op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven Louis Armstrong]] in dêr opsette fûke te ûntrinnen. Se ferdwine yn New Orleans en nimme in keamer yn in [[hotel]] yn it [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]. Reacher en Turner hawwe in oanfarring oer wa't de lieding hat oer harren lytse [[militêre operaasje]], mar lizze it skeel letter by. Samantha fertelt Reacher dat se har [[skuldgefoel|skuldich fielt]] om't sy sels de driuwende krêft wie efter it oanspannen troch har mem fan 'e rjochtsaak tsjin Reacher. Har mem is no fan 'e drugs ôf en út 'e prostitúsje. Se wurket as [[servearster]] en kin mar kwealk rûnkomme, dat Samantha tocht dat de útbetelling fan wat efterstallige alimintaasje har helpe koe om op it rjochte paad te bliuwen. It probleem wie dat Candice mar in dizenich idee hie oer wa't Samantha har heit wêze koe. Reacher spoart de [[oarehelte|frou]] fan Prudhomme op, dy't fertelt dat har [[oarehelte|man]] yn Afganistan oan 'e [[heroïne]] rekke is en no as [[dakleazens|dakleaze]] drugsferslaafde op 'e strjitte libbet. Reacher en Turner witte net hoe no fierder, mar Samantha giet der [[nacht]]s temûk op eigen manneboet op út. Om't sy fierhinne op 'e strjitte opgroeid is, ken se de gewoanten en sprekt se "de taal" fan 'e dakleazen. Sûnder folle swierrichheden wit se it wierskynlike ferbliuwplak fan Prudhomme te efterheljen, in stikje [[ynformaasje]] dat se de oare [[moarn (deidiel)|moarns]] triomfantlik oerdraacht oan 'e ferstuivere Reacher en Turner. Wylst Samantha yn it hotel in gat yn 'e dei [[sliep]]t, bejouwe Reacher en Turner harren nei in leechsteand [[pakhûs]] dêr't se Prudhomme oantreffe middenmank in gruttere groep ferslaafde dakleazen. As se him ûndersteane oer de foarfallen yn Afganistan, fertelt er dat guon soldaten en ofsieren út syn ienheid behelle wiene yn kriminele aktiviteiten. Amerikaansk [[wapen]]reau dat oerstallich of efter de tiid rekke wie, en dat weromstjoerd wurde moast nei de Feriene Steaten om ferneatige te wurden, waard ynstee oerdroegen oan Parasource, in [[partikulêr militêr bedriuw]] (dat [[hierling]]en ferhiert). Parasource ferkocht de wapens oan 'e Taliban. De militêre plysjes dy't Turner nei Afganistan ta stjoerd hie, kamen dat hanneltsje op it spoar en waarden troch de Jager fermoarde. Wannear't Reacher en Turner ûndersyk nei Parasource dogge, ûntdekke se dat it bedriuw, dat needlijend wie, de lêste [[moanne (tiid)|moannen]] ynienen grutte [[winst (ûndernimming)|winsten]] makket. Reacher is fan miening dat soks net mei de ferkeap fan ôftanke wapens ferklearre wurde kin: de sifers kloppe gewoan net. Reacher nimt kontakt op mei kaptein Espin fan 'e Militêre Plysje, dy't ek noch altyd efter him en Turner oan sit, en dy't harren spoar nei New Orleans ta folge is. Hy besiket Prudhomme, waans [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] fan it heechste belang is, yn 'e hannen fan 'e Amerikaanske Militêre Plysje te spyljen, sadat de man beskerme wurde kin. Mar Parasource harket de mobile tillefoan fan kaptein Espin ôf. By harren moeting yn 'e [[haven]] fan New Orleans wurde Espin en Prudhomme sadwaande oerfallen troch in trio hiermoardners. Prudhomme komt om en Espin rekket licht [[ferwûne]]. Reacher grypt yn en skeakelet de hiermoardners út. Underwilens is it al wer jûn en yn it hotel is Samantha wer by sûpe en stút. Se hat ferlet fan iten, dat se brûkt de stellen [[creditcard]] dêr't Reacher en Turner harren flecht nei New Orleans mei betelle hawwe, om in bestelling te pleatsen. De creditcard is lykwols ûnderwilens bekend by Parasource en wurdt yn 'e gaten holden. Sadwaande ferriedt Samantha sûnder euvelmoed har eigen lokaasje. [[Generaal]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] James Harkness, de [[algemien direkteur]] fan Parasource, stjoert de Jager om it fanke te fermoardzjen. Nei de [[sjitpartij]] yn 'e haven beslút kaptein Espin dat Reacher en Turner de wierheid sprekke en [[ûnskuld]]ich binne, dat hy beslút de lapen mei harren gear te smiten. Op basis fan ynformaasje fan Prudhomme stelle se fêst dat der dyselde jûns in [[fleantúch]] fan Parasource yn New Orleans oankomt, dat fol mei ôftanke Amerikaanske wapens sitte moatte soe. Turner is derfan oertsjûge dat de kisten yn it fleantúch leech wêze sille, om't de wapens troch Parasource ferkocht binne oan 'e Taliban. Dat sy, Reacher en kaptein Espin en syn militêre plysjes sette nei it [[fleanfjild]] ta dêr't it krekt arrivearre fleantúch opwachte wurdt troch generaal Harkness. Espin en Turner easkje dat se de lading checke meie, mar as de kisten iepene wurde, blike dy wol deeglik fol te sitten mei wapenreau. Turner en Espin begripe der neat fan. De smeulsk glimkjende Harkness besiket de militêre plysjes fan syn gerjochtichheid te bonsjoeren, mar dan hellet Reacher in grutte [[bazooka]] út ien fan 'e kisten en hâldt it ding rjochtop, sadat der allegear pûdsjes heroïne út rûgelje. "No klopje de sifers," seit Reacher, wylst Harkness en syn trewanten arrestearre wurde foar [[drugssmokkeljen]] en moard. Yn it hotel is Samantha ûnderwilens de Jager en twa oare trewanten fan Harkness te fluch ôf. Se wit te ûntkommen, de drokte fan it Frânske Kertier yn. It is [[Halloween]], en der wurdt in grutte [[optocht]] holden mei in protte [[prealwein]]en. Wylst se tusken de minskemannichte troch glûpt, wit Samantha koart Reacher te skiljen, foar't se it kontakt ferliest. Reacher en Turner hastigje har werom nei it hotel en sykje dêrwei de strjitten ôf oant se Samantha en har trije efterfolgers gewaarwurde. Reacher en Turner weve elts ôf mei ien fan 'e trewanten fan 'e Jager. Dyselde komt Samantha op 'e râne fan in [[dak]] tenei, mar Reacher springt him op 'e hûd, dat se tegearre trije [[ferdjipping]]s nei ûnderen falle. De mannen binne allebeide oanslein, mar fjochtsje dochs troch en Reacher komt lang om let as de winner út 'e bus as er de Jager de [[nekke]] [[brutsen bonke|brekt]]. Neitiid wurdt majoar Turner fan alle blaam suvere. Hja kriget it befel oer har ienheid werom. Oft Reacher, dy't har sa heal-en-heal opsykje woe om har te [[fersieren (seksualiteit)|fersieren]], syn oarspronklike doel behellet, wurdt yn it ûnwisse litten. Samantha beävensearret in moeting tusken Reacher en har mem yn in [[kafee]]. Wylst Reacher dêr noch wachtet op Candice, komt Samantha sels deryn, dy't it spul fan bûtenôf wat yn 'e rekken holden hat. Se stelt fêst dat Reacher har heit net is om't Candice de servearster is dy't him niiskrekt betsjinne hat. Net ien fan beiden koene se inoar wer. Foar sawol Reacher as Samantha blykt dat wat in [[teloarstelling]] te wêzen. Letter set Reacher it fanke ôf by de âlde kostskoalle fan Turner, dêr't se no echt hinne giet. Se nimme [[ôfskie]] troch inoar [[oankrûpen|oan te krûpen]], wêrby't Samantha temûk in mobile tillefoan yn 'e [[bûse]] fan Reacher stoppet. Wannear't er letter by de [[autosneldyk]] lâns rint om te [[liftsjen]], giet de tillefoan oer. It blykt in boadskip fan Samantha te wêzen: "Mist my al?" ==Rolferdieling== [[File:(미션 임파서블 로그네이션) 톰 크루즈 특별 인사 영상 Tom Cruise.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Cruise]].]] [[File:Cobie Smulders by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|140px|[[Cobie Smulders]].]] [[File:Danika Yarosh by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Danika Yarosh]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[majoar]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] | [[Tom Cruise]] |- | majoar Susan Turner | [[Cobie Smulders]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Samantha Dutton | [[Danika Yarosh]] |- | de Jager | [[Patrick Heusinger]] |- | [[kolonel]] Sam Morgan | [[Holt McCallany]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Espin | [[Aldis Hodge]] |- | [[generaal]] b.tsj. James Harkness | [[Robert Knepper]] |- | [[sersjant]] Leach | [[Madalyn Horcher]] |- | Daniel Prudhomme | [[Austin Hébert]] |- | kolonel Moorcroft | [[Robert Catrini]] |- | [[luitenant]] Sullivan | [[Jessica Stroup]] |- | [[sheriff]] Raymond Wood | [[Jason Douglas]] |- | [[helpsheriff]] | [[Judd Lormand]] |- | [[Transportation Safety Administration|TSA-agint]] | [[Lee Child]] <small>([[cameo]])</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Jack Reacher: Never Go Back'' wie in [[ferfolch]] op 'e [[film]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]]. Dy earste film wie oarspronklik bedoeld as opset foar in lange [[filmsearje]] oer it [[personaazje]] fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], ferlykber mei de [[Mission: Impossible (filmsearje)|''Mission: Impossible''-rige]], wêryn't [[Tom Cruise]] ek de [[haadrol]] spilet. Mar troch de [[teloarstellend]]e prestaasje fan ''Jack Reacher'' yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] waard koart nei it útkommen fan dy film sein dat de produksje fan in ferfolch ûnwierskynlik wie. Yn [[desimber]] [[2013]] makken de [[filmstudio's]] [[Paramount Pictures]] en [[Skydance Media]] lykwols bekend dat se it dochs nochris mei in film oer Jack Reacher besykje woene. [[File:Edward Zwick 2016.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Edward Zwick]].]] ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard [[regissearre]] troch [[Edward Zwick]] nei in [[senario]] fan [[Richard Wenk]], [[Marshall Herskovitz]] en himsels. Dat wie basearre op 'e [[roman]] ''[[Never Go Back (roman)|Never Go Back]]'' fan [[Lee Child]], de [[auteur]] fan 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene haadrolspiler Tom Cruise, [[Don Granger]] en [[Christopher McQuarrie]] (dy't yn [[2012]] de film ''Jack Reacher'' regissearre hie) by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Paramount Pictures, Skydance Media en [[Tom Cruise|TC Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]60–96&nbsp;miljoen, ôfhinklik fan hokker boarne men leauwe wol. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Oliver Wood (kameraregisseur)|Oliver Wood]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Henry Jackman]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jack Reacher: Never Go Back'' setten op [[20&nbsp;oktober]] [[2015]] útein en duorren oant en mei [[30&nbsp;jannewaris]] [[2016]]. Der waard op lokaasje filme yn [[New Orleans]] (û.o. yn it histoaryske [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]]), [[Baton Rouge (Louisiana)|Baton Rouge]], en [[St. Francisville (Louisiana)|St. Francisville]], allegearre yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Louisiana]]. It filmprojekt ûntfong fan 'e [[oerheid]] fan dy steat grutskalige koarting op beskate [[belesting]]s om it filmjen dêr oantreklik te meitsjen. Neffens de ''[https://web.archive.org/web/20170731191957/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2017/05/2016_film_study_WEB.pdf| 2016 Feature Film Study]'' fan ''FilmL.A.'' soe der $65&nbsp;miljoen bestege wêze oan opnamen yn Louisiana, wêrfoar't de belutsen studio's $21&nbsp;miljoen oan koarting op 'e steatsbelestings krigen. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[16&nbsp;oktober]] [[2016]] yn [[New Orleans]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;oktober]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. ''Jack Reacher: Never Go Back'' kaam op [[17&nbsp;jannewaris]] [[2017]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[31&nbsp;jannewaris]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:French Quarter example of late 18th-century Spanish architecture built after the Great Fires of 1788 and 1794.jpg|right|thumb|250px|It [[Frânske Kertier (New Orleans)|Frânske Kertier]] yn [[New Orleans]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Jack Reacher: Never Go Back''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jack Reacher: Never Go Back'' oer it algemien mingde oant negative [[resinsje]]s. Sa neamde [[Todd McCarthy]] fan it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' de film "in oerdúdlike stap tebek yn ferhâlding ta de [[Jack Reacher (film)|earste ''Jack Reacher''-film]]". Fierders hied er [[krityk]] op 'e "formulemjittige [[plot]], [[aksjefilm|aksjesênes]] dy't we allegearre al 'tich kearen earder sjoen hawwe, banale lokaasjes en in fierhinne anonime [[cast]] njonken de stjer, dy't dizze film de sfear fan in [[B-film]] jouwe." Yn it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau Peter Debruge: "It slagget [regisseur] [[Edward Zwick|Zwick]] mar kwealk om ús [[adrenaline]] te foarskyn te kideljen, mei't er wachtet oant it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] treffen middenmank in [[Halloween]]optocht yn [[New Orleans]] ear't er in sênesekwinsje oanleveret dy't mei rjocht en reden as 'memorabel' omskreaun wurde kin." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jack Reacher: Never Go Back'' in leech goedkarringspersintaazje fan 37%, basearre op 234 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "''Jack Reacher: Never Go Back'' is formulemjittich monotoan en de titel fan 'e film soe foar potinsjele sjoggers in warskôging wêze moatte." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jack Reacher: Never Go Back'' in goedkarringspersintaazje fan 47%, basearre op 43 resinsjes. ==Resultaat== ''Jack Reacher: Never Go Back'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]58,7&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $103,4&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $162,0&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $96&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $66&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Tsjin [[maaie]] [[2018]] hie de film dêrnjonken al $14,5&nbsp;miljoen yn 't laadsje brocht troch de [[ferkeap]] fan [[dvd's]] en [[blu-ray]]s. ==Tillefyzjesearje en mooglike trêde film== Nei de prestaasje fan ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]], dy't op 'e nij [[teloarstellend]] wie nei't [[Jack Reacher (film)|de earste film]] it ek al net botte goed dien hie, waard besletten om in trêde diel yn 'e [[filmsearje]] foarearst mar te skrassen. Ynstee dêrfan waard troch de [[Amazon Studios]] in [[tillefyzjesearje]] makke dy't fan [[febrewaris]] [[2022]] te sjen wie fia de [[streamingtsjinst]] [[Prime Video]]. De searje, dy't (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]] rûn, hiet ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' en hie [[akteur]] [[Alan Ritchson]] yn 'e [[titelrol]]. Fierders hie [[Christopher McQuarrie]] it der yn [[2020]] oer dat der dochs mooglik in trêde film komme soe mei [[Tom Cruise]] yn 'e haadrol. Dêr is anno 2026 neat mear fan fernommen. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt3393786/ Ynformaasje oer ''Jack Reacher: Never Go Back'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher:_Never_Go_Back ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Skydance Media]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Edward Zwick]] [[Kategory:Film út 2016]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in feteraan]] [[Kategory:Film oer in omrinner]] [[Kategory:Film oer ferrie]] [[Kategory:Film oer drugshannel]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer Halloween]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] 0iu9zeahg1nzbs092hs1w2kxbagwgyp 14 191158 1228219 2026-04-18T19:26:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228219 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Zwick, Edward]] 64ajc0qd2nf57uy9dxj333bk06f2mpe 0 191159 1228221 2026-04-18T19:35:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Skriller]] 1228221 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Skriller]] krxiy794vjau79v5mvk2yuuvpae2axu 0 191160 1228222 2026-04-18T19:37:23Z Klaasgroen 50943 Makke troch oersetting fan 'e side "[[:en:Special:Redirect/revision/1335452180|Highest averages method]]" 1228222 wikitext text/x-wiki De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen. De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen, ofwol dieler hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch de [[kiesdieler]] (it oantal stimmen de sit) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint. De grutste-gemiddeldenmetoaden krije oer it algemien de foarkar troch politikologen en wiskundigen boppe de metoaden fan grutste oerskotten, om't se mear proporsjonele resultaten opsmite foar de measte entiteiten en minder gefoelich binne foar ferdielingsparadoksen. [[Kategory:Kiesstelsel]] k603f8udr63ghveykr0rcs2k1ifulb6 1228246 1228222 2026-04-18T20:29:36Z Klaasgroen 50943 Ferskate boarnen oersetten 1228246 wikitext text/x-wiki De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen. De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint. De grutste-gemiddeldenmetoaden krije oer it algemien de foarkar troch politikologen en wiskundigen boppe de metoaden fan grutste oerskotten, om't se mear proporsjonele resultaten opsmite foar de measte entiteiten en minder gefoelich binne foar ferdielingsparadoksen. == Meast brûkte metoaden == Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt. {| class="wikitable" ! ![[D'Hondt-metoade]] ![[Sainte-Laguë-metoade]] |- !Amerikaanske útfiner |Thomas Jefferson yn 1792 |Daniel Webster yn 1832 |- !Jeropeeske útfiner |Victor D'Hondt yn 1878 |André Sainte-Laguë yn 1910 |- !Ofrûning |Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta) |Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal) |- !Delerreeksprocedure |Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne |Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne |- !Op it stuit (û.o) brûkt yn... |[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]] |[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]] |- !Sit-stimferhâlding |Evenredich |Tige evenredich |} == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. # Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. # Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. # Pas de oanbelangjende ôfrûnmetoade ta en bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta ferdield binne. ## Bin alle sitten krekt ferdield, dan bist hjir al klear. # Pas de kiesdieler oan (dit feroaret de fikitive parlemintsgrutte) om alle hiele sitten krekt te ferdielen. # Stel de definitive kiesdieler fêst troch it oantal stimmen fan de lêste entiteit te dielen troch har oantal behelle sitten (minus in heal by de standertôfrûning). === Restsitten === Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e resultaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. It ferskil yn resultaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,64 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. {| class="wikitable" !Zetels !119 ! colspan="4" |D'Hondt<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> ! colspan="4" |Sainte Laguë<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Afronding ! colspan="4" |<nowiki>Naar beneden | Op volle zetels</nowiki> ! colspan="4" |Standaardafronding |- ![[:nl:Christlich_Demokratische_Union_Deutschlands_(Bondsrepubliek)|CDU]] |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- ![[:nl:Alternative_für_Deutschland|AfD]] |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- ![[:nl:Bündnis_Sahra_Wagenknecht|BSW]] |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- ![[:nl:Sozialdemokratische_Partei_Deutschlands|SPD]] |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- ![[:nl:Bündnis_90/Die_Grünen|Grünen]] |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- ![[:nl:Die_Linke|Linke]] |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdeler !18004,34 ! colspan="2" |17.481,33 ! colspan="2" |18004,34 ! colspan="3" |18.105,47 |} === D'Hondt-metoade === De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. === Sainte-Laguë-metoade === De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op 14,38 útkomme. [[Kategory:Kiesstelsel]] tpzbvb98hwm1crob1n3ea9v8htcn57u 1228247 1228246 2026-04-18T20:32:22Z Klaasgroen 50943 /* Praktykfoarbyld */ Flaters der út helle 1228247 wikitext text/x-wiki De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen. De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint. De grutste-gemiddeldenmetoaden krije oer it algemien de foarkar troch politikologen en wiskundigen boppe de metoaden fan grutste oerskotten, om't se mear proporsjonele resultaten opsmite foar de measte entiteiten en minder gefoelich binne foar ferdielingsparadoksen. == Meast brûkte metoaden == Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt. {| class="wikitable" ! ![[D'Hondt-metoade]] ![[Sainte-Laguë-metoade]] |- !Amerikaanske útfiner |Thomas Jefferson yn 1792 |Daniel Webster yn 1832 |- !Jeropeeske útfiner |Victor D'Hondt yn 1878 |André Sainte-Laguë yn 1910 |- !Ofrûning |Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta) |Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal) |- !Delerreeksprocedure |Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne |Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne |- !Op it stuit (û.o) brûkt yn... |[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]] |[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]] |- !Sit-stimferhâlding |Evenredich |Tige evenredich |} == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. # Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. # Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. # Pas de oanbelangjende ôfrûnmetoade ta en bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta ferdield binne. ## Bin alle sitten krekt ferdield, dan bist hjir al klear. # Pas de kiesdieler oan (dit feroaret de fikitive parlemintsgrutte) om alle hiele sitten krekt te ferdielen. # Stel de definitive kiesdieler fêst troch it oantal stimmen fan de lêste entiteit te dielen troch har oantal behelle sitten (minus in heal by de standertôfrûning). === Restsitten === Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. {| class="wikitable" !Zetels !119 ! colspan="4" |D'Hondt<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> ! colspan="4" |Sainte Laguë<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Afronding ! colspan="4" |<nowiki>Naar beneden | Op volle zetels</nowiki> ! colspan="4" |Standaardafronding |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- !Grünen |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdeler !18004,34 ! colspan="2" |17.481,33 ! colspan="2" |18004,34 ! colspan="3" |18.105,47 |} === D'Hondt-metoade === De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. === Sainte-Laguë-metoade === De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme. == Boarnen == [[Kategory:Kiesstelsel]] fcmnnymvsbxheyxx3j9oq1gipbpfrt6 1228282 1228247 2026-04-19T06:23:38Z Klaasgroen 50943 opkluter 1228282 wikitext text/x-wiki De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen. De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint. == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]<ref name=":02">{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. == Meast brûkte metoaden == Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt. {| class="wikitable" ! ![[D'Hondt-metoade]] ![[Sainte-Laguë-metoade]] |- !Amerikaanske útfiner |Thomas Jefferson yn 1792 |Daniel Webster yn 1832 |- !Jeropeeske útfiner |Victor D'Hondt yn 1878 |André Sainte-Laguë yn 1910 |- !Ofrûning |Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta) |Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal) |- !Delerreeksprocedure |Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne |Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne |- !Op it stuit (û.o) brûkt yn... |[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]] |[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]] |- !Sit-stimferhâlding |Evenredich |Tige evenredich |} In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5. === Restsitten === Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. {| class="wikitable" !Zetels !119 ! colspan="4" |D'Hondt<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> ! colspan="4" |Sainte Laguë<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Afronding ! colspan="4" |<nowiki>Naar beneden | Op volle zetels</nowiki> ! colspan="4" |Standaardafronding |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- !Grünen |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdeler !18004,34 ! colspan="2" |17.481,33 ! colspan="2" |18004,34 ! colspan="3" |18.105,47 |} === D'Hondt-metoade === De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. === Sainte-Laguë-metoade === De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme. == Sjoch ek == * [[D'Hondt-metoade]] * [[Sainte-Laguë-metoade]] == Referinsjes == [[Kategory:Kiesstelsel]] ek3p48sz2mdiqvoijmc5e926jt2rdi2 1228285 1228282 2026-04-19T06:27:03Z Klaasgroen 50943 /* Tapassing */ lytse tafoeging 1228285 wikitext text/x-wiki De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen. De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint. == Eftergrûn == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]<ref name=":02">{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. == Meast brûkte metoaden == Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt. {| class="wikitable" ! ![[D'Hondt-metoade]] ![[Sainte-Laguë-metoade]] |- !Amerikaanske útfiner |Thomas Jefferson yn 1792 |Daniel Webster yn 1832 |- !Jeropeeske útfiner |Victor D'Hondt yn 1878 |André Sainte-Laguë yn 1910 |- !Ofrûning |Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta) |Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal) |- !Delerreeksprocedure |Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne |Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne |- !Op it stuit (û.o) brûkt yn... |[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]] |[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]] |- !Sit-stimferhâlding |Evenredich |Tige evenredich |} In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5. === Restsitten === Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. {| class="wikitable" !Zetels !119 ! colspan="4" |D'Hondt<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> ! colspan="4" |Sainte Laguë<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Afronding ! colspan="4" |<nowiki>Naar beneden | Op volle zetels</nowiki> ! colspan="4" |Standaardafronding |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- !Grünen |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdeler !18004,34 ! colspan="2" |17.481,33 ! colspan="2" |18004,34 ! colspan="3" |18.105,47 |} === D'Hondt-metoade === De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. === Sainte-Laguë-metoade === De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme. == Sjoch ek == * [[D'Hondt-metoade]] * [[Sainte-Laguë-metoade]] == Referinsjes == [[Kategory:Kiesstelsel]] i1kf1hbjy2czrk3sxg35mo8a5cnv34i 0 191161 1228225 2026-04-18T19:48:22Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttarakhand | status = Dielsteat | ôfbylding = Mt. Nanda Devi.jpg | ôfbyldingstekst = De piken fan 'e Nanda Devi, de heechste berch fan Uttarakhand. | wapen = Seal of Uttarakhand.svg | haadstêd = [[Dehradun]] (winter), [[Gairsain]] (simmer) | grutste stêd = [[Dehradun]] | distrikten = 13 | ynwennertal = 10.086.292 <small>(2011)</small> | oerflak = 5..." 1228225 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttarakhand | status = Dielsteat | ôfbylding = Mt. Nanda Devi.jpg | ôfbyldingstekst = De piken fan 'e Nanda Devi, de heechste berch fan Uttarakhand. | wapen = Seal of Uttarakhand.svg | haadstêd = [[Dehradun]] (winter), [[Gairsain]] (simmer) | grutste stêd = [[Dehradun]] | distrikten = 13 | ynwennertal = 10.086.292 <small>(2011)</small> | oerflak = 53.483 km² | hichte = 200 – 7.816 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel)<br>[[Sanskryt]] (twadde offisjeel)<br>[[Garhwali]]<br>[[Kumaoni]] | religy = [[Hindoeïsme]] (83,0%)<br>[[Islam]] (13,9%)<br>[[Sikhisme]] (2,3%)<br>[[Kristendom]] (0,4%) | stifting = 9 novimber 2000 | webside = [https://uk.gov.in/ uk.gov.in] | ôfbylding99 = Uttarakhand in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttarakhand yn Yndia }} '''Uttarakhand''' (foarhinne '''Uttaranchal''') is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]] en oprjochte op 9 novimber 2000 as de 27ste steat fan 'e republyk, nei ôfskieding fan [[Uttar Pradesh]]. Troch de grutte konsintraasje fan hillige hindoe-timpels en as boarnegebiet fan wichtige rivieren stiet de steat ek wol bekend as Devbhumi ("Lân fan 'e Goaden"). Uttarakhand hat twa haadstêden: [[Dehradun]] is de winterhaadstêd, wylst [[Gairsain]] sûnt 2020 de offisjele simmerhaadstêd is. == Geografy == Uttarakhand leit yn it sintrale part fan it [[Himalaya]]-berchtme en hat dêrtroch in foar it grutste part bercheftich lânskip. Likernôch 86 prosint fan it oerflak bestiet út bergen, en in grut part fan 'e steat is mei bosk bedutsen. De steat hat sawol ynternasjonale as ynlânske grinzen: yn it noardeasten grinzget de steat oan [[Tibet]] (Sina) en yn it súdeasten oan [[Nepal]]. Yn Yndia grinzget Uttarakhand oan [[Himachal Pradesh]] yn it noardwesten en oan Uttar Pradesh yn it suden. It lânskip kin geologysk ferdield wurde yn fjouwer haadsônes, dy't fan súd nei noard ferskille yn hichte en klimaat. Yn it uterste suden lizze de Terai en Bhabar: smelle, fruchtbere flaktes dy't wichtich binne foar de lânbou. Dêrboppe lizze de [[Siwalikberchtme|Shiwaliks]], mei hichten tusken de 900 en 1.200 meter. De folgjende sône is de [[Lytse Himalaya]], in breed gebiet mei berchrêgen tusken de 2.000 en 4.000 meter dêr't de measte bewenbere dellingen en tichte bosken binne. De noardlike sône wurdt foarme troch de [[Grutte Himalaya]], dêr't de heechste piken fan Yndia lizze lykas de [[Nanda Devi]] fan 7.816 meter heech, in kâld gebiet dat dominearre wurdt troch alpine greiden en ûnbidige gletsjers. [[Ofbyld:Devprayag.jpeg|thumb|left|Gearfoeging fan 'e [[Bhagirathi]] en [[Alaknanda]] by [[Devprayag]] ta de [[Ganges]].]] Uttarakhand is in wichtich boarnegebiet foar rivieren yn Noard-Yndia. De [[Ganges]] ûntstiet nei de gearfoeging fan 'e rivieren [[Bhagirathi]] en [[Alaknanda]]; de Bhagirathi hat de boarne yn 'e Gangotri-gletsjer by [[Gaumukh]]]. De [[Yamuna]] hat syn oarsprong yn 'e Yamunotri-gletsjer. Dizze rivieren wurde foar in grut part fiede troch gletsjer- en smeltwetter en binne fan essinsjeel belang foar de drinkwetterfoarsjenning en lânbou yn 'e Gangesflakte. == Skiednis == De steat is ek histoarysk en bestjoerlikyn twa regio's te ferdielen: [[Garhwal (foarstedom)|Garhwal]] yn it westen en Kumaon yn it easten. Dizze yndieling giet werom op eardere keninkriken en foarmet hjoed-de-dei noch altyd de basis foar de trettjin distrikten fan Uttarakhand. Yn 'e âldheid waard it gebiet bewenne troch ferskate stammen en lytse keninkriken, lykas de Kuninda's. Letter kaam it ûnder it bewâld fan de Katyuri- en Chand-dynastyën yn Kumaon en de Panwar-dynasty yn Garhwal. Yn 'e 18e iuw waard it gebiet oerhearske troch de [[Gurkha]]'s út Nepal, mar nei de [[Britsk-Gurkhaanske Oarloch]] (1814-1816) kaam it grutste part fan it gebiet ûnder [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndysk]] bestjoer. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 makke Uttarakhand diel út fan 'e grutte steat Uttar Pradesh. De befolking yn 'e heuvels hie lykwols it gefoel dat harren spesifike problemen (lykas earmoed en brek oan ynfrastruktuer yn 'e bergen) net genôch omtinken krigen fan it bestjoer yn 'e flakte. Nei in lange en fûleindige striid foar autonomy waard op 9 novimber 2000 de nije steat Uttaranchal oprjochte, dy't yn 2007 omdoopt waard ta Uttarakhand. == Befolking == [[Ofbyld:Munsyari Women in Traditional attire.jpg|thumb|Froulju út Munsyari yn tradisjonele dracht.]] De befolking fan Uttarakhand bestiet foar it grutste part út de [[Pahari (folk)|Pahari]] ("Minsken fan 'e Bergen"). De twa grutste etnyske groepen binne de [[Garhwali (folk)|Garhwali's]] en de [[Kumaoni (folk)|Kumaoni's]]. In soad minsken wenje op it plattelân en dogge oan terraslânbou yn 'e heuvels. Hoewol't de steat in sterke [[Hindoeïsme|Hindoe]]-identiteit hat, wenje der ek wichtige minderheden fan [[moslims]] en [[sikhs]], benammen yn 'e súdlike distrikten lykas Udham Singh Nagar en Haridwar. It [[Hindy]] is de offisjele taal, mar yn it deistich libben wurde de lokale talen Garhwali en Kumaoni in soad praat. Opfallend is dat Uttarakhand de earste steat yn Yndia wie dy't it [[Sanskryt]] de status fan twadde offisjele taal joech. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Uttarakhand ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 84,96% || 82,97% || style="color: red;" | -1,99% || |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 11,92% || 13,95% || style="color: green;" | +2,03% || Fral yn Haridwar, Udham Singh Nagar. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 2,50% || 2,34% || style="color: red;" | -0,16% || Konsintrearre yn 'e lânbougebieten yn it suden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,33% || 0,37% || style="color: green;" | +0,04% || Lytse minderheid, fral yn stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,15% || 0,15% || 0,00% || Stabyl, fral Tibetaanske mienskippen. |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 0,11% || 0,09% || style="color: red;" | -0,02% || Lytse hannelsmienskippen. |} === Grutste plakken === De stêden yn de flakte (Terai) en de haadstêd Dehradun hawwe tusken 2001 en 2011 in enoarme groei trochmakke, mei troch de nije status fan de steat en de yndustriële ûntwikkeling. [[Ofbyld:Dehradun India 2006-2.JPG|thumb|Dehradun.]] [[Ofbyld:Ganga river at haridwar.jpg|thumb|Haridwar.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Dehradun]] (UA) || 447.808 || 573.682 || style="color: green;" | +28,1% || Haadstêd en fluchst groeiende stedsregio. |- | 2 || [[Haridwar]] (UA) || 175.010 || 228.832 || style="color: green;" | +30,8% || Wichtich pylgeroard, yndustrieel sintrum. |- | 3 || [[Haldwani]] (UA) || 129.140 || 156.078 || style="color: green;" | +20,9% || Hannelsknooppunt foar de Kumaon-regio. |- | 4 || [[Rudrapur]] || 88.676 || 140.857 || style="color: green;" | +58,8% || Ekstreme groei troch nije yndustryparken. |- | 5 || [[Kashipur]] || 92.967 || 121.623 || style="color: green;" | +30,8% || Belangryk histoarysk en yndustrieel plak. |- | 6 || [[Roorkee]] (UA) || 97.064 || 118.200 || style="color: green;" | +21,8% || Underwiissintrum (IIT) en legerbasis. |} * ''UA: "UA" betsjut "Urban Agglomeration". De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft.'' == Bestjoer == De haadstêd is Dehradun. Om't in grut part fan 'e befolking leaver in haadstêd hie dy't sintraal yn 'e bergen leit om de bân mei it heuvellân te fersterkjen, waard yn 2020 Gairsain offisjeel útroppen ta de simmerhaadstêd. Dat betsjut dat it parlemint simmerdeis dêr by inoar komt, wylst it bestjoer winterdeis yn Dehradun bliuwt. Uttarakhand is ferdield yn 13 distrikten, dy't gearfoege binne yn twa divyzjes: Garhwal en Kumaon. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Garhwal Divyzje |- | Garhwal || Haridwar || Haridwar || 1.447.187 || 1.890.422 || style="color: green;" | +30,6% |- | Garhwal || Dehradun || Dehradun || 1.282.143 || 1.696.694 || style="color: green;" | +32,3% |- | Garhwal || Pauri Garhwal || Pauri || 697.078 || 687.271 || style="color: red;" | -1,4% |- | Garhwal || Tehri Garhwal || New Tehri || 604.747 || 618.931 || style="color: green;" | +2,3% |- | Garhwal || Chamoli || Gopeshwar || 370.359 || 391.605 || style="color: green;" | +5,7% |- | Garhwal || Uttarkashi || Uttarkashi || 295.013 || 330.086 || style="color: green;" | +11,9% |- | Garhwal || Rudraprayag || Rudraprayag || 227.439 || 242.285 || style="color: green;" | +6,5% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kumaon Divyzje |- | Kumaon || Udham Singh Nagar || Rudrapur || 1.235.614 || 1.648.902 || style="color: green;" | +33,4% |- | Kumaon || Nainital || Nainital || 762.909 || 954.605 || style="color: green;" | +25,1% |- | Kumaon || Almora || Almora || 630.567 || 622.506 || style="color: red;" | -1,3% |- | Kumaon || Pithoragarh || Pithoragarh || 462.289 || 483.439 || style="color: green;" | +4,6% |- | Kumaon || Bageshwar || Bageshwar || 249.462 || 259.898 || style="color: green;" | +4,2% |- | Kumaon || Champawat || Champawat || 224.542 || 259.648 || style="color: green;" | +15,6% |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:UttarakhandDistricts.png|350px|thumb|center|De distrikten fan Uttarakhand.]] </div> </div> Distrikten lykas Pauri Garhwal en Almora ha in negative groei mei't jonge minsken út de bergen wei lûke nei de stêden om wurk en ûnderwiis. De súdlike distrikten (Haridwar en Udham Singh Nagar) groeie it hurdste. Dat binne de gebieten mei de measte lânbougrûn en de measte nije yndustry. == Ekonomy en Natoer == De ekonomy fan Uttarakhand driuwt op trije pylders: toerisme, lânbou en wetterkrêft. [[Ofbyld:Badrinath Temple, Uttarakhand, India (2012) 18.jpg|thumb|Timpel fan Badrinath.]] De steat lûkt miljoenen pylgers foar de Char Dham Yatra (besite oan fjouwer hillige plakken). De Char Dham yn Uttarakhand binne fjouwer hillige Hindoe-pylgerplakken dy't allegear yn 'e hege Himalaya fan 'e Garhwal-regio lizze. It giet om de plakken Yamunotri, Gangotri, Kedarnath en Badrinath, dy't elk ferbûn binne mei de oarsprong fan in hillige rivier. Dizze plakken foarmje de wichtichste spirituële trekpleister fan 'e steat en binne fanwegen de snie allinnich simmerdeis tagonklik. De steat wurdt ek troch berchbeklimmers en natoerleafhawwers besocht. === Nasjonale parken === Yn Uttarakhand lizze ferskate nasjonale parken: [[Ofbyld:Valley of Flowers 3.jpg|thumb|[[Nasjonaal Park Valley of Flowers]].]] * it [[Nasjonaal Park Jim Corbett]] is it âldste nasjonale park fan Yndia, dêr't de Bingaalske tiger beskerme wurdt. * it [[Nasjonaal Park Valley of Flowers]] stiet op 'e [[UNESCO]] [[Wrâlderfgoed]]list. It is in heechlizzende alpine delling mei in rike floara dy't allinnich yn de simmermoannen tagonklik is. Ek de snieloaihoars komt hjir foar. * it [[Nasjonaal Park Nanda Devi]] leit om de Nanda Devi hinne en foarmet tegearre mei de Valley of Flowers ien grut biosfearreservaat. * it [[Nasjonaal Park Rajaji]] is in wichtich reservaat foar de oaljefant. De rivier de Ganges streamt dwers troch it park hinne. * It [[Nasjonaal Park Gangotri]] is it grutste nasjonale park fan 'e steat. It bestiet ut rûge rotsen, gletsjers en de boarne fan de rivier de Ganges (Gaumukh) en yn it park libje bisten dy't tsjin de extreme kjeld kinne. * it [[Nasjonaal Park Govind Pashu Vihar]] spilet in grutte rol yn 'e beskerming fan 'e snieloaihoars. It gebiet is ek ryk oan medisinale planten dy't yn 'e hege bergen groeie. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://uk.gov.in/ Offisjele webside fan Uttarakhand.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uttarakhand}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Uttarakhand| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]] fvxch3rvu0ozuvcbb2mw75k0yrtaj5p 1228234 1228225 2026-04-18T20:05:33Z RomkeHoekstra 10582 1228234 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttarakhand | status = Dielsteat | ôfbylding = Mt. Nanda Devi.jpg | ôfbyldingstekst = De piken fan 'e Nanda Devi, de heechste berch fan Uttarakhand. | wapen = Seal of Uttarakhand.svg | haadstêd = [[Dehradun]] (winter), [[Gairsain]] (simmer) | grutste stêd = [[Dehradun]] | distrikten = 13 | ynwennertal = 10.086.292 <small>(2011)</small> | oerflak = 53.483 km² | hichte = 200 – 7.816 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel)<br>[[Sanskryt]] (twadde offisjeel)<br>[[Garhwali]]<br>[[Kumaoni]] | religy = [[Hindoeïsme]] (83,0%)<br>[[Islam]] (13,9%)<br>[[Sikhisme]] (2,3%)<br>[[Kristendom]] (0,4%) | stifting = 9 novimber 2000 | webside = [https://uk.gov.in/ uk.gov.in] | ôfbylding99 = Uttarakhand in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttarakhand yn Yndia }} '''Uttarakhand''' (foarhinne '''Uttaranchal''') is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]] en oprjochte op 9 novimber 2000 as de 27ste steat fan 'e republyk, nei ôfskieding fan [[Uttar Pradesh]]. Troch de grutte konsintraasje fan hillige hindoe-timpels en as boarnegebiet fan wichtige rivieren stiet de steat ek wol bekend as Devbhumi ("Lân fan 'e Goaden"). Uttarakhand hat twa haadstêden: [[Dehradun]] is de winterhaadstêd, wylst [[Gairsain]] sûnt 2020 de offisjele simmerhaadstêd is. == Geografy == Uttarakhand leit yn it sintrale part fan it [[Himalaya]]-berchtme en hat dêrtroch in foar it grutste part bercheftich lânskip. Likernôch 86 prosint fan it oerflak bestiet út bergen, en in grut part fan 'e steat is mei bosk bedutsen. De steat hat sawol ynternasjonale as ynlânske grinzen: yn it noardeasten grinzget de steat oan [[Tibet]] (Sina) en yn it súdeasten oan [[Nepal]]. Yn Yndia grinzget Uttarakhand oan [[Himachal Pradesh]] yn it noardwesten en oan Uttar Pradesh yn it suden. It lânskip kin geologysk ferdield wurde yn fjouwer haadsônes, dy't fan súd nei noard ferskille yn hichte en klimaat. Yn it uterste suden lizze de Terai en Bhabar: smelle, fruchtbere flaktes dy't wichtich binne foar de lânbou. Dêrboppe lizze de [[Siwalikberchtme|Shiwaliks]], mei hichten tusken de 900 en 1.200 meter. De folgjende sône is de [[Lytse Himalaya]], in breed gebiet mei berchrêgen tusken de 2.000 en 4.000 meter dêr't de measte bewenbere dellingen en tichte bosken binne. De noardlike sône wurdt foarme troch de [[Grutte Himalaya]], dêr't de heechste piken fan Yndia lizze lykas de [[Nanda Devi]] fan 7.816 meter heech, in kâld gebiet dat dominearre wurdt troch alpine greiden en ûnbidige gletsjers. [[Ofbyld:Devprayag.jpeg|thumb|left|Gearfoeging fan 'e [[Bhagirathi]] en [[Alaknanda]] by [[Devprayag]] ta de [[Ganges]].]] Uttarakhand is in wichtich boarnegebiet foar rivieren yn Noard-Yndia. De [[Ganges]] ûntstiet nei de gearfoeging fan 'e rivieren [[Bhagirathi]] en [[Alaknanda]]; de Bhagirathi hat de boarne yn 'e Gangotri-gletsjer by [[Gaumukh]]]. De [[Yamuna]] hat syn oarsprong yn 'e Yamunotri-gletsjer. Dizze rivieren wurde foar in grut part fiede troch gletsjer- en smeltwetter en binne fan essinsjeel belang foar de drinkwetterfoarsjenning en lânbou yn 'e Gangesflakte. == Skiednis == De steat is ek histoarysk en bestjoerlikyn twa regio's te ferdielen: [[Garhwal (foarstedom)|Garhwal]] yn it westen en Kumaon yn it easten. Dizze yndieling giet werom op eardere keninkriken en foarmet hjoed-de-dei noch altyd de basis foar de trettjin distrikten fan Uttarakhand. Yn 'e âldheid waard it gebiet bewenne troch ferskate stammen en lytse keninkriken, lykas de Kuninda's. Letter kaam it ûnder it bewâld fan de Katyuri- en Chand-dynastyën yn Kumaon en de Panwar-dynasty yn Garhwal. Yn 'e 18e iuw waard it gebiet oerhearske troch de [[Gurkha]]'s út Nepal, mar nei de [[Britsk-Gurkhaanske Oarloch]] (1814-1816) kaam it grutste part fan it gebiet ûnder [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndysk]] bestjoer. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 makke Uttarakhand diel út fan 'e grutte steat Uttar Pradesh. De befolking yn 'e heuvels hie lykwols it gefoel dat harren spesifike problemen (lykas earmoed en brek oan ynfrastruktuer yn 'e bergen) net genôch omtinken krigen fan it bestjoer yn 'e flakte. Nei in lange en fûleindige striid foar autonomy waard op 9 novimber 2000 de nije steat Uttaranchal oprjochte, dy't yn 2007 omdoopt waard ta Uttarakhand. == Befolking == [[Ofbyld:Munsyari Women in Traditional attire.jpg|thumb|Froulju út Munsyari yn tradisjonele dracht.]] De befolking fan Uttarakhand bestiet foar it grutste part út de [[Pahari (folk)|Pahari]] ("Minsken fan 'e Bergen"). De twa grutste etnyske groepen binne de [[Garhwali (folk)|Garhwali's]] en de [[Kumaoni (folk)|Kumaoni's]]. In soad minsken wenje op it plattelân en dogge oan terraslânbou yn 'e heuvels. Hoewol't de steat in sterke [[Hindoeïsme|Hindoe]]-identiteit hat, wenje der ek wichtige minderheden fan [[moslims]] en [[sikhs]], benammen yn 'e súdlike distrikten lykas Udham Singh Nagar en Haridwar. It [[Hindy]] is de offisjele taal, mar yn it deistich libben wurde de lokale talen Garhwali en Kumaoni in soad praat. Opfallend is dat Uttarakhand de earste steat yn Yndia wie dy't it [[Sanskryt]] de status fan twadde offisjele taal joech. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Uttarakhand ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 84,96% || 82,97% || style="color: red;" | -1,99% || |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 11,92% || 13,95% || style="color: green;" | +2,03% || Fral yn Haridwar, Udham Singh Nagar. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 2,50% || 2,34% || style="color: red;" | -0,16% || Konsintrearre yn 'e lânbougebieten yn it suden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,33% || 0,37% || style="color: green;" | +0,04% || Lytse minderheid, fral yn stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,15% || 0,15% || 0,00% || Stabyl, fral Tibetaanske mienskippen. |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 0,11% || 0,09% || style="color: red;" | -0,02% || Lytse hannelsmienskippen. |} === Grutste plakken === De stêden yn de flakte (Terai) en de haadstêd Dehradun hawwe tusken 2001 en 2011 in enoarme groei trochmakke, mei troch de nije status fan de steat en de yndustriële ûntwikkeling. [[Ofbyld:Dehradun India 2006-2.JPG|thumb|Dehradun.]] [[Ofbyld:Ganga river at haridwar.jpg|thumb|Haridwar.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Dehradun]] (UA) || 447.808 || 573.682 || style="color: green;" | +28,1% || Haadstêd en fluchst groeiende stedsregio. |- | 2 || [[Haridwar]] (UA) || 175.010 || 228.832 || style="color: green;" | +30,8% || Wichtich pylgeroard, yndustrieel sintrum. |- | 3 || [[Haldwani]] (UA) || 129.140 || 156.078 || style="color: green;" | +20,9% || Hannelsknooppunt foar de Kumaon-regio. |- | 4 || [[Rudrapur]] || 88.676 || 140.857 || style="color: green;" | +58,8% || Ekstreme groei troch nije yndustryparken. |- | 5 || [[Kashipur]] || 92.967 || 121.623 || style="color: green;" | +30,8% || Belangryk histoarysk en yndustrieel plak. |- | 6 || [[Roorkee]] (UA) || 97.064 || 118.200 || style="color: green;" | +21,8% || Underwiissintrum (IIT) en legerbasis. |} * ''UA: "UA" betsjut "Urban Agglomeration". De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft.'' == Bestjoer == De haadstêd is Dehradun. Om't in grut part fan 'e befolking leaver in haadstêd hie dy't sintraal yn 'e bergen leit om de bân mei it heuvellân te fersterkjen, waard yn 2020 Gairsain offisjeel útroppen ta de simmerhaadstêd. Dat betsjut dat it parlemint simmerdeis dêr by inoar komt, wylst it bestjoer winterdeis yn Dehradun bliuwt. Uttarakhand is ferdield yn 13 distrikten, dy't gearfoege binne yn twa divyzjes: Garhwal en Kumaon. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Garhwal Divyzje |- | Garhwal || Haridwar || Haridwar || 1.447.187 || 1.890.422 || style="color: green;" | +30,6% |- | Garhwal || Dehradun || Dehradun || 1.282.143 || 1.696.694 || style="color: green;" | +32,3% |- | Garhwal || Pauri Garhwal || Pauri || 697.078 || 687.271 || style="color: red;" | -1,4% |- | Garhwal || Tehri Garhwal || New Tehri || 604.747 || 618.931 || style="color: green;" | +2,3% |- | Garhwal || Chamoli || Gopeshwar || 370.359 || 391.605 || style="color: green;" | +5,7% |- | Garhwal || Uttarkashi || Uttarkashi || 295.013 || 330.086 || style="color: green;" | +11,9% |- | Garhwal || Rudraprayag || Rudraprayag || 227.439 || 242.285 || style="color: green;" | +6,5% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kumaon Divyzje |- | Kumaon || Udham Singh Nagar || Rudrapur || 1.235.614 || 1.648.902 || style="color: green;" | +33,4% |- | Kumaon || Nainital || Nainital || 762.909 || 954.605 || style="color: green;" | +25,1% |- | Kumaon || Almora || Almora || 630.567 || 622.506 || style="color: red;" | -1,3% |- | Kumaon || Pithoragarh || Pithoragarh || 462.289 || 483.439 || style="color: green;" | +4,6% |- | Kumaon || Bageshwar || Bageshwar || 249.462 || 259.898 || style="color: green;" | +4,2% |- | Kumaon || Champawat || Champawat || 224.542 || 259.648 || style="color: green;" | +15,6% |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:UttarakhandDistricts.png|350px|thumb|center|De distrikten fan Uttarakhand.]] </div> </div> Distrikten lykas Pauri Garhwal en Almora ha in negative groei mei't jonge minsken út de bergen wei lûke nei de stêden om wurk en ûnderwiis. De súdlike distrikten (Haridwar en Udham Singh Nagar) groeie it hurdste. Dat binne de gebieten mei de measte lânbougrûn en de measte nije yndustry. == Ekonomy en Natoer == De ekonomy fan Uttarakhand driuwt op trije pylders: toerisme, lânbou en wetterkrêft. [[Ofbyld:Badrinath Temple, Uttarakhand, India (2012) 18.jpg|thumb|Timpel fan Badrinath.]] De steat lûkt miljoenen pylgers foar de Char Dham Yatra (besite oan fjouwer hillige plakken). De Char Dham yn Uttarakhand binne fjouwer hillige Hindoe-pylgerplakken dy't allegear yn 'e hege Himalaya fan 'e Garhwal-regio lizze. It giet om de plakken Yamunotri, Gangotri, Kedarnath en Badrinath, dy't elk ferbûn binne mei de oarsprong fan in hillige rivier. Dizze plakken foarmje de wichtichste spirituële trekpleister fan 'e steat en binne fanwegen de snie allinnich simmerdeis tagonklik. De steat wurdt ek troch berchbeklimmers en natoerleafhawwers besocht. === Nasjonale parken === Yn Uttarakhand lizze ferskate nasjonale parken: [[Ofbyld:Valley of Flowers 3.jpg|thumb|[[Nasjonaal Park Valley of Flowers]].]] * it [[Nasjonaal Park Jim Corbett]] is it âldste nasjonale park fan Yndia, dêr't de Bingaalske tiger beskerme wurdt. * it [[Nasjonaal Park Valley of Flowers]] stiet op 'e [[UNESCO]] [[Wrâlderfgoed]]list. It is in heechlizzende alpine delling mei in rike floara dy't allinnich yn de simmermoannen tagonklik is. Ek de snieloaihoars komt hjir foar. * it [[Nasjonaal Park Nanda Devi]] leit om de Nanda Devi hinne en foarmet tegearre mei de Valley of Flowers ien grut biosfearreservaat. * it [[Nasjonaal Park Rajaji]] is in wichtich reservaat foar de oaljefant. De rivier de Ganges streamt dwers troch it park hinne. * It [[Nasjonaal Park Gangotri]] is it grutste nasjonale park fan 'e steat. It bestiet ut rûge rotsen, gletsjers en de boarne fan de rivier de Ganges (Gaumukh) en yn it park libje bisten dy't tsjin de extreme kjeld kinne. * it [[Nasjonaal Park Govind Pashu Vihar]] spilet in grutte rol yn 'e beskerming fan 'e snieloaihoars. It gebiet is ek ryk oan medisinale planten dy't yn 'e hege bergen groeie. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://uttarakhandtourism.gov.in/ Offisjele webside fan Uttarakhand.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uttarakhand}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Uttarakhand| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]] 57gdmo4v54g7m6uuqs43btmb38d6qbe 14 191162 1228226 2026-04-18T19:51:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Uttarakhand}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]]" 1228226 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Uttarakhand}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]] h3l16vn5zvmqcmcxsr1rw7lpzc0bael 1 191163 1228228 2026-04-18T20:01:25Z Roepers 96 /* Foto Iens */ nije seksje 1228228 wikitext text/x-wiki == Foto Iens == as jim foarkar hawwe foar in foto yn lege resolúsje mei in plaknammeboerd deryn photoshopt, fyn ik it bêst. [[Meidogger:Roepers|Marco Roepers]] ([[Meidogger oerlis:Roepers|oerlis]]) 18 apr 2026, 22.01 (CEST) 5jot2ttvlsl916ialrclu1g90ri0fkv 1228230 1228228 2026-04-18T20:01:48Z Roepers 96 1228230 wikitext text/x-wiki == Foto Iens == As jim foarkar hawwe foar in foto yn lege resolúsje mei in plaknammeboerd deryn photoshopt, fyn ik it bêst. [[Meidogger:Roepers|Marco Roepers]] ([[Meidogger oerlis:Roepers|oerlis]]) 18 apr 2026, 22.01 (CEST) p0eqlsl2f3tkz8je7wx1oyflrhmxdc8 0 191164 1228229 2026-04-18T20:01:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228229 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = James Dover Grant | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | berne = [[29 oktober]] [[1954]] | berteplak = [[Coventry]] ([[Ingelân]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag_of_Northern_Ireland_(1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[skrillerroman]]s en [[koarte ferhalen]] | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-searje]] | útjouwer = [[Bantam Books]] | prizen = | jierren aktyf = [[1995]] – no | webside = [http://www.leechild.com/ www.leechild.com] }} [[File:Lee_Child_BBC_Radio4_Bookclub_1_Dec_2013_b03jyp1h.flac|right|thumb|263px|De [[stim]] fan Lee Child yn it [[BBC]]-[[radioprogramma]] ''Bookclub'' út [[desimber]] [[2013]].]] '''Lee Child''', it [[pseudonym]] fan '''James Dover Grant''' ([[Coventry]], [[29&nbsp;oktober]] [[1954]]) is in [[Ingelân|Ingelsk]] [[skriuwer]] fan [[skriller]]- en [[misdieroman]]s. Hy is it bekendst wurden mei [[Jack Reacher (romansearje)|syn langjierrige romansearje]] oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[omrinner]] en eardere [[militêre plysje]]man [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]. Ut dy rige binne (anno 2026) twa dielen ferfilme mei [[akteur]] [[Tom Cruise]] yn 'e [[haadrol]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en oplieding=== James Dover Grant, [[ropnamme]] "Jim", waard yn [[1954]] [[berne]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Coventry]], yn it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Warwickshire]], as de [[soan]] fan in [[etnysk]] [[Ingelsen|Ingelske]] [[mem]] en in [[Ulstersen|Ulsterske]] ([[protestantisme|protestantske]] [[Noard-Ierlân|Noardierske]]) [[heit]]. Dyselde wie in [[feteraan]] út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], dy't diel útmakke hie fan 'e ienheid dy't yn [[1945]] it [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] [[konsintraasjekamp]] [[Bergen-Belsen]] befrijd hie. Nei de oarloch wurke er as [[ynspekteur]] foar de [[Inland Revenue]], de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[belestingtsjinst]]. Dêr kaam er yn 'e kunde mei syn [[oarehelte|frou]], dy't mei njoggentjin jier as [[sekretaresse]] by de Inland Revenue kaam, mar, nei de wizânsje fan 'e dy tiid, ophâlde moast mei wurkjen doe't se [[troud]]e en dêrom [[húsfrou]] waard. Grant wie de twadde fan fjouwer [[bern (persoan)|bern]], allegearre [[jonge]]s. Syn âldere [[broer]], Richard, waard [[nukleêre enerzjy|nukleêr]] [[wittenskip]]per. Ien fan syn jongere bruorren, [[Andrew Grant|Andrew]], waard ek [[skriller]]skriuwer. De [[húshâlding]] Grant [[ferhuze]] yn [[1958]] nei [[Birmingham (Ingelân)|Birmingham]], dêr't bettere [[skoalle]]n foar de jonges wiene. Grant genoat dêr [[fuortset ûnderwiis]] oan 'e King Edward's School. Yn [[1974]], doe't er tweintich jier wie, sette Grant yn [[Sheffield]] útein mei in [[stúdzje]] [[rjochten]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], ek al wied er alhiel net fan doel om [[abbekaat]] of [[notaris]] te wurden. Yn syn studintetiid wied yn in [[funksje (posysje)|funksje]] efter de skermen belutsen by [[teäter (keunstfoarm)|teäter]]. Yn [[1977]] studearre er ôf mei in [[bachelorgraad]] yn 'e rjochten. [[File:Lee_Child.jpg|left|thumb|180px|Lee Child yn [[2005]], by it ûntfangen fan 'e [[Barry Award]] foar syn [[roman]] ''The Enemy''.]] ===Tillefyzjekarriêre=== Neitiid fûn Grant datselde jiers noch wurk by [[Granada Television]] yn [[Manchester (Ingelân)|Manchester]], in [[dochterûndernimming]] fan [[ITV (tillefyzjenetwurk)|ITV]], it wichtichste Britske [[kommersje]]le [[tillefyzjenetwurk]]. Hy klom op ta [[tillefyzjeregisseur]] en wie belutsen by it meitsjen fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Yn totaal wurke er mei oan mear as 40.000&nbsp;[[oere]]n tillefyzje en skreau er tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Fan [[1993]] oant [[1995]] wied njonken syn [[funksje (posysje)|funksje]] ek [[fakbûn]]sfertsjintwurdiger. Yn [[augustus]] [[1994]] waard Grant troch syn [[wurkjouwer]] meidield dat syn [[baan (wurk)|baan]] ferdwine soe by in oankommende restrukturearring fan it [[bedriuw]]. Yn [[juny]] [[1995]] waard er mei hûnderten oare meiwurkers fan Granada [[ûntslein]]. ===Skriuwkarriêre=== Yn tarieding op it ferliezen fan syn wurk besleat Grant yn [[septimber]] [[1994]] om in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst as [[auteur]] hie. Hy keas as [[pseudonym]] "Lee Child" út. De [[foarnamme]] "Lee" kaam fan in opsetlik foute [[útspraak]] fan [[Le Car]] (in model fan it [[auto]]merk [[Renault]]) as "Lee Car". Om oeral "Lee" (as [[lidwurd]]) foar te setten, waard yn it gesin Grant in weromkearende [[grap]]. Dochter Ruth waard sadwaande ''Lee Child'' ("It Bern"). Grant keas foar dit pseudonym om't syn boeken dan yn [[boekhannel]]s en [[bibleteken]] by [[alfabet]]yske oardering tusken de wurken fan 'e ferneamde misdieskriuwers [[Raymond Chandler]] en [[Agatha Christie]] yn komme soene te stean. It earste [[boek]] fan Lee Child hiet oarspronklik ''Bad Luck and Trouble'' ("Pech en Swierrichheden", in [[titel (opskrift)|titel]] dy't er letter recyclje soe foar in oare roman), mar waard feroare yn ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' op oanrieden fan syn [[útjouwer]]. It wie in [[skrillerroman]] mei as ûnderwerp [[drugshannel]], mar dat feroare er, ek op suggestje fan syn útjouwer, yn [[falskemunterij]]. De [[haadpersoan]] wie [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket. It boek, dat útkaam yn [[maart]] [[1997]], waard in [[bestseller]] fan 'e earste oarder. Child wûn der de [[Anthony Award]] foar en teffens de [[Barry Award]] foar Bêste Earste Roman. Child [[emigrearre]] yn 'e [[simmer]] fan [[1998]] mei syn [[oarehelte|frou]] nei de Feriene Steaten om tichter by syn ûnderwerp en syn wichtichste lêzerspublyk te wêzen. ''Killing Floor'' waard it earste diel fan in lange [[romansearje]] [[Jack Reacher (romansearje)|oer Jack Reacher]], wêrfan't Child elts jier in nij diel publisearre. Hy begûn elts boek op deselde [[datum]] dêr't er yn [[1994]] op mei ''Killing Floor'' úteinset wie. Yn [[2012]] waard de roman ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' ferfilme ûnder de titel ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'', mei [[Tom Cruise]] yn 'e [[titelrol]]. Yn [[2016]] kaam der in [[ferfolchfilm]] út, ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. Op 'e nij fertolke Cruise de titelrol. Yn beide films hie Lee Child in [[cameo]]. Fan [[2022]] ôf waard foar de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] de [[tillefyzjesearje]] ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' makke, mei [[Alan Ritchson]] as Jack Reacher. Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-romansearje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere broer [[Andrew Grant]], dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym Andrew Child. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&nbsp;miljoen eksimplaren oer de toanbank gien. [[File:Lee_Child_2.jpg|right|thumb|180px|Lee Child yn [[2009]].]] Njonken syn skriuwerskip fan 'e ''Jack Reacher''-searje wurke Child yn [[2007]] gear mei fjirtjin Amerikaanske auteurs om 'e skrillerroman ''The Chopin Manuscript'' te skriuwen. De troch [[akteur]] [[Alfred Molina]] foarlêzen ferzje dêrfan waard fan [[25&nbsp;septimber]] oant [[13&nbsp;novimber]] fan dat jier yn santjin dielen útstjoerd fia de [[webside]] ''[[Audible.com]]''. Yn [[novimber]] [[2008]] wurke Child as besykjend [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], dêr't er sels tritich jier earder studearre hie. It jiers dêrop bekostige er 52 ''Jack Reacher''-[[stúdzjebeurzen]] foar [[studint]]en oan dy [[universiteit]]. Yn [[2009]] waard Child ek keazen ta [[foarsitter]] fan 'e [[Mystery Writers of America]], in [[fakbûn|fakferiening]] fan Amerikaanske [[detektiveroman|detektive]], [[misdieroman|misdie]] en [[skrillerroman|skrillerauteurs]]. Hy [[boekeredakteur|redigearre]] twa [[blomlêzing]]s mei [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]] skreaun troch himsels en oare auteurs: ''First Thrills'' yn [[2010]] en ''Vengeance'' yn [[2012]]. Yn [[2019]] waard Child by de [[British Book Award]]s útroppen ta auteur fan it jier (in [[oeuvrepriis]]). Yn [[2020]] siet Child yn 'e [[faksjuery|sjuery]] fan 'e [[Booker Prize]]. ===Priveelibben=== Lee Child/James Grant [[troud]]e yn [[1975]]. Syn [[oarehelte|frou]] hjit Jane. Hja hawwe in [[dochter]] dy't Ruth hjit. De [[húshâlding]] wenne fan mids [[1970-er jierren]] oant twadde helte [[1990-er jierren]] op ferskate plakken yn [[Ingelân]]. Yn [[1998]] [[emigrearre]]n Child en de frou nei de [[Feriene Steaten]], dêr't se delstrieken yn 'e steat [[New York (steat)|New York]]. Yn [[2025]] remigrearren se wer nei it Feriene Keninkryk. Child is in [[fan (persoan)|fan]] fan [[blues]]muzyk (krekt as syn [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]) en teffens fan 'e Ingelske [[fuotbal]]klub [[Aston Villa F.C.]] Nammen fan spilers fan Aston Villa komme soms werom as de nammen fan bypersoanen yn syn boeken. Yn [[2013]] wiisde Child de bewearing troch de [[krante]] de ''[[Daily Mail]]'' fan 'e hân, dat er syn skriuwen die ûnder ynfloed fan [[marihuana]]. Child krige [[earedoktoraat|earedoktoraten]] fan 'e [[Universiteit fan Sheffield]] yn [[2009]], de [[De Montfort Universiteit]] yn [[Leicester]] yn [[2011]] en de [[Coventry Universiteit]] yn [[Coventry]] yn [[2023]]. ==Wurk== ===''[[Jack Reacher (romansearje)|Jack Reacher]]''-searje=== ;romans *1997 – ''Killing Floor'' <small>(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])</small> *1998 – ''Die Trying'' *1999 – ''Tripwire'' *2000 – ''Running Blind'' <small>(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')</small> *2001 – ''Echo Burning'' *2002 – ''Without Fail'' *2003 – ''Persuader'' *2004 – ''The Enemy'' <small>(wûn in Barry Award)</small> *2005 – ''One Shot'' <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')</small> *2006 – ''The Hard Way'' *2007 – ''Bad Luck and Trouble'' *2008 – ''Nothing to Lose'' *2009 – ''Gone Tomorrow'' *2010 – ''61 Hours'' <small>(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])</small> *2010 – ''Worth Dying For'' *2011 – ''The Affair'' *2012 – ''A Wanted Man'' <small>(wûn in [[British Book Award]])</small> *2013 – ''Never Go Back'' <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')</small> *2014 – ''Personal'' <small>(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])</small> *2015 – ''Make Me'' *2016 – ''Night School'' *2017 – ''The Midnight Line'' *2018 – ''Past Tense'' *2019 – ''Blue Moon'' *2020 – ''The Sentinel'' <small>(mei [[Andrew Child]])</small> *2021 – ''Better Off Dead'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2022 – ''No Plan B'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2023 – ''The Secret'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2024 – ''In Too Deep'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2025 – ''Exit Strategy'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2026 – ''Chain Reaction'' <small>(mei Andrew Child)</small> ;koarte ferhalen en novelles *1999 – ''James Penney's New Identity'' <small>([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')</small> *2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' <small>(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')</small> *2011 – ''Second Son'' <small>(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])</small> *2011 – ''Knowing You're Alive'' <small>(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')</small> *2012 – ''Everyone Talks'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')</small> *2012 – ''Deep Down'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2013 – ''High Heat'' <small>([[novelle]]; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''Good and Valuable Consideration'' <small>(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')</small> *2014 – ''Not a Drill'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''No Room at the Motel'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')</small> *2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')</small> *2015 – ''Small Wars'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')</small> *2017 – ''Too Much Time'' <small>(novelle; publ. as e-boek)</small> *2017 – ''Faking a Murderer'' <small>(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')</small> *2017 – ''The Christmas Scorpion'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')</small> *2018 – ''The Fourth Man'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')</small> *2019 – ''Cleaning the Gold'' <small>(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)</small> *2019 – ''Smile'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')</small> *2022 – ''New Kid in Town'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')</small> *2023 – ''Many Happy Returns'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')</small> *2024 – ''Over Easy'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')</small> *2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' <small>(koart ferhaal)</small> *2025 – ''Bat Out of Hell'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')</small> *2025 – ''A Better Place'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')</small> ;ferhalebondels *2017 – ''No Middle Name'' <small>(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)</small> ** ''Too Much Time'' ** ''Deep Down'' ** ''Everyone Talks'' ** ''Guy Walks into a Bar…'' ** ''High Heat'' ** ''James Penney's New Identity'' <small>(ferzje fan 1999)</small> ** ''Maybe They Have a Tradition'' ** ''No Room at the Motel'' ** ''Not a Drill'' ** ''Second Son'' ** ''Small Wars'' ** ''The Picture of a Lonely Diner'' ===Oare fiksje=== ;koarte ferhalen, novelles en dielen fan kollektive romans *2004 – ''The Snake Eater by the Numbers'' <small>([[haadstik]] 6 út 'e as [[fúljeton]] publisearre [[roman]] ''Like a Charm'', û.red.f. [[Karin Slaughter]])</small> *2005 – ''Ten Keys'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e [[blomlêzing]] ''The Cocaine Chronicles'')</small> *2005 – ''The Greatest Trick of All'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Greatest Hits''; republ. yn 'e blomlêzing ''The Best British Mysteries&nbsp;IV'' út 2007)</small> *2006 – ''Safe Enough'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Death Do Us Part'')</small> *2006 – ''The .50 Solution'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bloodlines: A Horse Racing Anthology'')</small> *2007 – ''Chapter 15'' <small>(haadstik út 'e as [[lústerboek]]fúljeton publ. roman ''The Chopin Manuscript'')</small> *2009 – ''Public Transportation'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Phoenix Noir'')</small> *2009 – sûnder titel <small>(haadstik út 'e as lústerboekfúljeton publ. roman ''The Copper Bracelet'')</small> *2010 – ''Me and Mr. Rafferty'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Dark End of the Street'')</small> *2010 – ''Section 7 (a) (Operational)'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Agents of Treachery'')</small> *2010 – ''The Bodyguard'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''First Thrills'')</small> *2011 – ''Addicted to Sweetness'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents The Rich and the Dead'')</small> *2011 – ''The Bone-Headed League'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''A Study in Sherlock'')</small> *2012 – ''I Heard a Romantic Story'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Love Is Murder'')</small> *2012 – ''The Hollywood I Remember'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Vengeance'')</small> *2013 – ''My First Drug Trial'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Marijuana Chronicles'')</small> *2014 – ''Wet with Rain'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Belfast Noir'')</small> *2016 – ''The Truth about What Happened'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''In Sunlight or Shadow: Stories Inspired by the Paintings of [[Edward Hopper]]'')</small> *2017 – ''Chapter 6: The Fortune Cookie'' <small>(haadstik út 'e kollektive roman ''Anatomy of Innocence'')</small> *2017 – ''Pierre, Lucien & Me'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Alive in Shape and Color'')</small> *2018 – ''New Blank Document'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''It Occurs to Me that I Am in America'')</small> *2018 – ''Shorty and the Briefcase'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Ten Year Stretch'')</small> *2020 – ''Dying for a Cigarette'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Nicoltine Chronicles'')</small> *2020 – ''Normal in Every Way'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Deadly Anniversaries'')</small> ;ferhalebondels *2024 – ''Safe Enough'' <small>(hjiryn waard earder apart publisearre koarte fiksje sammele)</small> ** ''The Bodyguard'' ** ''The Greatest Trick of All'' ** ''Ten Keys'' ** ''Safe Enough'' ** ''Normal in Every Way'' ** ''The .50 Solution'' ** ''Public Transportation'' ** ''Me and Mr. Rafferty'' ** ''Section 7 (a) (Operational)'' ** ''Addicted to Sweetness'' ** ''The Bone-Headed League'' ** ''I Heart a Romantic Story'' ** ''My First Drug Trial'' ** ''Wet with Rain'' ** ''The Truth about What Happened'' ** ''Pierre, Lucien & Me'' ** ''New Blank Document'' ** ''Shorty and the Briefcase'' ** ''Dying for a Cigarette'' ** ''The Snake Eater by the Numbers'' ===Under redaksje fan=== *2010 – ''First Thrills'' <small>(in [[blomlêzing]] fan [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]], sammele en redigearre troch Lee Child)</small> *2012 – ''Vengeance'' <small>(in blomlêzing fan koarte ferhalen fan it misdiesjenre, sammele en redigearre troch Lee Child)</small> ===Non-fiksje=== *2010 – bydrage oer de eftergrûn fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] yn ''The World's Greatest Crime Writers Tell the Inside Story of Their Great Detectives, or: The Line Up'' *2019 – ''The Hero'' ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.leechild.com/ Offisjele webside fan Lee Child] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lee_Child ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lee Child}} }} {{DEFAULTSORT:Child, Lee}} [[Kategory:Ingelsk skrillerskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk misdieskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk romanskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk boekeredakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzjeregisseur]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1954]] bshocww314lxrj80trvn2348a1shfqn 0 191165 1228231 2026-04-18T20:02:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Lee Child]] 1228231 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lee Child]] crtj2cinlk3e9chs2zk85p3sqtriazx 0 191166 1228235 2026-04-18T20:05:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] 1228235 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] 949g390ojzg007955xxmqp32ltk4syj 0 191167 1228236 2026-04-18T20:05:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] 1228236 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] 949g390ojzg007955xxmqp32ltk4syj 0 191168 1228239 2026-04-18T20:07:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Uttarakhand]] 1228239 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Uttarakhand]] 5am7sdfmjoz17nwt40uakltacgt2n2r 14 191169 1228244 2026-04-18T20:26:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228244 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Persoan nei juridyske status]] [[Kategory:Dakleazens]] [[Kategory:Earmoede]] kqhg558s095z6jze59anq0p4gd85p7u 14 191170 1228245 2026-04-18T20:29:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228245 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in persoan|Omrinner]] [[Kategory:Omrinner]] hv4r0935f52xq813wafalck1j06rcv2 0 191171 1228249 2026-04-18T20:42:00Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Tamil Nadu | status = Dielsteat | ôfbylding = Temple de Mînâkshî01.jpg | ôfbyldingstekst = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai. | wapen = TamilNadu Logo.svg | haadstêd = [[Chennai]] | grutste stêd = [[Chennai]] | distrikten = 38 | ynwennertal = 72.147.030 <small>(2011)</small> | oerflak = 130.058 km² | hichte..." 1228249 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Tamil Nadu | status = Dielsteat | ôfbylding = Temple de Mînâkshî01.jpg | ôfbyldingstekst = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai. | wapen = TamilNadu Logo.svg | haadstêd = [[Chennai]] | grutste stêd = [[Chennai]] | distrikten = 38 | ynwennertal = 72.147.030 <small>(2011)</small> | oerflak = 130.058 km² | hichte = 0 – 2.637 m | talen = [[Tamil (taal)|Tamil]] (offisjeel)<br>[[Ingelsk]] (twadde offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 87,6%<br>[[Kristendom]] 6,1%<br>[[Islam]] 5,9% | stifting = 26 jannewaris 1950 | webside = [https://www.tn.gov.in/ tn.gov.in] | ôfbylding99 = Tamil Nadu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia }} '''Tamil Nadu''' (letterlik: "Lân fan 'e Tamils") is in dielsteat yn it uterste suden fan [[Yndia]]. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten [[Kerala]], [[Karnataka]] en [[Andhra Pradesh]] en wurdt omsletten troch de [[Golf fan Bingalen]] yn it easten en de [[Yndyske Oseaan]] yn it suden. De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (''gopurams''). De haadstêd en grutste stêd is [[Chennai]] (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet. == Geografy == Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it Yndiaaske skiereilân en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen. === Grinzen en Kustline === De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it [[unyterritoarium]] [[Pondicherry]]. Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de [[Palkbaai]], de Strjitte Palk en de [[Golf fan Mannar]]. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de [[Arabyske See]], de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme. === Bergen en Heechlân === Lâns de westlike grins rinne de [[West-Ghats]]. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De [[East-Ghats]] binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan. === Rivieren en Wetterhúshâlding === De rivier de [[Kaveri]] (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn [[Karnataka]], mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de [[Palar (rivier)|Palar]], de [[Vaigai (rivier)|Vaigai]] en de [[Thamirabarani]]. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e [[moesson]] fuorre. === Klimaat === Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren. 30v4enyxt3o8qpjz41zvubfs8jvqq24 1228290 1228249 2026-04-19T11:19:08Z RomkeHoekstra 10582 wurk ferwidere. 1228290 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Tamil Nadu<br><small>தமிழ் நாடு<small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Temple de Mînâkshî01.jpg | ôfbyldingstekst = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai. | wapen = TamilNadu Logo.svg | haadstêd = [[Chennai]] | grutste stêd = [[Chennai]] | distrikten = 38 | ynwennertal = 72.147.030 <small>(2011)</small> | oerflak = 130.058 km² | hichte = 0 – 2.637 m | talen = [[Tamil (taal)|Tamil]] (offisjeel)<br>[[Ingelsk]] (twadde offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 87,6%<br>[[Kristendom]] 6,1%<br>[[Islam]] 5,9% | stifting = 26 jannewaris 1950 | webside = [https://www.tn.gov.in/ tn.gov.in] | ôfbylding99 = Tamil Nadu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia }} '''Tamil Nadu''' (letterlik: "Lân fan 'e Tamils") is in dielsteat yn it uterste suden fan [[Yndia]]. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten [[Kerala]], [[Karnataka]] en [[Andhra Pradesh]] en wurdt omsletten troch de [[Golf fan Bingalen]] yn it easten en de [[Yndyske Oseaan]] yn it suden. De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (''gopurams''). De haadstêd en grutste stêd is [[Chennai]] (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet. == Geografy == Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it Yndiaaske skiereilân en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen. === Grinzen en Kustline === De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it [[unyterritoarium]] [[Pondicherry]]. [[Ofbyld:Tamil Nadu Coastline.jpg|thumb|left|Kust fan Tamil Nadu.]] Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de [[Palkbaai]], de Strjitte Palk en de [[Golf fan Mannar]]. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de [[Arabyske See]], de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme. === Bergen en Heechlân === Lâns de westlike grins rinne de [[West-Ghats]]. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De [[East-Ghats]] binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan. === Rivieren en Wetterhúshâlding === [[Ofbyld:Kaveri RIver at Hogenakkal Falls.jpg|thumb|left|De Kaveri.]] De rivier de [[Kaveri]] (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn [[Karnataka]], mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de [[Palar (rivier)|Palar]], de [[Vaigai (rivier)|Vaigai]] en de [[Thamirabarani]]. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e [[moesson]] fuorre. === Klimaat === Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren. == Skiednis == Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet fan it hjoeddeiske Tamil Nadu al sûnt de prehistoarje bewenne wurdt troch minsken. Op plakken lykas [[Adichanallur]] en [[Keezhadi]] binne spoaren fûn fan iere, goed organisearre mienskippen mei ambachten, hannel en in skriftlike ûntwikkeling. Dy fynsten wize op in betide en ûntwikkele beskaving yn it suden fan Yndia. Yn 'e saneamde Sangam-perioade (±300 f.Kr. oant 300 n.Kr.) waard it âlde [[Tamilakam]] dominearre troch trije grutte dynastyën: de Chera-dynasty, de Chola-dynasty en de Pandya-dynasty. Dit wie ek de bloeitiid fan 'e iere Tamil-literatuer, mei wurken lykas de Tolkāppiyam. Der bestie yn dy tiid in libbene hannel mei ûnder oare it [[Romeinske Ryk]], benammen yn krûden, pearels en oare kostberheden. [[Ofbyld:2025 - Pancha Rathas - 20.jpg|thumb|left|Rotsmonuminten yn Mahabalipuram]] Nei dy perioade folge in minder goed dokumintearre tiid, faak oantsjut as de tiid fan 'e Kalabhras. Fanôf de 6e iuw kaam de Pallava-dynasty op, dy't in wichtige rol spile yn de ûntwikkeling fan timpels en keunst. Hja bouden ûnder oare de ferneamde rotsmonuminten yn Mahabalipuram, dy't hjoed-de-dei ta it [[wrâlderfgoed]] hearre. Under hearskers lykas Rajaraja I en Rajendra Chola I groeide it Chola-ryk út ta in machtige steat mei grutte ynfloed yn Súd-Yndia en oer see nei [[Sry Lanka]] en [[Súdeast-Aazje]]. Yn dy tiid waard ek de ymposante Brihadisvara-timpel boud. Yn 'e 13e iuw krigen de Pandya’s wer de oerhân. De ûntdekkingsreizger [[Marco Polo]] beskreau harren ryk as tige ryk en woltierich. Yn 'e iuwen dêrnei waard it gebiet konfrontearre mei islamityske ynfallen út it noarden, ûnder oaren fan it Sultanaat fan Delhi. Yn 'e 14e iuw ûntstie it Vijayanagar-ryk, dat in grut part fan Súd-Yndia ûnder syn bewâld brocht en soarge foar polityk en kultureel werstel. Nei de delgong fan dat ryk namen regionale hearskers, de Nayaks, de macht oer. Sy stienen bekend om it útwreidzjen en fersieren fan grutte timpels, lykas de Meenakshi-timpel. [[Ofbyld:Fort St. George, Chennai.jpg|thumb|left|Fort St. George, Madras.]] Sûnt de 17e iuw stiften Jeropeeske machten lykas de Portegezen, Nederlanners, Denen, Frânsen en Britten hannelsposten oan 'e kust. De Britten bouden yn 1640 Fort St. George, dat letter it sintrum waard fan harren bestjoer yn de regio. Nei ferskate konflikten krigen hja de kontrôle en makken fan it gebiet de Madras Presidency. Tamil Nadu spile ek in wichtige rol yn 'e Yndiaaske ûnôfhinklikensbeweging, mei figueren lykas Subramania Bharati en V. O. Chidambaram Pillai. Yn 1956 waard de steat op 'e nij yndield op basis fan taal. Op 14 jannewaris 1969 krige de steat offisjeel de namme Tamil Nadu. Protesten yn 1965 tsjin it ferplicht stellen fan it [[Hindy]] soargen derfoar dat it [[Ingelsk]] in wichtige offisjele taal fan Yndia bleau. Hjoed-de-dei is Tamil Nadu ien fan 'e meast ferstedske en ekonomysk ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in rike kulturele tradysje en in sterke yndustriële basis. == Befolking == Tamil Nadu is ien fan 'e pear steaten yn Yndia wêrby't de befolkingsgroei stabyl is en tichtby it ferfangingsnivo leit, mei tank oan goede sûnenssoarch en famyljeplanning. [[Ofbyld:Farmer in Tamil Nadu 1993.JPG|thumb|Boer yn Tamil Nadu.]] Likernôch de helte fan 'e minsken wennet yn stêden. Dat makket it ien fan 'e meast ferstedske steaten fan it lân. It persintaazje minsken dat lêze en skriuwe kin leit mei 80% (2011) folle heger as it lanlike gemiddelde yn Yndia. De offisjele taal is it Tamil, ien fan 'e âldste klassike talen fan 'e wrâld dy't hjoed-de-dei noch hieltyd praat wurdt. Foar likernôch 90% is it Tamil de memmetaal. Oare talen dy't foarkomme binne it Telugu, Kannada en Urdu (benammen troch migraasje en histoaryske bannen). It Ingelsk wurdt rûnom brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak en it hannelsferkear. De befolking fan Tamil Nadu is beynfloede troch de Dravidyske beweging, in sosjaal-politike streaming dy't him sûnt de iere 20e iuw rjochtet op selsrespekt, it bestriden fan it [[kastesysteem]] en it befoarderjen fan 'e eigen Tamil-identiteit. [[Ofbyld:ST.MARY'S CATHEDRAL INSIDE VIEW.jpg|thumb|De Marijekatedraal yn [[Madurai]].]] === Religy === {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Tamil Nadu ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 88,11% || 87,58% || style="color: red;" | -0,53% || Dominant, mei in tige sterke timpelkultuer en Bhakti-tradysje. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 6,07% || 6,12% || style="color: green;" | +0,05% || Sterk fertsjintwurdige yn it suden (Kanyakumari) en kustgebieten. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 5,56% || 5,86% || style="color: green;" | +0,30% || Fral yn stêden en hannelssintra oan 'e kust (lykas Nagapattinam). |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 0,13% || 0,12% || style="color: red;" | -0,01% || Alde oanwêzigens, benammen yn en om Madurai en Kanchipuram. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Histoarysk wichtich, no in hiele lytse mienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Lytse migrantemienskip, fral yn Chennai. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,09% || 0,28% || style="color: green;" | +0,19% || Groei troch rasjonalisme en de Dravidyske selsrespekt-beweging. |} === Befolkingsferrin === Sûnt de jierren 1970 is de groei fan 'e befolking minder as yn it noarden fan Yndia (lykas by [[Uttar Pradesh]]). Dat komt troch in suksesfol belied op it mêd fan famyljeplanning en ûnderwiis. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Tamil Nadu (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 19.252.630 || 20.902.616 || 21.628.518 || 23.471.607 || 26.267.507 || 30.119.047 || 33.686.953 |- ! Groei | — || +8,6% || +3,5% || +8,5% || +11,9% || +14,7% || +11,8% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 41.199.168 || 48.408.077 || 55.858.946 || 62.405.679 || 72.147.030 || |- ! Groei | +22,3% || +17,5% || +15,4% || +11,7% || +15,6% || |} === Stêden === Tamil Nadu is ien fan 'e meast ferstedske steaten fan Yndia, wêrby't de groei mear ferspraat is oer ferskate grutte yndustriële knooppunten. Benammen de haadstêd Chennai en it tekstylsintrum Coimbatore hawwe harren ûntwikkele ta wrâldstêden. [[Ofbyld:Chennai Skyline.jpg|thumb|Chennai, de haadstêd fan Tamil Nadu.]] [[Ofbyld:Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg|thumb|Coimbatore, it "Manchester fan Súd-Yndia", mei de ûnbidich grutte buste fan Shiva.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Chennai]] (UA) || 6.560.242 || 8.653.521 || style="color: green;" | +31,9% || Haadstêd, havenstêd en fanwegen de asylyndustry it Detroit fan Aazje. |- | 2 || [[Coimbatore]] (UA) || 1.461.139 || 2.136.916 || style="color: green;" | +46,2% || Grutte yndustriële stêd, spesjalisearre yn tekstyl en masinebou. |- | 3 || [[Madurai]] (UA) || 1.203.095 || 1.465.625 || style="color: green;" | +21,8% || De kulturele haadstêd, ferneamd om de Meenakshi-timpel. |- | 4 || [[Tiruchirappalli]] (UA) || 866.354 || 1.022.518 || style="color: green;" | +18,0% || Wichtich edukatyf en religieus sintrum yn 'e Kaveri-delta. |- | 5 || [[Salem (Tamil Nadu)|Salem]] (UA) || 751.438 || 917.414 || style="color: green;" | +22,1% || Bekend om stielproduksje en lânbouhannel. |- | 6 || [[Tiruppur]] (UA) || 550.826 || 877.778 || style="color: green;" | +59,3% || Eksploazje fan groei troch de tekstyl-eksport. |} ''UA: "UA" betsjut "Urban Agglomeration". De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft (de stêd ynklusyf foarstêden).'' == Bestjoer == Tamil Nadu hat in ienkeamerparlemint, de Tamil Nadu Legislative Assembly. Dy bestiet út 234 leden, dy't streekrjocht troch it folk keazen wurde foar in perioade fan fiif jier. It parlemint komt gear yn it histoaryske Fort St. George yn Chennai. [[Ofbyld:TAmilnadu new government building.jpg|thumb|Regearingsgebou.]] De útfierende macht is ferdield tusken in seremoanjeel en in polityk liederskip. De gûverneur is formeel it haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. Hy funksjonearret as skeakel tusken it sintrale regear en de steat. De Chief Minister is de politike lieder fan 'e steat, dy't de mearderheid yn it parlemint hat. Hy hat feitlik de macht en stiet oan it haad fan 'e Ried fan Ministers. It politike lânskip fan Tamil Nadu wurdt sûnt 1967 foar in grut part dominearre troch saneamde Dravidyske partijen. Nasjonale partijen spylje dêrby meast in lytsere rol, faak as partner yn koälysjes. De macht wikselet ornaris tusken de DMK (Dravida Munnetra Kazhagam) en de AIADMK (All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam). Dy partijen lizze de klam op 'e Tamil-identiteit, sosjale gelikensens en in aktyf belied op it mêd fan wolwêzen en ûnderwiis. Bestjoerlik is Tamil Nadu opdield yn 38 distrikten. Dy steane ûnder lieding fan in District Collector, dy't ferantwurdlik is foar it deistich bestjoer en de útfiering fan oerheidsbelied yn it distrikt. Under de distrikten falle fierdere bestjoerslagen, lykas ''taluks'' (ûnderdistrikten of bestjoerlike regio's yn in distrikt) en pleatslike selsbestjoeren. De rjochterlike macht fan 'e steat wurdt útoefene troch it Madras High Court yn Chennai, ien fan 'e âldste en meast prestizjeuze rjochtbanken fan Yndia. Dêrneist is der in wichtige ôfdieling yn Madurai, dy’t him rjochtet op saken út it suden fan 'e steat. === Distrikten === {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Regio !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) !! Groei (%) |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noard-Tamil Nadu |- | Noard || [[Chennai (distrikt)|Chennai]] || [[Chennai]] || 4.343.645 || 4.646.732 || style="color: green;" | +7,0% |- | Noard || [[Kancheepuram (distrikt)|Kancheepuram]] || [[Kancheepuram]] || 2.877.468 || 3.998.252 || style="color: green;" | +39,0% |- | Noard || [[Vellore (distrikt)|Vellore]] || [[Vellore]] || 3.477.495 || 3.936.331 || style="color: green;" | +13,2% |- | Noard || [[Thiruvallur (distrikt)|Thiruvallur]] || [[Thiruvallur]] || 2.754.756 || 3.728.104 || style="color: green;" | +35,3% |- | Noard || [[Villupuram (distrikt)|Villupuram]] || [[Villupuram]] || 2.960.367 || 3.458.873 || style="color: green;" | +16,8% |- | Noard || [[Tiruvannamalai (distrikt)|Tiruvannamalai]] || [[Tiruvannamalai]] || 2.186.125 || 2.464.875 || style="color: green;" | +12,7% |- | Noard || [[Cuddalore (distrikt)|Cuddalore]] || [[Cuddalore]] || 2.285.395 || 2.605.914 || style="color: green;" | +14,0% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintraal en West (Kongo Nadu) |- | West || [[Coimbatore (distrikt)|Coimbatore]] || [[Coimbatore]] || 2.916.620 || 3.458.045 || style="color: green;" | +18,6% |- | Sintraal || [[Salem (distrikt)|Salem]] || [[Salem]] || 3.016.346 || 3.482.056 || style="color: green;" | +15,4% |- | Sintraal || [[Tiruchirappalli (distrikt)|Tiruchirappalli]] || [[Tiruchirappalli]] || 2.418.529 || 2.722.290 || style="color: green;" | +12,6% |- | West || [[Erode (distrikt)|Erode]] || [[Erode]] || 2.016.516 || 2.251.744 || style="color: green;" | +11,7% |- | West || [[Tiruppur (distrikt)|Tiruppur]] || [[Tiruppur]] || 1.920.154 || 2.479.052 || style="color: green;" | +29,1% |- | West || [[Dharmapuri (distrikt)|Dharmapuri]] || [[Dharmapuri]] || 1.295.529 || 1.506.843 || style="color: green;" | +16,3% |- | West || [[Krishnagiri (distrikt)|Krishnagiri]] || [[Krishnagiri]] || 1.561.118 || 1.879.809 || style="color: green;" | +20,4% |- | West || [[Namakkal (distrikt)|Namakkal]] || [[Namakkal]] || 1.493.462 || 1.726.601 || style="color: green;" | +15,6% |- | West || [[The Nilgiris (distrikt)|The Nilgiris]] || [[Udagamandalam]] || 762.141 || 735.394 || style="color: red;" | -3,5% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súd-Tamil Nadu en Delta |- | Súd || [[Madurai (distrikt)|Madurai]] || [[Madurai]] || 2.578.201 || 3.038.252 || style="color: green;" | +17,8% |- | Súd || [[Tirunelveli (distrikt)|Tirunelveli]] || [[Tirunelveli]] || 2.723.988 || 3.077.233 || style="color: green;" | +13,0% |- | Delta || [[Thanjavur (distrikt)|Thanjavur]] || [[Thanjavur]] || 2.216.138 || 2.405.890 || style="color: green;" | +8,6% |- | Súd || [[Virudhunagar (distrikt)|Virudhunagar]] || [[Virudhunagar]] || 1.751.301 || 1.942.288 || style="color: green;" | +10,9% |- | Súd || [[Dindigul (distrikt)|Dindigul]] || [[Dindigul]] || 1.923.013 || 2.159.775 || style="color: green;" | +12,3% |- | Súd || [[Thoothukudi (distrikt)|Thoothukudi]] || [[Thoothukudi]] || 1.572.273 || 1.750.176 || style="color: green;" | +11,3% |- | Súd || [[Kanyakumari (distrikt)|Kanyakumari]] || [[Nagercoil]] || 1.676.034 || 1.870.374 || style="color: green;" | +11,6% |- | Súd || [[Sivaganga (distrikt)|Sivaganga]] || [[Sivaganga]] || 1.155.356 || 1.339.101 || style="color: green;" | +15,9% |- | Súd || [[Ramanathapuram (distrikt)|Ramanathapuram]] || [[Ramanathapuram]] || 1.187.604 || 1.353.445 || style="color: green;" | +14,0% |- | Delta || [[Nagapattinam (distrikt)|Nagapattinam]] || [[Nagapattinam]] || 1.488.055 || 1.616.450 || style="color: green;" | +8,6% |} * ''Sûnt 2011 binne ferskate nije distrikten oprjochte troch opspjalting, wêrtroch it totaal no op 38 stiet. De sifers yn dizze tabel binne basearre op 'e distriktsgrinzen fan 2011.'' == Toerisme en kultuer == [[Ofbyld:Brihadeeswarar Temple Full View.jpg|thumb|Brihadishwara-timpel.]] Tamil Nadu is ien fan 'e meast besochte steaten fan Yndia en wurdt faak as it hert fan ’e Dravidyske kultuer beskôge, dêr't âlde tradysjes noch altyd in wichtige rol spylje yn it deistich libben. De steat telt tsientûzenen timpels, wêrfan in soad datearje út 'e midsiuwen, mar faak boud binne op folle âldere hillige plakken. De saneamde "Grutte Libbene Chola-timpels", lykas de Brihadisvara-timpel, steane op 'e wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. Ek de Meenakshi-timpel yn [[Madurai]] is wrâldferneamd om syn hege, kleurige poartetuorren (''gopurams''). Tamil Nadu jildt as de widze fan Bharatanatyam, ien fan 'e âldste klassike dûnsfoarmen fan Yndia. Dêrneist spilet ek de Karnatyske muzyk in wichtige rol yn it kulturele libben fan 'e steat. == Natoer en nasjonale parken == Hoewol't Tamil Nadu bekend stiet om syn drûge flakten en hite simmers, hat de steat in grut ferskaat oan lânskippen, fan 'e tropyske kustgebieten oant de koelere bergen fan 'e West-Ghats. [[Ofbyld:Peacock dancing2.jpg|thumb|[[Pauwen|Pau]] yn it Nasjonaal Park Mudumalai.]] === Nasjonale parken === * It [[Nasjonaal Park Mudumalai]] is in wichtich reservaat foar ûnder oare tigers en oaljefanten en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat. * It [[Nasjonaal Park Gulf of Mannar]] is in bysûnder maritym gebiet mei koraalriffen en de seldsume dûgong (in see-sûchdier dat besibbe is oan de lamantyn). * It [[Nasjonaal Park Guindy]] leit midden yn 'e stêd Chennai en is ien fan 'e lytste nasjonale parken fan Yndia. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://www.tamilnadutourism.com/ Toerisme yn Tamil Nadu.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tamil Nadu}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Tamil Nadu| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] qe1tlrhqjp1lkg3f3ryfpp1cunz1x1a 0 191172 1228251 2026-04-18T20:44:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228251 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Jack Reacher'' | oarspr. titel = | auteur = [[Lee Child]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[romansearje]] | sjenre = [[skriller]]fiksje, [[misdieroman|misdiefiksje]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1997]] – no | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Bantam Books]] | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = }} '''''Jack Reacher''''' is de namme fan in [[romansearje]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De rige bestiet út [[roman]]s, [[koarte ferhalen]] en inkele [[novelle]]s, en heart ta it [[misdieroman|misdiesjenre]]. Spesifyk wurde de boeken oantsjut as [[skriller]]romans. De haadpersoan is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en hieltyd op 'e nij belutsen rekket by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. De romans út 'e rige binne sûnder útsûndering [[bestseller]]s. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&nbsp;miljoen eksimplaren ferkocht. Op basis fan 'e romansearje binne twa [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] makke. ==Eftergrûn== [[Lee Child]] (it [[pseudonym]] fan James Dover Grant) wurke fan [[1977]] oant [[1995]] by de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[tillefyzjestudio]] [[Granada Television]], dêr't er [[tillefyzjeregisseur]] wie. Sa wied er belutsen by de produksje fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Ek wied er ferantwurdlik foar it skriuwen fan tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Doe't er [[ûntslein]] waard by in restrukturearring fan it [[bedriuw]], besleat er in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst hie as [[auteur]]. ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'', it earste boek yn 'e ''Jack Reacher''-rige, kaam út yn [[1997]]. It groeide út ta in earsten [[bestseller]]. Dêrmei wie sawol de grûnslach fan 'e romansearje as de [[reputaasje]] fan Child as [[skriller]]auteur fêstige. Child hat de boeken út 'e rige omskreaun as [[wraak]]ferhalen: "Immen docht wat hiel ferkeards, en Reacher nimt wraak." Neffens himsels soe dy oanstriid ta it nimmen fan wraak, alteast yn it begjin, fuortkommen wêze út syn eigen [[lulkens]] oer syn ûntslach by Granada. Hoewol't er in [[Ingelân|Ingelsman]] is, keas er der út [[kommersje]]le omtinkens foar om skrillers yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] styl te skriuwen. ==Ko-auteurskip== Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-searje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere [[broer]] Andrew Grant, dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym [[Andrew Child]]. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Lee Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. ==Oersjoch== De [[haadpersoan]] fan 'e boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] yn it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]], dy't yn [[1996]] [[earfol ûnslach|earfol ûntslein]] is út [[militêre tsjinst]] om't it leger nei ôfrin fan 'e [[Kâlde Oarloch]] ynkrimpe moast. Sûnt er it leger efter him litten hat, swalket Reacher as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de [[Feriene Steaten]]. Hy nimt hjir en dêr los wurk oan en ûndersiket, soms tsjin wil en tank, soms út persoanlike ynteresse, fertochte saken. [[File:Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg|right|thumb|180px|[[Skriuwer]] [[Lee Child]] yn [[2010]].]] De [[setting]]s foar de romans en koarte ferhalen befine har oer it algemien yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten. Se rinne útinoar fan grutte [[metropoal]]en lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]] oant lytse stedsjes (yn [[Jeropa]] soe men sizze: [[doarp]]en) yn it [[Suden (Feriene Steaten)|Suden]] en [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwesten]]. Ut en troch komt Reacher ek om utens, lykas yn [[Londen]] (''Personal''), op it [[plattelân]] fan [[Ingelân]] (''The Hard Way'', ''Maybe They Have a Tradition''), yn [[Parys]] (''The Enemy'' en ''Personal'') en op [[Okinawa]] (''Second Son''). ==Perspektyf== Guon boeken yn 'e ''Jack Reacher''-searje binne skreaun yn it [[ik-perspektyf]] (bgl. it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''), wylst foar oaren it [[personeel perspektyf]] (de trêde persoan) brûkt is. ==Crossovers== Op it mêd fan 'e [[koarte ferhalen]] út 'e romansearje hat Lee Child gearwurke mei ferskate oare fêstige [[misdieroman|misdie-auteurs]] om [[crossover (fiksje)|crossovers]] te meitsjen wêrby't it personaazje [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] oare [[fiktive]] misdiebestriders tsjinkomt. In foarbyld is it ferhaal ''Faking a Murderer'', wêryn't Reacher [[patolooch-anatoom]] [[Temperance Brennan (romansearje)|Temperance Brennan]] út it wurk fan [[Kathy Reichs]] moetet (bekend fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Bones (tillefyzjesearje)|Bones]]''). Yn in oar ferhaal, ''Cleaning the Gold'', komt Reacher yn 'e kunde mei [[Will Trent (romansearje)|Will Trent]] út 'e boeken fan [[Karin Slaughter]]. It personaazje Jack Reacher wurdt fierders ferskate kearen neamd (mar komt sels net foar) yn 'e roman ''[[Under the Dome (roman)|Under the Dome]]'' fan [[Stephen King]]. Yn dat boek omskriuwt it personaazje [[kolonel]] Cox Reacher as "de taaiste ferdomde legersmearis dy't, nei myn nederige miening, ea [yn it Amerikaanske Leger] tsjinne hat." Op dy wize wreidet de [[kulturele]] ynfloed fan Jack Reacher him út bûten syn eigen searje. Op teminsten ien [[omslach]] fan ''Under the Dome'' stiet in oanpriizging fan Lee Child oan potinsjele lêzers om dat boek foaral te keapjen. ==Boeken== ===Romans=== <small><nowiki>*</nowiki>) skreaun yn it [[ik-perspektyf]]</small><br> <small><nowiki>°</nowiki>) skreaun yn it [[personeel perspektyf]]</small><br> *1997 – ''Killing Floor''* <small>(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])</small> *1998 – ''Die Trying''° *1999 – ''Tripwire''° *2000 – ''Running Blind''° <small>(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')</small> *2001 – ''Echo Burning''° *2002 – ''Without Fail''° *2003 – ''Persuader''* *2004 – ''The Enemy''* <small>(wûn in Barry Award)</small> *2005 – ''One Shot''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')</small> *2006 – ''The Hard Way''° *2007 – ''Bad Luck and Trouble''° *2008 – ''Nothing to Lose''° *2009 – ''Gone Tomorrow''* *2010 – ''61 Hours''° <small>(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])</small> *2010 – ''Worth Dying For''° *2011 – ''The Affair''* *2012 – ''A Wanted Man''° <small>(wûn in [[British Book Award]])</small> *2013 – ''Never Go Back''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')</small> *2014 – ''Personal''* <small>(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])</small> *2015 – ''Make Me''° *2016 – ''Night School''° *2017 – ''The Midnight Line''° *2018 – ''Past Tense''° *2019 – ''Blue Moon''° *2020 – ''The Sentinel''° <small>(skreaun troch Lee en [[Andrew Child]])</small> *2021 – ''Better Off Dead''* <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2022 – ''No Plan B''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2023 – ''The Secret''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2024 – ''In Too Deep''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2025 – ''Exit Strategy''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2026 – ''Chain Reaction''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> ===Koarte ferhalen en novelles=== *1999 – ''James Penney's New Identity'' <small>([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')</small> *2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' <small>(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')</small> *2011 – ''Second Son'' <small>(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])</small> *2011 – ''Knowing You're Alive'' <small>(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')</small> *2012 – ''Everyone Talks'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')</small> *2012 – ''Deep Down'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2013 – ''High Heat'' <small>([[novelle]]; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''Good and Valuable Consideration'' <small>(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')</small> *2014 – ''Not a Drill'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''No Room at the Motel'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')</small> *2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')</small> *2015 – ''Small Wars'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')</small> *2017 – ''Too Much Time'' <small>(novelle; publ. as e-boek)</small> *2017 – ''Faking a Murderer'' <small>(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')</small> *2017 – ''The Christmas Scorpion'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')</small> *2018 – ''The Fourth Man'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')</small> *2019 – ''Cleaning the Gold'' <small>(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)</small> *2019 – ''Smile'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')</small> *2022 – ''New Kid in Town'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')</small> *2023 – ''Many Happy Returns'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')</small> *2024 – ''Over Easy'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')</small> *2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' <small>(koart ferhaal)</small> *2025 – ''Bat Out of Hell'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')</small> *2025 – ''A Better Place'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')</small> ===Ferhalebondels=== *2017 – ''No Middle Name'' <small>(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)</small> ** ''Too Much Time'' ** ''Deep Down'' ** ''Everyone Talks'' ** ''Guy Walks into a Bar…'' ** ''High Heat'' ** ''James Penney's New Identity'' <small>(ferzje fan 1999)</small> ** ''Maybe They Have a Tradition'' ** ''No Room at the Motel'' ** ''Not a Drill'' ** ''Second Son'' ** ''Small Wars'' ** ''The Picture of a Lonely Diner'' ==Ynterne gronology fan 'e romansearje== Hjirûnder nochris in opsomming fan 'e romans en koarte fiksje, mar no nei it jiertal wêryn't de roman of it ferhaal spilet, dus de ynterne [[gronology]] fan 'e romansearje. #1974 – koart ferhaal ''Second Son'' #1977 – novelle ''High Heat'' #1986 – koart ferhaal ''Deep Down'' #1989 – koart ferhaal ''Small Wars'' #1989/’90 – koart ferhaal ''You Shook Me All Nigh Long'' #1990 – roman ''The Enemy'' #1991 – koart ferhaal ''James Penney's New Identity'' #1992 – roman ''The Secret'' #1996 – roman ''Night School'' #1997 – roman ''The Affair'' #1997 – roman ''Killing Floor'' #1998 – roman ''Die Trying'' #1999 – roman ''Tripwire'' #2000 – roman ''Running Blind'' <small>(ek bekend as ''The Visitor'')</small> #2001 – roman ''Echo Burning'' #2002 – roman ''Without Fail'' #2003 – roman ''Persuader'' #2005 – roman ''One Shot'' #2006 – roman ''The Hard Way'' #2007 – roman ''Bad Luck and Trouble'' #2008 – roman ''Nothing to Lose'' #2009 – koart ferhaal ''Guy Walks into a Bar…'' #2009 – roman ''Gone Tomorrow'' #2010 – roman ''61 Hours'' #2010 – roman ''Worth Dying For'' #2011 – koart ferhaal ''Knowing You're Alive'' #2012 – roman ''A Wanted Man'' #2012 – koart ferhaal ''Everyone Talks'' #2013 – roman ''Never Go Back'' #2014 – koart ferhaal ''Not a Drill'' #2014 – roman ''Personal'' #2014 – koart ferhaal ''Good and Valuable Consideration'' #2014 – koart ferhaal ''No Room at the Motel'' #2015 – koart ferhaal ''The Picture of the Lonely Diner'' #2015 – roman ''Make Me'' #2016 – koart ferhaal ''Maybe They Have a Tradition'' #2017 – roman ''The Midnight Line'' #2017 – novelle ''Too Much Time'' #2017 – koart ferhaal ''The Christmas Scorpion'' #2017 – koart ferhaal ''Faking a Murderer'' #2018 – roman ''Past Tense'' #2018 – koart ferhaal ''The Fourth Man'' #2019 – koart ferhaal ''Cleaning the Gold'' #2019 – koart ferhaal ''Smile'' #2019 – roman ''Blue Moon'' #2020 – roman ''The Sentinel'' #2021 – roman ''Better Off Dead'' #2022 – koart ferhaal ''New Kid in Town'' #2022 – roman ''No Plan B'' #2023 – koart ferhaal ''Many Happy Returns'' #2024 – koart ferhaal ''Over Easy'' #2024 – roman ''In Too Deep'' #2025 – koart ferhaal ''Bat Out of Hell'' #2025 – koart ferhaal ''A Better Place'' #2025 – roman ''Exit Strategy'' #2026 – roman ''Chain Reaction'' ==Ferfilmings== Twa boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje binne adaptearre ta [[Hollywood]]-[[film]]s. ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' waard yn [[2012]] ferfilme ûnder de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]''. De film waard [[regissearre]] troch [[Christopher McQuarrie]] foar [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]]. De [[titelrol]] waard spile troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], mei aktrise [[Rosamund Pike]] as syn [[tsjinspylster]]. In [[ferfolchfilm]] waard yn [[2016]] makke. Dat wie ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. [[Edward Zwick]] wie de regisseur en Tom Cruise spile op 'e nij de haadrol, diskear mei [[Cobie Smulders]] as tsjinspylster. Fan [[2022]] ôf waard fierders in [[tillefyzjesearje]] makke op basis fan 'e ''Jack Reacher''-romansearje, dy't de namme ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' hie. De searje wie te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] en rûn (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. De titelrol waard fertolke troch [[Alan Ritchson]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(novel_series) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (romansearje)}} {{DEFAULTSORT:Jack Reacher (romansearje)}} [[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]] [[Kategory:Misdieromansearje]] [[Kategory:Ingelsktalige roman]] [[Kategory:Literatuer oer in feteraan]] [[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]] [[Kategory:Literatuer oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Literatuer oer in omrinner]] f8dfp7lw6m076eb6kw5gsug407gtucp 14 191173 1228252 2026-04-18T20:45:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228252 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Child, Lee]] nm0aejtdj2fvebosist6p0iveubosqr 14 191174 1228253 2026-04-18T20:46:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228253 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Misdieliteratuer|romansearje]] [[Kategory:Romansearje nei sjenre]] lpqlwnfle99bby7oybaqkphp9u6i84h 14 191175 1228254 2026-04-18T20:47:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228254 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Misdiefiksje|Literatuer]] [[Kategory:Literatuer nei sjenre]] 7le0jna785ftownwgy9gu0ocuk0v059 14 191176 1228258 2026-04-18T20:50:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228258 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in persoan|Omrinner]] [[Kategory:Omrinner]] jfj0249uza8d6rtwexr31ubvtrk8684 14 191177 1228259 2026-04-18T20:51:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228259 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer de lânmacht|Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Literatuer oer de Amerikaanske Striidkrêften|Leger]] [[Kategory:Amerikaanske Leger]] mpt4bmoz43v134a8zkppepybz7fvlba 14 191178 1228260 2026-04-18T20:54:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228260 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer de striidkrêften|Lanmacht]] [[Kategory:Lânmacht]] i5ek0mjzxv98xh198azf6zwz1pxfzq7 14 191179 1228261 2026-04-18T20:55:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228261 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer de striidkrêften|Amerikaanske Striidkreften]] [[Kategory:Literatuer oer de oerheid fan de Feriene Steaten|Striidkreften]] [[Kategory:Amerikaanske Striidkrêften]] nz3jldhp73gtpfye4t9qc72qws3heah 14 191180 1228262 2026-04-18T20:57:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228262 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in oerheid|Feriene Steaten]] [[Kategory:Oerheid fan de Feriene Steaten]] k7hy1rjhnnh0sa13t1mfwjrewxzqx7v 14 191181 1228263 2026-04-18T20:58:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228263 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in organisaasje|Oerheid]] [[Kategory:Oerheid]] nwqtizd81j0ujvgwefgtk3fgb90vglb 14 191182 1228265 2026-04-18T21:00:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228265 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaanske plysjetsjinst| ]] [[Kategory:Literatuer oer in plysjetsjinst|Amerikaansk]] [[Kategory:Literatuer oer de oerheid fan de Feriene Steaten|Plisjetsjinst]] nqo1audine8oczqz134j6phq54t14y9 14 191183 1228266 2026-04-18T21:02:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228266 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literaruer oer in helptsjinst|Plisje]] [[Kategory:Plysje]] iiozs60in5hbuf2npa1n5kelp87tim1 1228275 1228266 2026-04-18T21:42:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 typfl 1228275 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in helptsjinst|Plisje]] [[Kategory:Plysje]] mkc9ph0apkjvfs7cabeetgayb1h7r8f 0 191185 1228268 2026-04-18T21:35:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228268 wikitext text/x-wiki {{Fiktyf of legindarysk personaazje | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Jack Reacher | oare namme(n) = | bynamme = | sekse = [[man (geslacht)|man]] | soarte personaazje = [[minske]] | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berop/amt = gjint | besibbe personaazjes = | attributen = | geastlike heit = [[Lee Child]] | útjouwer = [[Bantam Books]] | ûntstean = [[1997]] }} '''Jack Reacher''' ([[útspr.]]: [ʤæk ɹiːʧəɹ], likernôch "<u>dzjek</u> <u>rii</u>-tsjur") is de [[haadpersoan]] fan in [[romansearje]] besteande út [[roman]]s (en [[koarte ferhalen]] en inkele [[novelle]]s) fan it [[misdieroman|misdiesjenre]]. Spesifyk giet it om [[skriller]]romans dy't skreaun binne troch de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[auteur]] [[Lee Child]]. Reacher is in eardere [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en hieltyd op 'e nij belutsen rekket by ûndersyk nei saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. De [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]], dy't yn [[1997]] úteinsette, is tige súksesfol. Anno [[2022]] wiene fan 'e boeken mear as 100&nbsp;miljoen ferkocht. Twa dielen fan 'e rige binne ferfilme mei [[akteur]] [[Tom Cruise]] yn 'e rol fan Reacher. Der is ek in [[tillefyzjesearje]] oer de boeken makke. ==Namme== De geastlike heit fan Jack Reacher is de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]] (in [[pseudonym]] fan James Dover Grant). Dyselde hat sein dat er de [[namme]] fan Reacher betocht doe't er oan it [[boadskipjen]] wie mei syn [[oarehelte|frou]] Jane yn in [[supermerk]] yn [[Kendal (Cumbria)|Kendal]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Cumbria]], doe't se mids [[1990-er jierren]] dêromtrint wennen yn it [[doarp]] [[Kirkby Lonsdale]]. Grant is tige lange man, en yn [[winkel]]s wurdt er gauris troch oare (koartere) [[klant]]en frege oft er in [[artikel (produkt)|artikel]] foar harren fan 'e boppeste planke pakke wol. Jane makke doe de [[grap]]: "Hee, as dit skriuwersgedoch neat wurdt, kinst altyd noch rikker ([[Ingelsk]]: ''reacher'') yn in supermerk wurde." Grant sei dêroer: "Ik tocht: Reacher&nbsp;– goeie namme." ==Fiktive biografy== Jack Reacher waard [[berne]] op [[29&nbsp;oktober]] [[1960]] op in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[legerbasis|militêre basis]] yn [[West-Berlyn]]. Syn [[foarnamme]] "Jack" is net in [[ropnamme]] foar "John" of "James", mar ynstee syn echte namme. Nuver genôch foar in Amerikaan hat er gjin [[middelnamme]]. Syn [[heit]] wie in [[ofsier]] yn it [[Amerikaansk Marinierskorps]] mei in foarleafde foar ienfâldige nammen. Syn [[mem]], Joséphine Moutier ([[1930]]–[[1990]]), wie in [[Frankryk|Fransêze]] dy't mei syn heit yn 'e kunde kaam doe't dy yn [[Nederlân]] legere wie. Syn [[pake]] oan memmekant wie in [[Frankryk|Frânske]] [[feteraan]] út 'e [[Earste Wrâldoarloch]] dy't yn 'e [[Slach by Verdun]] fochten hie, en dy't ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]] belutsen west hie by it [[Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Frânske ferset]]. Reacher hie in âldere [[broer]], Joe ([[1959]]–[[1997]]), mei wa't er twa jier skeelde. Reacher syn heit waard geregeldwei oerpleatst nei in legerbasis yn in oar lân, mei as gefolch dat syn [[húshâlding]] ek om it hoartsje [[ferhúzje]] moast. Sadwaande groeide Reacher op op tsientallen Amerikaanske militêre bases yn [[West-Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Itaalje]], [[Japan]], [[Súd-Koreä]], de [[Filipinen]], [[Súd-Fjetnam]] en oare lannen. Mear om't it in [[tradysje|famyljetradysje]] wie as om oare redens naam Reacher yn [[1978]] mei achttjin jier [[militêre tsjinst|tsjinst]] yn it [[Amerikaanske Leger]] troch him yn te skriuwen foar de ofsiersoplieding oan 'e [[Amerikaanske Militêre Akademy]] te [[West Point (New York)|West Point]]. [[Iroanysk]] genôch wie dat de earste kear yn syn libben dat er yn 'e Feriene Steaten kaam. Doe't er de [[oplieding]] trochrûn hie en de [[militêre rang|rang]] fan [[twadde luitenant]] krige, waard er tawiisd oan it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it Amerikaanske Leger, dat him ornaris op legerbases om utens pleatste. Dêr klom er op ta de rang fan [[majoar]], waard yn [[1990]] weromset yn rang nei [[kaptein (rang)|kaptein]], mar klom op 'e nij op nei majoar. Hy waard [[kommandant]] fan in ienheid dy't de dreechste militêre [[misdriuw]]en ûndersocht. Foar syn wurk krige er ferskate [[ûnderskieding]]s, wêrûnder in [[Silver Star]], in [[Defense Superior Service Medal]], it [[Legion of Merit]], in [[Soldier's Medal]], in [[Bronze Star]] en it [[Purple Heart]]. Reacher tsjinne trettjin jier by de Militêr Plysje, fan [[1984]] oant [[1997]], doe't er [[earfol ûntslach]] krige omreden fan 'e ynkrimping fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]] y.f.m. de ein fan 'e [[Kâlde Oarloch]]. [[File:Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg|right|thumb|230px|[[Skriuwer]] [[Lee Child]], de geastlike heit fan Jack Reacher.]] Oer syn twongen ôfswaaien út it Amerikaanske Leger wie Reacher yn 't earstoan [[wrok]]kich mei't er him ôftanke fielde nei alles wat er foar it Leger dien hie. Mar al rillegau ûntdiek er wat it wie om foar it earst yn syn libben frij te wêzen fan 'e [[kommandostruktuer]] fan 'e [[kriichsmacht]]. Hy hie it gefoel dat er syn hiele libben yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] sitten hie, earst thús ûnder de strange regels fan 'e militêre bases dêr't opgroeid wie, en letter yn it Amerikaanske Leger. Om't er der alhiel gjin sin oan hie om him wer fêst te lizzen, en teffens om't er dat lân dat er syn hiele libben tsjinne hie wolris sjen woe, begûn er in swalkjend bestean dat him troch de hiele [[legere 48 steaten]] brocht. Dat befoel sa goed, dat er net wer oars woe. Reacher waard in [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak, sûnder [[rydbewiis]] of oar [[identiteitsbewiis]], sûnder [[belesting]]oanjefte. Hy reizge mei de [[autobus|bus]], [[rinnen]]de of troch te [[liftsjen]], betelle alles mei [[kontant jild]] en naam hjir en dêr los wurk oan om himsels te ûnderhâlden. [[Bagaazje]] hied er net; ienris yn 'e safolle dagen kocht er goedkeap nije [[klean]] en smiet de âlde smoarge klean yn it [[jiskefet]]. Hy waard, mei oare wurden, ûnsichtber foar 'it systeem' en dêrmei ûnfynber. Dat waard noch fuortsterke troch syn oanwenst om yn [[motel]]s yn te checken ûnder in [[skûlnamme]], yn 'e regel de namme fan in [[histoarysk]]e twadde-honkman by de [[New York Yankees]]. Nei de [[oanslaggen fan 9/11]], yn [[2001]], waard er troch de nije beheinings twongen om in [[pinpas]] te brûken om jild fan syn [[bankrekken]] op te nimmen, en teffens om in identiteitsbewiis by him te dragen yn 'e foarm fan in (ornaris ferrûn) [[paspoart]]. Dat feroare yn 'e praktyk neat oan it feit dat er ûnfynber is foar lju dy't him sykje. Op syn omdoarmings ûndersiket Reacher, soms tsjin wil en tank, soms út persoanlike ynteresse, fertochte saken. ==Uterlik== Jack Reacher wurdt omskreaun as in [[jeropide ras|blanke]] [[man (geslacht)|man]] mei [[blond hier|blond]] [[hier (begroeiïng)|hier]] en [[blauwe eagen|blauwe]] [[eagen]]. Hy is in bear fan in fint mei in lingte fan 1.96&nbsp;[[meter|m]] en gewicht fan 95–110&nbsp;[[kg]]. Hy hat ferskate [[groede]]n, wêrûnder guon op syn [[búk]] dy't feroarsake binne troch de by in [[bomoanslach]] fuortblaasde [[ûnderkaak]] fan in [[marinier]], doe't Reacher yn 'e [[1980-er jierren]] stasjonearre wie yn [[Libanon]]. ==Karakter== Reacher, dy't alhiel neat fan [[genetika]] ôfwit, hat in [[teory]] (dy't er yn ''Never Go Back'' op 't aljemint bringt) dat hy [[genetysk]] oerhinget ta in omdoarmjende libbensstyl. Hy wol hawwe, guon [[minsklik]]e [[populaasje (biology)|populaasjes]] besitte in "natuerlike dwaallust". As foarbylden jout er de [[Wytsing]]en, de [[Polyneezjers]] en, twifeleftiger, it [[Britske Ryk]] yn 'e [[kolonialisme|koloniale tiid]]. Hy erkent de [[ekonomy]]ske redens foar harren [[reis|reizen]], mar mient dat guon fan harren "net ophâlde koene" mei swalkjen. Neffens him komt dat fuort út 'e [[prehistoarje]]. Doe't minsken yn lytse famyljegroepen libben dy't mar amperoan kontakt mei oare sokke groepen hiene, soe him in [[gen]] ûntjûn hawwe dat de besitter oansette ta omdoarmjen mei as [[evolúsje|evolúsjonêr]] doel om [[yntylt]] foar te kommen. Fan gefolgen "hie eltse [[generaasje]] en eltse lytse groep teminsten ien persoan dy't swalkje moast". Sokken ferspraten har genen nei oare groepen, liedend ta in sûnere minsklike [[soarte]]. Hy skriuwt syn eigen oanstriid ta swalkjen ta oan it besit fan dat gen. Foar de [[objektive]] waarnimmer liket it folle oannimliker dat Reacher syn hjoeddeistige libbenstyl fuortkomt út it feit dat er nea leard hat om langere tiid op ien plak troch te bringen. As [[bern (persoan)|bern]] hied er ommers in [[nomadysk]] libben, wêrby't er soms wol ferskate kearen jiers nei in oare legerbasis ferhuze wannear't syn heit wer ris oerpleatst waard. En syn lettere legerkarriêre, wêryn't er ek allegeduerigen fan basis nei basis stjoerd waard, sterke de [[ûnderfining]]s út syn [[jonkheid]] nochris fierder fuort. Jack Reacher hat in foarleafde foar [[kofje]], dy't er swart drinkt, sûnder [[sûker]], wylst er wegeret om [[tee]] te drinken. Wat [[iten]] oangiet hat er, sa wurdt beskreaun yn ''One Shot'', in hiel lege drompel foar wat oanfurdber is. Reacher is in [[hobby|leafhawwer]] fan [[muzyk]], mar benammen fan [[blues]]muzyk. Yn it earste diel fan 'e searje stapt er út in bus earne yn in [[doarp]] op it [[plattelân]] fan [[Georgia]] om gjin inkele oare reden as dat dat it [[ferstjerren|stjerplak]] is fan 'e bluesleginde [[Blind Blake]].* Reacher mei graach oer [[skientme|tsjeppe]] [[froulju]] en hat yn ferskate dielen fan 'e searje in [[onenightstand]] of in koarte [[seks]]uele [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]]. Hy liket net botte [[religieus]] te wêzen. Oan it [[proselytisme|sieltsjeswinnen]] fan beskate [[kristlik]]e [[denominaasje]]s hat er in grouwéligen hekel. <br><small><nowiki>*</nowiki>) Eins is dat net wier: [[Blind Blake]] (1896–1934) stoar yn [[Milwaukee]], yn [[Wisconsin]].</small> ==Feardichheden== Reacher kin treflik fjochtsje en wit him by [[slaanderij]] ornaris goed steande te hâlden, ek tsjin in nûmerike oermacht. Hy is net in master yn in beskate [[fjochtsport]], mar kombinearret eleminten út alderhanne stilen. En hy hâldt him nea oan 'e regels. Hy hat der alhiel gjin muoite mei om tsjinstanners fan efteren oan te fallen. Mei [[fjoerwapen]]s kin er ek goed omgean. Hy is in oefene [[skerpskutter]] en de iennichste net-[[marinier]] dy't ea (te witten: yn [[1988]]) de [[U.S. Marine Corps 1000 Yard Invitational|Iepen 1000 Yard Sjitwedstryd]] fan it [[Amerikaansk Marinierskorps]] wûn hat. As [[detektive]] is Reacher tige geskikt, mei't er in sterk [[logysk]] riddenearringsfermogen hat, wêrmei't er goed [[misdriuw]]en oplosse kin. [[File:Tom_Cruise_in_Dec_2012_(2_av_3).jpg|right|thumb|180px|[[Akteur]] [[Tom Cruise]] spile de rol fan Jack Reacher yn twa [[film]]s.]] [[File:Alan_Ritchson_Photo_Op_GalaxyCon_Richmond_2022.jpg|right|thumb|160px|[[Akteur]] [[Alan Ritchson]] spile de rol fan Jack Reacher yn 'e [[tillefyzjesearje]] oer it [[personaazje]].]] ==Ferskinings== {{Apart|Jack Reacher (romansearje)}} Behalven yn 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]], dy't anno 2026 bestiet út 31 [[roman]]s, 22 [[koarte ferhalen]] en 2 [[novelle]]s, komt it [[personaazje]] Jack Reacher ek foar yn 2 [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]]. De earste film wie ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'' út [[2012]], dy't [[regissearre]] waard troch [[Christopher McQuarrie]] foar [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]]. De film wie basearre op 'e roman ''One Shot''. De [[titelrol]] waard spile troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], mei aktrise [[Rosamund Pike]] as syn [[tsjinspylster]]. Yn [[2016]] kaam in [[ferfolchfilm]] út, ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', op 'e nij by Paramount. De rezjy waard diskear dien troch [[Edward Zwick]] en de film wie basearre op 'e roman ''Never Go Back''. Tom Cruise kroep foar in twadde kear yn 'e hûd fan Jack Reacher en syn tsjinspylster wie diskear [[Cobie Smulders]]. It [[cast]]en fan Cruise yn 'e rol fan Jack Reacher kaam in protte [[krityk]] op fan [[fan (persoan)|fans]] fan 'e ''Jack Reacher''-romansearje. Dêrby gie it om it uterlik fan 'e [[haadpersoan]]. Reacher wurdt yn 'e boeken omskreaun as in bear fan in fint mei in lingte fan 1.96&nbsp;[[meter|m]], wylst Cruise mar in relatyf lyts mantsje is mei in lingte fan 1.70&nbsp;m. [[Skriuwer]] [[Lee Child]] ferdigene de kar foar Cruise mei de wurden: "Reacher syn grutte is yn 'e boeken in [[metafoar]] foar ûntsjinkearbere krêft, en Cruise portretearret dat op syn eigen manear." Doe't yn [[2022]] foar de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] in [[tillefyzjesearje]] op basis fan 'e romansearje makke waard, mei as titel ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'', waard de [[titelrol]] lykwols ferjûn oan [[Alan Ritchson]], in akteur dy't better foldie oan it yn 'e boeken omskreaune uterlik fan Jack Reacher. ==Untfangst== Guon [[literatuerkritisy]] beskôgje de [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-boeken]] as [[neo-western]]s, om't se in protte oerienkomsten sjogge mei it [[western]]sjenre: in frjemdling arrivearret yn in plak dêr't swierrichheden binne; hy brûkt grou [[geweld]] om 'e swierrichheden op te lossen en set dan wer ôf, de ûndergeande sinne yn 'e mjitte. De [[Kanada|Kanadeeske]] [[sjoernalist]] [[Malcolm Gladwell]] tekene dêrby yn [[2015]] yn in [[artikel (publikaasje)|artikel]] yn it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' oan dat Reacher him net like earfol [[hâldt en draacht]] as in tradisjonele westernheld. Mar in ferliking mei in [[protagonist]] út in [[refizjonistyske western]] giet grif wol op. Oare kritisy hawwe de finger lein op ferskate ûnoannimlikheden en inoar tsjinsprekkende eleminten yn it hâlden en dragen fan Reacher. Sa skreau Kevin Nance yn [[2012]] yn ''[[The Washington Post]]'': "De ûnwierskynlikheden en planute ûnmooglikheden steapelje har op. Mei't er altyd sunich is [...], reizget Reacher benammen troch te [[liftsjen]] [...], ek al is dy praktyk krekt sa modern as [[bellbottombroek]]en, en ek al sjocht er derút [...] as in gorilla. [...] Hoewol't er graach allinnich wêze mei en nea gelokkiger is as wannear't er [...] stilwei yn in [[kafetaria]] sit mei in kop swarte [[kofje]] en in stik [[taart]], hat er in hast wol boppenatuerlik fermogen om yn 'e aaklikste swierrichheden te reitsjen, dy't frijwol nea wat mei himsels út te stean hawwe." [[Freelance]] sjoernalist Michael Cavacini wie it yn [[2014]] mei dat lêste punt iens. Neffens him wie it yn normale [[detektiveroman]]s sa dat de detektive in misdriuw oploste om't dat syn wurk wie en hy der dus omreden fan syn [[baan (wurk)|baan]] by helle waard. Mar Reacher hie neffens him gjin inkele formele reden om him earne mei te bemuoien, wylst er dochs op 'e iene of oare wize "altyd yn in sitewaasje belânet dêr't wat ferkeard giet, wêrnei't hy it wer goedmeitsje moat." Neffens de foaroansteande [[detektiveroman|detektivefiksje]]redakteur [[Otto Penzler]] wjerspegelet it [[karakter (persoanlikheid)|karakter]] fan Reacher mear de [[hoaske leafde|hoaske]] [[omdoarmjende ridder]] út 'e [[Midsiuwsk]]e [[ridderroman]]s, ynstee fan hoe't er faak sjoen wurdt, ntl. as in [[antyheld]] dy't tramtearre wurdt troch in [[ferslaving]] oan [[adrenaline]] en misdragings út it [[ferline]]. [[Auteur]] [[Lee Child]] reägearre op 'e krityk fan oaren op Jack Reacher mei de folgjende wurden: "[Reacher is in] soargeleaze keardel. Hy hat syn grillen en swierrichheden, mar wêr't it om giet is: hy wit net dat er se hat. Sadwaande jout er him net oer oan ferfelend [[selsbegrutsjen]]. Hy is fernimstich en sterk, in [[yntroversje|yntroverte]] man, mar lykfol hokker [[geast|mentale]] [[pine]] oft er ek mar hat, wurdt feroarsake troch oaren." {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Reacher, Jack}} [[Kategory:Fiktyf plysjeman]] [[Kategory:Fiktyf militêr]] [[Kategory:Fiktyf omrinner]] [[Kategory:Fiktyf Amerikaansk persoan]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1997]] fklupiz73d3jyrrp807j273fie7zkvr 14 191186 1228269 2026-04-18T21:35:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228269 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fiktyf persoan|Omrinner]] [[Kategory:Omrinner]] qgd7ipey9yl8a4zbu4c1vutxdgl8ors 1228270 1228269 2026-04-18T21:36:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 sa dan 1228270 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fiktyf personaazje|Omrinner]] [[Kategory:Omrinner]] qm3jbl5foy5ivkt5gk6n8w102tw29kd 14 191187 1228272 2026-04-18T21:38:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228272 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Yntroduksje út 1997| ]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn de 20e iuw|1997]] 2hqn2md3txodip77pejnzlkq0i500ko 14 191188 1228273 2026-04-18T21:39:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228273 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Yntroduksje út 1936| ]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn de 20e iuw|1936]] swjdcgxbq14lu9sox2l2n6wf6z4agho 0 191189 1228278 2026-04-19T06:03:54Z Klaasgroen 50943 link 1228278 wikitext text/x-wiki #redirect[[Grutste-gemiddeldenmetoade]] sza45o4dry7zytyo4wa0d6lakmc3o44 2 191190 1228288 2026-04-19T10:30:39Z DJStiltecoupé 48615 Side makke mei "Ik bin aktiver op'e Nederlânsktalige Wikipedia, mar sa no en dan doch ik ek lytse bewurkings op'e Frysktalige Wikipedia. Spitigernôch is myn Frysk net goed genôch om folsleine siden te skriuwen." 1228288 wikitext text/x-wiki Ik bin aktiver op'e Nederlânsktalige Wikipedia, mar sa no en dan doch ik ek lytse bewurkings op'e Frysktalige Wikipedia. Spitigernôch is myn Frysk net goed genôch om folsleine siden te skriuwen. m1eepbwwsq3n3n1t8og9rgmqwrgadq6 14 191191 1228291 2026-04-19T11:19:58Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Tamil Nadu}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]" 1228291 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Tamil Nadu}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] qa8x3mo6flhvknre5wp9jvurl89ybn8