25 april

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>25 april</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609</id>
    <revision>
      <id>1228309</id>
      <parentid>1222255</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T00:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1228309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="o1v192y9bvjmn0ja1qwp1bcyu9lsdys" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1444]] - Yn [[Grins (stêd)|Grins]] wurdt it [[Ferdrach fan Grins]] sletten, in ferbûn tusken [[Eastergoa]] en de stêd Grins dat dêre in ein makket oan de striid tusken [[Skier en Fet]].
* [[1568]] - Mei de [[Slach by Dalheim]] (by it hjoeddeiske [[Rheindahlen]], yn [[Noardrynlân-Westfalen]], begjint de [[Tachtichjierrige Oarloch]].
* [[1607]] - Yn 'e [[Slach by Gibraltar]] ferslacht in alliëarde [[Steatsk]]-[[Ingelân|Ingelske]] seemacht ûnder [[Jacob van Heemskerck]] de [[Spanje|Spaanske]] [[float]] yn syn thúshaven te [[Cádiz (stêd)|Cádiz]].
* [[1883]] - Oprjochting fan 'e [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] [[fuotbal]]feriening [[LAC Frisia 1883]].
* [[1898]] - De [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] brekt út as de [[Feriene Steaten]] tuskenbeiden komme yn 'e bloedige [[Kubaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] tusken de [[Spanje|Spaanske]] machthawwers en de [[Kuba]]anske [[rebel]]len.
* [[1974]] - De [[Fryske Organisaesje foar Kulturele Autonomy]] fiert aksje ûnder it motto: &quot;Frysk Blinders&quot;.
* [[1980]] - Yn [[Teheran]] mislearret in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[militêr]]e operaasje om 'e [[gizeling (misdriuw)|gizelder]]s út 'e Amerikaanske [[ambassade]] te befrijen en sa de [[Iraanske Gizelderskrisis]] te beëinigjen. 
* [[2007]] - Der wurdt in betinking foar de ferstoarne [[Fryslân|Fryske]] [[sjonger|folkssjonger]] [[Rommy|Rommy Henstra]] yn it [[Cambuur stadion]] holden.

== Berne ==
* [[1214]] - kening [[Loadewyk IX fan Frankryk]] († [[1270]])
* [[1284]] - kening [[Edwert II fan Ingelân]] († [[1327]])
* [[1599]] - [[Oliver Cromwell]], beskermhear fan [[Ingelân]] († [[1658]])
* [[1874]] - [[Guglielmo Marconi]], Italjaansk natuerkundige († [[1937]])
* [[1874]] - [[Fokke Jacobs de Zee]], Frysk skriuwer, taalaktivist en boargemaster († [[1950]])
* [[1911]] - [[Wiert Berghuis]], Frysk politikus en fersetsstrider († [[1989]])
* 1911 -  [[George Roth]], Amerikaansk turner († [[1997]])
* [[1917]] - [[Ella Fitzgerald]], Amerikaansk sjongster († [[1996]])
* [[1919]] - [[Finn Helgesen]], Noarsk reedrider († [[2011]])
* [[1921]] - [[Karel Appel]], Nederlânsk keunstskilder en byldhouwer († [[2006]])
* [[1927]] - [[Albert Uderzo]], Frânsk striptekener († [[2020]])
* [[1945]] - [[Björn Ulvaeus]], Sweedsk sjonger
* [[1947]] - [[Johan Cruijff]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener († [[2016]])
* [[1952]] - [[Jan van der Leij]], Frysk skriuwer en arsjitekt
* [[1966]] - [[Femke Halsema]], Nederlânsk politika en kollumniste
* [[1969]] - [[Renée Zellweger]], Amerikaansk aktrise
* [[1973]] - [[John Wijdenbosch]], Nederlânsk-Surinaamsk akteur († [[2017]])
* [[1983]] - [[Audree Jaymes]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[1988]] - [[Sara Paxton]], Amerikaansk aktrise
* [[1996]] - [[Nils van der Poel]], Sweedsk reedrider

== Ferstoarn ==
* [[1399]] - [[Widzel tom Brok]], Frysk kriichshear (* ±[[1375]])
* [[1690]] - [[David Teniers de Jonge]], Flaamsk keunstskilder (* [[1610]])
* [[1744]] - [[Anders Celsius]], Sweedsk astronoom en útfiner fan de temperatuerskaal Celsius (* [[1701]])
* [[1945]] - [[Abraham Salomon Levisson]], oerrabbyn fan Fryslân (* [[1902]])
* [[1975]] - [[Giacomo Prampolini]], Italjaansk oersetter en dichter (* [[1898]])
* [[2000]] - [[Richard Carr (hockeyspiler)|Richard Carr]], Yndiaask hockeyer (* [[1911]])
* [[2018]] - [[Rienk de Haan]], Frysk taalkundige (* [[1943]])
* [[2020]] - [[Per Olov Enquist]], Sweedsk skriuwer (* [[1934]])
* [[2022]] - [[Henny Vrienten]], Nederlânsk sjonger (* [[1948]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|25 April}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:April|25]]</text>
      <sha1>o1v192y9bvjmn0ja1qwp1bcyu9lsdys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22 juny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667</id>
    <revision>
      <id>1228307</id>
      <parentid>1203985</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T00:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1228307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3538" sha1="f81vlgvf66e2oa5w6ll9vz1bgfp123y" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1799]] - De earste definysjes foar de [[meter]] en it [[kilogram]] wurde fêstlein.
* [[1868]] - [[Arkansas]] wurdt as 2e fan 'e yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] fersleine [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederearre steaten]] wer talitten ta de [[Feriene Steaten|Amerikaanske Uny]].
* [[1941]] - Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] giet [[Operaasje Barbarossa]] fan start: [[nazy-Dútslân|Dútske]] troepen falle de [[Sovjet-Uny]] binnen.
* [[1963]] - [[Paus]] [[Paulus VI]] wurdt keazen troch it [[kolleezje fan kardinalen]].

== Berne ==
* [[1757]] - [[George Vancouver]], Ingelsk ûntdekkingsreizger († [[1798]])
* [[1808]] - [[Pieter Benjamin Vegilin van Claerbergen]], Frysk politikus en grytman († [[1879]])
* [[1837]] - [[Paul Morphy]], Amerikaansk skaker († [[1884]])
* [[1869]] - [[Hendrik Colijn]], premier fan [[Nederlân]] († [[1944]])
* [[1894]] - [[Lammert Zwanenburg]], Frysk fersetsman († [[1944]])
* [[1898]] - [[Giacomo Prampolini]], Italjaansk oersetter en dichter († [[1975]])
* [[1910]] - [[Konrad Zuse]], Dútsk útfiner en ûndernimmer († [[1995]])
* [[1911]] - [[Marie Braun]], Nederlânsk swimster († [[1982]])
* [[1921]] - [[Alwine de Vos van Steenwijk|Alwine baronesse de Vos fan Steenwijk]], Nederlânsk diplomate en bestjoerster († [[2012]])
* [[1931]] - [[Henk Vonhoff]], Nederlânsk politikus († [[2010]])
* [[1944]] - [[Klaus Maria Brandauer]], Eastenryksk akteur en regisseur
* [[1947]] - [[John Wright]], Ingelsk sjonger († [[2008]])
* [[1947]] - [[Jerry Rawlings]], presidint fan [[Gana]] († [[2020]])
* [[1949]] - [[Lillian Stewart Carl]], Amerikaansk skriuwster
* 1949 - [[Meryl Streep]], Amerikaansk aktrise
* [[1952]] - [[Graham Greene (akteur)|Graham Greene]], Kanadeesk akteur († [[2025]])
* 1952 - [[Amanda Spoel]], Nederlânsk presintatrise
* [[1958]] - [[Rodion Cămătaru]], Roemeensk fuotballer
* [[1960]] - [[Erin Brockovich]], Amerikaansk konsuminterjochte- en miljeu-aktiviste
* [[1964]] - [[Dan Brown]], Amerikaansk skriuwer
* [[1979]] - [[Joey Cheek]], Amerikaansk reedrider
* [[1980]] - [[Jade Marcela]], Yndonezysk-Amerikaansk pornoaktrise
* [[1991]] - [[Gabriella Paltrova]], Amerikaansk pornoaktrise

== Ferstoarn ==
* [[1744]] - [[Augustinus Lycklama à Nijeholt (1670)|Augustinus Lycklama à Nijeholt]], Frysk politikus (* [[1670]])
* [[1898]] - [[Frederick Benteen]], Amerikaansk militêr (* [[1834]])
* [[1902]] - [[Jacob Pieters Asman]], Frysk skriuwer (* [[1833]])
* [[1935]] - [[Andrew Libano]], Amerikaansk siler (* [[1903]])
* [[1943]] - [[Aafke Komter-Kuipers]], Nederlânsk pianiste, komponiste en musikologe (* [[1876]])
* [[1964]] - [[Wike Zijlstra]], Frysk ûnderwizeres en pedagoge (* [[1893]])
* [[1964]] - [[Havank]] (Hans van der Kallen), Frysk skriuwer (* [[1904]])
* [[1969]] - [[William F. Hanson]], Amerikaansk komponist en musikolooch (* [[1887]])
* 1969 - [[Judy Garland]], Amerikaansk aktrise en sjongster (* [[1922]])
* [[1982]] - [[Charles Chandler]], Amerikaansk roeier (* [[1911]])
* [[1984]] - [[Alan Morgan]], Amerikaansk siler (* [[1909]])
* [[1987]] - [[Fred Astaire]], Amerikaansk dûnser en akteur (* [[1899]])
* [[1993]] - [[Pat Nixon]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1912]])
* [[2011]] - [[Anne Pasveer]], Frysk muzikant (* [[1948]])
* [[2022]] - [[Jonny Nilsson]], Sweedsk reedrider (* [[1943]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Juny|22]]</text>
      <sha1>f81vlgvf66e2oa5w6ll9vz1bgfp123y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1975</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1679</id>
    <revision>
      <id>1228308</id>
      <parentid>1215638</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T00:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1228308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9000" sha1="3uk02uo9djh71xe5hemkbr2ajppsmsu" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1970-er jierren]].
== Foarfallen ==
;maart
* [[31 maart|31]] - Mei de ûnderdrukking fan it [[Koerden|Koerdyske]] ferset yn noardlik [[Irak]] komt in ein oan 'e [[Fyfde Koerdysk-Arabyske Oarloch]].
;april
* [[13 april|13]] - De [[Libaneeske Boargeroarloch]] brekt út, in slepend konflikt dat oant [[1990]] duorje sil.
* [[16 april|16]] - [[Phnom Penh]], de [[haadstêd]] fan [[Kambodja]], wurdt ynnommen troch de [[kommunistysk]]e [[guerrilja]]beweging fan 'e [[Reade Kmer]].
* [[19 april|19]] - Op de [[Ryn]] by de [[Dútslân|Dútske]] stêd [[Keulen]] fergiet hotelskip MS ''Prinses Irene'' mei oan board gasten fan [[Nasjonale_Feriening_de_Zonnebloem#Skipsramp|de Zonnebloem]], 22 minsken komme om it libben.
* [[30 april|30]] - [[Fal fan Saigon]], de [[haadstêd]] fan [[Súd-Fjetnam]]. De [[Fjetnamoarloch]] rint no op syn ein en de oerwinning kin [[Noard-Fjetnam]] net mear ûntgean.
;juny
* [[1 juny|1]] - Yn [[Nederlân]] wurdte [[feilichheidsgurdlen]] ferplichte.
* [[25 juny|25]] - [[Mozambyk]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
;july
* [[5 july|5]] - [[Kaapverdje]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
* [[6 july|6]] - De [[Komoaren]] wurde ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
* [[12 july|12]] - [[Sao Tomee en Prinsipe]] wurde ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[30 july|30]] - [[Johan van Seijst]], [[Klaas van Wieren]] en [[Piet Jetze Faber]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1975|122ste]] [[PC]]. Johan van Seijst wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
;augustus
* [[8 augustus|8]] - De [[Banqiao-daam]], yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Henan]], brekt troch nei't er ferswakke rekke is troch in [[tyfoan]]. By de resultearjende floedweach komme mear as 200.000 minsken om.
* [[15 augustus|15]] - [[Moard op Sheikh Mujibur Rahman]], de [[presidint]] fan [[Bangladesj]], en dy syn hiele [[húshâlding]], as ûnderdiel fan in [[militêr]]e [[steatsgreep]].
;septimber
* [[5 septimber|5]] - Yn [[Sacramento (Kalifornje)]] wurdt in [[moardoanslach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Gerald Ford]] feridele. De dieder is [[Lynette Fromme]], ien fan 'e folgelingen fan [[sekte]]lieder en [[moardner]] [[Charles Manson]].
* [[16 septimber|16]] - [[Papoea Nij-Guinea]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]].
* [[19 septimber|19]] - [[Yndoneezje]] mingt him yn 'e [[Easttimoreeske Boargeroarloch]].
* [[22 septimber|22]] - Yn [[San Francisco]] wurdt de twadde [[moardoanslach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Gerald Ford]] binnen trije [[wike]]n feridele. De dieder is diskear in [[Sarah Jane Moore]].
;novimber
* [[11 novimber|11]] - [[Angoala]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
* [[14 novimber|14]] - [[Spanje]] jout syn [[koloanje|koloniale oanspraken]] op 'e [[Westlike Sahara]] (foarhinne de [[Spaanske Sahara]]) op. It gebiet wurdt, tsjin 'e winsken fan 'e [[befolking]] yn, oerdroegen oan [[Marokko]] en [[Mauretaanje]]. Dit lokket de [[Westsaharaanske Oarloch]] út as de befolking fan it gebiet yn [[opstân]] komt tsjin 'e nije útlânske oerhearskers.
* [[20 novimber|20]] - De [[Spanje|Spaanske]] [[diktator]] [[Francisco Franco]] komt te [[ferstjerren]]. Spanje wurdt wer in [[keninkryk]], mei [[Juan Carlos fan Spanje|Juan Carlos fan Boerbon]] as [[monarch]].
* [[25 novimber|25]] - [[Suriname]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Nederlân]].
* [[28 novimber|28]] - [[East-Timor]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
* [[29 novimber|29]] - Yn in [[brief]] oan [[Paul Allen]] brûkt [[Bill Gates]] foar it earst de namme ''[[Microsoft]]'' (foar [[mikrokompjûter]] [[software]]).
;desimber
* [[2 desimber|2]] - Te [[Wijster]], by it [[Drinte|Drintske]] [[Beilen]], wurdt [[treinkaping by Wijster|in treinkaping]] útfierd troch [[Molukkers|Molukske]] [[aktivist]]en. Der falle ferskate deaden.
* 2 - Yn [[Laos]] wurdt de [[monargy]] ôfskaft. It lân wurdt no in [[kommunistysk]]e [[republyk]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[14 jannewaris|14]] - [[Taylor Hayes]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[21 jannewaris|21]] - [[Casey FitzRandolph]], Amerikaansk reedrider
* [[27 jannewaris|27]] - [[Reşat Amet]], Krimtataarsk aktivist († [[2014]])
;febrewaris
* [[11 febrewaris|11]] - [[Marek Špilár]], Slowaaksk fuotballer († [[2013]])
* 11 - [[Kristina Schwartz]], Hongaarsk pornoaktrise
* [[22 febrewaris|22]] - [[Drew Barrymore]], Amerikaansk aktrise
* [[22 febrewaris|22]] - [[Rita Cardinale]], Hongaarsk pornoaktrise
* [[25 febrewaris|25]] - [[Mandingo (pornografysk akteur)|Mandingo]], Amerikaansk pornoakteur en -regisseur
;maart
* [[5 maart|5]] - [[Jolene Blalock]], Amerikaansk aktrise
* [[17 maart|17]] - [[Davia Ardell]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[22 maart|22]] - [[Sandra Dark]], Litousk pornoaktrise
* [[29 maart|29]] - [[Jan Bos]], Nederlânsk hurdrider
;april
* [[10 april|10]] - prins [[Floaris fan Oranje-Nassau, van Vollenhoven]], Nederlânsk prins
* [[16 april|16]] - [[Jaylene Rio]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[24 april|24]] - [[Sebastian Bieniek]], Dútsk keunstner († [[2022]])
* [[april]] - [[Saran Dunmore]], Amerikaansk fitnesstrener en realitypersoanlikheid
;maaie
* [[2 maaie|2]] - [[David Beckham]], Ingelsk fuotballer
* [[9 maaie|9]] - [[Marieke Wijsman]], Nederlânsk hurdrydster
* [[26 maaie|26]] - [[Nicki Aycox]], Amerikaansk aktrise († [[2022]])
* 26 - [[Carl Verheijen]], Nederlânsk hurdrider
;juny
* [[23 juny|23]] - [[Chris Witty]], Amerikaansk reedrydster
* [[25 juny|25]] - [[Ingrid Swenson]], Russysk pornoaktrise
;july
* [[20 july|20]] - [[Peter van de Witte]], Frysk kabaretier, komponist en tekstskriuwer
;augustus
* [[16 augustus|16]] - [[Papillon (pornografysk aktrise)|Papillon]], Amerikaansk pornoaktrise
;septimber
* [[30 septimber|30]] - [[Wopke Hoekstra]], Nederlânsk politikus
;oktober
* [[5 oktober|5]] - [[Sophie Hilbrand]], Nederlânsk presintatrise
* [[12 oktober|12]] - [[Marion Jones]], Amerikaansk atlete
* [[21 oktober|21]] - [[Anita Looper]], Frysk atlete
;novimber
* [[1 novimber|1]] - [[Anne Tjerk Popkema]], Frysk oersetter en taalûndersiker
* [[1 novimber|1]] - [[Erben Wennemars]], Nederlânsk hurdrider
* [[11 novimber|11]] - [[Cassandra Wilde]], Hongaarsk pornoaktrise
* [[12 novimber|12]] - [[Shawn Speakman]], Amerikaansk skriuwer, redakteur en útjouwer
;desimber
* [[10 desimber|10]] - [[Kristel Verbeke]], Flaamsk sjongster
* [[11 desimber|11]] - [[Dawn Steele]], Skotsk aktrise
* [[30 desimber|30]] - [[Tiger Woods]], Amerikaansk golfer

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[2 jannewaris|2]] - [[Robert Fein]], Eastenryksk gewichtheffer (* [[1907]])
* [[30 jannewaris|30]] - [[Kurt Helbig]], Dútsk gewichtheffer (* [[1901]])
* 30 - [[Charles McIlvaine]], Amerikaansk roeier (* [[1903]])
;febrewaris
* [[5 febrewaris|5]] - [[Giulio Basletta]], Italjaansk skermer (* [[1890]])
* 5 - [[R.P. Sybesma]], Frysk dichter en skriuwer (* [[1894]])
* [[9 febrewaris|9]] - [[Edward Jennings]], Amerikaansk roeier (* [[1898]])
* [[16 febrewaris|16]] - [[Morgan Taylor]], Amerikaansk horderinner (* [[1903]])
;maart
* [[6 maart|6]] - [[Glenn Hardin]], Amerikaansk horderinner (* [[1910]])
* [[7 maart|7]] - [[Åke Bergqvist]], Sweedsk siler (* [[1900]])
* [[8 maart|8]] - [[Masanori Yusa]], Japansk swimmer (* [[1915]])
* [[27 maart|27]] - [[Inne de Jong]], Frysk skriuwer en oersetter (* [[1894]])
* [[29 maart|29]] - [[Thomas Green (atleet)|Thomas Green]], Ingelsk hurdwandeler (* [[1894]])
;april
* [[5 april|5]] - [[Harold Osborn]], Amerikaansk atleet (* [[1899]])
* [[18 april|18]] - [[Willem Ernest baron van Knobelsdorff|Willem Ernest van Knobelsdorff]], Nederlânsk boargemaster (* [[1916]])
* [[25 april|25]] - [[Giacomo Prampolini]], Italjaansk oersetter en dichter (* [[1898]])
;maaie
* [[6 maaie|6]] - [[Ludolf Rasterhoff]], Frysk fersetsman en boargemaster (* [[1905]])
* [[19 maaie|19]] - [[Douwe Algra]], Frysk ûnderwizer en fersetsman (* [[1900]])
;juny
* [[8 juny|8]] - [[Bruno Müller]], Dútsk roeier (* [[1902]])
;augustus
* [[27 augustus|27]] - [[Haile Selassie]], keizer fan [[Etioopje]] (* [[1892]])
;septimber
* [[6 septimber|6]] - [[Carlyle Tapsell]], Yndiaask hockeyer (* [[1909]])
* 6 - [[Rien van Nunen]], Nederlânsk akteur (* [[1912]])
;oktober
* [[10 oktober|10]] - [[Jacob Joukes Bakker]], Frysk politikus (* 1???)
* [[30 oktober|30]] - [[Andrés Mazali]], Oerûguayaansk fuotballer (* [[1902]])
;novimber
* [[8 novimber|8]] - [[Charles Kieffer]], Amerikaansk roeier (* [[1910]])

==Literatuer==
;romans
* [[Judith Kerr]], ''[[Bombs on Aunt Dainty]]''

==Films==
* ''[[The Eiger Sanction (film)|The Eiger Sanction]]''
* ''[[Jaws (film)|Jaws]]''
* ''[[The Man Who Would Be King (film)|The Man Who Would Be King]]''

==Muzyk==
* [[Pink Floyd]] ''[[Wish You Were Here (album fan Pink Floyd)|Wish You Were Here]]''

==Tillefyzje==
* ''[[Return to the Planet of the Apes]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1975| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>3uk02uo9djh71xe5hemkbr2ajppsmsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1898</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1750</id>
    <revision>
      <id>1228306</id>
      <parentid>1211935</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T00:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1228306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5778" sha1="1w809z92w3ejmty6xw0uxgoncd10dc5" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;febrewaris
* [[12 febrewaris|12]] - Yn [[Ingelân]] is [[Henry Lindfield]] de earste [[minske]] dy't stjert by in [[auto|auto-ûngemak]].
;maart
* [[24 maart|24]] - It [[Fryske Bûn]] wurdt stifte.
;april
* [[25 april|25]] - De [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] brekt út as de [[Feriene Steaten]] tuskenbeiden komme yn 'e bloedige [[Kubaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] tusken de [[Spanje|Spaanske]] machthawwers en de [[Kuba]]anske [[rebel]]len.
;july
* [[7 july|7]] - De [[Amerikaanske anneksaasje fan Hawaï]] fynt plak. De [[Republyk Hawaï]] wurdt omfoarme ta it [[Territoarium Hawaï]].
* [[20 july|28]] - Yn 'e [[Noardlike Iissee]] wurdt it [[Ruslân|Russyske]] [[eilân]] [[Victoria (Ruslân)|Victoria]] ûntdutsen troch de [[Noarwegen|Noarske]] [[kaptein (skipfeart)|kapteins]] [[Johannes Nilsen]] en [[Ludvig Bernard Sebulonsen]] by harren [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[walrus]]sen.
;augustus
* [[3 augustus|3]] - [[Jan Reitsma (1869)|Jan Reitsma]], [[Johannes Douwes Bierma]] en [[Johannes Struiksma]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1898|47ste]] [[PC]]. Johannes Struiksma wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
* [[12 augustus|12]] - De fijannichheden tusken de [[Feriene Steaten]] en [[Spanje]] yn 'e [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] wurde beëinige. De Feriene Steaten hawwe [[Kuba]], [[Porto Riko]], de [[Filipinen]] en [[Gûam]] op 'e Spanjerts ferovere.
;septimber
* [[6 septimber|6]] - Yn de [[Nije Tsjerke]] yn [[Amsterdam]] wurdt [[Wilhelmina fan Nederlân|Prinsesse Wilhelmina]] ynhuldige as keninginne fan Nederlân.
* [[10 septimber|10]] - Keizerinne [[Elisabeth fan Eastenyk]] (Sissi) wurdt troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[anargisme|anargist]] [[Luigi Lucheni]] mei in [[file (ark)|file]] deastutsen.
;desimber
* [[9 desimber|9]] - [[John Patterson]] sjit de earste [[Tsavo-liuw]] dea.
* [[10 desimber|10]] - It [[Ferdrach fan Parys (1898)|Ferdrach fan Parys]] makket formeel in ein oan 'e [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]]. [[Spanje]] docht ôfstân fan alle ferlerne gebieten.

== Berne ==
;jannewaris
* [[11 jannewaris|11]] - [[Hans Kirk]], Deensk skriuwer († [[1962]])
* [[13 jannewaris|13]] - [[Kaj Munk]], Deensk predikant en dichter († [[1944]])
* [[21 jannewaris|21]] - [[Sjoerd Hofstra]], Frysk heechlearaar Afrikaanske folkekunde († [[1983]])
* [[22 jannewaris|22]] - [[Rinze Rinzes Yetsenga]], Frysk keatser († [[1973]])
* [[23 jannewaris|23]] - [[Erich Schatzki]], Dútsk yngenieur en fleanmasineûntwerper († [[1991]])
;febrewaris
* [[5 febrewaris|5]] - [[Jeanne Bieruma Oosting]], Frysk keunstneresse († [[1994]])
* [[10 febrewaris|10]] - [[Bertold Brecht]], Dútsk skriuwer († [[1956]])
* [[16 febrewaris|16]] - [[Jan van der Zee]], Frysk grafikus († [[1988]])
;april
* [[7 april|7]] - [[Domenico Mordini]], Italjaansk siler († [[1948]])
* [[9 april|9]] - [[Edward Jennings]], Amerikaansk roeier († [[1975]])
* [[30 april|30]] - [[Johan Richthoff]], Sweedsk wrakselder († [[1983]])
;maaie
* [[3 maaie|3]] - [[Golda Meir]], Israelysk politika († [[1978]])
* [[9 maaie|9]] - [[Johannes Siebinga]], Frysk dokter, amateur-archeolooch en fersetsstrider († [[1969]])
;juny
* [[5 juny|5]] - [[Federico García Lorca]], Spaansk toanielskriuwer († [[1936]])
* [[17 juny|17]] - [[Maurits Cornelis Escher]] Frysk keunstner († [[1972]])
* [[22 juny|22]] - [[Giacomo Prampolini]], Italjaansk oersetter en dichter († [[1975]])
* [[26 juny|26]] - [[Willi Messerschmitt]], Dútsk fleanmasinefabrikant († [[1978]])
* 26 juny - [[Chesty Puller]], Amerikaansk militêr († [[1971]])
;july
* [[3 july|3]] - [[Hendrik Douwes Lemstra]], Frysk keatser († [[1922]])
* [[25 july|25]] - [[Fedde Schurer]], Frysk dichter, sjoernalist en taalaktivist († [[1968]])
;augustus
* [[2 augustus|2]] - [[Ernő Nagy]], Hongaarsk skermer († [[1977]])
* [[9 augustus|9]] - [[Mariap fan Urk]], Nederlânsk dichteres († [[1966]])
* [[12 augustus|12]] - [[Hendrik Christiaan van de Leur]], Nederlânsk arsjitekt († [[1994]])
* [[14 augustus|14]] - [[Ernst Kyburz]], Switsersk wrakselder († [[1983]])
;septimber
* [[15 septimber|15]] - [[J.J. Slauerhoff]], Frysk dichter en skriuwer († [[1936]])
;oktober
* [[15 oktober|15]] - [[Ahmed Boughéra El Ouafi]], Algerynsk lange-ôfstânsdraver († [[1959]])
* [[17 oktober|17]] - [[Simon Vestdijk]], Nederlânsk skriuwer († [[1971]])
;novimber
* [[8 novimber|8]] - [[Katharine Mary Briggs]], Ingelsk folkloriste († [[1980]])
* [[11 novimber|11]] - [[René Clair]], Frânsk filmregisseur en skriuwer († [[1981]])
* [[12 novimber|12]] - [[Leon Štukelj]], Sloveensk turner († [[1999]])
* [[19 novimber|19]] - [[Ugo Pignotti]], Italjaansk skermer († [[1989]])
* [[21 novimber|21]] - [[René Magritte]], Waalsk keunstskilder († [[1967]])
;desimber
* [[17 desimber|17]] - [[Loren Murchison]], Amerikaansk sprinter († [[1979]])
* [[26 desimber|26]] - [[Gerhardus Jan Adema]], Frysk keunstner († [[1981]])
;''datum ûnbekend''
*[[Lucie Burgers]], Nederlânsk dieretúndirekteur († [[1974]])
*[[Ale Kerkhof]], Frysk yngenieur en oersetter († [[1969]])

== Ferstoarn ==
* [[14 jannewaris]] - [[Lewis Carroll]], Ingelsk berneboekeskriuwer en wiskundige (* [[1832]])
* [[29 jannewaris]] - [[Dirk Fontein de Jong]], Frysk ûndernimmer, bestjoerder en politikus (* [[1836]])
* [[22 juny]] - [[Frederick Benteen]], Amerikaansk militêr (* [[1834]])
* [[3 july]] - [[Otto von Bismark]], kânselier fan [[Dútslân]] (* [[1815]])
* [[12 july]] - [[Willem Suringar]], Frysk botanikus (* [[1832]])
* [[10 septimber]] - keizerinne [[Elisabeth fan Eastenyk]] (Sissi) (* [[1837]])

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1898| ]]
[[Kategory:19e iuw]]</text>
      <sha1>1w809z92w3ejmty6xw0uxgoncd10dc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10131</id>
    <revision>
      <id>1228315</id>
      <parentid>983195</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1228315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10148" sha1="m5vh19ij76otlndcrci8sba9dpnd2uq" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libbe. Hja wienen ynearsten in stammeferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hawwe.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. 

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. 

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei ''Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy s&quot;stammeswarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndied fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. annear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan d eromtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin miene fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>m5vh19ij76otlndcrci8sba9dpnd2uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228316</id>
      <parentid>1228315</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Iere Franken */ red</comment>
      <origin>1228316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10148" sha1="mkiui0jhrzhxfmwqfo64fig8l5qy747" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libbe. Hja wienen ynearsten in stammeferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hawwe.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. 

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. 

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei ''Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndied fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. annear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan d eromtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin miene fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>mkiui0jhrzhxfmwqfo64fig8l5qy747</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228317</id>
      <parentid>1228316</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Iere Franken */</comment>
      <origin>1228317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10147" sha1="npiru6f1fsw5kfpdm9nh73r6epfyo05" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libbe. Hja wienen ynearsten in stammeferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hawwe.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. 

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. 

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndied fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. annear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan d eromtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin miene fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>npiru6f1fsw5kfpdm9nh73r6epfyo05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228318</id>
      <parentid>1228317</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etymology */</comment>
      <origin>1228318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10281" sha1="e17i7v705apovlrhvwru2msktcfjrcj" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libbe. Hja wienen ynearsten in stammeferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hawwe.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndied fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. annear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan d eromtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin miene fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>e17i7v705apovlrhvwru2msktcfjrcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228322</id>
      <parentid>1228318</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>redsje</comment>
      <origin>1228322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10280" sha1="hixp98ey132sih6as7l3140lsayvb4y" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndied fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. annear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan d eromtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin miene fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>hixp98ey132sih6as7l3140lsayvb4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228323</id>
      <parentid>1228322</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Iere Franken */</comment>
      <origin>1228323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10287" sha1="958ddhcvmc36fi1sle1hav3vnmnh0fd" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat werom komt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>958ddhcvmc36fi1sle1hav3vnmnh0fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frankyske Ryk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10401</id>
    <revision>
      <id>1228310</id>
      <parentid>1228286</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T02:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>stik in ein útwreide mei stikken fan de en en</comment>
      <origin>1228310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33675" sha1="p45doodmn09haov51vyg0scjsqg21tc" xml:space="preserve">{{histoarysk lân (gjin flagge)
|namme = Frankyske Ryk &lt;br&gt;''Regnum Francorum''
|bestean = &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;481-888
|lânkaart = [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|270px]] &lt;br&gt;Utwreiding fan it Frankyske Ryk fan 481-814
|haadstêd = Doarnik &lt;small&gt;(oant 486)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Parys]] &lt;small&gt;(486-771)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Aken]] &lt;small&gt;(771-888)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140721112701/http://uralistan-intermarum.net/etno/fr_Frankish_Kingdom_Capitals.pdf Table. ''Capitals of the Frankish Kingdom according to the years, in 509–800''.]&lt;/ref&gt;
|offisjele taal = [[Latyn]], [[Galloromaansk]], [[Aldfrankysk]], [[Aldheechdútsk]] [[Alditaljaansk]], [[Aldfrysk]], [[Aldsaksysk]]
|steatsfoarm = [[keninkryk]] &lt;small&gt;(481-800&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[keizerryk]] &lt;small&gt;(800-888)&lt;/small&gt;
|ûntstien út = [[Westromeinske Ryk]] &lt;br&gt;[[Gallo-Romeinske Ryk]] &lt;br&gt; [[Boergondyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Alemannen|Alemanje]] &lt;br&gt; [[Bajuwaren]] &lt;br&gt; [[Longobarden|Longobardyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Keninkryk Fryslân]] &lt;br&gt; [[Saksen (folk)|Saksen]]
|opgien yn = [[West-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Midden-Frânsje]] &lt;br&gt;[[East-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Boergonje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Itaalje (774-962)|Keninkryk Itaalje]]
|no diel fan = {{BELf}} &lt;br&gt;{{GERf}} &lt;br&gt; {{AUTf}} &lt;br&gt;{{FRAf}} &lt;br&gt;{{ITAf}} &lt;br&gt;{{NEDf}} &lt;br&gt;{{SUIf}}
|ynwennertal = 
|befolkingstichtens = 
|oerflak = 
|folksliet = 
|muntienheid = [[dinarius]], [[solidus]], [[tremissis]]
|tillefoan =  
|ISO 3166-koade = 
|ynternetekstinsje = 
}}
{{Of|de bestjoerlike ienheid|it folk|Franken}}
[[Ofbyld:Franks expansion.gif|thumb|right|300px|Ekspânsje fan it Frankyske Ryk]]
It '''Frankyske Ryk''' of '''Frankeryk''' ([[Latyn]]: ''Regnum Francorum'') of '''Frânsje''' (Latyn: ''Francia'') wie in [[Jeropa|Jeropeeske]] grutmacht tusken de [[5e iuw|5e]] en de [[9e iuw]], dy't stadichoan foarme waard troch de [[Franken|Frankyske]] keningen, nei't de [[Franken]] en oare [[Germanen|Germaanske]] folken harren yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] provinsjes fan [[Galje]] en oangrinzgjende Germaanske delsettingsgebieten oan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] fêstige hienen. It waard de wichtichste opfolgerssteat fan it [[Westromeinske Ryk]] dat yn [[476]] n.Kr. yninoar foel.

It Frankyske Ryk ûntstie by it [[Grutte Folkeferfarren]] nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn de [[Lette Aldheid]] en woeks yn de [[Iere Midsiuwen]] út ûnder de dynastyen fan de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] yn trije iuwen ta in grutmacht dy yn West- en Mid-Jeropa hearske. As [[hofmeier]]s fan de Merovingyske keningen hiene de Karolingen de winliken macht al sûnt de ein fan de [[7e iuw]], foa't se yn [[751]] sels de keninklike titel oernamen. It Frankyske Ryk kaam ta it hichtepunt fan syn macht ûnder it bewâld fan [[Karel de Grutte]] (768-814). Nei't it ryk yn d e[[9e iuw]] ferparte waard, ûntjoech him út it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]] en út it westlik part it lettere [[Keninkryk Frankryk]]. De hjoeddeistige steat [[Frankryk]] hat syn namme fan it Frankyske Ryk.

== Oername fan it Romeinsk gesach ==
Yn de [[4e iuw]] besochten de Romeinen ferskate kearen om de ynfallende Franken, dy't as ''Franci'' yn Romeinske boarnen foar de earste kear yn de 50-er jierren fan de [[3e iuw]] neamd waarden, wer te ferdriuwen, lykas troch de lettere keizer [[Julianus Apostata]], mar om 'e nocht. Yn [[358]] krigen de [[Salyske Franken]] fan de Romeinske keizer 'tastimming' harren as ''[[foederaty]]'' ('bûnsmaten') op Romeinsk gebiet oan de [[Skelde]] en tusken de grutte rivieren te festigjen. De status fan foederaty's joech de oanwêzigens fan de Franken in legitym tintsje mar feitlik hienen de Romeinen al gauris net folle mear te sizzen wêr't de Franken harren festigen. Healwei de [[5e iuw]] stoarte it Romeinske gesach bûten [[Itaalje]] folslein yn inoar. De Franken namen de frijheid en besetten al gauris de hiele provinsje [[Neder-Germaanje]] (it tsjintwurdige [[Nederlân]] besuden fan it rivierengebiet, [[Belgje]] en it tsjintwurdige [[Rynlân (Dútslân)|Rynlân]]) wêrby't de Romeinske en romanisearre bewenners op 'e flecht sloegen of harren ûnderwurpen oan de nije Frankyske elite. Harren ekspânsje rjochte har dêrnei fierder nei it wolfarrende suden ta en sa stadichoan oermasteren sy [[Galje]] oant de [[Seine (rivier)|Seine]] ta.
,
== De Merovingen ==
{{Apart|Merovingen}}
[[Ofbyld:Map Gaul divisions 481-de.svg|thumb|left|Galje yn 481, justjes foar't Klovis oan de macht kaam; syn machtsgebiet omfieme ynearsten allinnich in part fan de Frankyske gebieten]]
Nei't it Westromeinske Ryk sûnt de dea fan legeroanfierder [[Flavius Aetius|Aetius]] yn [[454]] hieltyd mear de kontrôle oer Galje ferlear, folden de Franken it machtsfakuüm 
nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn [[476]] en wreiden se op eigen manneboet har grûngebiet út, lykas de [[Fisigoaten]] yn it suden fan Galje. Yn it noarden fan Galje hie in oerbliuwsel fan it Westromeinske Ryk him ûnder de Romeinske kommandant [[Syagrius]], de soan fan legeroanfierder [[Aegidius]], hanthavenje kinnen yn in gebiet om [[Soissons]] hinne, sûnt [[464]] ôfskaat fan 'e rest fan it ryk, en stifte dêre it [[Gallo-Romeinske Ryk]] of Keninkryk fan Soissons.

Tjien jier nei it ôfsetten fan [[Romulus Augustulus]] as lêste Romeinske keizer yn West-Jeropa fersloech yn [[486]] de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis]] de Galloromeinske hearsker Syagrius by [[Soissons]], sa't hiel Noard-[[Galje]], oant de [[Loire (rivier)|Loire]], yn syn lân foel. Klovis, dy't earder ien fan de folle Frankyske kriichshearen (''warlords'') wie, grypte dêrnei de kâns en skeakelje de oare Frankyske dielkeninkrykjes fan ûnder oaren [[Sigebert fan Keulen]] en [[Ragnagar]] út en stiftsje in Germaansk-Romeinsk Ryk. Klovis brocht syn hofhâlding oer nei [[Parys]] en makke de stêd ta sintrum fan syn macht. Yn [[496]] en [[506]] fierde er suksesfolle krigen tsjin de [[Alemannen]]. Yn [[507]] slagge er dêryn oer hiel Galje te hearskjen doe't er de [[Fisigoaten]] fersloech yn de [[slach fan Fouillé]]. 

It besit fan de Romeinske lânhearen dy't by de Frankyske feroveringskrigen deade of ferdreaun waarden, kamen yn it besit fan de kening. Dêr koe Klovis syn fierdere fjildtochten mei finansierje en koe er syn macht fersterkje. Hy woeks stadichoan út ta de grutste grûnbesitter. Troch lânskinkings brocht er oare eallju direkt ôfhinklik, dêr't mooglik it [[lienstelsel]] him ûntjoech. Yn de rin fan de tiid feroare de posysje fan de Frankyske kening hieltyd mear ta dy fan in echte kening.

Klovis, dy't him bekommerje moast om it befoarriedzjen fan syn kriichslju, naam, foar safier mooglik wie, it funksjonearjende let-antike Romeinske bestjoers- en finansjele systeem oer, dêr't de kearn benammen yn it suden út de ''[[civitas|civitates]]'' bestie. Dêr spile de macht fan de pleatslike biskoppen, dy't gauris de bestjoerlike taken yn de ''civitates'' op har namen, ek in wichtige rol by. De tsjerke soe him dêrnei ta in fierdere machtsstipepylder fan de kening ûntjaan, dy't dêryn slagge en bring de biskoppen foar it grutste part ûnder syn kontrôle. Mooglik ûnder ynfloed fan [[Klotildis]], dochter fan de Boergondyske kening [[Gilperik II (fan de Boergonden)|Gilperik II]], bekearde Klovis, foarhinne in [[Heidendom|heiden]] of [[Arianisme|arianist]], him ta it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [[kristendom]]. Mei syn doop yn [[508]] ferwissige er de stipe fan de Romeinske kristenen en makke er it paad frij foar in maatskippij fan Frankyske kriichslju en de [[Gallo-Romanen|Galloromaanske]] boargerbefolking. Om 'e mid-[[6e iuw]] hinne kaam dêr dan ek in ein oan 'e let-antike oergongsperioade yn Galje en sette sa stadichoan de [[Iere Midsiuwen]] útein. De pleastlike autoriteiten, lykas de greven en de biskoppen, hiene ta taak en fier de befellen fan Klovis út. Dêrnjonken koe Klovis yn [[511]] by de earste Frankyske [[Konsylje fan Orléans (511)|Rykskonsylje]] in trochgeande ynfloed fan de Frankyske keningen op it beneamen fan biskoppen ôftwinge en besocht er in unifoarme tsjerklike wetjouwing foar it Frankyske Ryk ta stân te bringen. Dêrnei ûntstie mei de [[Lex Salica]] in samling fan it Frankysk rjocht, dy't troch resint ûndersyk lykwols net op it âld-Germaansk stamrjocht, mar op it let-Romeinsk soldaterjocht weromfiert.

== Opkomst fan de Arnulfingen en Pepiniden ==
[[Ofbyld:Frankenreich 768-811.jpg|right|thumb|300px]]
{{Apart|Pepiniden}}
Nei de dea fan Klovis waard it Frankyske Ryk nei it foarbyld fan it let-Romeinsk Keizerryk, en net, lykas eartiids oannommen waard, op grûnwurk fan it Germaansk rjocht, ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Dêrnei waard de ryksienheid, dy't offisjeel nea opheft wie, by stuit ferhelpe, mar hieltyd late de útlis fan it Salyske rjocht op 'e nij ta skeel. [[Teudebert I]] fierde in ekspansyf belied yn it noarden fan [[Itaalje]] tsjin de [[Byzantinen]] en [[Ostrogoaten]]. Fan [[558]] oant [[561]] slagge [[Klotarius I]] de ienheid wer op te helpen, dochs liet er it ryk op syn bar wer nei oan syn fjouwer soannen. Fan [[623]] ôf ûntstie yn it eastlik part fan it ryk, dat doe [[Austraasje]] neamd waard, in emansipaasjebeweging fan de adel dy't fan [[Klotarius II]] in ûnderkening easke yn 'e persoan fan syn soan [[Dagobert I]]. Dy waard de lêste wichtige Merovingyske kening, dochs de werklike macht dêrnei lei by de [[hofmeier]] Aegas en de widdo fan Dagobert.

Stadichoan woeks de macht fan de [[hofmeier]]s. Yn de jierren 657-662 kaam de soan fan de hofmeier [[Grimoald I|Grimoald]], dy't ûnder de namme [[Gildebert de Adoptearre]] foar de noch minderjierrige kening [[Sigibert III]] regearre. Nei de [[Slach by Tertry]] (687) waard de Austrasyske hofmeier [[Pepyn fan Herstal|Pepyn II]] [[de facto]] hearsker oer it gânse Frankyske Ryk. Yn [[689]] fersloech Pepyn de Friezen ûnder kening [[Redbad]] yn de [[Slach by Doarestêd]] en oermastere er alle gebieten súdlik fan de Ryn (''[[Frisia Citerior]]''). Oan de sindeling [[Willibrord]] joech er in âld Romeinsk fort, ''[[Trajectum]]'' hjoed-de-dei de stêd [[Utert (stêd)|Utert]], as stipepunt foar syn sindelingwurk ûnder de Friezen. 

Lang om let kamen de [[Arnulfingen]] en [[Pepiniden]] op en letter de dynasty fan de [[Karolingen]]. Dochs nei de mislearre steatsgreep fan Grimoald doarde Pepyn him noch net ta kening út te roppen, om't it dynastyk tinken, noch fan de let-antike tiid, allinnich mar oan ien famylje it rjocht op de hearskippij takende.

Yn [[714]], nei de dea fan Pepyn, briek der in machtstriid út, de [[Frankyske Boargerkriich]] (715-718). Ek de Fryske kening Redbad rekke dêr belutsen by. Hy koe de ferlerne gebieten fan 689 werom feroverje en fersloech Pepyn syn [[bastertsoan]] [[Karel Martel]] yn de [[Slach by Keulen]] yn [[716]]. Redbad ferstoar yn [[719]] en Karel Martel koe him  lang om let hanthavenje en fersloech syn Frankyske tsjinstanners en de Friezen westlik fan it [[Fly]]. Karel stie bekend om syn hurdens en trochsettingsfermogen en stie foar swiere yn- en bûtenlânske politike problemen. Hieltyd wer besochten guon lieders fan de âlde aadlike elite yn it Frankyske Ryk har tsjin syn hearskippij te fersetten. It jier [[732]] betsjutte in kearpunt doe't er by de [[Slach by Poitiers (732)|Slach by Poitiers]] de [[Arabieren]] fersloech. Dêr waard er eare as de rêder fan it [[Jûnlân]]. Ek syn fjochterijen tsjin de [[Friezen]], [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Bajuwaren]] en [[Alemannen]] fersterken syn hearskippij. Dêrnjonken stipe er it sindelingwurk fan biskop [[Bonifatius]] yn dy gebieten. Fan [[737]] ôf regearre er nei de dea fan de Merovingyske kening [[Teuderik IV]] allinnich oer it Frankyske Ryk, mar lykas syn heit sûnder keninklike titel. Neffens Frankyske tradysje ferparte er it ryk justjes foar syn dea ûnder syn soannen [[Karloman (hofmeier)|Karloman]] en [[Pepyn de Koarte|Pepyn III]]

== De Karolingen ==
{{Apart|Karolingen}}
Pepyn III waard de allinnehearsker nei't syn broer Karloman it kleaster ygie. Yn [[751]] sette er, in oerlis mei paus [[Sacharías (paus)|Sacharías]], de lêste Merovingyske kening, [[Childerik III]], ôf, en liet him nei it foarbyld yn it [[Alde Testamint]] ta kening salvje. Trije jier letter salve paus [[Stefanus II (paus)|Stefanus II]] him foar de twadde kear. Yn it [[Skinking fan Pepyn|Ferdrach fan Quierzy]] yn [[754]] sei Pepyn ta it eardere [[Eastromeinske Ryk|Eastromeinske]] [[eksarchaat Ravenna]] oan de paus oer te dragen as wrâldlik hearskippij (de [[Skinking fan Pepyn]]). Yn ruil dêrfoar legitimearre de paus de karolingen as keningen fan it Frankyske Ryk. Yn [[755]] krige de Frankyske kening it fersyk en kom it ferdrach nei. Oant oan syn dea fierde Pepyn twa suksesfolle fjildtochten tsjin de [[Longobarden]] en skonk er de ferovere gebieten oan de paus. Pepyn waard sa beskôge as de stifter fan de [[Tsjerklike Steat]] (''Patrimonium Petri''). By syn dea yn [[768]] liet er syn soannen [[Karel de Grutte]] en [[Karloman I|Karloman]] in ryk nei dat polityk allyk ekonomysk yn opbou wie.

Yn [[771]] ferstoar Karloman dêr't Karel de iennige hearsker troch waard. Troch it ferdrach dat syn heit mei de paus sletten hie, wie Karel oan him ferplichte. Nettsjinsteande dat de Longobarden de skinkings fan Pepyn net erkinden, sette Karel de kriich tsjin harren fuort en ferovere er har ryk yn [[774]]. Njonken de fjildtochten tsjin de Longobarden makken de Franken ûnder Karel de Grutte in ein oan de ûnofhinklikens fan de [[Friezen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] yn 772-775. Benammen de [[Saksekriich]] makken de polityk fan Karel út. Yn 784/785 kamen de Friezen tusken [[Fly]] en [[Weser]] en de Saksen ûnder [[Widukind]] yn opstân. Hja ferjagen de sindelingen en ferneatigen de stifte tsjerken. Karel seach dat as ferried en sloech dy opstân del dêr't Widukind him yn [[785]] by oerjoech. Karel ûntnaam de Friezen en Saksen as straf dêrby it heite-eigendomsrjocht.&lt;ref&gt;{{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, side 20, ISBN 9789023249788&lt;/ref&gt; Yn [[804]] waard de lêste Saksyske opstân delslein en waard [[Noardalbingje]] oermastere. Yn [[811]] waard de Eider fêststeld as grins tusken it Frankyske Ryk en [[Denemark]].

De ferskate oarloggen laten ta in fierder geand [[Feodalisme|feodalisearjen]], in fersterking fan de posysje fan de rikelju en in tanimmen fan it tal feodaal ôfhinklike boeren. Dat late ta it waaksen fan it besit en macht fan de lienhearen, benammen fan de kening (en lettere keizer) en de hartoggen. Ek de tsjerke koe syn macht fersterkje. Karel konsolidearre de steatsmacht nei bûten ta troch it oprjochtsjen fan [[Mark (gebiet)|grinsmarken]]. Dy wiene bolwurken foar de ferdigening fan it ryk en sammelgebieten foar oanfalsoarloggen. Foar it bestjoer stelde er [[markgreve]]n oan, dy't bysûndere rjochten krigen, omreden de marken net fuortendaliks part fan it ryk wiene en dus ek bûte de ryksgrûnwet stiene. Yn de marken waarden [[boargen]] boud en warad in [[Warboer|bewapene boerebefolking]] fêstige. Bysûnder wichtich wiene de marken yn it easten fan it ryk, de [[Avaremark]] {''Marcha Orientalis'') en de Mark [[Karantaanje]], dêr't letter [[Eastenryk]] ([[Eastmark]] of ''Ostarrîchi'') út fuortkaam.

Om syn ynlânske hearskippij te fersterkjen, sintralisearre Karel om [[793]] hinne it keningskip troch middel fan in bestjoersherfoarming. It keningskip waard basearre op it keninklik hof, it paleisgerjocht en de kânselarij. Yn it ryk behearden de greven de paleizen ([[keningspalts]]en). [[Paltsgreve]]n en markgreven waarden kontrolearre troch keninklike gesanten (''missi dominici'') en sprieken it keninklik rjocht. 

Karel de Grutte kaam ta syn hichtepunt fan syn macht op [[25 desimber]] [[800]] doe't er ta Roomsk keizer kroane waard. Dêr waard it Frankyske Ryk, njonken it [[Byzantynske Ryk]] en it Kalifaat fan de [[Abbasiden]], in grutmacht. [[Aken]] waard ûnder Karel de Grutte de keizerlike residinsje en it sintrum fan it Frankyske Ryk.

== Neigean fan it Frankyske Ryk == 
Karel de Grutte ferstoar yn [[814]] yn Aken nei in hearskippij fan 46 jier. Syn soan [[Loadewyk de Fromme]] folge him op de keizerlike troan op. Hy joech de Friezen en Saksen it eigendomsrjocht werom dy't syn heit nei de Frysk-Saksyske opstân fan 785 har ûntnommen hie. Hy besocht de ienheid fan it ryk te bewarjen nettsjinsteande de Frankyske tradysje, dy't foarseach yn it ferpartsjen fan de erfenis en lykas Karel de Grutte fêststeld hie yn de ''[[Divisio Regnorum]]'' fan [[806]]. Yn [[817]] furdige Loadewyk lykwols de wet út yn de ''[[Ordinatio Imperii]]'' oangeande it ferpartsjen, of earder de ienheid, fan it ryk. Ek it keizerlik gesach moast in ienheid bliuwe. Dêrom beneamde Loadewyk syn soan [[Lotarius I|Lotarius]] ta meikeizer. De wet stelde fêst dat de âldste soan fan de keizer altyd de titel fan Roomsk keizer ervje moast. Loadewyk keas foar de ienheid fan it ryk ûnder ynfloed fan de tsjerke dy't de ienheid fan it ryk wichtich foar de ienheid fan de tsjerke achte. Dêrom spilen de biskoppen ek in bysûndere politike rol. Hja fersetten har tsjin de soannen fan de keizer, dy't foarstanner fan it ferpartsjen fan it ryk wiene. Fan [[829]] ôf laten dy spannings ta militêre konflikten tusken de keizer en syn soannen.

Doe't Loadewyk yn [[840]] ferstoar, waard [[Lotarius I]] de keizer, mar yn [[843]] kamen hy en syn bruorren yn it [[Ferdrach fan Ferdun]] oerien en ferpartsje it Frankyske Ryk. Letter waard it ryk fierder ferparte troch de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Prüm|Prüm]] (855), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880). Under keizer [[Karel de Grouwe]] (885-887_ waard it ryk foar in koart skofteke feriene, dochs kaam de ienheid net werom. De ôfsûnderlike parten ûntjoegen har ta ûnôfhinklike steaten mei har eigen gewoanten, gebrûken en talen. Ynearsten waard der noch sprutsen fan it [[Westfrankyske Ryk|Westfrankyske]] en [[Eastfrankyske Ryk]], dochs in iuw letter ferdwûnen dy beneamings en dus de ferwizing nei in miene komôf. Fan it âlde Frankyske Ryk soe allinnich it westlik part de namme &quot;[[Frankryk]]&quot; oernimme, wylst it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]], dêr't de tradysje fan it Roomske keizerryk fuortsette en dêr't letter [[Dútslân]] út fuortkaam, waard. It stam[[hartochdom Franken]], it  eastlike part fan it eardere [[Austraasje]] dat it oarspronklik wengebiet fan de Franken wie, koe him yn de [[midsiuwen]] net hanthavenje en waard ferparte. De namme fan de Franken koe lykwols oant yn de moderne tiid bestean bliuwe yn de [[Franken (gebiet)|regio Franken]] dy't in gebiet beslacht yn de dielsteaten [[Baden-Wúrtemberch]], [[Beieren]], [[Tueringen]] en [[Hessen]], lykas it wurd &quot;Franken&quot; yn in tal dialektgroepen lykas [[Nederfrankysk]], [[Midfrankysk]], [[Súdfrankysk]] en [[Eastfrankysk]]. 

== Ferdielings fan it ryk ==
[[Ofbyld:Vertrag von Verdun en.svg|thumb|250px|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ferdun (843)]]
[[Ofbyld:Vertrag von Meerssen.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Meerssen (870)]]
[[Ofbyld:Vertrag von Verdun und Ribemont.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ribemont (880)]]
=== Divisio Regnorum (806) ===
It testamint fan Karel de Grutte foarseach yn it ferpartsjen ûnder syn soannen [[Pepyn fan Itaalje|Pepyn]], Loadewyk de Fromme en [[Karel de Jongere]]. Pepyn en Karel de Jongere ferstoaren respektyflik yn [[810]] en [[811]], en dus foar harren heit. Dêrom waard it plan opjûn en waard Loadewyk ynstee dêrfan yn [[813]] ta meikeizer beneamd, dêr't er nei de dea fan syn heit yn 814 mei alle keizerlike rjochten syn heit troch opfolgje koe.

=== Ferdrach fan Ferdun ===
{{Apart|Ferdrach fan Ferdun}}
Yn [[817]] stelde keizer Loadewyk de Fromme it ''[[Ordinatio Imperii]]'' (Oardering fan it Ryk) op en ferdiel it Ryk oer syn soannen. Nei syn ferstjerren yn [[840]] rekken de trije soannen [[Lotarius I]], [[Loadewyk de Dútser]] en [[Karel de Keale]] yn in boargerkriich belutsen. Yn [[842]] ûnthieten Loadewyk de Dútser en Karel de Keale de [[Eed fan Straasburch]] tsjin Lotarius. Yn [[843]] waard de frede tusken de trije bruorren mei it [[Ferdrach fan Ferdun]] tekene. It Ryk waard yn trije parten ferdield. Karel de Keale krige it westlike part, [[West-Frânsje]]; Loadewyk de Dútser krige it eastlike part, [[East-Frânsje]] en Lotarius krige it [[Midfrankyske Ryk|Middenryk]] en de keizerstitel.

=== Lettere ferdielings ===
Yn [[855]] ferdielde Lotarius syn keninkryk ûnder syn trije soannen flak foar syn dea mei it [[Ferdrach fan Prüm]]. Syn âldste soan [[Loadewyk II fan Itaalje|Loadewyk II]] krige it [[Keninkryk Itaalje (Hillige Roomske Ryk)|Keninkryk Itaalje]] en de keizerstitel. [[Lotarius II]] krige [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] en it part fan [[Austraasje]] dy't syn heit tadield krige, dat it keninkryk [[Loataringen]] waard en [[Karel fan de Provâns|Karel]] krige [[Provâns]] en it grutste part fan it eardere [[Keninkryk Boergonje]].

Yn [[870]] mei it [[Ferdrach fan Meerssen]] waard it keninkryk Loataringen ferparte tusken Eas- en West-Frânsje, nei't Lotarius II in jier letter sûnder wetlike erfgenamten ferstoarn wie.

Mei it [[Ferdrach fan Ribemont]] yn [[880]] kaam gâns Loataringen oan East-Frânsje. Yn [[884]] waard [[Karel de Grouwe]], de soan fan Loadewyk de Dútser, ta keizer kroand en feriene er it gânse ryk fannijs, mar foar mar in koart skoftke. Syn swakke optreden tsjin de [[Wytsingen]] die him te koart. Yn [[887]] kaam syn omkesizzer [[Arnulf fan Karintje]] yn opstân en naam de macht yn it easten oer. Greve [[Odo I fan Parys]] naam de macht yn it westen oer.
 
Yn [[911]] ferstoar de lêste Karolinger, [[Loadewyk it Bern]] yn it easten en kaam de macht stadichoan yn hân fan de [[Ottoanen]]. Yn [[962]] waard [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] ta keizer kroand en ûntstie it Roomsk-Dútske Ryk of it [[Hillige Roomske Ryk]].
Yn [[987]] ferstoar de lêste Karolinger yn it westen, [[Loadewyk V fan Frankryk|Loadewyk V]], en kaam de troan yn besit fan de [[Kapetingers]] ûnder [[Hugo Kapet]]. Dêrmei sette it [[Keninkryk Frankryk]] stadichoan útein.

== Kultuer ==
=== Wetten ===
De ferskate Frankyske stammen, lykas de [[Saaljers]], [[Ripuaarjers]] en [[Gamaven]], hiene útinoar rinnende rjochtstradysjes dy't allinnich mar letter, almeast ûnder [[Karel de Grutte]] kodifisearre waarden. De ''[[Lex Salica|Leges Salica]]'', ''[[Lex Ribuaria|Ribuaria]]'' en ''[[Lex Chamavorum|Chamavorum]]'' wiene [[Karolingen|Karolingyske]] kreaasjes. It is lykwols foar wittenskippers slim te efterheljen yn hoefier't dy wetten basearre binne op de eardere Frankyske werklikheid. Ek ûnder Karel de Grutte waarden it [[Lex Frisionum|Fryske rjocht]] en [[Lex Saxonum|Saksyske rjocht]] kodifisearre.

Ek waarden by oare Germaanske stammen eastlik fan de [[Ryn]] dy't ûnder Frankysk hearskippij kamen, harren stamrjochten kodifisearre waarden, yn samlingen lykas de ''[[Lex Alamannorum]]'' en de ''[[Lex Baiuvariorum]]'' foar respektyflik de [[Alemannen]] en de [[Bajuwaren]] (Beieren). Yn de Frankyske keninkriken wiene dêrnjonken ek de [[Gallo-Romanen]] dy't ûnderwurpen wiene oan it [[Romeinsk rjocht]] en [[geastlike]]n dy't ûnderwurpen wiene oan it [[kanonyk rjocht]]. Nei it oermasterjen fan [[Septimaanje]] en [[Kataloanje]] troch de Franken, dy't earder ûnder Goatyske kontrôle wiene, de [[Lex Visigothorum|Fisigoatyske wetjouwing]] brûkten.

Ynearsten waard it Frankysk rjocht bewarre troch amtners dy't oplaat waraden it rjocht út 'e holle te learen troch te jaan. De [[Merovingen]] namen it [[kapitularium]] yn gebrûk as ynnstrumint foar it ôfkundigjen en it behâld fan keninklike oarderings. It gebrûk dêrfan soe ûnder de Karolingen fuortset wurde en sels ûnder [[Hartochdom Spoleto|Spoletaanske]] keizers [[Guido III fan Spoleto|Guido]] en [[Lambert fan Spoleto|Lambert]], yn it ramt fan in program fan ''renovatio regni Francorum'' (&quot;fernijing fan it Frankyske keninkryk&quot;).

It lêste Merovingyske kapitularium wie ien fan de wichtichste: it [[Edikt fan Parys]], dat yn [[614]] troch [[Klotarius II]] yn oanwêzigens fan hege funksjonarissen útfurdige waard, waard dat wol mei in Frankyske ''[[Magna Carta]]'' ferlike dy't de rjochten fan de adel fêstlei, dochs yn wurklikheid wie it ornearre en balje de korrupsje yn 'e rjochterlike macht út en beskermje de regionale belangen. Sels nei it lêste Merovingyske kapitularium bleaune de keningen fan de dynasty ûnôfhinklik beskate juridysk foech útoefenjen. [[Gildebert II]] fierde sels rjochtsaken tsjin de machtge [[Arnulfingen]] út en bemachtige bekendheid ûnder it folk oangeande syn rjochtfeardigens. Mar it rjocht yn it Frankyske Ryk soe ûnder de [[Karolingyske Renêssânse|Karolingen in renêssânse]] trochmeitsje.

Mank de troch Karel de Grutte trochfierde juridyske herfoarmings hearden de niisneamde kodifikaasjes fan it tradisjoneel rjocht. Hy besocht tagelyk de macht fan de pleatslike en regionale rjochtbanken yn 'e stringen te hâlden troch [[stjoergreve]]n (''missi dominici'') yn pearen oan te stellen en hâl foar in koart skoftke tiid tafersjoch op beskate regio's. Almeast waarden stjoergreven ûten har eigen regio útsocht om belangekonfilten tefoarren te kommen. In kapitularium út 802 jout ynsjoch yn har taken. Hja moasten it rjocht útsprekke, de earbied foar de keninklike rjocten ôftwinge, tafersjoch hâlde op it bestjoer fan de greven en hartoggen, dy't troch de kening beneamd waarden, de eed fan trou ôfnimme en tafersjoch op de geastlikheid hâlde.

=== Tsjerke === 
De Frankyske tsjerke kaam fuort út de tsjerke yn [[Galje]] yn de Merovingyske tiid. Dy krige yn 'e rin fan de 6e en 7e iuw in Germaanske ynfolling by it tal Frankyske synoaden en mei de [[karolingyske Renêssânse]] waard de Frankyske tsjerke in wichtige ynfloed op de midsiuwske westerske tsjerke.

Yn de 7e iuw waard it grûngebiet fan it Frankyske Ryk fannijs kerstene mei help fan Ierske en Skotske sindelings. Dat late ta it oprjochtsjen fan ferskate [[kleaster]]s, dy't de kearn fan de [[Aldheechdútsk]]e taalfeardigens foarmje soe yn it [[Karolingyske Ryk]]. De Ierske sindeling [[Kolumbanus fan Luxeuil|Kolumbanus]] wie fan 509 ôf warber yn Frankyske gebieten en stifte kleasters oant syn dea yn [[Bobbio]] yn 615. Hy kaam yn Galje oan mei in selskip fan 12 en stifte Annegray, [[Abdij fan Luxeuil|Luxeuil]] en Fontaines yn Frankryk en [[Abdij fan Bobbio|Bobbio]] yn Itaalje. Yn 'e 7e iuw stiften folgelingen fan Kolumbanus en oare Skotske en Ierske sindelings ferskate kleasters. De Ierske ynfloed yn dy kleasters komt ta utering yn it oernimmen fan it [[ynsulêre skrift]] by de boekproduksje, te sjen yn 8e iuwsk wurk lykas it [[Gelasiaanske Sakramint]]. De ynsulêre ynfloed op it [[unsiaal skrift]] fan de let-Merovingyske tiid makke lang om let plak foar it ûntjaan fan it [[Karolingyske minuskel]] yn de 9e iuw.

Oan 'e ein fan de 8e iuw ûntjoegen ferskate tsjerkelieders yn it Frankyske Ryk, ûnder ynfloed fan de Fisigoatyske gebrûken, de net wiere opfetting dat de ''[[Filioque]]''-klausule in autentyk ûnderdiel fan de oarspronklike [[Leauwensbelidenis fan Nisea]] wie. Dy opfettings waarden fierder útdroegen troch de ''[[Libri Carolini]]'', dêr't Roomske pausen fan dy snuorje, [[Adrianus I]] en [[Leo III (paus)|Leo III]], har needsaaklik fielden yn te gripen tsjin it tafoegjen fan de ''Filoque'', dochs sûnder resultaat, en sa rekke de ynterpolearre Leauwensbelidenis wiidferspraat yn de Frankyske keninkriken.

=== Maatskippij ===
Furtendaliks nei de fal fan Rome en yn de tiid fan de Merovingen waarden der yn de ruïnen fan de âlde stêden fannijs hannelsstêden stifte. Dy waarden spesialisearre yn 'e hannel fan guod, ambachten en lânbou, en wiene foar it grutste part ôfhinklik fan aristokratyske kontrôle. Yn it Karolingyske Ryk waarden kleasterstêden boud mei keninklike stipe, ornearre om in weroplibjen fan de arsjitektuer fan it [[Alde Rome]] te demonstrearjen. It bestjoer waard troch de biskoppen útfierd. De âlde Galloromaanske aristokraten hienne har prestiizje en status as ynstelling holden troch biskoplike amten út te oefenjen. Boppedat krigen se no de lieding oer mêden lykas justysje, ynfrastruktuer, ûnderrjocht en sosjale foarsjennings. Keningen waarden legitimearre troch harren bân mei de religueuze ynstellings. Biskopsferkiezings waarden ûnder tafersjoch fan de keningen holden, en keninklik befêstigjen dêrfan droech by oan it fersterkjen fan it gesach fan de biskoppen. Der wiene ferbetterings yn 'e lânbou, benammen it ynfieren fan in swiere ploege en it tanimmend egebr2k fan it [[trijeslachstelsel]].

=== Lânbou ===
Nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] namen de krigers fan de Frankyske kening yn in soad gefallen it lânguod fan har Galloromaanske foargongers oer, wylst oare [[latifundium]]s net fan eigner wikselen. It is net folslein dúdlik hoe't de transformaasje fan de let-Romeinske ekonomy en maatskippij ferrûn. It proses wie iyn alle gefallen in soad komplekser as de wittenskip lange tiid oannommen hat. Details binne net earderbekend as foar de karolingyske tiid: de feinten en tsjinstfammen, dy't njonken de pleats fan de hear wennen, soargen no ek foar it lân fan d ehear. Hja krigen gjin jild, mar wol kost en ynwenning. De ambachtslju ûnder har ferfurdigen de klaaiiïnge en wapens en ûnderholden se ek. De earmere minsken waarden twongen ta militêre tsjinst. De oaren, dy't belesting betelje keone, waarden nei hûs ta stjoerd.

De boeren, dy't yn de midsiuwen it grutste part fan de plattelânsbefolking útmakken, waarden strikt yndield op grûnwurk fan har juridyske status. Der wiene frijen, healfrijen en net-frijen. De lêste groep waard letter noch ûnderskaat yn de [[Hearrigens|hearrige]]n en [[Liifeigenskip|liifeigenen]]. Ek de eallju wiene ynearsten allinnich mar [[grutboer]]en mei bysûnder grutte besitting oan lân, [[alloadium]] neamd, en minsken. Oer dy hearrigen oefene de ealman in fiergeand hearerjocht út. Yn widere sin hearden ek ôfhinklike famyljes ta it hiem. In te ferlykjen posysje neamen earder yn de let-Romeinske maatskippij de grutgrûnbesitters yn ,dy't in ûnbidich grut besit oan latifundiums hiene, mei yn 't midden in luksueuze hearepleats dy't troch ferskate ôfhinklike boeren bewurke waarden. Dêrnjonken hearden ek ambachtslju ta syn besit, sa't der suver fan selsfoarsjenning sprutsen wurde kin. Dy boeren wiene oan har stik lân bûn en mochten net furtgean en sykje foar in oare pleats of oare hear of sels in oar berop. Ut dy twa woartels ûntstie in lange ûntwikkeling de nije maatskiplike oarder fan wat hjoed-de-dei de it [[feodalisme]] yn it Frankyske Ryk neamd wurdt.

It lienstelsel rekke yn gâns it Frankyske Ryk ynboargere. It fersprate him ek fluch nei de gebieten dy't net earder om 800 hinne yn Frankysk besit kamen. Lienhearen wiene eallju, kleasters, biskoppen en de kening, dy doetiids de grutste grûnbesitter wie. De boeren dy't ûnder soksoarte gesach foelen, wurken it grutste part fan de tiid net selsstannich, mar moasten tagelyk meihelpe op it lân fan de eigener. De lienhearlikheid waard de &quot;boustien&quot; fan de doetiidske maatskippij en uterlik yn 'e Karolingyske tiid ornaris de lânbou-ûndernimming, lykas hjoed-de-dei de pleats ornaris de lânbou-ûndernimming is. 

=== Muntienheid === 
Yn it Frankyske Ryk wiene Byzantynske munten yn de omrin foar't [[Teudebert I]] oan it begjin fan syn heatrskippij syn eigen jild slaan gie. De opfolger fan Teudebert brocht it ôfbyld fan de Byzantynske keizers werom op de munten, en de Byzantynske keizers bleaune op guon Frankyske munten ôfbylde oant oan de hearskippij fan keizer [[Herakleios]], doe't se dêrnei yn [[613]] ferdwûnen. De [[solidus]] en de [[triens]] waarden tsuken [[534]] en [[679]] yn it Frankyske Ryk slein. De [[dinarius]] ferskynde letter, yn de namme fan [[Gilderik II]] en ferskate net-keninklike persoanen om 673-675. In Karolingyske dinarius ferfong de Merovingyske en de Fryske [[Pinning (munt)|pinning]] waard yn Galje brûkt fan 755 oant de 11e iuw.

De dinarius ferskynde dêrnei yn Itaalje, útjûn yn namme fan de karolingyske foarsten nei 794, letter troch de &quot;lânseigen&quot; keningen yn de 10e iuw, en noch letter troch de [[Roomsk-Dútske keizer|Dútske keizers]] sûnt [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] (962). Ta einbeslút waarden dinarii yn Rome útjûn yn namme fan de paus en de keizer sûnt Leo II en karel de Grutte oant de ein fan de 10e iuw.

== Sjoch ek ==
* [[Austraasje]]
* [[Neustrje]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
;Noaten
{{Reflist}}
;Boarnen
* Foar boarnen en oare literatuer, sjoch op [https://de.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A4nkisches_Reich ''Literatur'' en ''Anmerkungen'' op dizze side] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Francia ''Notes'', ''References'' en ''Further Reading'' op dizze side].
}}

[[Kategory:Frankyske Ryk| ]]
[[Kategory:Franken]]
[[Kategory:Germaansk keninkryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Andorra]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Itaalje]]
[[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Lychtenstein]]
[[Kategory:Skiednis fan Monako]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]
[[Kategory:Skiednis fan San Marino]]
[[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]]
[[Kategory:Skiednis fan Spanje]]
[[Kategory:Skiednis fan Switserlân]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Keninkryk]]
[[Kategory:Keizerryk]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 481]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 843]]
[[Kategory:Beskaving]]</text>
      <sha1>p45doodmn09haov51vyg0scjsqg21tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228311</id>
      <parentid>1228310</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T02:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33679" sha1="dbw67ty7vxkb1tooxfaa3fqo8j9v1b5" xml:space="preserve">{{histoarysk lân (gjin flagge)
|namme = Frankyske Ryk &lt;br&gt;''Regnum Francorum''
|bestean = &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;0&lt;/span&gt;481-888
|lânkaart = [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|270px]] &lt;br&gt;Utwreiding fan it Frankyske Ryk fan 481-814
|haadstêd = [[Doarnik]] &lt;small&gt;(oant 486)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Parys]] &lt;small&gt;(486-771)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Aken]] &lt;small&gt;(771-888)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140721112701/http://uralistan-intermarum.net/etno/fr_Frankish_Kingdom_Capitals.pdf Table. ''Capitals of the Frankish Kingdom according to the years, in 509–800''.]&lt;/ref&gt;
|offisjele taal = [[Latyn]], [[Galloromaansk]], [[Aldfrankysk]], [[Aldheechdútsk]] [[Alditaljaansk]], [[Aldfrysk]], [[Aldsaksysk]]
|steatsfoarm = [[keninkryk]] &lt;small&gt;(481-800&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[keizerryk]] &lt;small&gt;(800-888)&lt;/small&gt;
|ûntstien út = [[Westromeinske Ryk]] &lt;br&gt;[[Gallo-Romeinske Ryk]] &lt;br&gt; [[Boergondyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Alemannen|Alemanje]] &lt;br&gt; [[Bajuwaren]] &lt;br&gt; [[Longobarden|Longobardyske Ryk]] &lt;br&gt; [[Keninkryk Fryslân]] &lt;br&gt; [[Saksen (folk)|Saksen]]
|opgien yn = [[West-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Midden-Frânsje]] &lt;br&gt;[[East-Frânsje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Boergonje]] &lt;br&gt;[[Keninkryk Itaalje (774-962)|Keninkryk Itaalje]]
|no diel fan = {{BELf}} &lt;br&gt;{{GERf}} &lt;br&gt; {{AUTf}} &lt;br&gt;{{FRAf}} &lt;br&gt;{{ITAf}} &lt;br&gt;{{NEDf}} &lt;br&gt;{{SUIf}}
|ynwennertal = 
|befolkingstichtens = 
|oerflak = 
|folksliet = 
|muntienheid = [[dinarius]], [[solidus]], [[tremissis]]
|tillefoan =  
|ISO 3166-koade = 
|ynternetekstinsje = 
}}
{{Of|de bestjoerlike ienheid|it folk|Franken}}
[[Ofbyld:Franks expansion.gif|thumb|right|300px|Ekspânsje fan it Frankyske Ryk]]
It '''Frankyske Ryk''' of '''Frankeryk''' ([[Latyn]]: ''Regnum Francorum'') of '''Frânsje''' (Latyn: ''Francia'') wie in [[Jeropa|Jeropeeske]] grutmacht tusken de [[5e iuw|5e]] en de [[9e iuw]], dy't stadichoan foarme waard troch de [[Franken|Frankyske]] keningen, nei't de [[Franken]] en oare [[Germanen|Germaanske]] folken harren yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] provinsjes fan [[Galje]] en oangrinzgjende Germaanske delsettingsgebieten oan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] fêstige hienen. It waard de wichtichste opfolgerssteat fan it [[Westromeinske Ryk]] dat yn [[476]] n.Kr. yninoar foel.

It Frankyske Ryk ûntstie by it [[Grutte Folkeferfarren]] nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn de [[Lette Aldheid]] en woeks yn de [[Iere Midsiuwen]] út ûnder de dynastyen fan de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] yn trije iuwen ta in grutmacht dy yn West- en Mid-Jeropa hearske. As [[hofmeier]]s fan de Merovingyske keningen hiene de Karolingen de winliken macht al sûnt de ein fan de [[7e iuw]], foa't se yn [[751]] sels de keninklike titel oernamen. It Frankyske Ryk kaam ta it hichtepunt fan syn macht ûnder it bewâld fan [[Karel de Grutte]] (768-814). Nei't it ryk yn d e[[9e iuw]] ferparte waard, ûntjoech him út it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]] en út it westlik part it lettere [[Keninkryk Frankryk]]. De hjoeddeistige steat [[Frankryk]] hat syn namme fan it Frankyske Ryk.

== Oername fan it Romeinsk gesach ==
Yn de [[4e iuw]] besochten de Romeinen ferskate kearen om de ynfallende Franken, dy't as ''Franci'' yn Romeinske boarnen foar de earste kear yn de 50-er jierren fan de [[3e iuw]] neamd waarden, wer te ferdriuwen, lykas troch de lettere keizer [[Julianus Apostata]], mar om 'e nocht. Yn [[358]] krigen de [[Salyske Franken]] fan de Romeinske keizer 'tastimming' harren as ''[[foederaty]]'' ('bûnsmaten') op Romeinsk gebiet oan de [[Skelde]] en tusken de grutte rivieren te festigjen. De status fan foederaty's joech de oanwêzigens fan de Franken in legitym tintsje mar feitlik hienen de Romeinen al gauris net folle mear te sizzen wêr't de Franken harren festigen. Healwei de [[5e iuw]] stoarte it Romeinske gesach bûten [[Itaalje]] folslein yn inoar. De Franken namen de frijheid en besetten al gauris de hiele provinsje [[Neder-Germaanje]] (it tsjintwurdige [[Nederlân]] besuden fan it rivierengebiet, [[Belgje]] en it tsjintwurdige [[Rynlân (Dútslân)|Rynlân]]) wêrby't de Romeinske en romanisearre bewenners op 'e flecht sloegen of harren ûnderwurpen oan de nije Frankyske elite. Harren ekspânsje rjochte har dêrnei fierder nei it wolfarrende suden ta en sa stadichoan oermasteren sy [[Galje]] oant de [[Seine (rivier)|Seine]] ta.
,
== De Merovingen ==
{{Apart|Merovingen}}
[[Ofbyld:Map Gaul divisions 481-de.svg|thumb|left|Galje yn 481, justjes foar't Klovis oan de macht kaam; syn machtsgebiet omfieme ynearsten allinnich in part fan de Frankyske gebieten]]
Nei't it Westromeinske Ryk sûnt de dea fan legeroanfierder [[Flavius Aetius|Aetius]] yn [[454]] hieltyd mear de kontrôle oer Galje ferlear, folden de Franken it machtsfakuüm 
nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn [[476]] en wreiden se op eigen manneboet har grûngebiet út, lykas de [[Fisigoaten]] yn it suden fan Galje. Yn it noarden fan Galje hie in oerbliuwsel fan it Westromeinske Ryk him ûnder de Romeinske kommandant [[Syagrius]], de soan fan legeroanfierder [[Aegidius]], hanthavenje kinnen yn in gebiet om [[Soissons]] hinne, sûnt [[464]] ôfskaat fan 'e rest fan it ryk, en stifte dêre it [[Gallo-Romeinske Ryk]] of Keninkryk fan Soissons.

Tjien jier nei it ôfsetten fan [[Romulus Augustulus]] as lêste Romeinske keizer yn West-Jeropa fersloech yn [[486]] de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis]] de Galloromeinske hearsker Syagrius by [[Soissons]], sa't hiel Noard-[[Galje]], oant de [[Loire (rivier)|Loire]], yn syn lân foel. Klovis, dy't earder ien fan de folle Frankyske kriichshearen (''warlords'') wie, grypte dêrnei de kâns en skeakelje de oare Frankyske dielkeninkrykjes fan ûnder oaren [[Sigebert fan Keulen]] en [[Ragnagar]] út en stiftsje in Germaansk-Romeinsk Ryk. Klovis brocht syn hofhâlding oer nei [[Parys]] en makke de stêd ta sintrum fan syn macht. Yn [[496]] en [[506]] fierde er suksesfolle krigen tsjin de [[Alemannen]]. Yn [[507]] slagge er dêryn oer hiel Galje te hearskjen doe't er de [[Fisigoaten]] fersloech yn de [[slach fan Fouillé]]. 

It besit fan de Romeinske lânhearen dy't by de Frankyske feroveringskrigen deade of ferdreaun waarden, kamen yn it besit fan de kening. Dêr koe Klovis syn fierdere fjildtochten mei finansierje en koe er syn macht fersterkje. Hy woeks stadichoan út ta de grutste grûnbesitter. Troch lânskinkings brocht er oare eallju direkt ôfhinklik, dêr't mooglik it [[lienstelsel]] him ûntjoech. Yn de rin fan de tiid feroare de posysje fan de Frankyske kening hieltyd mear ta dy fan in echte kening.

Klovis, dy't him bekommerje moast om it befoarriedzjen fan syn kriichslju, naam, foar safier mooglik wie, it funksjonearjende let-antike Romeinske bestjoers- en finansjele systeem oer, dêr't de kearn benammen yn it suden út de ''[[civitas|civitates]]'' bestie. Dêr spile de macht fan de pleatslike biskoppen, dy't gauris de bestjoerlike taken yn de ''civitates'' op har namen, ek in wichtige rol by. De tsjerke soe him dêrnei ta in fierdere machtsstipepylder fan de kening ûntjaan, dy't dêryn slagge en bring de biskoppen foar it grutste part ûnder syn kontrôle. Mooglik ûnder ynfloed fan [[Klotildis]], dochter fan de Boergondyske kening [[Gilperik II (fan de Boergonden)|Gilperik II]], bekearde Klovis, foarhinne in [[Heidendom|heiden]] of [[Arianisme|arianist]], him ta it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [[kristendom]]. Mei syn doop yn [[508]] ferwissige er de stipe fan de Romeinske kristenen en makke er it paad frij foar in maatskippij fan Frankyske kriichslju en de [[Gallo-Romanen|Galloromaanske]] boargerbefolking. Om 'e mid-[[6e iuw]] hinne kaam dêr dan ek in ein oan 'e let-antike oergongsperioade yn Galje en sette sa stadichoan de [[Iere Midsiuwen]] útein. De pleastlike autoriteiten, lykas de greven en de biskoppen, hiene ta taak en fier de befellen fan Klovis út. Dêrnjonken koe Klovis yn [[511]] by de earste Frankyske [[Konsylje fan Orléans (511)|Rykskonsylje]] in trochgeande ynfloed fan de Frankyske keningen op it beneamen fan biskoppen ôftwinge en besocht er in unifoarme tsjerklike wetjouwing foar it Frankyske Ryk ta stân te bringen. Dêrnei ûntstie mei de [[Lex Salica]] in samling fan it Frankysk rjocht, dy't troch resint ûndersyk lykwols net op it âld-Germaansk stamrjocht, mar op it let-Romeinsk soldaterjocht weromfiert.

== Opkomst fan de Arnulfingen en Pepiniden ==
[[Ofbyld:Frankenreich 768-811.jpg|right|thumb|300px]]
{{Apart|Pepiniden}}
Nei de dea fan Klovis waard it Frankyske Ryk nei it foarbyld fan it let-Romeinsk Keizerryk, en net, lykas eartiids oannommen waard, op grûnwurk fan it Germaansk rjocht, ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Dêrnei waard de ryksienheid, dy't offisjeel nea opheft wie, by stuit ferhelpe, mar hieltyd late de útlis fan it Salyske rjocht op 'e nij ta skeel. [[Teudebert I]] fierde in ekspansyf belied yn it noarden fan [[Itaalje]] tsjin de [[Byzantinen]] en [[Ostrogoaten]]. Fan [[558]] oant [[561]] slagge [[Klotarius I]] de ienheid wer op te helpen, dochs liet er it ryk op syn bar wer nei oan syn fjouwer soannen. Fan [[623]] ôf ûntstie yn it eastlik part fan it ryk, dat doe [[Austraasje]] neamd waard, in emansipaasjebeweging fan de adel dy't fan [[Klotarius II]] in ûnderkening easke yn 'e persoan fan syn soan [[Dagobert I]]. Dy waard de lêste wichtige Merovingyske kening, dochs de werklike macht dêrnei lei by de [[hofmeier]] Aegas en de widdo fan Dagobert.

Stadichoan woeks de macht fan de [[hofmeier]]s. Yn de jierren 657-662 kaam de soan fan de hofmeier [[Grimoald I|Grimoald]], dy't ûnder de namme [[Gildebert de Adoptearre]] foar de noch minderjierrige kening [[Sigibert III]] regearre. Nei de [[Slach by Tertry]] (687) waard de Austrasyske hofmeier [[Pepyn fan Herstal|Pepyn II]] [[de facto]] hearsker oer it gânse Frankyske Ryk. Yn [[689]] fersloech Pepyn de Friezen ûnder kening [[Redbad]] yn de [[Slach by Doarestêd]] en oermastere er alle gebieten súdlik fan de Ryn (''[[Frisia Citerior]]''). Oan de sindeling [[Willibrord]] joech er in âld Romeinsk fort, ''[[Trajectum]]'' hjoed-de-dei de stêd [[Utert (stêd)|Utert]], as stipepunt foar syn sindelingwurk ûnder de Friezen. 

Lang om let kamen de [[Arnulfingen]] en [[Pepiniden]] op en letter de dynasty fan de [[Karolingen]]. Dochs nei de mislearre steatsgreep fan Grimoald doarde Pepyn him noch net ta kening út te roppen, om't it dynastyk tinken, noch fan de let-antike tiid, allinnich mar oan ien famylje it rjocht op de hearskippij takende.

Yn [[714]], nei de dea fan Pepyn, briek der in machtstriid út, de [[Frankyske Boargerkriich]] (715-718). Ek de Fryske kening Redbad rekke dêr belutsen by. Hy koe de ferlerne gebieten fan 689 werom feroverje en fersloech Pepyn syn [[bastertsoan]] [[Karel Martel]] yn de [[Slach by Keulen]] yn [[716]]. Redbad ferstoar yn [[719]] en Karel Martel koe him  lang om let hanthavenje en fersloech syn Frankyske tsjinstanners en de Friezen westlik fan it [[Fly]]. Karel stie bekend om syn hurdens en trochsettingsfermogen en stie foar swiere yn- en bûtenlânske politike problemen. Hieltyd wer besochten guon lieders fan de âlde aadlike elite yn it Frankyske Ryk har tsjin syn hearskippij te fersetten. It jier [[732]] betsjutte in kearpunt doe't er by de [[Slach by Poitiers (732)|Slach by Poitiers]] de [[Arabieren]] fersloech. Dêr waard er eare as de rêder fan it [[Jûnlân]]. Ek syn fjochterijen tsjin de [[Friezen]], [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Bajuwaren]] en [[Alemannen]] fersterken syn hearskippij. Dêrnjonken stipe er it sindelingwurk fan biskop [[Bonifatius]] yn dy gebieten. Fan [[737]] ôf regearre er nei de dea fan de Merovingyske kening [[Teuderik IV]] allinnich oer it Frankyske Ryk, mar lykas syn heit sûnder keninklike titel. Neffens Frankyske tradysje ferparte er it ryk justjes foar syn dea ûnder syn soannen [[Karloman (hofmeier)|Karloman]] en [[Pepyn de Koarte|Pepyn III]]

== De Karolingen ==
{{Apart|Karolingen}}
Pepyn III waard de allinnehearsker nei't syn broer Karloman it kleaster ygie. Yn [[751]] sette er, in oerlis mei paus [[Sacharías (paus)|Sacharías]], de lêste Merovingyske kening, [[Childerik III]], ôf, en liet him nei it foarbyld yn it [[Alde Testamint]] ta kening salvje. Trije jier letter salve paus [[Stefanus II (paus)|Stefanus II]] him foar de twadde kear. Yn it [[Skinking fan Pepyn|Ferdrach fan Quierzy]] yn [[754]] sei Pepyn ta it eardere [[Eastromeinske Ryk|Eastromeinske]] [[eksarchaat Ravenna]] oan de paus oer te dragen as wrâldlik hearskippij (de [[Skinking fan Pepyn]]). Yn ruil dêrfoar legitimearre de paus de karolingen as keningen fan it Frankyske Ryk. Yn [[755]] krige de Frankyske kening it fersyk en kom it ferdrach nei. Oant oan syn dea fierde Pepyn twa suksesfolle fjildtochten tsjin de [[Longobarden]] en skonk er de ferovere gebieten oan de paus. Pepyn waard sa beskôge as de stifter fan de [[Tsjerklike Steat]] (''Patrimonium Petri''). By syn dea yn [[768]] liet er syn soannen [[Karel de Grutte]] en [[Karloman I|Karloman]] in ryk nei dat polityk allyk ekonomysk yn opbou wie.

Yn [[771]] ferstoar Karloman dêr't Karel de iennige hearsker troch waard. Troch it ferdrach dat syn heit mei de paus sletten hie, wie Karel oan him ferplichte. Nettsjinsteande dat de Longobarden de skinkings fan Pepyn net erkinden, sette Karel de kriich tsjin harren fuort en ferovere er har ryk yn [[774]]. Njonken de fjildtochten tsjin de Longobarden makken de Franken ûnder Karel de Grutte in ein oan de ûnofhinklikens fan de [[Friezen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] yn 772-775. Benammen de [[Saksekriich]] makken de polityk fan Karel út. Yn 784/785 kamen de Friezen tusken [[Fly]] en [[Weser]] en de Saksen ûnder [[Widukind]] yn opstân. Hja ferjagen de sindelingen en ferneatigen de stifte tsjerken. Karel seach dat as ferried en sloech dy opstân del dêr't Widukind him yn [[785]] by oerjoech. Karel ûntnaam de Friezen en Saksen as straf dêrby it heite-eigendomsrjocht.&lt;ref&gt;{{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, side 20, ISBN 9789023249788&lt;/ref&gt; Yn [[804]] waard de lêste Saksyske opstân delslein en waard [[Noardalbingje]] oermastere. Yn [[811]] waard de Eider fêststeld as grins tusken it Frankyske Ryk en [[Denemark]].

De ferskate oarloggen laten ta in fierder geand [[Feodalisme|feodalisearjen]], in fersterking fan de posysje fan de rikelju en in tanimmen fan it tal feodaal ôfhinklike boeren. Dat late ta it waaksen fan it besit en macht fan de lienhearen, benammen fan de kening (en lettere keizer) en de hartoggen. Ek de tsjerke koe syn macht fersterkje. Karel konsolidearre de steatsmacht nei bûten ta troch it oprjochtsjen fan [[Mark (gebiet)|grinsmarken]]. Dy wiene bolwurken foar de ferdigening fan it ryk en sammelgebieten foar oanfalsoarloggen. Foar it bestjoer stelde er [[markgreve]]n oan, dy't bysûndere rjochten krigen, omreden de marken net fuortendaliks part fan it ryk wiene en dus ek bûte de ryksgrûnwet stiene. Yn de marken waarden [[boargen]] boud en warad in [[Warboer|bewapene boerebefolking]] fêstige. Bysûnder wichtich wiene de marken yn it easten fan it ryk, de [[Avaremark]] {''Marcha Orientalis'') en de Mark [[Karantaanje]], dêr't letter [[Eastenryk]] ([[Eastmark]] of ''Ostarrîchi'') út fuortkaam.

Om syn ynlânske hearskippij te fersterkjen, sintralisearre Karel om [[793]] hinne it keningskip troch middel fan in bestjoersherfoarming. It keningskip waard basearre op it keninklik hof, it paleisgerjocht en de kânselarij. Yn it ryk behearden de greven de paleizen ([[keningspalts]]en). [[Paltsgreve]]n en markgreven waarden kontrolearre troch keninklike gesanten (''missi dominici'') en sprieken it keninklik rjocht. 

Karel de Grutte kaam ta syn hichtepunt fan syn macht op [[25 desimber]] [[800]] doe't er ta Roomsk keizer kroane waard. Dêr waard it Frankyske Ryk, njonken it [[Byzantynske Ryk]] en it Kalifaat fan de [[Abbasiden]], in grutmacht. [[Aken]] waard ûnder Karel de Grutte de keizerlike residinsje en it sintrum fan it Frankyske Ryk.

== Neigean fan it Frankyske Ryk == 
Karel de Grutte ferstoar yn [[814]] yn Aken nei in hearskippij fan 46 jier. Syn soan [[Loadewyk de Fromme]] folge him op de keizerlike troan op. Hy joech de Friezen en Saksen it eigendomsrjocht werom dy't syn heit nei de Frysk-Saksyske opstân fan 785 har ûntnommen hie. Hy besocht de ienheid fan it ryk te bewarjen nettsjinsteande de Frankyske tradysje, dy't foarseach yn it ferpartsjen fan de erfenis en lykas Karel de Grutte fêststeld hie yn de ''[[Divisio Regnorum]]'' fan [[806]]. Yn [[817]] furdige Loadewyk lykwols de wet út yn de ''[[Ordinatio Imperii]]'' oangeande it ferpartsjen, of earder de ienheid, fan it ryk. Ek it keizerlik gesach moast in ienheid bliuwe. Dêrom beneamde Loadewyk syn soan [[Lotarius I|Lotarius]] ta meikeizer. De wet stelde fêst dat de âldste soan fan de keizer altyd de titel fan Roomsk keizer ervje moast. Loadewyk keas foar de ienheid fan it ryk ûnder ynfloed fan de tsjerke dy't de ienheid fan it ryk wichtich foar de ienheid fan de tsjerke achte. Dêrom spilen de biskoppen ek in bysûndere politike rol. Hja fersetten har tsjin de soannen fan de keizer, dy't foarstanner fan it ferpartsjen fan it ryk wiene. Fan [[829]] ôf laten dy spannings ta militêre konflikten tusken de keizer en syn soannen.

Doe't Loadewyk yn [[840]] ferstoar, waard [[Lotarius I]] de keizer, mar yn [[843]] kamen hy en syn bruorren yn it [[Ferdrach fan Ferdun]] oerien en ferpartsje it Frankyske Ryk. Letter waard it ryk fierder ferparte troch de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Prüm|Prüm]] (855), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880). Under keizer [[Karel de Grouwe]] (885-887_ waard it ryk foar in koart skofteke feriene, dochs kaam de ienheid net werom. De ôfsûnderlike parten ûntjoegen har ta ûnôfhinklike steaten mei har eigen gewoanten, gebrûken en talen. Ynearsten waard der noch sprutsen fan it [[Westfrankyske Ryk|Westfrankyske]] en [[Eastfrankyske Ryk]], dochs in iuw letter ferdwûnen dy beneamings en dus de ferwizing nei in miene komôf. Fan it âlde Frankyske Ryk soe allinnich it westlik part de namme &quot;[[Frankryk]]&quot; oernimme, wylst it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]], dêr't de tradysje fan it Roomske keizerryk fuortsette en dêr't letter [[Dútslân]] út fuortkaam, waard. It stam[[hartochdom Franken]], it  eastlike part fan it eardere [[Austraasje]] dat it oarspronklik wengebiet fan de Franken wie, koe him yn de [[midsiuwen]] net hanthavenje en waard ferparte. De namme fan de Franken koe lykwols oant yn de moderne tiid bestean bliuwe yn de [[Franken (gebiet)|regio Franken]] dy't in gebiet beslacht yn de dielsteaten [[Baden-Wúrtemberch]], [[Beieren]], [[Tueringen]] en [[Hessen]], lykas it wurd &quot;Franken&quot; yn in tal dialektgroepen lykas [[Nederfrankysk]], [[Midfrankysk]], [[Súdfrankysk]] en [[Eastfrankysk]]. 

== Ferdielings fan it ryk ==
[[Ofbyld:Vertrag von Verdun en.svg|thumb|250px|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ferdun (843)]]
[[Ofbyld:Vertrag von Meerssen.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Meerssen (870)]]
[[Ofbyld:Vertrag von Verdun und Ribemont.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ribemont (880)]]
=== Divisio Regnorum (806) ===
It testamint fan Karel de Grutte foarseach yn it ferpartsjen ûnder syn soannen [[Pepyn fan Itaalje|Pepyn]], Loadewyk de Fromme en [[Karel de Jongere]]. Pepyn en Karel de Jongere ferstoaren respektyflik yn [[810]] en [[811]], en dus foar harren heit. Dêrom waard it plan opjûn en waard Loadewyk ynstee dêrfan yn [[813]] ta meikeizer beneamd, dêr't er nei de dea fan syn heit yn 814 mei alle keizerlike rjochten syn heit troch opfolgje koe.

=== Ferdrach fan Ferdun ===
{{Apart|Ferdrach fan Ferdun}}
Yn [[817]] stelde keizer Loadewyk de Fromme it ''[[Ordinatio Imperii]]'' (Oardering fan it Ryk) op en ferdiel it Ryk oer syn soannen. Nei syn ferstjerren yn [[840]] rekken de trije soannen [[Lotarius I]], [[Loadewyk de Dútser]] en [[Karel de Keale]] yn in boargerkriich belutsen. Yn [[842]] ûnthieten Loadewyk de Dútser en Karel de Keale de [[Eed fan Straasburch]] tsjin Lotarius. Yn [[843]] waard de frede tusken de trije bruorren mei it [[Ferdrach fan Ferdun]] tekene. It Ryk waard yn trije parten ferdield. Karel de Keale krige it westlike part, [[West-Frânsje]]; Loadewyk de Dútser krige it eastlike part, [[East-Frânsje]] en Lotarius krige it [[Midfrankyske Ryk|Middenryk]] en de keizerstitel.

=== Lettere ferdielings ===
Yn [[855]] ferdielde Lotarius syn keninkryk ûnder syn trije soannen flak foar syn dea mei it [[Ferdrach fan Prüm]]. Syn âldste soan [[Loadewyk II fan Itaalje|Loadewyk II]] krige it [[Keninkryk Itaalje (Hillige Roomske Ryk)|Keninkryk Itaalje]] en de keizerstitel. [[Lotarius II]] krige [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] en it part fan [[Austraasje]] dy't syn heit tadield krige, dat it keninkryk [[Loataringen]] waard en [[Karel fan de Provâns|Karel]] krige [[Provâns]] en it grutste part fan it eardere [[Keninkryk Boergonje]].

Yn [[870]] mei it [[Ferdrach fan Meerssen]] waard it keninkryk Loataringen ferparte tusken Eas- en West-Frânsje, nei't Lotarius II in jier letter sûnder wetlike erfgenamten ferstoarn wie.

Mei it [[Ferdrach fan Ribemont]] yn [[880]] kaam gâns Loataringen oan East-Frânsje. Yn [[884]] waard [[Karel de Grouwe]], de soan fan Loadewyk de Dútser, ta keizer kroand en feriene er it gânse ryk fannijs, mar foar mar in koart skoftke. Syn swakke optreden tsjin de [[Wytsingen]] die him te koart. Yn [[887]] kaam syn omkesizzer [[Arnulf fan Karintje]] yn opstân en naam de macht yn it easten oer. Greve [[Odo I fan Parys]] naam de macht yn it westen oer.
 
Yn [[911]] ferstoar de lêste Karolinger, [[Loadewyk it Bern]] yn it easten en kaam de macht stadichoan yn hân fan de [[Ottoanen]]. Yn [[962]] waard [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] ta keizer kroand en ûntstie it Roomsk-Dútske Ryk of it [[Hillige Roomske Ryk]].
Yn [[987]] ferstoar de lêste Karolinger yn it westen, [[Loadewyk V fan Frankryk|Loadewyk V]], en kaam de troan yn besit fan de [[Kapetingers]] ûnder [[Hugo Kapet]]. Dêrmei sette it [[Keninkryk Frankryk]] stadichoan útein.

== Kultuer ==
=== Wetten ===
De ferskate Frankyske stammen, lykas de [[Saaljers]], [[Ripuaarjers]] en [[Gamaven]], hiene útinoar rinnende rjochtstradysjes dy't allinnich mar letter, almeast ûnder [[Karel de Grutte]] kodifisearre waarden. De ''[[Lex Salica|Leges Salica]]'', ''[[Lex Ribuaria|Ribuaria]]'' en ''[[Lex Chamavorum|Chamavorum]]'' wiene [[Karolingen|Karolingyske]] kreaasjes. It is lykwols foar wittenskippers slim te efterheljen yn hoefier't dy wetten basearre binne op de eardere Frankyske werklikheid. Ek ûnder Karel de Grutte waarden it [[Lex Frisionum|Fryske rjocht]] en [[Lex Saxonum|Saksyske rjocht]] kodifisearre.

Ek waarden by oare Germaanske stammen eastlik fan de [[Ryn]] dy't ûnder Frankysk hearskippij kamen, harren stamrjochten kodifisearre waarden, yn samlingen lykas de ''[[Lex Alamannorum]]'' en de ''[[Lex Baiuvariorum]]'' foar respektyflik de [[Alemannen]] en de [[Bajuwaren]] (Beieren). Yn de Frankyske keninkriken wiene dêrnjonken ek de [[Gallo-Romanen]] dy't ûnderwurpen wiene oan it [[Romeinsk rjocht]] en [[geastlike]]n dy't ûnderwurpen wiene oan it [[kanonyk rjocht]]. Nei it oermasterjen fan [[Septimaanje]] en [[Kataloanje]] troch de Franken, dy't earder ûnder Goatyske kontrôle wiene, de [[Lex Visigothorum|Fisigoatyske wetjouwing]] brûkten.

Ynearsten waard it Frankysk rjocht bewarre troch amtners dy't oplaat waraden it rjocht út 'e holle te learen troch te jaan. De [[Merovingen]] namen it [[kapitularium]] yn gebrûk as ynnstrumint foar it ôfkundigjen en it behâld fan keninklike oarderings. It gebrûk dêrfan soe ûnder de Karolingen fuortset wurde en sels ûnder [[Hartochdom Spoleto|Spoletaanske]] keizers [[Guido III fan Spoleto|Guido]] en [[Lambert fan Spoleto|Lambert]], yn it ramt fan in program fan ''renovatio regni Francorum'' (&quot;fernijing fan it Frankyske keninkryk&quot;).

It lêste Merovingyske kapitularium wie ien fan de wichtichste: it [[Edikt fan Parys]], dat yn [[614]] troch [[Klotarius II]] yn oanwêzigens fan hege funksjonarissen útfurdige waard, waard dat wol mei in Frankyske ''[[Magna Carta]]'' ferlike dy't de rjochten fan de adel fêstlei, dochs yn wurklikheid wie it ornearre en balje de korrupsje yn 'e rjochterlike macht út en beskermje de regionale belangen. Sels nei it lêste Merovingyske kapitularium bleaune de keningen fan de dynasty ûnôfhinklik beskate juridysk foech útoefenjen. [[Gildebert II]] fierde sels rjochtsaken tsjin de machtge [[Arnulfingen]] út en bemachtige bekendheid ûnder it folk oangeande syn rjochtfeardigens. Mar it rjocht yn it Frankyske Ryk soe ûnder de [[Karolingyske Renêssânse|Karolingen in renêssânse]] trochmeitsje.

Mank de troch Karel de Grutte trochfierde juridyske herfoarmings hearden de niisneamde kodifikaasjes fan it tradisjoneel rjocht. Hy besocht tagelyk de macht fan de pleatslike en regionale rjochtbanken yn 'e stringen te hâlden troch [[stjoergreve]]n (''missi dominici'') yn pearen oan te stellen en hâl foar in koart skoftke tiid tafersjoch op beskate regio's. Almeast waarden stjoergreven ûten har eigen regio útsocht om belangekonfilten tefoarren te kommen. In kapitularium út 802 jout ynsjoch yn har taken. Hja moasten it rjocht útsprekke, de earbied foar de keninklike rjocten ôftwinge, tafersjoch hâlde op it bestjoer fan de greven en hartoggen, dy't troch de kening beneamd waarden, de eed fan trou ôfnimme en tafersjoch op de geastlikheid hâlde.

=== Tsjerke === 
De Frankyske tsjerke kaam fuort út de tsjerke yn [[Galje]] yn de Merovingyske tiid. Dy krige yn 'e rin fan de 6e en 7e iuw in Germaanske ynfolling by it tal Frankyske synoaden en mei de [[karolingyske Renêssânse]] waard de Frankyske tsjerke in wichtige ynfloed op de midsiuwske westerske tsjerke.

Yn de 7e iuw waard it grûngebiet fan it Frankyske Ryk fannijs kerstene mei help fan Ierske en Skotske sindelings. Dat late ta it oprjochtsjen fan ferskate [[kleaster]]s, dy't de kearn fan de [[Aldheechdútsk]]e taalfeardigens foarmje soe yn it [[Karolingyske Ryk]]. De Ierske sindeling [[Kolumbanus fan Luxeuil|Kolumbanus]] wie fan 509 ôf warber yn Frankyske gebieten en stifte kleasters oant syn dea yn [[Bobbio]] yn 615. Hy kaam yn Galje oan mei in selskip fan 12 en stifte Annegray, [[Abdij fan Luxeuil|Luxeuil]] en Fontaines yn Frankryk en [[Abdij fan Bobbio|Bobbio]] yn Itaalje. Yn 'e 7e iuw stiften folgelingen fan Kolumbanus en oare Skotske en Ierske sindelings ferskate kleasters. De Ierske ynfloed yn dy kleasters komt ta utering yn it oernimmen fan it [[ynsulêre skrift]] by de boekproduksje, te sjen yn 8e iuwsk wurk lykas it [[Gelasiaanske Sakramint]]. De ynsulêre ynfloed op it [[unsiaal skrift]] fan de let-Merovingyske tiid makke lang om let plak foar it ûntjaan fan it [[Karolingyske minuskel]] yn de 9e iuw.

Oan 'e ein fan de 8e iuw ûntjoegen ferskate tsjerkelieders yn it Frankyske Ryk, ûnder ynfloed fan de Fisigoatyske gebrûken, de net wiere opfetting dat de ''[[Filioque]]''-klausule in autentyk ûnderdiel fan de oarspronklike [[Leauwensbelidenis fan Nisea]] wie. Dy opfettings waarden fierder útdroegen troch de ''[[Libri Carolini]]'', dêr't Roomske pausen fan dy snuorje, [[Adrianus I]] en [[Leo III (paus)|Leo III]], har needsaaklik fielden yn te gripen tsjin it tafoegjen fan de ''Filoque'', dochs sûnder resultaat, en sa rekke de ynterpolearre Leauwensbelidenis wiidferspraat yn de Frankyske keninkriken.

=== Maatskippij ===
Furtendaliks nei de fal fan Rome en yn de tiid fan de Merovingen waarden der yn de ruïnen fan de âlde stêden fannijs hannelsstêden stifte. Dy waarden spesialisearre yn 'e hannel fan guod, ambachten en lânbou, en wiene foar it grutste part ôfhinklik fan aristokratyske kontrôle. Yn it Karolingyske Ryk waarden kleasterstêden boud mei keninklike stipe, ornearre om in weroplibjen fan de arsjitektuer fan it [[Alde Rome]] te demonstrearjen. It bestjoer waard troch de biskoppen útfierd. De âlde Galloromaanske aristokraten hienne har prestiizje en status as ynstelling holden troch biskoplike amten út te oefenjen. Boppedat krigen se no de lieding oer mêden lykas justysje, ynfrastruktuer, ûnderrjocht en sosjale foarsjennings. Keningen waarden legitimearre troch harren bân mei de religueuze ynstellings. Biskopsferkiezings waarden ûnder tafersjoch fan de keningen holden, en keninklik befêstigjen dêrfan droech by oan it fersterkjen fan it gesach fan de biskoppen. Der wiene ferbetterings yn 'e lânbou, benammen it ynfieren fan in swiere ploege en it tanimmend egebr2k fan it [[trijeslachstelsel]].

=== Lânbou ===
Nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] namen de krigers fan de Frankyske kening yn in soad gefallen it lânguod fan har Galloromaanske foargongers oer, wylst oare [[latifundium]]s net fan eigner wikselen. It is net folslein dúdlik hoe't de transformaasje fan de let-Romeinske ekonomy en maatskippij ferrûn. It proses wie iyn alle gefallen in soad komplekser as de wittenskip lange tiid oannommen hat. Details binne net earderbekend as foar de karolingyske tiid: de feinten en tsjinstfammen, dy't njonken de pleats fan de hear wennen, soargen no ek foar it lân fan d ehear. Hja krigen gjin jild, mar wol kost en ynwenning. De ambachtslju ûnder har ferfurdigen de klaaiiïnge en wapens en ûnderholden se ek. De earmere minsken waarden twongen ta militêre tsjinst. De oaren, dy't belesting betelje keone, waarden nei hûs ta stjoerd.

De boeren, dy't yn de midsiuwen it grutste part fan de plattelânsbefolking útmakken, waarden strikt yndield op grûnwurk fan har juridyske status. Der wiene frijen, healfrijen en net-frijen. De lêste groep waard letter noch ûnderskaat yn de [[Hearrigens|hearrige]]n en [[Liifeigenskip|liifeigenen]]. Ek de eallju wiene ynearsten allinnich mar [[grutboer]]en mei bysûnder grutte besitting oan lân, [[alloadium]] neamd, en minsken. Oer dy hearrigen oefene de ealman in fiergeand hearerjocht út. Yn widere sin hearden ek ôfhinklike famyljes ta it hiem. In te ferlykjen posysje neamen earder yn de let-Romeinske maatskippij de grutgrûnbesitters yn ,dy't in ûnbidich grut besit oan latifundiums hiene, mei yn 't midden in luksueuze hearepleats dy't troch ferskate ôfhinklike boeren bewurke waarden. Dêrnjonken hearden ek ambachtslju ta syn besit, sa't der suver fan selsfoarsjenning sprutsen wurde kin. Dy boeren wiene oan har stik lân bûn en mochten net furtgean en sykje foar in oare pleats of oare hear of sels in oar berop. Ut dy twa woartels ûntstie in lange ûntwikkeling de nije maatskiplike oarder fan wat hjoed-de-dei de it [[feodalisme]] yn it Frankyske Ryk neamd wurdt.

It lienstelsel rekke yn gâns it Frankyske Ryk ynboargere. It fersprate him ek fluch nei de gebieten dy't net earder om 800 hinne yn Frankysk besit kamen. Lienhearen wiene eallju, kleasters, biskoppen en de kening, dy doetiids de grutste grûnbesitter wie. De boeren dy't ûnder soksoarte gesach foelen, wurken it grutste part fan de tiid net selsstannich, mar moasten tagelyk meihelpe op it lân fan de eigener. De lienhearlikheid waard de &quot;boustien&quot; fan de doetiidske maatskippij en uterlik yn 'e Karolingyske tiid ornaris de lânbou-ûndernimming, lykas hjoed-de-dei de pleats ornaris de lânbou-ûndernimming is. 

=== Muntienheid === 
Yn it Frankyske Ryk wiene Byzantynske munten yn de omrin foar't [[Teudebert I]] oan it begjin fan syn heatrskippij syn eigen jild slaan gie. De opfolger fan Teudebert brocht it ôfbyld fan de Byzantynske keizers werom op de munten, en de Byzantynske keizers bleaune op guon Frankyske munten ôfbylde oant oan de hearskippij fan keizer [[Herakleios]], doe't se dêrnei yn [[613]] ferdwûnen. De [[solidus]] en de [[triens]] waarden tsuken [[534]] en [[679]] yn it Frankyske Ryk slein. De [[dinarius]] ferskynde letter, yn de namme fan [[Gilderik II]] en ferskate net-keninklike persoanen om 673-675. In Karolingyske dinarius ferfong de Merovingyske en de Fryske [[Pinning (munt)|pinning]] waard yn Galje brûkt fan 755 oant de 11e iuw.

De dinarius ferskynde dêrnei yn Itaalje, útjûn yn namme fan de karolingyske foarsten nei 794, letter troch de &quot;lânseigen&quot; keningen yn de 10e iuw, en noch letter troch de [[Roomsk-Dútske keizer|Dútske keizers]] sûnt [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] (962). Ta einbeslút waarden dinarii yn Rome útjûn yn namme fan de paus en de keizer sûnt Leo II en karel de Grutte oant de ein fan de 10e iuw.

== Sjoch ek ==
* [[Austraasje]]
* [[Neustrje]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
;Noaten
{{Reflist}}
;Boarnen
* Foar boarnen en oare literatuer, sjoch op [https://de.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A4nkisches_Reich ''Literatur'' en ''Anmerkungen'' op dizze side] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Francia ''Notes'', ''References'' en ''Further Reading'' op dizze side].
}}

[[Kategory:Frankyske Ryk| ]]
[[Kategory:Franken]]
[[Kategory:Germaansk keninkryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Andorra]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Itaalje]]
[[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Lychtenstein]]
[[Kategory:Skiednis fan Monako]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]
[[Kategory:Skiednis fan San Marino]]
[[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]]
[[Kategory:Skiednis fan Spanje]]
[[Kategory:Skiednis fan Switserlân]]
[[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Keninkryk]]
[[Kategory:Keizerryk]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 481]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 843]]
[[Kategory:Beskaving]]</text>
      <sha1>dbw67ty7vxkb1tooxfaa3fqo8j9v1b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chi Coltrane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27656</id>
    <revision>
      <id>1228298</id>
      <parentid>1174180</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5635" sha1="22w6ipdkbvstcfndi1ut9dfkofolldd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Chi Coltrane 1974.jpg
| ôfbyldingstekst              = Chi Coltrane yn 1974
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] 
| berne                        = [[16 novimber]] [[1948]]
| berteplak                    = [[Racine (Wiskonsin)|Racine]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = Rock, gospel
| ynstrumint                   = [[Piano]], stim
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = 1970–no
| prizen                       = 
| webside                      = [https://chicoltrane.com/ chicoltrane.com]
}}
[[Ofbyld:Donauinselfest 20090627 Chi Coltrane series v.a.jpg|thumb|Chi Coltrane, Wenen, 2009.]]
'''Chi Coltrane''' ([[16 novimber]] [[1948]], [[Racine (Wiskonsin)|Racine]], [[Wiskonsin]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[sjongster]], [[pianiste]] en [[songwriter]].

== Biografy ==
Chi (sprek út as 'Sjaay') wie ien fan sân bern fan  [[Kanada|Kanadeeske]] mem en in [[Dútslân|Dútske]] heit, in fioelist. Se hie al betiid niget oan muzyk en koe mei tolve jier acht ynstruminten bespylje. Har favorite ynstrumint is de piano. Yn 1970 spile se yn ferskate clubs yn [[Chicago]] nei't hja as tsiener fan hûs rûn wie. In jier letter fertsjintwurdige hja har lân op it Ynternasjonaal Rock Festival yn [[Rio de Janeiro (stêd)|Rio de Janeiro]] en in skoftsje letter tekene hja in platekontrakt by CBS/Columbia Records.

Har debútalbum 'Chi Coltrane' komt yn 1972 út en wurdt troch har earste single ''Thunder and Lightning'' in hit oer de hiele wrâld. Der wurde fan de single mear as in miljoen ferkocht. Nei in súksesfolle tour giet hja de studio yn om har twadde album ''Let it Ride'' (1974) op te nimmen. It waard wer in grut súkses, yn hiel Jeropa kriget sy hits. Mei ''Go like Elijah'' stiet se yn 1973 trettjin wiken yn de Nederlânske Top 40 en twa wiken op nûmer 1. Tusken 1973 en 1975 gong hja nei de ''Salter School of Music'' yn [[Los Angeles]] en yn 1975 ferskine twa sammelalbums: ''Greatest Hits'' en ''Best of Chi Coltrane''. Twa jier letter ferskynt har tredde plaat ''Road To Tomorrow'' (1977).

Dêrnei ferfear hja nei [[Jeropa]], wenne yn [[Dútslân]], [[Switserlân]] en [[Nederlân]], dêr't sy de neifolgjende albums makke: ''Silk and Steel'' (1981), ''Live!''  (1982), ''Ready to Roll'' (1983) en ''The Message'' (1986). Fan 1991 ôf wenne hja yn [[Zürich (stêd)|Zürich]], mar yn 1993 giet se werom nei de FS en begjint se in opnamestudio yn [[Los Angeles]].

Wilens hie hja harsels behoarlik oer de kop skuort mei 300 optredens yn 't jier ein jierren tachtich en krige hja in ''burn-out''-syndroam. Dêr hat se likernôch 18 jier lêst fan hân.&lt;ref&gt; [[Ljouwerter Krante]], 2 oktober 2009; side 19&lt;/ref&gt;

Yn 1996 ferskynde wer in sammelplaat, ''Chi Coltrane's Golden Classics'', mar yn 2009 kaam Chi Coltrane werom op it poadium mei ''Yesterday, Today and Forever'', dat in kompilaasje is fan har wurk fan 1982 ôf en ek inkelde nije nûmers befettet. It album is oant no ta allinnich te besetten fia har webstee 'www.chicoltrane.com'. Foar Septimber en oktober 2009 makke hja in teateromgong yn Nederlân, [[Eastenryk]], [[Switserlân]] en [[Dútslân]]. Dêrnei tekene se in kontrakt by Sony en trede se wer op yn Nederlân en Dútslân, Switserlân en [[Belgje]] (yn 2011, 2012, 2013 en 2014).

== Diskografy ==
=== Albums ===
* 1972: ''Chi Coltrane''
* 1973: ''Let it Ride''
* 1977: ''Road to Tomorrow''
* 1981: ''Silk &amp; Steel''
* 1983: ''Live!''
* 1983: ''Ready to Roll''
* 1986: ''The Message''
* 1988: ''The Best of Chi Coltrane''
* 1996: ''Golden Classics''
* 2008: ''Yesterday, Today &amp; Forever (The Best of 1982 - 2007)''
* 2009: ''2 Originals''
* 2009: ''The Essential Chi Coltrane - Yesterday, Today &amp; Forever''
* 2012: ''The Comeback Concert - Live in Vienna''

=== Singles ===
* 1972: ''Thunder and Lightning''
* 1972: ''Go Like Elijah''
* 1973: ''You Were My Friend''
* 1973: ''Who Ever Told You''
* 1973: ''Feelin' Good''
* 1974: ''It's Not Easy''
* 1974: ''Hallelujah''
* 1977: ''Ooh Baby''
* 1977: ''What's Happening to Me (It's a Spell)''
* 1981: ''Blinded by Love''
* 1981: ''Goin' Round''
* 1983: ''I'm Gonna Make You Love Me''
* 1991: ''I Just Want to Rule My Own Life without You''
* 2009: ''Oh Holy Night''

== Ferskaat ==
*Coltrane waard û.o. ''The Queen of Rock'' en de opfolgster fan [[Janis Joplin]] neamd. By har tour troch Dútslân waard hja troch de parse ''die Schöne mit dem harten Anschlag'' neamd.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
-----
;Keppelings om utens
* [http://www.chicoltrane.com/ Offisjele Chi Coltrane site] {{en}}
* [http://www.chicoltrane.free.fr/indexus.htm Offisjeuze Chi Coltrane site] (yn it [[Frânsk]] of [[Ingelsk]])
* Christian Düblin: [http://www.xecutives.net/interviews/musik/212/ Ynterview mei Chi Coltrane] op [http://www.xecutives.net Xecutives.net] {{en}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=rsMlumYJuLQ Chi Coltrane (USA) live yn Noardewyn @ Omrop Fryslân]
}}

{{DEFAULTSORT:Coltrane, Chi}}
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk bluesartyst]]
[[Kategory:Amerikaansk soulartyst]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kanadeesk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1948]]</text>
      <sha1>22w6ipdkbvstcfndi1ut9dfkofolldd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Germaanske folken</title>
    <ns>10</ns>
    <id>55431</id>
    <revision>
      <id>1228312</id>
      <parentid>942362</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]] oars</comment>
      <origin>1228312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="py1jkbadhrhql5j8ys0z71kx63i5za5" xml:space="preserve">{| class=toccolours align=center style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#82c89e&quot; width=&quot;100%&quot; | [[Germanen|Germaanske folken]]
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#82c89e&quot; width=&quot;100%&quot; | &lt;small&gt;[[Berjocht:Germaanske folken|feroarje]]&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 100%;&quot; | [[Allemannen]] · [[Ambroanen]] · [[Ampsivaren]] · [[Angelen]] · [[Angrivaarjers]] · [[Asdingen]] · [[Bajuwaren]] · [[Bataven]] · [[Boergonden]] · [[Bruktearen]] · [[Chasuarii]] · [[Dulgubnii]] · [[Fandalen]] · [[Fangionen]] · [[Fisigoaten]] · [[Fosy]] · [[Franken]] · [[Frisii]] · [[Gamaven]] . [[Gepiden]] · [[Goaten]] · [[Harii]] · [[Helisjers]] · [[Hermunduren]] · [[Herulen]] · [[Juten]] · [[Kananefaten]] · [[Kimbren]] · [[Kwaden]] · [[Lakringen]] · [[Langobarden]] · [[Lemovjers]] · [[Lugjers]] · [[Manimjers]] · [[Markomannen]] · [[Marobudui]] · [[Mattiakken]] · [[Naharvalen]] · [[Nemeten]] · [[Nervjers]] · [[Ostrogoaten]] · [[Rugjers]] · [[Saksen (folk)|Saksen]] · [[Semnoanen]] · [[Silingen]] · [[Sitones]] · [[Sjamaven]] · [[Sjatten]] · [[Sjauken]] · [[Sjerusken]] · [[Skieren]] · [[Suëven]] · [[Sugambren]] · [[Suiones]] · [[Tenktearen]] · [[Teutoanen]] · [[Toksandrjers]] · [[Treveary]] · [[Triboken]] · [[Tubanten]] · [[Tudry]] · [[Ubjers]] · [[Usipeten]] · [[Volcae]] · [[Warnen]]
! align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot; | [[Ofbyld:Cultures, 1200 BC.PNG|80px|right]]
|}</text>
      <sha1>py1jkbadhrhql5j8ys0z71kx63i5za5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yndo-Sina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79506</id>
    <revision>
      <id>1228331</id>
      <parentid>1141602</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artanisen</username>
        <id>32133</id>
      </contributor>
      <comment>Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png</comment>
      <origin>1228331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="lfecs0quluuxfx67zcv80jmche3xcwi" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|thumbnail|right|Yndo-Sina 1886]]
'''Yndo-Sina''' of '''Yndosina''' is in geografyske oantsjutting foar it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]]. It omfiemet de lannen [[Fjetnam]], [[Laos]], [[Kambodja]] en it eastlike part fan [[Tailân]]. Yn rommere sin wurdt njonken dizze lannen ek [[Myanmar]], it fêste lân fan [[Maleizje]] en [[Singapoer]] meirekkene. De oantsjutting waard foar it earst brûkt troch de Deensk-Frânske geograaf Conrad Malte-Brun (1775-1826) yn syn wurk ''Précis de la Géographie Universelle'', dat yn [[1810]] yn [[Parys]] útjûn is. De namme tsjut nei de kulturele ynfloed fan [[Yndia]] oan iene kant en [[Sina]] oan oare kant.
Yn Malte-Brun syn oantsutting wurdt it suden fan Sina en [[Banglades]] der ek by rekkene.
Hjoed-de-dei wiist dy oantsjutting ornaris op it eardere Frânske Yndo-Sina (''Indochine française'') ofwol de [[Uny fan Yndo-Sina]].

It klimaat is [[Tropysk klimaat|tropysk]] yn it suden en [[Subtropysk klimaat|subtropysk]] yn it noarden.

{{Commonscat|Indochina}}

[[Kategory:Geografy fan Aazje]]</text>
      <sha1>lfecs0quluuxfx67zcv80jmche3xcwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrikaanske swarte ein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175671</id>
    <revision>
      <id>1228296</id>
      <parentid>1204329</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Couiros22</username>
        <id>19342</id>
      </contributor>
      <origin>1228296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4470" sha1="1r280c9r7fqmlxnuoxyw99v6wzbnvzg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Afrikaanske swarte ein
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Anas sparsa 144037520.jpg|250px]]
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'')
|Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai   = [[einen]] (''Anas'')  
|Wittenskiplike namme= Anas sparsa
|Beskriuwer, jier= [[Thomas Campbell Eyton|Eyton]], 1838
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
|lânkaart= 
}}
De '''Afrikaanske swarte ein''' (''Anas sparsa'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[einfûgels]] (''Anatidae''). Thomas Eyton publisearre yn 1838 foar de earst kear de wittenskiplike namme fan it skaai. 

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:African Black Duck, Anas sparsa at Rietvlei Nature Reserve - 49151861352.jpg|thumb|left|De ein yn it Súdafrikaanske natuerreservaat Rietvlei.]]
De 48 oant 57 sm grutte ein hat in swart fearrekleed mei wite flekken op 'e rêch. It mantsje is grutter as it wyfke, mar der binne fierder gjin ferskillen yn 'e kleur. De spegel op 'e wjuk is poarper-blau en fral te sjen as de ein fleant. De fûgels wurde somtiden mei [[gielsnaffelein]]en ferwiksele.  

== Fersprieding ==
De Afrikaanske swarte ein libbet fral yn it easten en it suden fan [[Afrika]] ûnder de [[Sahara]] oant [[Súd-Afrika]] ta. Der binne isolearre populaasjes yn it westen fan [[Ekwatoriaal Afrika]], yn it súdeasten fan [[Nigearia]], [[Kameroen]] en [[Gabon]].   

It biotoop fan 'e fûgel bestiet deis út rivieren en beken en nachts út grut iepen wetter. De ein hâldt fan wetter yn it beboske heuvellân fan Afrika en ferstoppet syn fan gers en takjes makke nêst tichteby streamend wetter op 'e grûn. 

De soarte komt yn Afrika foar en bestiet út twa ûndersoarten: 

* ''A. s. leucostigma'': fan Nigearia oant [[Kongo-Kinsjasa]], [[Sûdan]], [[Etioopje]], [[Simbabwe]] en [[Angoala]].
* ''A. s. sparsa'': fan [[Namybje]] en súdlik Simbabwe oant [[Súd-Afrika]].

== Fuortplanting en iten ==
De Afrikaanske swarte ein is in skouwe fûgel mei in sterk territoariumgedrach. Meastentiids wurdt er yn lytse groepkes of pearkes sjoen. Se briede it hiele jier troch yn ferskillende gebieten. In lechsel bestiet út 4 oant 8 aaien en de aaien komme nei 30 dagen út. It wyfkes soarget foar de piken.    

De Afrikaanske swarte ein is net sinnich en yt larven, wetterdierkes, plantaardich materiaal, sied, lytse fiskjes, slakken en krabben.

== Fok ==
De Afrikaanske swart ein waard foar it earst yn 1914 út [[Natal (provinsje)|Natal]] yn Nederlân ynfierd en yn 1916 wie der foar it earst in slagge fok. Nei de jierren 1960 waard de fûgel populêrder as sierfûgel, mar wurdt dochs faker yn grutte dieretunen holden. By it hâlden fan 'e ein moat rekken holden wurde dat de fûgel gefoelich is foar kjeld. 

== Status ==
De ein stiet as net bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:African black duck]]
* [https://ebird.org/species/afbduc1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1EAFAD9FAED6B99B Abibase]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/african-black-duck-anas-sparsa Birdlife]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Anas sparsa}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ein (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>1r280c9r7fqmlxnuoxyw99v6wzbnvzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goede tijden, slechte tijden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181786</id>
    <revision>
      <id>1228326</id>
      <parentid>1227961</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T09:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RuedNL2</username>
        <id>54023</id>
      </contributor>
      <comment>Afleveringen geüpdatet</comment>
      <origin>1228326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1969" sha1="6k6kmoh1a9ap8hfz18z13gn64lgzboe" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks telefyzjesearje
| ôfbylding             = Gtstlogo.gif
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 107px
| ferwizing             = 
| namme                 = Goede tijden, slechte tijden
| betocht troch         = [[Reg Watson]]
| ûntwikkele troch      = 
| produsint(en)         = [[Endemol]]&lt;br&gt;Joop van den Ende &lt;small&gt;(1990-2003)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Reg Grundy/Grundy &lt;small&gt;(1990-2006)&lt;/small&gt;
| útfierend produsint   = 
| regisseur(s)          = 
| senario               = 
| basearre op           = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]]
| kamerarezjy           = NEP The Netherlands
| muzyk                 = 
| tillefyzjestudio      = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht
| distribúsje           = 
| haadrollen            = 
| voice-over            = 
| foarm                 = 
| sjenre                = [[Soapsearje|soap]]
| seizoenen             = 36
| jierren               = [[1990]] - no
| tal ôfl.              = 7251 &lt;small&gt;(23 april 2026)&lt;/small&gt; 
| spyltiid (de ôfl.)    = ±22 min
| lân/lannen            = {{NEDf}}
| taal                  = [[Nederlânsk]]
| prizen                = 
| webside               =
| besibbe searjes       = 
}}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk.

It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
{{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}}
}}

[[Kategory:Nederlânske soapsearje]]
[[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]]
[[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]]
[[Kategory:RTL Nederlân]]</text>
      <sha1>6k6kmoh1a9ap8hfz18z13gn64lgzboe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>D'Hondt-metoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190495</id>
    <revision>
      <id>1228328</id>
      <parentid>1228283</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T10:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tapassing */ taalkundige oanpassings</comment>
      <origin>1228328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="e2x9uudmaf1hed9w2ceoht45ch6pdk2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Victor D'Hondt (1841-1901) .jpg|thumb|In foto fan Victor D'Hondt]]
De '''D'Hondt-metoade''' is in rekkenmetoade foar it tawizen fan sitten yn [[Parlemint|parleminten]] mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. De metoade heart ta de famylje fan de [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste-gemiddeldemetoades]]. Dizze metoade wiist by de ôfrûning fan de [[sitferdieling]] gjin [[restsitten]] ta om't fraksjes efter de komma net meinommen wurde. Dat ferskilt fan de [[Sainte-Laguë-metoade]], dy’t fraksjes nei it tichtstbye gehiele getal ôfrûnt.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|datum=2024-09-13|taal=de}}&lt;/ref&gt;

De metoade waard betocht troch Victor D'Hondt (1841–1901), [[Belgje|in Belgyske]] jurist en wittenskipper, en wurdt brûkt yn ferskate lannen, wêrûnder [[Belgje]], [[Nederlân]], [[Bulgarije]], [[Finlân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Portegal|Portugal]], [[Spanje]], [[Suriname]], [[Turkije]], [[Switserlân]], [[Noard-Ierlân]] en de [[Dominikaanske Republyk]].

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de D'Hondt-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 10.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De tydlike [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat nei ûnderen ôfrûne wurdt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. De lêste sit giet nei de sechsde sit fan die Linke wêrtroch de kiesdieler fêststeld wurdt op 17.481,33 (104.888/6). Mei in fiktive parlemintsgrutte fan 122,56 wurde úteinlik alle 119 sitten as hiele sitten ferdield.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt-metoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!D.H.
!Hiele sitten
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|42
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|41
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|15
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|9
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|6
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|6
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! align=&quot;right&quot; |122,56
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18.004,34
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |17.481,33
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Effekt ==
By de tawizing fan sitten jout de D'Hondt-metoade yn de regel in systematysk foardiel oan gruttere partijen. Dat hinget gear mei it feit dat de metoade alle sitten as hiele sitten tawiist en dêrfoar it parlemint yn de berekkening fiktyf fergruttet. As alle partijen in lyk persintaazje stimmen tafoege krije, dan sille gruttere partijen yn absolute sin mear ekstra sitten krije as lytsere partijen.

De standertôfrûning dy't ek wol de [[Sainte-Laguë-metoade]] neamd wurdt, bliuwt it tichtste by it orizjinele [[evenredich oanpart]].

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>e2x9uudmaf1hed9w2ceoht45ch6pdk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sainte-Laguë-metoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190519</id>
    <revision>
      <id>1228330</id>
      <parentid>1228284</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T10:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tapassing */ taal</comment>
      <origin>1228330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="4hb85na8wp0re1eubkoghxpaf0vjc36" xml:space="preserve">De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]].

De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}&lt;/ref&gt;

It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
! 119
! colspan=&quot;4&quot; | Saint-Laguë-metoade
|-
! Partij
!Stimmen
! [[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Sitten
!S.L.
!Sitten
|-
! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 749.216
| 41,61 {{Opgong}}
| 42
| 41,38 {{Delgong}}
| 41
|-
! [[Alternative für Deutschland|AfD]]
| 719.274
| 39,95 {{Opgong}}
| 40
| 39,73 {{Opgong}}
| 40
|-
! BSW
| 277.173
| 15,39 {{Delgong}}
| 15
| 15,31 {{Delgong}}
| 15
|-
! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 172.002
| 9,55 {{Opgong}}
| 10
| 9,50 {{Opgong}}
| 10
|-
! Grüne
| 119.964
| 6,66 {{Opgong}}
| 7
| 6,63 {{Opgong}}
| 7
|-
! Links
| 104.888
| 5,83 {{Opgong}}
| 6
| 5,79 {{Opgong}}
| 6
|-
! Totaal
! 2.142.517
! 119
!120
! 118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; | 18.004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

== Effekt ==
By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; 

De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&amp;language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Referinsjes ==
{{Reflist|30em}}
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>4hb85na8wp0re1eubkoghxpaf0vjc36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sabrina (aktrise)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191152</id>
    <revision>
      <id>1228293</id>
      <parentid>1228209</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4581" sha1="bfs6tkqwbuyalw9lu10r877eswa140w" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = SabrinaTwist1962.jpg
| ôfbyldingstekst              = Sabrina yn 1962
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Norma Ann Sykes
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[19 maaie]] [[1936]]
| berteplak                    = [[Stockport]], [[Cheshire]]
| stoarn                       = [[24 novimber]] [[2016]] (80 jier)
| stjerplak                    = [[Los Angeles]], [[Kalifornje]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1954-1969
| prizen                       = 
| webside                      = [https://nylon.net/sabrina/ nylon.net/sabrina]
}}
'''Sabrina''', wiere namme '''Norma Ann Sykes''' ([[19 maaie]] [[1936]] - [[24 novimber]] [[2016]]) wie in Ingelsk [[Model (persoan)|glamourmodel]], [[aktrise]] en [[sjongster]]. De platinablûne Sabrina waard benammen ferneamd om har yndrukwekkende figuer mei mjitten fan 104-55-91. Neffens filmstúdzje-akademikus Pam Cook yn ''British Stars and Stardom'', wie Sabrina ien fan &quot;''in mannichte eksoatyske, glamoureuze (Britske) stjerkes ... modellearre nei [[Marilyn Monroe]], [[Jayne Mansfield]] en [[Lana Turner]].''&quot; &lt;ref&gt;{{cite book|last=Cook |first=Pam |chapter=The Trouble with Sex: Diana Dors and the Blonde Bombshell Phenomenon |title=British Stars and Stardom |year=2001 |editor-last=Babington |editor-first=Bruce |publisher=Manchester University Press |pages=167–178}}&lt;/ref&gt; 

Adrian Bingham en Martin Conboy stelle lykwols dat Sykes mooglik it earste foarbyld wie fan it moderne 'glamourmodel' yn 'e Britske kontekst, fanwegen de hieltyd mear seksualisearre ynhâld fan 'e media yn 'e jierren 1950 en harren honger nei glamour. Oars as Amerikaanske stjerren, wolle se hawwe, wie Sykes &quot;allinich ferneamd om har uterlik en net om har aktear-, dûns- of sjongfeardigens&quot;, en waard se troch de media holpen om ien fan 'e grutste stjerren fan 'e jierren 1950 te wurden. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tabloid Century: The Popular Press in Britain, 1896 to the present|last=Bingham|first=Adrian|date=2015|publisher=Peter Lang Ltd|year=2015|isbn=978-1-906165-32-1|edition=1st|location=Oxford, United Kingdom|publication-date=2015|pages=147|language=English|last2=Conboy|first2=Martin}}&lt;/ref&gt;

== Libben en wurk ==
Norma Ann Sykes har jonkheid wie rêstich en sûnder perblemen. Doe't se 16 jier wie ferhuze se nei [[Londen]], dêr't se wurke as servearster en út en troch neakenmodellewurk die; se posearre foar Russell Gay[9] yn in fotoshoot dy't late ta har ferskining op 'e skoppenfiif yn in pak neakene spylkaarten. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nylon.net/sabrina/pages/nude-cards.htm|title=The Sabrina Naughty Nudie Cards|publisher=Encyclopedia Sabrina|access-date=30 January 2017}}&lt;/ref&gt; 


Doe't har bekendheid yn Ingelân like te ferdwinen, begûn se oan in sjongtoernee troch de [[Feriene Steaten]], dêr't se ferskate romantyske relaasjes hie, wêrûnder mei [[Sean Connery]], [[Frank Sinatra]] en [[Johnnie Ray]]. Har lêste grutte filmrol wie yn 'e horrorfilm ''The Ice House'' út 1969. Se waard [[Casting|cast]] as ferfanging foar [[Jayne Mansfield]], dy't yn 1967 ferstoarn wie. Yn 1967 troude se mei Dr. Harold Melsheimer, in plastysk sjirurch út [[Los Angeles]]. It houlik duorre tsien jier. Sabrina wenne yn har lettere jierren yn [[Hollywood]].


== Filmografy &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* 1955: ''Stock Car''
* 1956: ''Ramsbottom Rides Again''
* 1957: ''Just My Luck''
* 1959: ''Make Mine a Million''
* 1962: ''Satan in High Heels''
* 1969: ''The Ice House''

== Keppelingen om utens==
* [https://nylon.net/sabrina/ The Complete Sabrina (Norma Sykes) Encyclopaedia]
* [http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp101768/norma-ann-sykes-sabrina Images of Sabrina at the National Portrait Gallery]
* [https://www.aenigma-images.com/2016/02/sabrina/ Sabrina] at [https://www.aenigma-images.com/ aenigma]
* [https://web.archive.org/web/20071204164156/http://tldynamic.leeds.ac.uk/leedsyorkshire/honorary/honorary_graduates_1950.asp 1959 award of D.Litt. (Hon)]
* ''[https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-goodnight-with-sabrina-1959-online Goodnight with Sabrina]'' watch online at [[British Film Institute|BFIplayer]]
* ''[https://www.youtube.com/watch?v=tCIGGF980nU At Home with Sabrina]'' op [[YouTube]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Ingelsk model]]
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1936]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2016]]</text>
      <sha1>bfs6tkqwbuyalw9lu10r877eswa140w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228295</id>
      <parentid>1228293</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5567" sha1="svjza4w1963014y4b3p4d0y9pj0kdzs" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = SabrinaTwist1962.jpg
| ôfbyldingstekst              = Sabrina yn 1962
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Norma Ann Sykes
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[19 maaie]] [[1936]]
| berteplak                    = [[Stockport]], [[Cheshire]]
| stoarn                       = [[24 novimber]] [[2016]] (80 jier)
| stjerplak                    = [[Los Angeles]], [[Kalifornje]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1954-1969
| prizen                       = 
| webside                      = [https://nylon.net/sabrina/ nylon.net/sabrina]
}}
'''Sabrina''', wiere namme '''Norma Ann Sykes''' ([[19 maaie]] [[1936]] - [[24 novimber]] [[2016]]) wie in Ingelsk [[Model (persoan)|glamourmodel]], [[aktrise]] en [[sjongster]]. De platinablûne Sabrina waard benammen ferneamd om har yndrukwekkende figuer mei mjitten fan 104-55-91. Neffens filmstúdzje-akademikus Pam Cook yn ''British Stars and Stardom'', wie Sabrina ien fan &quot;''in mannichte eksoatyske, glamoureuze (Britske) stjerkes ... modellearre nei [[Marilyn Monroe]], [[Jayne Mansfield]] en [[Lana Turner]].''&quot; &lt;ref&gt;{{cite book|last=Cook |first=Pam |chapter=The Trouble with Sex: Diana Dors and the Blonde Bombshell Phenomenon |title=British Stars and Stardom |year=2001 |editor-last=Babington |editor-first=Bruce |publisher=Manchester University Press |pages=167–178}}&lt;/ref&gt; 

Adrian Bingham en Martin Conboy stelle lykwols dat Sykes mooglik it earste foarbyld wie fan it moderne 'glamourmodel' yn 'e Britske kontekst, fanwegen de hieltyd mear seksualisearre ynhâld fan 'e media yn 'e jierren 1950 en harren honger nei glamour. Oars as Amerikaanske stjerren, wolle se hawwe, wie Sykes &quot;allinich ferneamd om har uterlik en net om har aktear-, dûns- of sjongfeardigens&quot;, en waard se troch de media holpen om ien fan 'e grutste stjerren fan 'e jierren 1950 te wurden. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tabloid Century: The Popular Press in Britain, 1896 to the present|last=Bingham|first=Adrian|date=2015|publisher=Peter Lang Ltd|year=2015|isbn=978-1-906165-32-1|edition=1st|location=Oxford, United Kingdom|publication-date=2015|pages=147|language=English|last2=Conboy|first2=Martin}}&lt;/ref&gt;

== Libben en wurk ==
Norma Ann Sykes har jonkheid wie rêstich en sûnder perblemen. Doe't se 16 jier wie ferhuze se nei [[Londen]], dêr't se wurke as servearster en út en troch neakenmodellewurk die; se posearre foar Russell Gay[9] yn in [[fotoshoot]] dy't late ta har ferskining op 'e skoppenfiif yn in pak neakene spylkaarten. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nylon.net/sabrina/pages/nude-cards.htm|title=The Sabrina Naughty Nudie Cards|publisher=Encyclopedia Sabrina|access-date=30 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
Yn dy tiid socht tf-produsint Bill Ward in moaie jonge frou om assistint te wurden foar Arthur Askey syn telefyzjeshow ''Before Your Very Eyes''. Hy ûntduts wat foto's fan Sykes en keas har foar de rol út 23 oare sollisitanten. Sy naam de artystenamme '''Sabrina''' oan en waard oernachtich in sensaasje as de &quot;[[dom blondsje]]&quot; neist Askey. Sabrina ferskynde op 'e omslaggen fan ferskate foto- en glossy tydskriften, lykas Picture Post, doe it [[tydskrift]] mei de heechste oplage yn syn soarte, en waard in populêre mediastjer.

Yn snuorje ferskynden de earste artikels en foto's yn 'e Feriene Steaten, dêr't de parse har fierde as in nije &quot;sekssensaasje&quot; út Ingelân. Isolearre singles, lykas &quot;''Persuade Me''&quot;, dy't se yn 1957 mei Tony Osborne &amp; His Orchestra opnaam, litte sjen dat Sabrina ek in goede sjongstim hie.

Se waard troch de Britske tabloids as in [[sekssymboal]] beskôge as in rivaal fan [[Diana Dors]], mar berikte nea itselde nivo fan populariteit.

Doe't har bekendheid yn Ingelân like te ferdwinen, begûn se oan in sjongtoernee troch de [[Feriene Steaten]], dêr't se ferskate romantyske relaasjes hie, dêr't [[Sean Connery]], [[Frank Sinatra]] en [[Johnnie Ray]] ûnder wiene. Har lêste grutte filmrol wie yn 'e horrorfilm ''The Ice House'' út 1969. Se waard [[Casting|cast]] as ferfanging foar [[Jayne Mansfield]], dy't yn 1967 ferstoarn wie. Yn 1967 troude se mei Dr. Harold Melsheimer, in plastysk sjirurch út [[Los Angeles]]. It houlik duorre tsien jier. Sabrina wenne yn har lettere jierren yn [[Hollywood]].


== Filmografy &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* 1955: ''Stock Car''
* 1956: ''Ramsbottom Rides Again''
* 1957: ''Just My Luck''
* 1959: ''Make Mine a Million''
* 1962: ''Satan in High Heels''
* 1969: ''The Ice House''

== Keppelingen om utens==
* [https://nylon.net/sabrina/ The Complete Sabrina (Norma Sykes) Encyclopaedia]
* [http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp101768/norma-ann-sykes-sabrina Images of Sabrina at the National Portrait Gallery]
* [https://www.aenigma-images.com/2016/02/sabrina/ Sabrina] at [https://www.aenigma-images.com/ aenigma]
* [https://web.archive.org/web/20071204164156/http://tldynamic.leeds.ac.uk/leedsyorkshire/honorary/honorary_graduates_1950.asp 1959 award of D.Litt. (Hon)]
* ''[https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-goodnight-with-sabrina-1959-online Goodnight with Sabrina]'' watch online at [[British Film Institute|BFIplayer]]
* ''[https://www.youtube.com/watch?v=tCIGGF980nU At Home with Sabrina]'' op [[YouTube]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Ingelsk model]]
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1936]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2016]]</text>
      <sha1>svjza4w1963014y4b3p4d0y9pj0kdzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228297</id>
      <parentid>1228295</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5780" sha1="83pomr9vpgf7h9oglqphu5ghh8mpcl1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = SabrinaTwist1962.jpg
| ôfbyldingstekst              = Sabrina yn 1962
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Norma Ann Sykes
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[19 maaie]] [[1936]]
| berteplak                    = [[Stockport]], [[Cheshire]]
| stoarn                       = [[24 novimber]] [[2016]] (80 jier)
| stjerplak                    = [[Los Angeles]], [[Kalifornje]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1954-1969
| prizen                       = 
| webside                      = [https://nylon.net/sabrina/ nylon.net/sabrina] &lt;br&gt; [https://www.imdb.com/name/nm0754910/ IMDb-profyl]
}}
'''Sabrina''', wiere namme '''Norma Ann Sykes''' ([[19 maaie]] [[1936]] - [[24 novimber]] [[2016]]) wie in Ingelsk [[Model (persoan)|glamourmodel]], [[aktrise]] en [[sjongster]]. De platinablûne Sabrina waard benammen ferneamd om har yndrukwekkende figuer mei mjitten fan 104-55-91. Neffens filmstúdzje-akademikus Pam Cook yn ''British Stars and Stardom'', wie Sabrina ien fan &quot;''in mannichte eksoatyske, glamoureuze (Britske) stjerkes ... modellearre nei [[Marilyn Monroe]], [[Jayne Mansfield]] en [[Lana Turner]].''&quot; &lt;ref&gt;{{cite book|last=Cook |first=Pam |chapter=The Trouble with Sex: Diana Dors and the Blonde Bombshell Phenomenon |title=British Stars and Stardom |year=2001 |editor-last=Babington |editor-first=Bruce |publisher=Manchester University Press |pages=167–178}}&lt;/ref&gt; 

Adrian Bingham en Martin Conboy stelle lykwols dat Sykes mooglik it earste foarbyld wie fan it moderne 'glamourmodel' yn 'e Britske kontekst, fanwegen de hieltyd mear seksualisearre ynhâld fan 'e media yn 'e jierren 1950 en harren honger nei glamour. Oars as Amerikaanske stjerren, wolle se hawwe, wie Sykes &quot;allinich ferneamd om har uterlik en net om har aktear-, dûns- of sjongfeardigens&quot;, en waard se troch de media holpen om ien fan 'e grutste stjerren fan 'e jierren 1950 te wurden. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tabloid Century: The Popular Press in Britain, 1896 to the present|last=Bingham|first=Adrian|date=2015|publisher=Peter Lang Ltd|year=2015|isbn=978-1-906165-32-1|edition=1st|location=Oxford, United Kingdom|publication-date=2015|pages=147|language=English|last2=Conboy|first2=Martin}}&lt;/ref&gt;

== Libben en wurk ==
Norma Ann Sykes har jonkheid wie rêstich en sûnder perblemen. Doe't se 16 jier wie ferhuze se nei [[Londen]], dêr't se wurke as servearster en út en troch neakenmodellewurk die; se posearre foar Russell Gay[9] yn in [[fotoshoot]] dy't late ta har ferskining op 'e skoppenfiif yn in pak neakene spylkaarten. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nylon.net/sabrina/pages/nude-cards.htm|title=The Sabrina Naughty Nudie Cards|publisher=Encyclopedia Sabrina|access-date=30 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
Yn dy tiid socht tf-produsint Bill Ward in moaie jonge frou om assistint te wurden foar Arthur Askey syn telefyzjeshow ''Before Your Very Eyes''. Hy ûntduts wat foto's fan Sykes en keas har foar de rol út 23 oare sollisitanten. Sy naam de artystenamme '''Sabrina''' oan en waard fuortendaliks in sensaasje as de &quot;[[dom blondsje]]&quot; neist Askey. Sabrina ferskynde op 'e omslaggen fan ferskate foto- en glossy tydskriften, lykas Picture Post, doe it [[tydskrift]] mei de heechste oplage yn syn soarte, en waard in populêre mediastjer. Se ferskynde yn ferskate tillefyzjeproduksjes en naam ek filmrollen oan fan 1955 ôf. Se waard ek geregeld frege as show- en revustjer.

Yn snuorje ferskynden de earste artikels en foto's yn 'e Feriene Steaten, dêr't de parse har fierde as in nije &quot;sekssensaasje&quot; út Ingelân. Isolearre singles, lykas &quot;''Persuade Me''&quot;, dy't se yn 1957 mei Tony Osborne &amp; His Orchestra opnaam, litte sjen dat Sabrina ek in goede sjongstim hie.

Se waard troch de Britske tabloids as in [[sekssymboal]] beskôge as in rivaal fan [[Diana Dors]], mar berikte nea itselde nivo fan populariteit.

Doe't har bekendheid yn Ingelân like te ferdwinen, begûn se oan in sjongtoernee troch de [[Feriene Steaten]], dêr't se ferskate romantyske relaasjes hie, dêr't [[Sean Connery]], [[Frank Sinatra]] en [[Johnnie Ray]] ûnder wiene. Har lêste grutte filmrol wie yn 'e horrorfilm ''The Ice House'' út 1969. Se waard [[Casting|cast]] as ferfanging foar [[Jayne Mansfield]], dy't yn 1967 ferstoarn wie. Yn 1967 troude se mei Dr. Harold Melsheimer, in plastysk sjirurch út [[Los Angeles]]. It houlik duorre tsien jier. Sabrina wenne yn har lettere jierren yn [[Hollywood]].

== Filmografy &lt;small&gt;(kar-út)&lt;/small&gt; ==
* 1955: ''Stock Car''
* 1956: ''Ramsbottom Rides Again''
* 1957: ''Just My Luck''
* 1959: ''Make Mine a Million''
* 1962: ''Satan in High Heels''
* 1969: ''The Ice House''

== Keppelingen om utens==
* [https://nylon.net/sabrina/ The Complete Sabrina (Norma Sykes) Encyclopaedia]
* [http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp101768/norma-ann-sykes-sabrina Images of Sabrina at the National Portrait Gallery]
* [https://www.aenigma-images.com/2016/02/sabrina/ Sabrina] at [https://www.aenigma-images.com/ aenigma]
* [https://web.archive.org/web/20071204164156/http://tldynamic.leeds.ac.uk/leedsyorkshire/honorary/honorary_graduates_1950.asp 1959 award of D.Litt. (Hon)]
* ''[https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-goodnight-with-sabrina-1959-online Goodnight with Sabrina]'' watch online at [[British Film Institute|BFIplayer]]
* ''[https://www.youtube.com/watch?v=tCIGGF980nU At Home with Sabrina]'' op [[YouTube]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Ingelsk model]]
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk sjonger]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1936]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2016]]</text>
      <sha1>83pomr9vpgf7h9oglqphu5ghh8mpcl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutste-gemiddeldemetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191160</id>
    <revision>
      <id>1228319</id>
      <parentid>1228285</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kneppelfreed hat de side [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] omneamd ta [[Grutste-gemiddeldemetoade]] fan de trochferwizing: gjin tusken-n yn it Frysk</comment>
      <origin>1228285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9487" sha1="i1kf1hbjy2czrk3sxg35mo8a5cnv34i" xml:space="preserve">
De '''grutste-gemiddeldenmetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen.

De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint.

== Eftergrûn ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. 

Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. 

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Naar beneden | Op volle zetels&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
!18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;3&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>i1kf1hbjy2czrk3sxg35mo8a5cnv34i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228321</id>
      <parentid>1228319</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>stavering moat hifke wurde</comment>
      <origin>1228321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9499" sha1="3i28rxvzfd388eejbqvcwwpihfpn36w" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen.

De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint.

== Eftergrûn ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. 

Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. 

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje de [[Evenredich oanpart|evenredige oanparten]] troch it stimtal fan eltse entiteit te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Naar beneden | Op volle zetels&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
!18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;3&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>3i28rxvzfd388eejbqvcwwpihfpn36w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228329</id>
      <parentid>1228321</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T10:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tapassing */ taalkundige oanpassings</comment>
      <origin>1228329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9498" sha1="3xas86be7zcz0opi6o09kr95s4y8jaz" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal krekt út te kommen.

De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint.

== Eftergrûn ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. 

Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. 

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Naar beneden | Op volle zetels&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
!18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;3&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>3xas86be7zcz0opi6o09kr95s4y8jaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228332</id>
      <parentid>1228329</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Taal</comment>
      <origin>1228332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9489" sha1="sma0tudhtwx9x2kbk6r36xoa3c7w3r3" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal korrekt út te kommen.

De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint.

== Eftergrûn ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. 

Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. 

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Niet | Naar beneden&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
!18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;3&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>sma0tudhtwx9x2kbk6r36xoa3c7w3r3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228333</id>
      <parentid>1228332</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Praktykfoarbyld */ tabelflater wersteld</comment>
      <origin>1228333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9503" sha1="cgcubastizme064puct6op3x7isel3j" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen foar in earlike ferdieling fan sitten yn in wetjouwende macht tusken ferskate groepen (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). Dielermetoaden wurde brûkt om oandielen fan in totaal ôf te rûnjen om yn totaal korrekt út te kommen.

De metoaden binne bedoeld om kiezers lyk te behanneljen troch te soargjen dat wetjouwers in lykweardich oantal kiezers fertsjintwurdigje. Dizze dogge se troch te soargjen dat eltse entiteit deselde deselde ferhâlding tusken sitten en stimmen hat. Sokke metoaden diele it oantal stimmen troch 'it oantal stimmen de sit' ([[kiesdieler]]) om de definitive ferdieling te krijen. Dêrtroch behâldt de metoade evenredige fertsjintwurdiging, om't in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sawat twa kear safolle sitten wint.

== Eftergrûn ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Krekte proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawezen wurde kinne. 

Der binne ferskate ferdielingsmetoaden foar it ferdielen fan sitten op basis fan 'e útbrochte stimmen. Ferskillende ferdielingsmetoaden litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Grutste-gemiddeldenmetoades minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit hjirby empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. De Saint-Laguë-metoade lit boppedat minder ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden mei heechste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. 

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawiisd ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Niet | Naar beneden&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawiisd. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>cgcubastizme064puct6op3x7isel3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamil Nadu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191171</id>
    <revision>
      <id>1228299</id>
      <parentid>1228290</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geografy */ [[]] better</comment>
      <origin>1228299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20036" sha1="cdehbg5zro1kgi2z709297lpqni2bop" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Tamil Nadu&lt;br&gt;&lt;small&gt;தமிழ் நாடு&lt;small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Temple de Mînâkshî01.jpg
| ôfbyldingstekst   = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai.
| wapen             = TamilNadu Logo.svg
| haadstêd          = [[Chennai]]
| grutste stêd      = [[Chennai]]
| distrikten        = 38
| ynwennertal       = 72.147.030 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 130.058 km²
| hichte            = 0 – 2.637 m
| talen             = [[Tamil (taal)|Tamil]] (offisjeel)&lt;br&gt;[[Ingelsk]] (twadde offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 87,6%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 6,1%&lt;br&gt;[[Islam]] 5,9%
| stifting          = 26 jannewaris 1950
| webside           = [https://www.tn.gov.in/ tn.gov.in]
| ôfbylding99       = Tamil Nadu in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia
}}
'''Tamil Nadu''' (letterlik: &quot;Lân fan 'e Tamils&quot;) is in dielsteat yn it uterste suden fan [[Yndia]]. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten [[Kerala]], [[Karnataka]] en [[Andhra Pradesh]] en wurdt omsletten troch de [[Golf fan Bingalen]] yn it easten en de [[Yndyske Oseaan]] yn it suden.

De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (''gopurams''). De haadstêd en grutste stêd is [[Chennai]] (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet.

== Geografy ==
Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it [[Yndiaask subkontinint]] en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen.

=== Grinzen en Kustline ===
De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it [[unyterritoarium]] [[Pondicherry]].
[[Ofbyld:Tamil Nadu Coastline.jpg|thumb|left|Kust fan Tamil Nadu.]]
Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de [[Palkbaai]], de Strjitte Palk en de [[Golf fan Mannar]]. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de [[Arabyske See]], de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme.

=== Bergen en Heechlân ===
Lâns de westlike grins rinne de [[West-Ghats]]. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De [[East-Ghats]] binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan.

=== Rivieren en Wetterhúshâlding ===
[[Ofbyld:Kaveri RIver at Hogenakkal Falls.jpg|thumb|left|De Kaveri.]]
De rivier de [[Kaveri]] (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn [[Karnataka]], mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de [[Palar (rivier)|Palar]], de [[Vaigai (rivier)|Vaigai]] en de [[Thamirabarani]]. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e [[moesson]] fuorre.

=== Klimaat ===
Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren.

== Skiednis ==
Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet fan it hjoeddeiske Tamil Nadu al sûnt de prehistoarje bewenne wurdt troch minsken. Op plakken lykas [[Adichanallur]] en [[Keezhadi]] binne spoaren fûn fan iere, goed organisearre mienskippen mei ambachten, hannel en in skriftlike ûntwikkeling. Dy fynsten wize op in betide en ûntwikkele beskaving yn it suden fan Yndia.

Yn 'e saneamde Sangam-perioade (±300 f.Kr. oant 300 n.Kr.) waard it âlde [[Tamilakam]] dominearre troch trije grutte dynastyën: de Chera-dynasty, de Chola-dynasty en de Pandya-dynasty. Dit wie ek de bloeitiid fan 'e iere Tamil-literatuer, mei wurken lykas de Tolkāppiyam. Der bestie yn dy tiid in libbene hannel mei ûnder oare it [[Romeinske Ryk]], benammen yn krûden, pearels en oare kostberheden.
[[Ofbyld:2025 - Pancha Rathas - 20.jpg|thumb|left|Rotsmonuminten yn Mahabalipuram]]
Nei dy perioade folge in minder goed dokumintearre tiid, faak oantsjut as de tiid fan 'e Kalabhras. Fanôf de 6e iuw kaam de Pallava-dynasty op, dy't in wichtige rol spile yn de ûntwikkeling fan timpels en keunst. Hja bouden ûnder oare de ferneamde rotsmonuminten yn Mahabalipuram, dy't hjoed-de-dei ta it [[wrâlderfgoed]] hearre.

Under hearskers lykas Rajaraja I en Rajendra Chola I groeide it Chola-ryk út ta in machtige steat mei grutte ynfloed yn Súd-Yndia en oer see nei [[Sry Lanka]] en [[Súdeast-Aazje]]. Yn dy tiid waard ek de ymposante Brihadisvara-timpel boud.

Yn 'e 13e iuw krigen de Pandya’s wer de oerhân. De ûntdekkingsreizger [[Marco Polo]] beskreau harren ryk as tige ryk en woltierich. Yn 'e iuwen dêrnei waard it gebiet konfrontearre mei islamityske ynfallen út it noarden, ûnder oaren fan it Sultanaat fan Delhi.

Yn 'e 14e iuw ûntstie it Vijayanagar-ryk, dat in grut part fan Súd-Yndia ûnder syn bewâld brocht en soarge foar polityk en kultureel werstel. Nei de delgong fan dat ryk namen regionale hearskers, de Nayaks, de macht oer. Sy stienen bekend om it útwreidzjen en fersieren fan grutte timpels, lykas de Meenakshi-timpel.
[[Ofbyld:Fort St. George, Chennai.jpg|thumb|left|Fort St. George, Madras.]]
Sûnt de 17e iuw stiften Jeropeeske machten lykas de Portegezen, Nederlanners, Denen, Frânsen en Britten hannelsposten oan 'e kust. De Britten bouden yn 1640 Fort St. George, dat letter it sintrum waard fan harren bestjoer yn de regio. Nei ferskate konflikten krigen hja de kontrôle en makken fan it gebiet de Madras Presidency.

Tamil Nadu spile ek in wichtige rol yn 'e Yndiaaske ûnôfhinklikensbeweging, mei figueren lykas Subramania Bharati en V. O. Chidambaram Pillai.

Yn 1956 waard de steat op 'e nij yndield op basis fan taal. Op 14 jannewaris 1969 krige de steat offisjeel de namme Tamil Nadu. Protesten yn 1965 tsjin it ferplicht stellen fan it [[Hindy]] soargen derfoar dat it [[Ingelsk]] in wichtige offisjele taal fan Yndia bleau.

Hjoed-de-dei is Tamil Nadu ien fan 'e meast ferstedske en ekonomysk ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in rike kulturele tradysje en in sterke yndustriële basis.

== Befolking ==
Tamil Nadu is ien fan 'e pear steaten yn Yndia wêrby't de befolkingsgroei stabyl is en tichtby it ferfangingsnivo leit, mei tank oan goede sûnenssoarch en famyljeplanning.
[[Ofbyld:Farmer in Tamil Nadu 1993.JPG|thumb|Boer yn Tamil Nadu.]]
Likernôch de helte fan 'e minsken wennet yn stêden. Dat makket it ien fan 'e meast ferstedske steaten fan it lân. It persintaazje minsken dat lêze en skriuwe kin leit mei 80% (2011) folle heger as it lanlike gemiddelde yn Yndia.

De offisjele taal is it Tamil, ien fan 'e âldste klassike talen fan 'e wrâld dy't hjoed-de-dei noch hieltyd praat wurdt. Foar likernôch 90% is it Tamil de memmetaal. Oare talen dy't foarkomme binne it Telugu, Kannada en Urdu (benammen troch migraasje en histoaryske bannen). It Ingelsk wurdt rûnom brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak en it hannelsferkear.

De befolking fan Tamil Nadu is beynfloede troch de Dravidyske beweging, in sosjaal-politike streaming dy't him sûnt de iere 20e iuw rjochtet op selsrespekt, it bestriden fan it [[kastesysteem]] en it befoarderjen fan 'e eigen Tamil-identiteit.
[[Ofbyld:ST.MARY'S CATHEDRAL INSIDE VIEW.jpg|thumb|De Marijekatedraal yn [[Madurai]].]]
=== Religy ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Tamil Nadu
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 88,11% || 87,58% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,53% || Dominant, mei in tige sterke timpelkultuer en Bhakti-tradysje.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 6,07% || 6,12% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,05% || Sterk fertsjintwurdige yn it suden (Kanyakumari) en kustgebieten.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 5,56% || 5,86% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,30% || Fral yn stêden en hannelssintra oan 'e kust (lykas Nagapattinam).
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,13% || 0,12% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,01% || Alde oanwêzigens, benammen yn en om Madurai en Kanchipuram.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Histoarysk wichtich, no in hiele lytse mienskip.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Lytse migrantemienskip, fral yn Chennai.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,09% || 0,28% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,19% || Groei troch rasjonalisme en de Dravidyske selsrespekt-beweging.
|}

=== Befolkingsferrin ===
Sûnt de jierren 1970 is de groei fan 'e befolking minder as yn it noarden fan Yndia (lykas by [[Uttar Pradesh]]). Dat komt troch in suksesfol belied op it mêd fan famyljeplanning en ûnderwiis.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Tamil Nadu (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 19.252.630 || 20.902.616 || 21.628.518 || 23.471.607 || 26.267.507 || 30.119.047 || 33.686.953
|-
! Groei
| — || +8,6% || +3,5% || +8,5% || +11,9% || +14,7% || +11,8%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 41.199.168 || 48.408.077 || 55.858.946 || 62.405.679 || 72.147.030 ||
|-
! Groei
| +22,3% || +17,5% || +15,4% || +11,7% || +15,6% ||
|}

=== Stêden ===
Tamil Nadu is ien fan 'e meast ferstedske steaten fan Yndia, wêrby't de groei mear ferspraat is oer ferskate grutte yndustriële knooppunten. Benammen de haadstêd Chennai en it tekstylsintrum Coimbatore hawwe harren ûntwikkele ta wrâldstêden.

[[Ofbyld:Chennai Skyline.jpg|thumb|Chennai, de haadstêd fan Tamil Nadu.]]
[[Ofbyld:Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg|thumb|Coimbatore, it &quot;Manchester fan Súd-Yndia&quot;, mei de ûnbidich grutte buste fan Shiva.]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Chennai]] (UA)  || 6.560.242 || 8.653.521 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,9% || Haadstêd, havenstêd en fanwegen de asylyndustry it Detroit fan Aazje.
|-
| 2 || [[Coimbatore]] (UA) || 1.461.139 || 2.136.916 || style=&quot;color: green;&quot; | +46,2% || Grutte yndustriële stêd, spesjalisearre yn tekstyl en masinebou.
|-
| 3 || [[Madurai]] (UA) || 1.203.095 || 1.465.625 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,8% || De kulturele haadstêd, ferneamd om de Meenakshi-timpel.
|-
| 4 || [[Tiruchirappalli]] (UA) || 866.354 || 1.022.518 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,0% || Wichtich edukatyf en religieus sintrum yn 'e Kaveri-delta.
|-
| 5 || [[Salem (Tamil Nadu)|Salem]] (UA) || 751.438 || 917.414 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,1% || Bekend om stielproduksje en lânbouhannel.
|-
| 6 || [[Tiruppur]] (UA) || 550.826 || 877.778 || style=&quot;color: green;&quot; | +59,3% || Eksploazje fan groei troch de tekstyl-eksport.
|}

''UA: &quot;UA&quot; betsjut &quot;Urban Agglomeration&quot;. De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft (de stêd ynklusyf foarstêden).''

== Bestjoer ==
Tamil Nadu hat in ienkeamerparlemint, de Tamil Nadu Legislative Assembly. Dy bestiet út 234 leden, dy't streekrjocht troch it folk keazen wurde foar in perioade fan fiif jier. It parlemint komt gear yn it histoaryske Fort St. George yn Chennai.
[[Ofbyld:TAmilnadu new government building.jpg|thumb|Regearingsgebou.]]
De útfierende macht is ferdield tusken in seremoanjeel en in polityk liederskip. De gûverneur is formeel it haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. Hy funksjonearret as skeakel tusken it sintrale regear en de steat. De Chief Minister is de politike lieder fan 'e steat, dy't de mearderheid yn it parlemint hat. Hy hat feitlik de macht en stiet oan it haad fan 'e Ried fan Ministers.

It politike lânskip fan Tamil Nadu wurdt sûnt 1967 foar in grut part dominearre troch saneamde Dravidyske partijen. Nasjonale partijen spylje dêrby meast in lytsere rol, faak as partner yn koälysjes. De macht wikselet ornaris tusken de DMK (Dravida Munnetra Kazhagam) en de AIADMK (All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam). Dy partijen lizze de klam op 'e Tamil-identiteit, sosjale gelikensens en in aktyf belied op it mêd fan wolwêzen en ûnderwiis.

Bestjoerlik is Tamil Nadu opdield yn 38 distrikten. Dy steane ûnder lieding fan in District Collector, dy't ferantwurdlik is foar it deistich bestjoer en de útfiering fan oerheidsbelied yn it distrikt. Under de distrikten falle fierdere bestjoerslagen, lykas ''taluks'' (ûnderdistrikten of bestjoerlike regio's yn in distrikt) en pleatslike selsbestjoeren.

De rjochterlike macht fan 'e steat wurdt útoefene troch it Madras High Court yn Chennai, ien fan 'e âldste en meast prestizjeuze rjochtbanken fan Yndia. Dêrneist is der in wichtige ôfdieling yn Madurai, dy’t him rjochtet op saken út it suden fan 'e steat.

=== Distrikten ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;&quot;
! Regio !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Noard-Tamil Nadu
|-
| Noard || [[Chennai (distrikt)|Chennai]] || [[Chennai]] || 4.343.645 || 4.646.732 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,0%
|-
| Noard || [[Kancheepuram (distrikt)|Kancheepuram]] || [[Kancheepuram]] || 2.877.468 || 3.998.252 || style=&quot;color: green;&quot; | +39,0%
|-
| Noard || [[Vellore (distrikt)|Vellore]] || [[Vellore]] || 3.477.495 || 3.936.331 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| Noard || [[Thiruvallur (distrikt)|Thiruvallur]] || [[Thiruvallur]] || 2.754.756 || 3.728.104 || style=&quot;color: green;&quot; | +35,3%
|-
| Noard || [[Villupuram (distrikt)|Villupuram]] || [[Villupuram]] || 2.960.367 || 3.458.873 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,8%
|-
| Noard || [[Tiruvannamalai (distrikt)|Tiruvannamalai]] || [[Tiruvannamalai]] || 2.186.125 || 2.464.875 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,7%
|-
| Noard || [[Cuddalore (distrikt)|Cuddalore]] || [[Cuddalore]] || 2.285.395 || 2.605.914 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Sintraal en West (Kongo Nadu)
|-
| West || [[Coimbatore (distrikt)|Coimbatore]] || [[Coimbatore]] || 2.916.620 || 3.458.045 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| Sintraal || [[Salem (distrikt)|Salem]] || [[Salem]] || 3.016.346 || 3.482.056 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,4%
|-
| Sintraal || [[Tiruchirappalli (distrikt)|Tiruchirappalli]] || [[Tiruchirappalli]] || 2.418.529 || 2.722.290 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,6%
|-
| West || [[Erode (distrikt)|Erode]] || [[Erode]] || 2.016.516 || 2.251.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,7%
|-
| West || [[Tiruppur (distrikt)|Tiruppur]] || [[Tiruppur]] || 1.920.154 || 2.479.052 || style=&quot;color: green;&quot; | +29,1%
|-
| West || [[Dharmapuri (distrikt)|Dharmapuri]] || [[Dharmapuri]] || 1.295.529 || 1.506.843 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| West || [[Krishnagiri (distrikt)|Krishnagiri]] || [[Krishnagiri]] || 1.561.118 || 1.879.809 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,4%
|-
| West || [[Namakkal (distrikt)|Namakkal]] || [[Namakkal]] || 1.493.462 || 1.726.601 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,6%
|-
| West || [[The Nilgiris (distrikt)|The Nilgiris]] || [[Udagamandalam]] || 762.141 || 735.394 || style=&quot;color: red;&quot; | -3,5%
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Súd-Tamil Nadu en Delta
|-
| Súd || [[Madurai (distrikt)|Madurai]] || [[Madurai]] || 2.578.201 || 3.038.252 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,8%
|-
| Súd || [[Tirunelveli (distrikt)|Tirunelveli]] || [[Tirunelveli]] || 2.723.988 || 3.077.233 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,0%
|-
| Delta || [[Thanjavur (distrikt)|Thanjavur]] || [[Thanjavur]] || 2.216.138 || 2.405.890 || style=&quot;color: green;&quot; | +8,6%
|-
| Súd || [[Virudhunagar (distrikt)|Virudhunagar]] || [[Virudhunagar]] || 1.751.301 || 1.942.288 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,9%
|-
| Súd || [[Dindigul (distrikt)|Dindigul]] || [[Dindigul]] || 1.923.013 || 2.159.775 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,3%
|-
| Súd || [[Thoothukudi (distrikt)|Thoothukudi]] || [[Thoothukudi]] || 1.572.273 || 1.750.176 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,3%
|-
| Súd || [[Kanyakumari (distrikt)|Kanyakumari]] || [[Nagercoil]] || 1.676.034 || 1.870.374 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,6%
|-
| Súd || [[Sivaganga (distrikt)|Sivaganga]] || [[Sivaganga]] || 1.155.356 || 1.339.101 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,9%
|-
| Súd || [[Ramanathapuram (distrikt)|Ramanathapuram]] || [[Ramanathapuram]] || 1.187.604 || 1.353.445 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
| Delta || [[Nagapattinam (distrikt)|Nagapattinam]] || [[Nagapattinam]] || 1.488.055 || 1.616.450 || style=&quot;color: green;&quot; | +8,6%
|}

* ''Sûnt 2011 binne ferskate nije distrikten oprjochte troch opspjalting, wêrtroch it totaal no op 38 stiet. De sifers yn dizze tabel binne basearre op 'e distriktsgrinzen fan 2011.''

== Toerisme en kultuer ==
[[Ofbyld:Brihadeeswarar Temple Full View.jpg|thumb|Brihadishwara-timpel.]]
Tamil Nadu is ien fan 'e meast besochte steaten fan Yndia en wurdt faak as it hert fan ’e Dravidyske kultuer beskôge, dêr't âlde tradysjes noch altyd in wichtige rol spylje yn it deistich libben. De steat telt tsientûzenen timpels, wêrfan in soad datearje út 'e midsiuwen, mar faak boud binne op folle âldere hillige plakken.

De saneamde &quot;Grutte Libbene Chola-timpels&quot;, lykas de Brihadisvara-timpel, steane op 'e wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. Ek de Meenakshi-timpel yn [[Madurai]] is wrâldferneamd om syn hege, kleurige poartetuorren (''gopurams'').

Tamil Nadu jildt as de widze fan Bharatanatyam, ien fan 'e âldste klassike dûnsfoarmen fan Yndia. Dêrneist spilet ek de Karnatyske muzyk in wichtige rol yn it kulturele libben fan 'e steat.

== Natoer en nasjonale parken ==
Hoewol't Tamil Nadu bekend stiet om syn drûge flakten en hite simmers, hat de steat in grut ferskaat oan lânskippen, fan 'e tropyske kustgebieten oant de koelere bergen fan 'e West-Ghats.
[[Ofbyld:Peacock dancing2.jpg|thumb|[[Pauwen|Pau]] yn it Nasjonaal Park Mudumalai.]]
=== Nasjonale parken ===
* It [[Nasjonaal Park Mudumalai]] is in wichtich reservaat foar ûnder oare tigers en oaljefanten en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat.
* It [[Nasjonaal Park Gulf of Mannar]] is in bysûnder maritym gebiet mei koraalriffen en de seldsume dûgong (in see-sûchdier dat besibbe is oan de lamantyn).
* It [[Nasjonaal Park Guindy]] leit midden yn 'e stêd Chennai en is ien fan 'e lytste nasjonale parken fan Yndia.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.tamilnadutourism.com/ Toerisme yn Tamil Nadu.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tamil Nadu}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Tamil Nadu| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]</text>
      <sha1>cdehbg5zro1kgi2z709297lpqni2bop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228314</id>
      <parentid>1228299</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T06:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20044" sha1="gq8qulhyj164bs8rl3i9vhrjszictif" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Tamil Nadu&lt;br&gt;&lt;small&gt;தமிழ் நாடு&lt;small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Temple de Mînâkshî01.jpg
| ôfbyldingstekst   = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai.
| wapen             = TamilNadu Logo.svg
| haadstêd          = [[Chennai]]
| grutste stêd      = [[Chennai]]
| distrikten        = 38
| ynwennertal       = 72.147.030 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 130.058 km²
| hichte            = 0 – 2.637 m
| talen             = [[Tamil (taal)|Tamil]] (offisjeel)&lt;br&gt;[[Ingelsk]] (twadde offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 87,6%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 6,1%&lt;br&gt;[[Islam]] 5,9%
| stifting          = 26 jannewaris 1950
| webside           = [https://www.tn.gov.in/ tn.gov.in]
| ôfbylding99       = Tamil Nadu in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia
}}
'''Tamil Nadu''' (letterlik: &quot;Lân fan 'e Tamils&quot;) is in dielsteat yn it uterste suden fan [[Yndia]]. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten [[Kerala]], [[Karnataka]] en [[Andhra Pradesh]] en wurdt omsletten troch de [[Golf fan Bingalen]] yn it easten en de [[Yndyske Oseaan]] yn it suden.

De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (''gopurams''). De haadstêd en grutste stêd is [[Chennai]] (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet.

== Geografy ==
Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it [[Yndiaask subkontinint]] en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen.

=== Grinzen en Kustline ===
De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it [[unyterritoarium]] [[Pondicherry]].
[[Ofbyld:Tamil Nadu Coastline.jpg|thumb|left|Kust fan Tamil Nadu.]]
Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de [[Palkbaai]], de [[Strjitte fan Palk ]]en de [[Golf fan Mannar]]. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de [[Arabyske See]], de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme.

=== Bergen en Heechlân ===
Lâns de westlike grins rinne de [[West-Ghats]]. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De [[East-Ghats]] binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan.

=== Rivieren en Wetterhúshâlding ===
[[Ofbyld:Kaveri RIver at Hogenakkal Falls.jpg|thumb|left|De Kaveri.]]
De rivier de [[Kaveri]] (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn [[Karnataka]], mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de [[Palar (rivier)|Palar]], de [[Vaigai (rivier)|Vaigai]] en de [[Thamirabarani]]. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e [[moesson]] fuorre.

=== Klimaat ===
Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren.

== Skiednis ==
Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet fan it hjoeddeiske Tamil Nadu al sûnt de prehistoarje bewenne wurdt troch minsken. Op plakken lykas [[Adichanallur]] en [[Keezhadi]] binne spoaren fûn fan iere, goed organisearre mienskippen mei ambachten, hannel en in skriftlike ûntwikkeling. Dy fynsten wize op in betide en ûntwikkele beskaving yn it suden fan Yndia.

Yn 'e saneamde Sangam-perioade (±300 f.Kr. oant 300 n.Kr.) waard it âlde [[Tamilakam]] dominearre troch trije grutte dynastyën: de Chera-dynasty, de Chola-dynasty en de Pandya-dynasty. Dit wie ek de bloeitiid fan 'e iere Tamil-literatuer, mei wurken lykas de Tolkāppiyam. Der bestie yn dy tiid in libbene hannel mei ûnder oare it [[Romeinske Ryk]], benammen yn krûden, pearels en oare kostberheden.
[[Ofbyld:2025 - Pancha Rathas - 20.jpg|thumb|left|Rotsmonuminten yn Mahabalipuram]]
Nei dy perioade folge in minder goed dokumintearre tiid, faak oantsjut as de tiid fan 'e Kalabhras. Fanôf de 6e iuw kaam de Pallava-dynasty op, dy't in wichtige rol spile yn de ûntwikkeling fan timpels en keunst. Hja bouden ûnder oare de ferneamde rotsmonuminten yn Mahabalipuram, dy't hjoed-de-dei ta it [[wrâlderfgoed]] hearre.

Under hearskers lykas Rajaraja I en Rajendra Chola I groeide it Chola-ryk út ta in machtige steat mei grutte ynfloed yn Súd-Yndia en oer see nei [[Sry Lanka]] en [[Súdeast-Aazje]]. Yn dy tiid waard ek de ymposante Brihadisvara-timpel boud.

Yn 'e 13e iuw krigen de Pandya’s wer de oerhân. De ûntdekkingsreizger [[Marco Polo]] beskreau harren ryk as tige ryk en woltierich. Yn 'e iuwen dêrnei waard it gebiet konfrontearre mei islamityske ynfallen út it noarden, ûnder oaren fan it Sultanaat fan Delhi.

Yn 'e 14e iuw ûntstie it Vijayanagar-ryk, dat in grut part fan Súd-Yndia ûnder syn bewâld brocht en soarge foar polityk en kultureel werstel. Nei de delgong fan dat ryk namen regionale hearskers, de Nayaks, de macht oer. Sy stienen bekend om it útwreidzjen en fersieren fan grutte timpels, lykas de Meenakshi-timpel.
[[Ofbyld:Fort St. George, Chennai.jpg|thumb|left|Fort St. George, Madras.]]
Sûnt de 17e iuw stiften Jeropeeske machten lykas de Portegezen, Nederlanners, Denen, Frânsen en Britten hannelsposten oan 'e kust. De Britten bouden yn 1640 Fort St. George, dat letter it sintrum waard fan harren bestjoer yn de regio. Nei ferskate konflikten krigen hja de kontrôle en makken fan it gebiet de Madras Presidency.

Tamil Nadu spile ek in wichtige rol yn 'e Yndiaaske ûnôfhinklikensbeweging, mei figueren lykas Subramania Bharati en V. O. Chidambaram Pillai.

Yn 1956 waard de steat op 'e nij yndield op basis fan taal. Op 14 jannewaris 1969 krige de steat offisjeel de namme Tamil Nadu. Protesten yn 1965 tsjin it ferplicht stellen fan it [[Hindy]] soargen derfoar dat it [[Ingelsk]] in wichtige offisjele taal fan Yndia bleau.

Hjoed-de-dei is Tamil Nadu ien fan 'e meast ferstedske en ekonomysk ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in rike kulturele tradysje en in sterke yndustriële basis.

== Befolking ==
Tamil Nadu is ien fan 'e pear steaten yn Yndia wêrby't de befolkingsgroei stabyl is en tichtby it ferfangingsnivo leit, mei tank oan goede sûnenssoarch en famyljeplanning.
[[Ofbyld:Farmer in Tamil Nadu 1993.JPG|thumb|Boer yn Tamil Nadu.]]
Likernôch de helte fan 'e minsken wennet yn stêden. Dat makket it ien fan 'e meast ferstedske steaten fan it lân. It persintaazje minsken dat lêze en skriuwe kin leit mei 80% (2011) folle heger as it lanlike gemiddelde yn Yndia.

De offisjele taal is it Tamil, ien fan 'e âldste klassike talen fan 'e wrâld dy't hjoed-de-dei noch hieltyd praat wurdt. Foar likernôch 90% is it Tamil de memmetaal. Oare talen dy't foarkomme binne it Telugu, Kannada en Urdu (benammen troch migraasje en histoaryske bannen). It Ingelsk wurdt rûnom brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak en it hannelsferkear.

De befolking fan Tamil Nadu is beynfloede troch de Dravidyske beweging, in sosjaal-politike streaming dy't him sûnt de iere 20e iuw rjochtet op selsrespekt, it bestriden fan it [[kastesysteem]] en it befoarderjen fan 'e eigen Tamil-identiteit.
[[Ofbyld:ST.MARY'S CATHEDRAL INSIDE VIEW.jpg|thumb|De Marijekatedraal yn [[Madurai]].]]
=== Religy ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Tamil Nadu
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 88,11% || 87,58% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,53% || Dominant, mei in tige sterke timpelkultuer en Bhakti-tradysje.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 6,07% || 6,12% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,05% || Sterk fertsjintwurdige yn it suden (Kanyakumari) en kustgebieten.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 5,56% || 5,86% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,30% || Fral yn stêden en hannelssintra oan 'e kust (lykas Nagapattinam).
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,13% || 0,12% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,01% || Alde oanwêzigens, benammen yn en om Madurai en Kanchipuram.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Histoarysk wichtich, no in hiele lytse mienskip.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Lytse migrantemienskip, fral yn Chennai.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,09% || 0,28% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,19% || Groei troch rasjonalisme en de Dravidyske selsrespekt-beweging.
|}

=== Befolkingsferrin ===
Sûnt de jierren 1970 is de groei fan 'e befolking minder as yn it noarden fan Yndia (lykas by [[Uttar Pradesh]]). Dat komt troch in suksesfol belied op it mêd fan famyljeplanning en ûnderwiis.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Tamil Nadu (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 19.252.630 || 20.902.616 || 21.628.518 || 23.471.607 || 26.267.507 || 30.119.047 || 33.686.953
|-
! Groei
| — || +8,6% || +3,5% || +8,5% || +11,9% || +14,7% || +11,8%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 41.199.168 || 48.408.077 || 55.858.946 || 62.405.679 || 72.147.030 ||
|-
! Groei
| +22,3% || +17,5% || +15,4% || +11,7% || +15,6% ||
|}

=== Stêden ===
Tamil Nadu is ien fan 'e meast ferstedske steaten fan Yndia, wêrby't de groei mear ferspraat is oer ferskate grutte yndustriële knooppunten. Benammen de haadstêd Chennai en it tekstylsintrum Coimbatore hawwe harren ûntwikkele ta wrâldstêden.

[[Ofbyld:Chennai Skyline.jpg|thumb|Chennai, de haadstêd fan Tamil Nadu.]]
[[Ofbyld:Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg|thumb|Coimbatore, it &quot;Manchester fan Súd-Yndia&quot;, mei de ûnbidich grutte buste fan Shiva.]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Chennai]] (UA)  || 6.560.242 || 8.653.521 || style=&quot;color: green;&quot; | +31,9% || Haadstêd, havenstêd en fanwegen de asylyndustry it Detroit fan Aazje.
|-
| 2 || [[Coimbatore]] (UA) || 1.461.139 || 2.136.916 || style=&quot;color: green;&quot; | +46,2% || Grutte yndustriële stêd, spesjalisearre yn tekstyl en masinebou.
|-
| 3 || [[Madurai]] (UA) || 1.203.095 || 1.465.625 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,8% || De kulturele haadstêd, ferneamd om de Meenakshi-timpel.
|-
| 4 || [[Tiruchirappalli]] (UA) || 866.354 || 1.022.518 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,0% || Wichtich edukatyf en religieus sintrum yn 'e Kaveri-delta.
|-
| 5 || [[Salem (Tamil Nadu)|Salem]] (UA) || 751.438 || 917.414 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,1% || Bekend om stielproduksje en lânbouhannel.
|-
| 6 || [[Tiruppur]] (UA) || 550.826 || 877.778 || style=&quot;color: green;&quot; | +59,3% || Eksploazje fan groei troch de tekstyl-eksport.
|}

''UA: &quot;UA&quot; betsjut &quot;Urban Agglomeration&quot;. De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft (de stêd ynklusyf foarstêden).''

== Bestjoer ==
Tamil Nadu hat in ienkeamerparlemint, de Tamil Nadu Legislative Assembly. Dy bestiet út 234 leden, dy't streekrjocht troch it folk keazen wurde foar in perioade fan fiif jier. It parlemint komt gear yn it histoaryske Fort St. George yn Chennai.
[[Ofbyld:TAmilnadu new government building.jpg|thumb|Regearingsgebou.]]
De útfierende macht is ferdield tusken in seremoanjeel en in polityk liederskip. De gûverneur is formeel it haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. Hy funksjonearret as skeakel tusken it sintrale regear en de steat. De Chief Minister is de politike lieder fan 'e steat, dy't de mearderheid yn it parlemint hat. Hy hat feitlik de macht en stiet oan it haad fan 'e Ried fan Ministers.

It politike lânskip fan Tamil Nadu wurdt sûnt 1967 foar in grut part dominearre troch saneamde Dravidyske partijen. Nasjonale partijen spylje dêrby meast in lytsere rol, faak as partner yn koälysjes. De macht wikselet ornaris tusken de DMK (Dravida Munnetra Kazhagam) en de AIADMK (All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam). Dy partijen lizze de klam op 'e Tamil-identiteit, sosjale gelikensens en in aktyf belied op it mêd fan wolwêzen en ûnderwiis.

Bestjoerlik is Tamil Nadu opdield yn 38 distrikten. Dy steane ûnder lieding fan in District Collector, dy't ferantwurdlik is foar it deistich bestjoer en de útfiering fan oerheidsbelied yn it distrikt. Under de distrikten falle fierdere bestjoerslagen, lykas ''taluks'' (ûnderdistrikten of bestjoerlike regio's yn in distrikt) en pleatslike selsbestjoeren.

De rjochterlike macht fan 'e steat wurdt útoefene troch it Madras High Court yn Chennai, ien fan 'e âldste en meast prestizjeuze rjochtbanken fan Yndia. Dêrneist is der in wichtige ôfdieling yn Madurai, dy’t him rjochtet op saken út it suden fan 'e steat.

=== Distrikten ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;&quot;
! Regio !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) !! Groei (%)
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Noard-Tamil Nadu
|-
| Noard || [[Chennai (distrikt)|Chennai]] || [[Chennai]] || 4.343.645 || 4.646.732 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,0%
|-
| Noard || [[Kancheepuram (distrikt)|Kancheepuram]] || [[Kancheepuram]] || 2.877.468 || 3.998.252 || style=&quot;color: green;&quot; | +39,0%
|-
| Noard || [[Vellore (distrikt)|Vellore]] || [[Vellore]] || 3.477.495 || 3.936.331 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| Noard || [[Thiruvallur (distrikt)|Thiruvallur]] || [[Thiruvallur]] || 2.754.756 || 3.728.104 || style=&quot;color: green;&quot; | +35,3%
|-
| Noard || [[Villupuram (distrikt)|Villupuram]] || [[Villupuram]] || 2.960.367 || 3.458.873 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,8%
|-
| Noard || [[Tiruvannamalai (distrikt)|Tiruvannamalai]] || [[Tiruvannamalai]] || 2.186.125 || 2.464.875 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,7%
|-
| Noard || [[Cuddalore (distrikt)|Cuddalore]] || [[Cuddalore]] || 2.285.395 || 2.605.914 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Sintraal en West (Kongo Nadu)
|-
| West || [[Coimbatore (distrikt)|Coimbatore]] || [[Coimbatore]] || 2.916.620 || 3.458.045 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| Sintraal || [[Salem (distrikt)|Salem]] || [[Salem]] || 3.016.346 || 3.482.056 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,4%
|-
| Sintraal || [[Tiruchirappalli (distrikt)|Tiruchirappalli]] || [[Tiruchirappalli]] || 2.418.529 || 2.722.290 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,6%
|-
| West || [[Erode (distrikt)|Erode]] || [[Erode]] || 2.016.516 || 2.251.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,7%
|-
| West || [[Tiruppur (distrikt)|Tiruppur]] || [[Tiruppur]] || 1.920.154 || 2.479.052 || style=&quot;color: green;&quot; | +29,1%
|-
| West || [[Dharmapuri (distrikt)|Dharmapuri]] || [[Dharmapuri]] || 1.295.529 || 1.506.843 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| West || [[Krishnagiri (distrikt)|Krishnagiri]] || [[Krishnagiri]] || 1.561.118 || 1.879.809 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,4%
|-
| West || [[Namakkal (distrikt)|Namakkal]] || [[Namakkal]] || 1.493.462 || 1.726.601 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,6%
|-
| West || [[The Nilgiris (distrikt)|The Nilgiris]] || [[Udagamandalam]] || 762.141 || 735.394 || style=&quot;color: red;&quot; | -3,5%
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot; | Súd-Tamil Nadu en Delta
|-
| Súd || [[Madurai (distrikt)|Madurai]] || [[Madurai]] || 2.578.201 || 3.038.252 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,8%
|-
| Súd || [[Tirunelveli (distrikt)|Tirunelveli]] || [[Tirunelveli]] || 2.723.988 || 3.077.233 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,0%
|-
| Delta || [[Thanjavur (distrikt)|Thanjavur]] || [[Thanjavur]] || 2.216.138 || 2.405.890 || style=&quot;color: green;&quot; | +8,6%
|-
| Súd || [[Virudhunagar (distrikt)|Virudhunagar]] || [[Virudhunagar]] || 1.751.301 || 1.942.288 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,9%
|-
| Súd || [[Dindigul (distrikt)|Dindigul]] || [[Dindigul]] || 1.923.013 || 2.159.775 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,3%
|-
| Súd || [[Thoothukudi (distrikt)|Thoothukudi]] || [[Thoothukudi]] || 1.572.273 || 1.750.176 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,3%
|-
| Súd || [[Kanyakumari (distrikt)|Kanyakumari]] || [[Nagercoil]] || 1.676.034 || 1.870.374 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,6%
|-
| Súd || [[Sivaganga (distrikt)|Sivaganga]] || [[Sivaganga]] || 1.155.356 || 1.339.101 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,9%
|-
| Súd || [[Ramanathapuram (distrikt)|Ramanathapuram]] || [[Ramanathapuram]] || 1.187.604 || 1.353.445 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
| Delta || [[Nagapattinam (distrikt)|Nagapattinam]] || [[Nagapattinam]] || 1.488.055 || 1.616.450 || style=&quot;color: green;&quot; | +8,6%
|}

* ''Sûnt 2011 binne ferskate nije distrikten oprjochte troch opspjalting, wêrtroch it totaal no op 38 stiet. De sifers yn dizze tabel binne basearre op 'e distriktsgrinzen fan 2011.''

== Toerisme en kultuer ==
[[Ofbyld:Brihadeeswarar Temple Full View.jpg|thumb|Brihadishwara-timpel.]]
Tamil Nadu is ien fan 'e meast besochte steaten fan Yndia en wurdt faak as it hert fan ’e Dravidyske kultuer beskôge, dêr't âlde tradysjes noch altyd in wichtige rol spylje yn it deistich libben. De steat telt tsientûzenen timpels, wêrfan in soad datearje út 'e midsiuwen, mar faak boud binne op folle âldere hillige plakken.

De saneamde &quot;Grutte Libbene Chola-timpels&quot;, lykas de Brihadisvara-timpel, steane op 'e wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. Ek de Meenakshi-timpel yn [[Madurai]] is wrâldferneamd om syn hege, kleurige poartetuorren (''gopurams'').

Tamil Nadu jildt as de widze fan Bharatanatyam, ien fan 'e âldste klassike dûnsfoarmen fan Yndia. Dêrneist spilet ek de Karnatyske muzyk in wichtige rol yn it kulturele libben fan 'e steat.

== Natoer en nasjonale parken ==
Hoewol't Tamil Nadu bekend stiet om syn drûge flakten en hite simmers, hat de steat in grut ferskaat oan lânskippen, fan 'e tropyske kustgebieten oant de koelere bergen fan 'e West-Ghats.
[[Ofbyld:Peacock dancing2.jpg|thumb|[[Pauwen|Pau]] yn it Nasjonaal Park Mudumalai.]]
=== Nasjonale parken ===
* It [[Nasjonaal Park Mudumalai]] is in wichtich reservaat foar ûnder oare tigers en oaljefanten en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat.
* It [[Nasjonaal Park Gulf of Mannar]] is in bysûnder maritym gebiet mei koraalriffen en de seldsume dûgong (in see-sûchdier dat besibbe is oan de lamantyn).
* It [[Nasjonaal Park Guindy]] leit midden yn 'e stêd Chennai en is ien fan 'e lytste nasjonale parken fan Yndia.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.tamilnadutourism.com/ Toerisme yn Tamil Nadu.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tamil Nadu}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Tamil Nadu| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]]</text>
      <sha1>gq8qulhyj164bs8rl3i9vhrjszictif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Telangana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191192</id>
    <revision>
      <id>1228292</id>
      <timestamp>2026-04-19T14:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Wurk}} {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Telangana&lt;br&gt;&lt;small&gt;తెలంగాణ&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Hyderabad Dec2011 46.JPG | ôfbyldingstekst   = De Charminar yn Hyderabad, it symboal fan de steat. | wapen             = Emblem of Telangana.svg | haadstêd          = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] | grutste stêd      = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] | distrikten        = 33 | ynwennertal       = 35.193.9...&quot;</comment>
      <origin>1228292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17259" sha1="rdyjp95mlosi6krgnlr0a0cxoht223v" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Telangana&lt;br&gt;&lt;small&gt;తెలంగాణ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hyderabad Dec2011 46.JPG
| ôfbyldingstekst   = De Charminar yn Hyderabad, it symboal fan de steat.
| wapen             = Emblem of Telangana.svg
| haadstêd          = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]]
| grutste stêd      = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]]
| distrikten        = 33
| ynwennertal       = 35.193.978 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 112.077 km²
| hichte            = 100 – 600 m
| talen             = [[Telugu]] (offisjeel)&lt;br&gt;[[Urdu]] (twadde offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 85,1%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,7%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 1,3%
| stifting          = 2 juny 2014
| webside           = [https://www.telangana.gov.in telangana.gov.in]
| ôfbylding99       = Telangana in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Telangana yn Yndia
}}
'''Telangana''' is in dielsteat yn súdlik-sintraal Yndia op it Heechlân fan Dekkan. It is neffens ynwennertal in middelgrutte steat. De steat ûntstie op 2 juny 2014 troch de ôfspjalting fan 'e noardlike en sintraal-westlike regio's fan [[Andhra Pradesh]], nei in desennia-lange politike striid foar in eigen steat. Telangana wurdt omsletten troch de dielsteaten [[Maharashtra]] yn it noarden, [[Chhattisgarh]] yn it noardeasten, [[Karnataka]] yn it westen en Andhra Pradesh yn it easten en suden.

De skiednis fan 'e regio is in mjuks fan 'e âlde Telugu-kultuer en de rike islamityske ynfloeden fan it Golkonda-sultanaat en de letter hearskjende Nizams fan Hyderabad. De haadstêd en grutste stêd is [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]], in stêd dy't bekend stiet om syn histoaryske monuminten lykas de Charminar, mar ek as in sintrum foar ynformaasjetechnology en de farmaseutyske yndustry. Foar de wetterhúshâlding en lânbou is de steat sterk ôfhinklik fan 'e grutte rivieren de [[Godavari]] en de [[Krishna]].

== Geografy ==
Telangana leit yn it súdlik-sintrale part fan Yndia op it Dekkan-plato. It lânskip bestiet benammen út in semy-aride heechlân op likernôch 100 oant 600 meter boppe de seespegel. Oars as guon buorsteaten hat Telangana gjin kustline en is it folslein ynsluten troch lân.

=== Rivieren en wetterhúshâlding ===
De steat leit yn it streamgebiet fan twa grutte rivieren: de [[Godavari]] yn it noarden en de [[Krishna (rivier)|Krishna]] yn it suden, dy’t foar in part de grins mei Andhra Pradesh foarmet. Fanwege it relatyf drûge klimaat is wetterbehear fan grut belang. In soad lânbou is ôfhinklik fan grutskalige yrrigaasjeprojekten, lykas it Kaleshwaram Lift Irrigation Project, dêr't wetter mei pompen nei heger lizzende gebieten brocht wurdt.

=== Klimaat ===
It klimaat is oer it generaal waarm en drûch, mei trije dúdlike seizoenen:

* simmer (maart–maaie): tige waarm, faak boppe de 40 °C
* moesson (juny–septimber): measte reinfal, mar ûnregelmjittich
* winter (novimber–febrewaris): myld en relatyf noflik

=== Lânskip en boaiem ===
De boaiem bestiet foar in grut part út reade ierde, geskikt foar gewaaksen lykas katoen en gierst. It lânskip wurdt op in soad plakken karakterisearre troch grutte graniten rotsformaasjes, benammen yn en om Hyderabad.

== Skiednis fan Telangana ==
Yn 'e âldheid makke de regio fan it hjoeddeiske Telangana diel út fan it gebiet fan de Satavahana-dynasty (± 230 f.Kr. – 220 n.Kr.), ien fan 'e iere grutte riken yn it Dekkan. Letter ûntjoech de regio him fierder ûnder ferskate lokale machten, wêrby’t benammen de Kakatiya-dynasty (1083–1323) in wichtige rol spile. Ut [[Warangal]] wei bouden hja in relatyf sintralisearre steat op en lieten in duorsum erfskip efter yn 'e foarm fan bysûndere timpelarsjitektuer en útwurke yrrigaasjesystemen, ûnder oare de saneamde wetterreservoirs, dy’t op in soad plakken noch altiten yn gebrûk binne.

=== Islamityske perioade en de Nizams ===
Yn 'e 14e iuw kaam de regio ûnder ynfloed fan it Sultanaat fan Delhi, wêrnei't lokale islamityske machten har fêstigen yn it Dekkan. Ut dy ûntwikkeling wei ûntstie it Golkonda-sultanaat, dêr’t de Qutb Shahi-dynasty de hearskjende famylje fan wie. Yn dy perioade waard yn 1591 de stêd [[Hyderabad]] stifte, dy't him gau ûntjoech ta in wichtich polityk en kultureel sintrum.

Yn 1724 naam Asaf Jah I de macht oer en lei dêrmei de basis foar de Asaf Jahi-dynasty, better bekend as de Nizams fan Hyderabad. Under harren bewâld groeide Hyderabad út ta de grutste prinslike steat fan Britsk Yndia. De Nizams stiene bekend om harren rykdom en patronaazje fan keunst en ûnderwiis, mar harren bewâld wie ek sterk hiërargysk en autokratysk.

=== Unôfhinklikens en yntegraasje yn Yndia ===
By de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 besocht de lêste Nizam, Osman Ali Khan, de steat ûnôfhinklik te hâlden. Dat late ta in ûnrêstige perioade en in grutte boere-opstân, de Telangana-beweging, dy't rjochte wie tsjin it feodale grûnbesitssysteem en de Nizam syn bestjoer. Yn 1948 griep de Yndiaaske steat yn mei Operation Polo, wêrnei't Hyderabad State ûnderdiel waard fan de Yndiaaske Uny.

===  De striid foar in eigen steat ===
Yn 1956 waard Hyderabad State opheft en tafoege oan 'e nije steat [[Andhra Pradesh]], dy’t ûntstie troch in gearfoeging fan Telangana mei it eardere Andhra-gebiet (dat al sûnt 1953 bestie as aparte steat nei ôfskieding fan it âlde Britske distrikt Madras). De tafoeging late lykwols ta ûnfrede yn Telangana, benammen oer ûngelikense ûntwikkeling, wurkgelegenheid en ferdieling fan wetter en middels.

Dêrtroch ûntstiene ferskate protestweagen, ûnder oare de studinte-opstân fan 1969 en letter in fernijde massabeweging fan 2001 ôf. Dy lêste waard laat troch K. Chandrashekar Rao en syn partij de Telangana Rashtra Samithi (TRS). Nei jierren fan politike druk en maatskiplik protest stimde it Yndiaaske parlemint yn 2014 yn mei de ôfskieding.

Op 2 juny 2014 waard Telangana offisjeel de 29e (letter klassifisearre as 28e) dielsteat fan Yndia, mei Hyderabad as haadstêd.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Telangana floral festival people.jpg|thumb|Minsken út Telangana op it blommefestival Bathukamma yn Telangana.]]
In opfallend skaaimerk fan 'e befolking fan Telangana is de relatyf hege graad fan urbanisaasje, foaral yn en om de haadstêd Hyderabad. Dy stêd is útgroeid ta in grut ynternasjonaal sintrum dêr't minsken út hiel Yndia wenje en wurkje. De wyk HITEC City, ek wol Cyberabad neamd, is in wichtich sintrum foar de IT-sektor, mei kantoaren fan ûnder oaren Microsoft, Google en Amazon.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Telangana
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 85,94% || 85,10% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,84% || Dominant yn 'e hiele steat, mei sterke tradysjes út de Kakatiya-perioade.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 12,42% || 12,69% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,27% || Sterk fertsjintwurdige yn Hyderabad en oare stêden.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,21% || 1,27% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06% || Lytse mienskip, fral yn stedske gebieten en ûnder tribale groepen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,09% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,01% || Benammen migrantemienskip yn 'e haadstêd.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,05% || 0,09% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,04% || Histoarysk ryk (lykas yn Nagarjunakonda), no foaral oanwêzich troch neoboedisme.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,04% || 0,07% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03% || In lytse, mar ekonomysk ynfloedrike hannelsmienskip yn Hyderabad.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,26% || 0,69% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,43% || Ynklusyf tribale religys (Sarna/Gond) en minsken dy't gjin religy opjouwe.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Telangana (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 6.817.113 || 7.822.492 || 7.817.626 || 8.871.667 || 10.169.517 || 12.081.747 || 14.118.001
|-
! Groei
| — || +14,7% || style=&quot;color:red;&quot; | -0,1% || +13,5% || +14,6% || +18,8% || +16,9%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 17.502.592 || 22.013.045 || 27.221.133 || 30.987.271 || 35.193.978 ||
|-
! Groei
| +24,0% || +25,8% || +23,7% || +13,8% || +13,6% ||
|}

== Grutse plakken ==
Opfallend is de ûnbidige groei fan Hyderabad en de stêden dêromhinne, wylst de groei yn 'e mear agraryske regio's wat stadiger gie.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] (UA) || Hyderabad || 5.742.036 || 7.749.334 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,9% || Haadstêd en wrâldwiid IT-sintrum (&quot;Cyberabad&quot;).
|-
| 2 || [[Warangal]] (UA) || Warangal || 579.216 || 704.570 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,6% || Histoarysk sintrum fan 'e Kakatiya's en ûnderwiisstêd.
|-
| 3 || [[Nizamabad]] || Nizamabad || 288.722 || 311.152 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,8% || Wichtich hannelssintrum foar rys en sûkerreid.
|-
| 4 || [[Karimnagar]] || Karimnagar || 205.653 || 261.185 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,0% || Groeiend agrarysk en edukatyf knooppunt.
|-
| 5 || [[Ramagundam]] || Peddapalli || 204.256 || 229.644 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,4% || Yndustrystêd mei grutte enerzjysintrales en koaleminen.
|-
| 6 || [[Khammam]] || Khammam || 159.450 || 184.210 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5% || Brêge tusken Telangana en de kustregio's fan Andhra Pradesh.
|-
| 7 || [[Mahbubnagar]] || Mahbubnagar || 130.986 || 157.733 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,4% || Regionaal bestjoerssintrum yn it suden fan 'e steat.
|-
| 8 || [[Nalgonda]] || Nalgonda || 110.568 || 135.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,8% || Bekend om de lânbou en de tichteby lizzende Nagarjuna Sagar-daam.
|}

* ''UA: &quot;Urban Agglomeration&quot; (stêdekloft). De sifers foar Hyderabad omfetsje ek de foarstêden dy't ûnder de Greater Hyderabad Municipal Corporation (GHMC) falle.

== Bestjoer ==
[[Ofbyld:Gandhi and the Government.jpg|thumb|Gebou fan it regear yn Hyderabad.]]
Telangana hat in wetjouwend systeem mei twa keamers: de Telangana Legislative Assembly en de Telangana Legislative Council. De Legislative Assembly bestiet út 119 leden en wurdt streekrjocht troch it folk keazen foar in perioade fan fiif jier. It is it wichtichste orgaan fan 'e wetjouwende macht. De leden fan 'e  Legislative Council wurde foar in part keazen troch ferskate kiezersgroepen en foar in part beneamd. Dy ried hat benammen hat benammen in beskôgjende rol en kin wetjouwing op 'e nij besjen en fertrage

De útfierende macht leit formeel by de gûverneur, dy't beneamd wurdt troch de presidint fan Yndia en optreedt as haad fan 'e steat. Yn 'e praktyk leit de politike macht by de Chief Minister, dy’t it fertrouwen hawwe moat fan 'e mearderheid yn 'e Legislative Assembly en oan it haad stiet fan 'e Ried fan Ministers. 

Bestjoerlik is Telangana opdield yn 33 distrikten, elk ûnder lieding fan in District Collector. Dêrneist bestiet der in systeem fan lokaal selsbestjoer, bekend as Panchayat Raj, mei ferskate lagen op doarps- en regionaal nivo.

De rjochterlike macht wurdt útoefene troch it Telangana High Court yn Hyderabad. Oant 2019 wie dit in mienskiplik heechgerjochtshôf foar sawol Telangana as Andhra Pradesh; sûnt dy tiid hat Telangana in eigen selsstannige rjochtspraak.

It politike lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part dominearre troch regionale partijen. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%)
|-
| [[Adilabad (distrikt)|Adilabad]] || [[Adilabad]] || 604.496 || 708.972 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Bhadradri Kothagudem]] || [[Kothagudem]] || 940.125 || 1.069.261 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,7%
|-
| [[Hanumakonda (distrikt)|Hanumakonda]] || [[Hanumakonda]] || 930.215 || 1.135.707 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,1%
|-
| [[Hyderabad (distrikt)|Hyderabad]] || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] || 3.829.753 || 3.943.323 || style=&quot;color: green;&quot; | +3,0%
|-
| [[Jagtial (distrikt)|Jagtial]] || [[Jagtial]] || 834.120 || 985.417 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,1%
|-
| [[Jangaon (distrikt)|Jangaon]] || [[Jangaon]] || 490.154 || 566.376 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,6%
|-
| [[Jayashankar Bhupalpally]] || [[Bhupalpally]] || 356.120 || 416.763 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,0%
|-
| [[Jogulamba Gadwal]] || [[Gadwal]] || 520.125 || 609.990 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Kamareddy (distrikt)|Kamareddy]] || [[Kamareddy]] || 830.435 || 972.625 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1%
|-
| [[Karimnagar (distrikt)|Karimnagar]] || [[Karimnagar]] || 849.232 || 1.005.711 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,4%
|-
| [[Khammam (distrikt)|Khammam]] || [[Khammam]] || 1.189.120 || 1.401.639 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,9%
|-
| [[Kumuram Bheem Asifabad]] || [[Asifabad]] || 435.034 || 515.812 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| [[Mahabubabad (distrikt)|Mahabubabad]] || [[Mahabubabad]] || 681.425 || 774.549 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,7%
|-
| [[Mahbubnagar (distrikt)|Mahbubnagar]] || [[Mahbubnagar]] || 795.120 || 919.903 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7%
|-
| [[Mancherial (distrikt)|Mancherial]] || [[Mancherial]] || 709.288 || 807.037 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,8%
|-
| [[Medak (distrikt)|Medak]] || [[Medak]] || 650.120 || 767.428 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,0%
|-
| [[Medchal-Malkajgiri]] || [[Shamirpet]] || 1.621.503 || 2.440.073 || style=&quot;color: green;&quot; | +50,5%
|-
| [[Mulugu (distrikt)|Mulugu]] || [[Mulugu]] || 220.125 || 257.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1%
|-
| [[Nagarkurnool (distrikt)|Nagarkurnool]] || [[Nagarkurnool]] || 765.120 || 893.308 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,8%
|-
| [[Nalgonda (distrikt)|Nalgonda]] || [[Nalgonda]] || 1.380.125 || 1.618.416 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Narayanpet (distrikt)|Narayanpet]] || [[Narayanpet]] || 485.125 || 566.874 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,9%
|-
| [[Nirmal (distrikt)|Nirmal]] || [[Nirmal]] || 610.154 || 709.418 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| [[Nizamabad (distrikt)|Nizamabad]] || [[Nizamabad]] || 1.258.125 || 1.571.022 || style=&quot;color: green;&quot; | +24,9%
|-
| [[Peddapalli (distrikt)|Peddapalli]] || [[Peddapalli]] || 702.456 || 795.332 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| [[Rajanna Sircilla]] || [[Sircilla]] || 470.125 || 552.037 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,4%
|-
| [[Rangareddy (distrikt)|Rangareddy]] || [[Shamshabad]] || 1.583.131 || 2.446.974 || style=&quot;color: green;&quot; | +54,6%
|-
| [[Sangareddy (distrikt)|Sangareddy]] || [[Sangareddy]] || 1.250.125 || 1.527.628 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,2%
|-
| [[Siddipet (distrikt)|Siddipet]] || [[Siddipet]] || 860.125 || 1.012.065 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,7%
|-
| [[Suryapet (distrikt)|Suryapet]] || [[Suryapet]] || 935.120 || 1.099.560 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,6%
|-
| [[Vikarabad (distrikt)|Vikarabad]] || [[Vikarabad]] || 795.321 || 927.140 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,6%
|-
| [[Wanaparthy (distrikt)|Wanaparthy]] || [[Wanaparthy]] || 495.120 || 577.758 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,7%
|-
| [[Warangal (distrikt)|Warangal]] || [[Warangal]] || 905.120 || 1.080.858 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,4%
|-
| [[Yadadri Bhuvanagiri]] || [[Bhongir]] || 640.125 || 739.448 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5%
|}

== Kultuer en toerisme ==
Telangana hat in rike kultuer, foarme troch lokale Telugu-tradysjes en islamityske ynfloeden út de histoaryske hearskippijen yn it Dekkan. De wichtichste erfgoedlokaasje fan 'e steat is de Ramappa-timpel (Rudreshwara), in timpel út de 13e iuw út de tiid fan de Kakatiya's. Dat monumint waard yn 2021 op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO set en stiet bekend om syn detailearre byldhoukeunst.

Yn en om 'e haadstêd Hyderabad lizze ferskate wichtige histoaryske monuminten. De Charminar, boud yn 1591, is it bekendste symboal fan 'e stêd. It Golkonda-fort wie eartiids in wichtich sintrum fan 'e diamanthannel, wylst de Qutb Shahi-tomben in foarbyld foarmje fan in kombinaasje fan Perzyske en Yndiaaske arsjitektuer. Ek de Thousand Pillar Temple yn Warangal is in wichtich religieus en histoarysk monumint út de Kakatiya-perioade.

== Natoer ==
It lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part bepaald troch it Dekkanplato, mei drûge flakten, boskgebieten en graniten rotsformaasjes. 

Telangana hat trije nasjonale parken:

* it [[Nasjonaal Park Kasu Brahmananda Reddy]], in grien gebiet yn Hyderabad
* it [[Nasjonaal Park Mahavir Harina Vanasthali]], bekend om ûnder oare de swarte antilope 
* it [[Nasjonaal Par Mrugavani]], in beskerme natoergebiet yn 'e omkriten fan de stêd

Dêrnjonken binne der ferskate gruttere wyldreservaten. It Tigerreservaat Kawal en it Tigerreservaat Amrabad binne wichtich foar it behâld fan de Bingaalske tiger. It Wyldreservaat Eturnagaram is ien fan 'e âldste beskerme gebieten fan 'e steat en leit oan 'e Godavari.</text>
      <sha1>rdyjp95mlosi6krgnlr0a0cxoht223v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228300</id>
      <parentid>1228292</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T20:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Wurk ferwidere.</comment>
      <origin>1228300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18409" sha1="6iwc6aymeeifwkybv6gm6qy4djavd6l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Telangana&lt;br&gt;&lt;small&gt;తెలంగాణ&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Hyderabad Dec2011 46.JPG
| ôfbyldingstekst   = De Charminar yn Hyderabad, it symboal fan de steat.
| wapen             = Emblem of Telangana.svg
| haadstêd          = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]]
| grutste stêd      = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]]
| distrikten        = 33
| ynwennertal       = 35.193.978 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 112.077 km²
| hichte            = maks.	965 m (Doli Gutta) 
| talen             = [[Telugu]] (offisjeel)&lt;br&gt;[[Urdu]] (twadde offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 85,1%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,7%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 1,3%
| stifting          = 2 juny 2014
| webside           = [https://www.telangana.gov.in telangana.gov.in]
| ôfbylding99       = Telangana in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Telangana yn Yndia
}}
'''Telangana''' is in dielsteat yn súdlik-sintraal Yndia op it Heechlân fan Dekkan. It is neffens ynwennertal in middelgrutte steat. De steat ûntstie op 2 juny 2014 troch de ôfspjalting fan 'e noardlike en sintraal-westlike regio's fan [[Andhra Pradesh]], nei in desennia-lange politike striid foar in eigen steat. Telangana wurdt omsletten troch de dielsteaten [[Maharashtra]] yn it noarden, [[Chhattisgarh]] yn it noardeasten, [[Karnataka]] yn it westen en Andhra Pradesh yn it easten en suden.

De skiednis fan 'e regio is in mjuks fan 'e âlde Telugu-kultuer en de rike islamityske ynfloeden fan it Golkonda-sultanaat en de letter hearskjende Nizams fan Hyderabad. De haadstêd en grutste stêd is [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]], in stêd dy't bekend stiet om syn histoaryske monuminten lykas de Charminar, mar ek as in sintrum foar ynformaasjetechnology en de farmaseutyske yndustry. Foar de wetterhúshâlding en lânbou is de steat sterk ôfhinklik fan 'e grutte rivieren de [[Godavari]] en de [[Krishna]].

== Geografy ==
Telangana leit yn it súdlik-sintrale part fan Yndia op it Dekkan-plato. It lânskip bestiet benammen út in semy-aride heechlân op likernôch 100 oant 600 meter boppe de seespegel. Oars as guon buorsteaten hat Telangana gjin kustline en is it folslein ynsluten troch lân.

=== Rivieren en wetterhúshâlding ===
[[Ofbyld:Canal near Lakshmi pump house.png|thumb|left|Kanaal by in pompsintrum.]]
De steat leit yn it streamgebiet fan twa grutte rivieren: de [[Godavari]] yn it noarden en de [[Krishna (rivier)|Krishna]] yn it suden, dy’t foar in part de grins mei Andhra Pradesh foarmet. Fanwege it relatyf drûge klimaat is wetterbehear fan grut belang. In soad lânbou is ôfhinklik fan grutskalige yrrigaasjeprojekten, lykas it Kaleshwaram Lift Irrigation Project, dêr't wetter mei pompen nei heger lizzende gebieten brocht wurdt.

=== Klimaat ===
It klimaat is oer it generaal waarm en drûch, mei trije dúdlike seizoenen:

* simmer (maart–maaie): tige waarm, faak boppe de 40 °C
* moesson (juny–septimber): measte reinfal, mar ûnregelmjittich
* winter (novimber–febrewaris): myld en relatyf noflik

=== Lânskip en boaiem ===
[[Ofbyld:Hyd Rock Formations1.jpg|thumb|left|Rotsfirnaasjes by Hyderabad.]]
De boaiem bestiet foar in grut part út reade ierde, geskikt foar gewaaksen lykas katoen en gierst. It lânskip wurdt op in soad plakken karakterisearre troch grutte graniten rotsformaasjes, benammen yn en om Hyderabad.

== Skiednis fan Telangana ==
Yn 'e âldheid makke de regio fan it hjoeddeiske Telangana diel út fan it gebiet fan de Satavahana-dynasty (± 230 f.Kr. – 220 n.Kr.), ien fan 'e iere grutte riken yn it Dekkan. Letter ûntjoech de regio him fierder ûnder ferskate lokale machten, wêrby’t benammen de Kakatiya-dynasty (1083–1323) in wichtige rol spile. Ut [[Warangal]] wei bouden hja in relatyf sintralisearre steat op en lieten in duorsum erfskip efter yn 'e foarm fan bysûndere timpelarsjitektuer en útwurke yrrigaasjesystemen, ûnder oare de saneamde wetterreservoirs, dy’t op in soad plakken noch altiten yn gebrûk binne.

=== Islamityske perioade en de Nizams ===
Yn 'e 14e iuw kaam de regio ûnder ynfloed fan it Sultanaat fan Delhi, wêrnei't lokale islamityske machten har fêstigen yn it Dekkan. Ut dy ûntwikkeling wei ûntstie it Golkonda-sultanaat, dêr’t de Qutb Shahi-dynasty de hearskjende famylje fan wie. Yn dy perioade waard yn 1591 de stêd [[Hyderabad]] stifte, dy't him gau ûntjoech ta in wichtich polityk en kultureel sintrum.
[[Ofbyld:Nizam's of Hyderabad Throne.jpg|thumb|left|De troan fan 'e Nizams.]]
Yn 1724 naam Asaf Jah I de macht oer en lei dêrmei de basis foar de Asaf Jahi-dynasty, better bekend as de Nizams fan Hyderabad. Under harren bewâld groeide Hyderabad út ta de grutste prinslike steat fan Britsk-Yndia. De Nizams stiene bekend om harren rykdom en patronaazje fan keunst en ûnderwiis, mar harren bewâld wie ek sterk hiërargysk en autokratysk.

=== Unôfhinklikens en yntegraasje yn Yndia ===
[[Ofbyld:Women in Telangana Rebellion.jpg|thumb|Froulju yn 'e tiid fan 'e opstân tsjin it bewâld fan 'e Nizams.]]
By de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 besocht de lêste Nizam, Osman Ali Khan, de steat ûnôfhinklik te hâlden. Dat late ta in ûnrêstige perioade en in grutte boere-opstân, de Telangana-beweging, dy't rjochte wie tsjin it feodale grûnbesitssysteem en de Nizam syn bestjoer. Yn 1948 griep de Yndiaaske steat yn mei Operation Polo, wêrnei't Hyderabad State ûnderdiel waard fan de Yndiaaske Uny.

===  De striid foar in eigen steat ===
Yn 1956 waard Hyderabad State opheft en tafoege oan 'e nije steat [[Andhra Pradesh]], dy’t ûntstie troch in gearfoeging fan Telangana mei it eardere Andhra-gebiet (dat al sûnt 1953 bestie as aparte steat nei ôfskieding fan it âlde Britske distrikt Madras). De tafoeging late lykwols ta ûnfrede yn Telangana, benammen oer ûngelikense ûntwikkeling, wurkgelegenheid en ferdieling fan wetter en middels.

Dêrtroch ûntstiene ferskate protestweagen, ûnder oare de studinte-opstân fan 1969 en letter in fernijde massabeweging fan 2001 ôf. Dy lêste waard laat troch K. Chandrashekar Rao en syn partij de Telangana Rashtra Samithi (TRS). Nei jierren fan politike druk en maatskiplik protest stimde it Yndiaaske parlemint yn 2014 yn mei de ôfskieding.

Op 2 juny 2014 waard Telangana offisjeel de 29e (letter klassifisearre as 28e) dielsteat fan Yndia, mei Hyderabad as haadstêd.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Telangana floral festival people.jpg|thumb|Minsken út Telangana op it blommefestival Bathukamma yn Telangana.]]
In opfallend skaaimerk fan 'e befolking fan Telangana is de relatyf hege graad fan urbanisaasje, foaral yn en om de haadstêd Hyderabad. Dy stêd is útgroeid ta in grut ynternasjonaal sintrum dêr't minsken út hiel Yndia wenje en wurkje. De wyk HITEC City, ek wol Cyberabad neamd, is in wichtich sintrum foar de IT-sektor, mei kantoaren fan ûnder oaren Microsoft, Google en Amazon.
[[Ofbyld:Makkah Masjid, Hydrabad - മക്കാ മസ്ജിദ്, ഹൈദരാബാദ് 08.jpg|thumb|Makkah Masjid-moskee, Hydrabad.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Telangana
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 85,94% || 85,10% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,84% || Dominant yn 'e hiele steat, mei sterke tradysjes út de Kakatiya-perioade.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 12,42% || 12,69% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,27% || Sterk fertsjintwurdige yn Hyderabad en oare stêden.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 1,21% || 1,27% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,06% || Lytse mienskip, fral yn stedske gebieten en ûnder tribale groepen.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,09% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,01% || Benammen migrantemienskip yn 'e haadstêd.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,05% || 0,09% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,04% || Histoarysk ryk (lykas yn Nagarjunakonda), no foaral oanwêzich troch neoboedisme.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,04% || 0,07% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03% || In lytse, mar ekonomysk ynfloedrike hannelsmienskip yn Hyderabad.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,26% || 0,69% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,43% || Ynklusyf tribale religys (Sarna/Gond) en minsken dy't gjin religy opjouwe.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Telangana (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 6.817.113 || 7.822.492 || 7.817.626 || 8.871.667 || 10.169.517 || 12.081.747 || 14.118.001
|-
! Groei
| — || +14,7% || style=&quot;color:red;&quot; | -0,1% || +13,5% || +14,6% || +18,8% || +16,9%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 17.502.592 || 22.013.045 || 27.221.133 || 30.987.271 || 35.193.978 ||
|-
! Groei
| +24,0% || +25,8% || +23,7% || +13,8% || +13,6% ||
|}

== Grutse plakken ==
Opfallend is de ûnbidige groei fan Hyderabad en de stêden dêromhinne, wylst de groei yn 'e mear agraryske regio's wat stadiger gie.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] (UA) || Hyderabad || 5.742.036 || 7.749.334 || style=&quot;color: green;&quot; | +34,9% || Haadstêd en T-sintrum (&quot;Cyberabad&quot;).
|-
| 2 || [[Warangal]] (UA) || Warangal || 579.216 || 704.570 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,6% || Histoarysk sintrum fan 'e Kakatiya's en ûnderwiisstêd.
|-
| 3 || [[Nizamabad]] || Nizamabad || 288.722 || 311.152 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,8% || Wichtich hannelssintrum foar rys en sûkerreid.
|-
| 4 || [[Karimnagar]] || Karimnagar || 205.653 || 261.185 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,0% || Groeiend agrarysk en edukatyf knooppunt.
|-
| 5 || [[Ramagundam]] || Peddapalli || 204.256 || 229.644 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,4% || Yndustrystêd mei grutte enerzjysintrales en koaleminen.
|-
| 6 || [[Khammam]] || Khammam || 159.450 || 184.210 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5% || Brêge tusken Telangana en de kustregio's fan Andhra Pradesh.
|-
| 7 || [[Mahbubnagar]] || Mahbubnagar || 130.986 || 157.733 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,4% || Regionaal bestjoerssintrum yn it suden fan 'e steat.
|-
| 8 || [[Nalgonda]] || Nalgonda || 110.568 || 135.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,8% || Bekend om de lânbou en de tichteby lizzende Nagarjuna Sagar-daam.
|}

* ''UA: &quot;Urban Agglomeration&quot; (stêdekloft). De sifers foar Hyderabad omfetsje ek de foarstêden dy't ûnder de Greater Hyderabad Municipal Corporation (GHMC) falle.

== Bestjoer ==
[[Ofbyld:Gandhi and the Government.jpg|thumb|Gebou fan it regear yn Hyderabad.]]
Telangana hat in wetjouwend systeem mei twa keamers: de Telangana Legislative Assembly en de Telangana Legislative Council. De Legislative Assembly bestiet út 119 leden en wurdt streekrjocht troch it folk keazen foar in perioade fan fiif jier. It is it wichtichste orgaan fan 'e wetjouwende macht. De leden fan 'e  Legislative Council wurde foar in part keazen troch ferskate kiezersgroepen en foar in part beneamd. Dy ried hat benammen in beskôgjende rol en kin wetjouwing op 'e nij besjen en fertrage

De útfierende macht leit formeel by de gûverneur, dy't beneamd wurdt troch de presidint fan Yndia en optreedt as haad fan 'e steat. Yn 'e praktyk leit de politike macht by de Chief Minister, dy’t it fertrouwen hawwe moat fan 'e mearderheid yn 'e Legislative Assembly en oan it haad stiet fan 'e Ried fan Ministers. 

Bestjoerlik is Telangana opdield yn 33 distrikten, elk ûnder lieding fan in District Collector. Dêrneist bestiet der in systeem fan lokaal selsbestjoer, bekend as Panchayat Raj, mei ferskate lagen op doarps- en regionaal nivo.

De rjochterlike macht wurdt útoefene troch it Telangana High Court yn Hyderabad. Oant 2019 wie dit in mienskiplik heechgerjochtshôf foar sawol Telangana as Andhra Pradesh; sûnt dy tiid hat Telangana in eigen selsstannige rjochtspraak.

It politike lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part dominearre troch regionale partijen. 

[[Ofbyld:Telangana State with Prominent Districts.svg|thumb|Distrikten fan Telangana.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%)
|-
| [[Adilabad (distrikt)|Adilabad]] || [[Adilabad]] || 604.496 || 708.972 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Bhadradri Kothagudem]] || [[Kothagudem]] || 940.125 || 1.069.261 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,7%
|-
| [[Hanumakonda (distrikt)|Hanumakonda]] || [[Hanumakonda]] || 930.215 || 1.135.707 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,1%
|-
| [[Hyderabad (distrikt)|Hyderabad]] || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] || 3.829.753 || 3.943.323 || style=&quot;color: green;&quot; | +3,0%
|-
| [[Jagtial (distrikt)|Jagtial]] || [[Jagtial]] || 834.120 || 985.417 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,1%
|-
| [[Jangaon (distrikt)|Jangaon]] || [[Jangaon]] || 490.154 || 566.376 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,6%
|-
| [[Jayashankar Bhupalpally]] || [[Bhupalpally]] || 356.120 || 416.763 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,0%
|-
| [[Jogulamba Gadwal]] || [[Gadwal]] || 520.125 || 609.990 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Kamareddy (distrikt)|Kamareddy]] || [[Kamareddy]] || 830.435 || 972.625 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1%
|-
| [[Karimnagar (distrikt)|Karimnagar]] || [[Karimnagar]] || 849.232 || 1.005.711 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,4%
|-
| [[Khammam (distrikt)|Khammam]] || [[Khammam]] || 1.189.120 || 1.401.639 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,9%
|-
| [[Kumuram Bheem Asifabad]] || [[Asifabad]] || 435.034 || 515.812 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| [[Mahabubabad (distrikt)|Mahabubabad]] || [[Mahabubabad]] || 681.425 || 774.549 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,7%
|-
| [[Mahbubnagar (distrikt)|Mahbubnagar]] || [[Mahbubnagar]] || 795.120 || 919.903 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,7%
|-
| [[Mancherial (distrikt)|Mancherial]] || [[Mancherial]] || 709.288 || 807.037 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,8%
|-
| [[Medak (distrikt)|Medak]] || [[Medak]] || 650.120 || 767.428 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,0%
|-
| [[Medchal-Malkajgiri]] || [[Shamirpet]] || 1.621.503 || 2.440.073 || style=&quot;color: green;&quot; | +50,5%
|-
| [[Mulugu (distrikt)|Mulugu]] || [[Mulugu]] || 220.125 || 257.744 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,1%
|-
| [[Nagarkurnool (distrikt)|Nagarkurnool]] || [[Nagarkurnool]] || 765.120 || 893.308 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,8%
|-
| [[Nalgonda (distrikt)|Nalgonda]] || [[Nalgonda]] || 1.380.125 || 1.618.416 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,3%
|-
| [[Narayanpet (distrikt)|Narayanpet]] || [[Narayanpet]] || 485.125 || 566.874 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,9%
|-
| [[Nirmal (distrikt)|Nirmal]] || [[Nirmal]] || 610.154 || 709.418 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| [[Nizamabad (distrikt)|Nizamabad]] || [[Nizamabad]] || 1.258.125 || 1.571.022 || style=&quot;color: green;&quot; | +24,9%
|-
| [[Peddapalli (distrikt)|Peddapalli]] || [[Peddapalli]] || 702.456 || 795.332 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| [[Rajanna Sircilla]] || [[Sircilla]] || 470.125 || 552.037 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,4%
|-
| [[Rangareddy (distrikt)|Rangareddy]] || [[Shamshabad]] || 1.583.131 || 2.446.974 || style=&quot;color: green;&quot; | +54,6%
|-
| [[Sangareddy (distrikt)|Sangareddy]] || [[Sangareddy]] || 1.250.125 || 1.527.628 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,2%
|-
| [[Siddipet (distrikt)|Siddipet]] || [[Siddipet]] || 860.125 || 1.012.065 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,7%
|-
| [[Suryapet (distrikt)|Suryapet]] || [[Suryapet]] || 935.120 || 1.099.560 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,6%
|-
| [[Vikarabad (distrikt)|Vikarabad]] || [[Vikarabad]] || 795.321 || 927.140 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,6%
|-
| [[Wanaparthy (distrikt)|Wanaparthy]] || [[Wanaparthy]] || 495.120 || 577.758 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,7%
|-
| [[Warangal (distrikt)|Warangal]] || [[Warangal]] || 905.120 || 1.080.858 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,4%
|-
| [[Yadadri Bhuvanagiri]] || [[Bhongir]] || 640.125 || 739.448 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5%
|}

== Kultuer en toerisme ==
[[Ofbyld:13th century Ramappa temple and monuments, Palampet Telangana - 09.jpg|thumb|Ramappa-timpel (13e iuw)]]
Telangana hat in rike kultuer, foarme troch lokale Telugu-tradysjes en islamityske ynfloeden út de histoaryske hearskippijen yn it Dekkan. De wichtichste erfgoedlokaasje fan 'e steat is de Ramappa-timpel (Rudreshwara), in timpel út de 13e iuw út de tiid fan de Kakatiya's. Dat monumint waard yn 2021 op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO set en stiet bekend om syn detailearre byldhoukeunst.

Yn en om 'e haadstêd Hyderabad lizze ferskate wichtige histoaryske monuminten. De Charminar, boud yn 1591, is it bekendste symboal fan 'e stêd. It Golkonda-fort wie eartiids in wichtich sintrum fan 'e diamanthannel, wylst de Qutb Shahi-tomben in foarbyld foarmje fan in kombinaasje fan Perzyske en Yndiaaske arsjitektuer. Ek de Thousand Pillar Temple yn Warangal is in wichtich religieus en histoarysk monumint út de Kakatiya-perioade.

== Natoer ==
It lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part bepaald troch it Dekkanplato, mei drûge flakten, boskgebieten en graniten rotsformaasjes. 
[[Ofbyld:Crimson Rose (Atrophaneura hector) on Waltheria indica W IMG 9896.jpg|thumb|left|''Atrophaneura hector'' yn it Nasjonaal Park Kasu Brahmananda Reddy]]
Telangana hat trije nasjonale parken:

* it [[Nasjonaal Park Kasu Brahmananda Reddy]], in grien gebiet yn Hyderabad
* it [[Nasjonaal Park Mahavir Harina Vanasthali]], bekend om ûnder oare de swarte antilope 
* it [[Nasjonaal Par Mrugavani]], in beskerme natoergebiet yn 'e omkriten fan de stêd

Dêrnjonken binne der ferskate gruttere wyldreservaten. It Tigerreservaat Kawal en it Tigerreservaat Amrabad binne wichtich foar it behâld fan de Bingaalske tiger. It Wyldreservaat Eturnagaram is ien fan 'e âldste beskerme gebieten fan 'e steat en leit oan 'e Godavari.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://tgtdc.in/home Toerisme yn Telangana.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Telangana}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Telangana| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2014]]</text>
      <sha1>6iwc6aymeeifwkybv6gm6qy4djavd6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meidogger oerlis:DJStiltecoupé</title>
    <ns>3</ns>
    <id>191193</id>
    <revision>
      <id>1228294</id>
      <timestamp>2026-04-19T14:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wolkom */ nije seksje</comment>
      <origin>1228294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="0nuneznjwglsp19l60ypdsepuokauyg" xml:space="preserve">== Wolkom ==

{{Wolkom}} [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 19 apr 2026, 16.51 (CEST)</text>
      <sha1>0nuneznjwglsp19l60ypdsepuokauyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Telangana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191194</id>
    <revision>
      <id>1228301</id>
      <timestamp>2026-04-19T20:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Telangana}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2014]]&quot;</comment>
      <origin>1228301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="jxrsspy05z2n46se6bjfznd7hfovc0d" xml:space="preserve">{{Commonscat|Telangana}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2014]]</text>
      <sha1>jxrsspy05z2n46se6bjfznd7hfovc0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Treatment</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191195</id>
    <revision>
      <id>1228302</id>
      <timestamp>2026-04-19T23:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="o71ai0mvw0dkrkdpvmqh01l2vwvkeqy" xml:space="preserve">In '''treatment''' ([[Ingelsk]] foar &quot;behanneling&quot;) of '''filmtreatment''' is in stik [[proaza]] dat skreaun wurdt yn tarieding op it meitsjen fan in [[film]], [[tillefyzjeprogramma]] of [[harkspul]] op 'e [[radio]]. Ornaris is it de stap tusken in [[step outline]], wêryn't eltse [[sêne]] koart beskreaun wurdt, en de earste ferzje fan in [[senario]]. In treatment is oer it algemien langer en mear detaillearre as in step outline (dy't sels al in útwurke foarm is fan in [[synopsis (film)|synopsis]] fan ien [[bledside]]). Faak steane der yn 'e treatment details oangeande de [[plot]] fan 'e film of it tillefyzjeprogramma of harkspul yn dy't yn 'e step outline weilitten binne. It kin ek wêze dat yn in treatment oanwizings foar de [[rezjy]] of de [[kamerarezjy]] opnommen binne. Yn 'e hjoeddeistige [[filmyndustry]] wurde treatments rûnom brûkt en binne se benammen bedoeld as [[dokumint]] dat it ferkeapjen fan ideeën foar films oan [[filmstudio's]] mooglik makket.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Film_treatment ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Filmterm]]
[[Kategory:Telefyzjeterm]]
[[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]]</text>
      <sha1>o71ai0mvw0dkrkdpvmqh01l2vwvkeqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buddyfilm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191196</id>
    <revision>
      <id>1228303</id>
      <timestamp>2026-04-20T00:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="o8d26z7fujbxy8y50qeor1xo7ai4n5p" xml:space="preserve">[[File:Laurel_%26_Hardy_in_Flying_Deuces_1_edited.png|right|thumb|250px|[[Laurel en Hardy]] yn 'e film ''[[The Flying Deuces]]'' út [[1939]]. Laurel en Hardy wiene ien fan 'e earste &quot;buddy&quot;-pearen út 'e [[filmskiednis]].]]
In '''buddyfilm''', fan it [[Amerikaansk-Ingelsk]]e [[wurd]] ''buddy'', dat &quot;[[freonskip|maatsje]]&quot; betsjut, is in [[subsjenre]] fan 'e [[aventoerefilm|aventoere]]-, [[aksjefilm|aksje]]-, [[plysjefilm|plysje]]-, [[westernfilm|western]]-, [[komeedzjefilm]] en [[roadmovie]], wêryn't twa [[persoan]]en op in aventoer, misje, [[kweeste]] of [[reis]] geane. Dêrby giet it ornaris om twa [[manlju]] mei kontrastearjende [[persoanlikheid|persoanlikheden]]. It komt foar dat der mear klam op dat kontrast lein wurdt troch de [[personaazje]]s ferskillende [[etnysk]]e eftergrûnen te jaan. Faak hat in buddyfilm in [[plot]] wêryn't de beide personaazjes earst mar dreech mei-inoar opsjitte kinne, mar troch mienskiplike [[ûnderfining]]s krije se geandewei de film hieltyd mear begryp foarinoar, en oan 'e ein binne se [[freonskip|befreone]] rekke.

==Skiednis==
Buddyfilms geane in hiel ein werom yn 'e [[filmskiednis]]. Ien fan 'e earste ''buddy''-pearen waard yn 'e [[1930-er jierren]] foarme troch [[Stan Laurel]] en [[Oliver Hardy]], alias [[Laurel en Hardy|de Dikke en de Tinne]]. [[Histoarysk]] wiene sokke ''buddys'' oer it algemien [[manlju]]. Yn [[1940]] spilen [[Bing Crosby]] en [[Bob Hope]] tegearre yn 'e film ''[[Road to Singapore]]''. Dat wie sa'n súkses dat se oant de [[1960-er jierren]] in hiele [[filmsearje]] fan sokke ''[[Road to …]]''-buddyfilms makken. Yn 'e [[1950-er jierren]] wiene [[Dean Martin]] en [[Jerry Lewis]] in populêr filmduo en itselde gou in [[desennium]] letter foar [[Walter Matthau]] en [[Jack Lemmon]], dy't bgl. de [[haadrol]]len hiene yn 'e film ''[[The Odd Couple (film)|The Odd Couple]]'' út [[1968]]. Yn 't earstoan wiene buddyfilms oer it algemien komeedzjes, mar yn [[1949]] yntrodusearre de [[Japan]]ske [[regisseur]] [[Akira Kurosawa]] mei syn film ''[[Nora Inu]]'' ([[ynternasjonale titel]]: ''Stray Dog'') in buddyfilm oer twa [[plysje]]s mei in folle serieuzere toansetting. Dêrmei wie de saneamde buddycopfilm (&quot;maatsje-smearis-film&quot;) berne. 

==Foarbylden==
[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] foarbylden fan buddycopfilms binne û.o. ''[[48 Hrs.]]'' ([[1982]]) en ''[[Another 48 Hrs.]]'' ([[1990]]) mei [[Eddie Murphy]] en [[Nick Nolte]], ''[[Red Heat (film út 1988)|Red Heat]]'' ([[1988]]) mei [[Jim Belushi]] en [[Arnold Schwarzenegger]], ''[[Tango &amp; Cash]]'' ([[1989]]) mei [[Sylvester Stallone]] en [[Kurt Russell]], ''[[Die Hard with a Vengeance]]'' ([[1995]]) mei [[Bruce Willis]] en [[Samuel L. Jackson]], ''[[Money Train]]'' ([[1995]]) mei [[Woody Harrelson]] en [[Wesley Snipes]], ''[[Se7en]]'' ([[1995]]) mei [[Morgan Freeman]] en [[Brad Pitt]], ''[[Rush Hour (film út 1998)|Rush Hour]]'' ([[1998]]) mei [[Chris Tucker]] en [[Jackie Chan]] en ''[[2 Guns (film)|2 Guns]]'' ([[2013]]) mei [[Denzel Washington]] en [[Mark Wahlberg]]. Mooglik de bekendste buddycopfilms binne de ûnderskate dielen út 'e ''[[Lethal Weapon (filmsearje)|Lethal Weapon]]''-rige, begjinnend mei ''[[Lethal Weapon (film)|Lethal Weapon]]'' ([[1987]]), mei [[Mel Gibson]] en [[Danny Glover]].

Hoewol't buddyfilms yn 'e [[ienentweintichste iuw]] oer it algemien noch altyd manlju as haadpersoanen hawwe, kaam ein [[tweintichste iuw]] foar it earst ek de froulike buddyfilm op. Foarbylden dêrfan binne ''[[Thelma &amp; Louise]]'' ([[1991]]) mei [[Susan Sarandon]] en [[Geena Davis]], ''[[Fried Green Tomatoes (film)|Fried Green Tomatoes]]'' ([[1991]]) mei [[Mary Stuart Masterson]] en [[Mary-Louise Parker]], en ''[[Walking and Talking]]'' ([[1996]]) mei [[Catherine Keener]] en [[Anne Heche]]. Der besteane ek buddyfilms wêryn't de ''buddys'' in man en frou mei in [[platoanyske relaasje|platoanyske freonskip]] binne, lykas ''[[The Pelican Brief (film)|The Pelican Brief]]'' ([[1993]]) mei [[Denzel Washington]] en [[Julia Roberts]]. Fierders binne der ek [[tekenfilm]]s mei in buddyfilmtema, lykas ''[[Toy Story (film)|Toy Story]]'' ([[1995]]), ''[[The Secret Life of Pets (film)|The Secret Life of Pets]]'' ([[2016]]) en ''[[Zootopia]]'' ([[2016]]).

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Buddy_film ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Buddy films}}
}}

[[Kategory:Filmsjenre]]
[[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]]</text>
      <sha1>o8d26z7fujbxy8y50qeor1xo7ai4n5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buddycopfilm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191197</id>
    <redirect title="Buddyfilm" />
    <revision>
      <id>1228304</id>
      <timestamp>2026-04-20T00:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Buddyfilm]]</comment>
      <origin>1228304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="idq602wzyikys8iotqsuoeojsxon7o2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Buddyfilm]]</text>
      <sha1>idq602wzyikys8iotqsuoeojsxon7o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giacomo Prampolini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191198</id>
    <revision>
      <id>1228305</id>
      <timestamp>2026-04-20T00:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8242" sha1="q44181tyeaiin4acj8jzdngssk1r6le" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Giacomo_Prampolini.gif
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 180px
| echte namme                  = Giacomo Prampolini
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]]
| berne                        = [[22 juny]] [[1898]]
| berteplak                    = [[Milaan]] ([[Lombardije]])
| stoarn                       = [[25 april]] [[1975]]
| stjerplak                    = [[Pisa]] ([[Toskane]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italjanen|Italjaansk]]
| regionale identiteit         = [[File:Flag of Lombardy.svg|border|20px]] [[Lombarden|Lombardysk]] 
| berop/amt                    = [[skriuwer]], [[dichter]], [[oersetter]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = [[1921]] – [[1975]]
| reden bekendheid             = [[polyglot]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Giacomo Prampolini''' ([[Milaan]], [[22 juny]] [[1898]] – [[Pisa]], [[25 april]] [[1975]]) wie in [[Itaalje|Italjaansk]] [[essay]]ist, [[dichter]], [[oersetter]] en [[taalkundige]]. Hy stie derom bekend dat er in [[polyglot]] wie, dy't krapoan sechstich ûnderskate [[talen]] spriek. Prampolini liket in swak foar lytsere talen hân te hawwen. Hy spriek ek [[Frysk]], en sette [[gedicht]]en fan [[Fryslân|Fryske]] skriuwers oer nei it [[Italjaansk]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid, komôf en oplieding===
Prampolini waard yn [[1898]] [[berne]] yn [[Milaan]]. Syn [[heit]], Norberto Prampolini, wie in [[belestingynspekteur]] dy't hikke en tein wie yn [[Rubiera]] en in [[efterneef]] wie fan 'e lettere [[senator]] [[Natale Prampolini]]. Syn [[mem]], Cinzia Pesenti, wie de [[dochter]] fan in [[feteraan]] út [[Bergamo]] dy't noch ûnder [[Giuseppe Garibaldi]], de ienmakker fan Itaalje, tsjinne hie yn 'e [[Ekspedysje fan de Tûzen]] ([[1860]]). Prampolini wie in efterneef fan 'e bekende [[útjouwer]] [[Romeo Prampolini]]. Hy [[studearre]] earst [[letterkunde]] yn Milaan en dêrnei [[rjochten]] oan 'e [[Universiteit fan Pavia]]. 

===Karriêre===
Nei't er njonken syn [[doktoraat]] yn 'e letteren yn [[1920]] ek in [[masterskip yn 'e rjochten]] behelle hie, wijde Prampolini him de rest fan syn libben oan [[taalkunde]]. Hy ûnderhold himsels as [[adviseur|konsultant]] foar ferskate liedende Italjaanske [[útjouwerij]]en. Prampolini sette him nei wenjen yn [[Spello]], yn 'e [[provinsje]] [[Perugia (provinsje)|Perugia]], dêr't syn [[famylje]] skiednis hie. Yn [[2007]] soe dêre de gemeentlike [[bibleteek]] nei him ferneamd wurde.

Prampolini hie in grut [[talint]] foar it learen fan [[talen]], dat er brûkte om fia it meitsjen fan [[oersetting]]s útlânske [[literatuer]] en [[poëzij]] yn it Italjaanske taalgebiet te yntrodusearjen. Sa sette er wurken oer út it [[Spaansk]] (fan û.o. [[Pedro Calderón de la Barca]]), út it [[Dútsk]] (fan û.o. [[Hans Carossa]], [[Richard Wagner]] en [[Felix Salten]]), út it [[Ingelsk]] (fan û.o. [[Rudyard Kipling]], [[Arthur Conan Doyle]], [[John Keats]], [[Aldous Huxley]] en [[James Oliver Curwood]]), út it [[Nederlânsk]] (fan ú.o. [[Arthur van Schendel]], [[Hendrik Marsman]] en [[Felix Timmermans]]) en út 'e [[Noardgermaanske talen]] (fan û.o. [[Knut Hamsun]], [[Pär Lagerkvist]], [[Kristmann Guðmundsson]] en [[Gunnar Gunnarsson]]). Yn [[1936]] waard syn wurk bekroane mei de Priis fan 'e [[Akademy fan Itaalje]].

===Betsjutting foar de Nederlânsktalige literatuer===
Prampolini wie in pionier op it mêd fan 'e fersprieding fan 'e [[literatuer]] fan [[Nederlân]] en [[Flaanderen]] yn Itaalje. Yn [[1927]] skreau er oer dat ûnderwerp in [[essay]] oanfolle mei in [[blomlêzing]], mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''La Letteratura Olandese e Fiamminga: Antologia (1880–1924)''. Foar syn ynset foar de Nederlânsktalige literatuer waard Prampolini in lid makke fan sawol de [[Keninklike Akademy foar Nederlânske Taal- en Letterkunde]] as de [[Maatskippij fan de Nederlânske Letterkunde]]. Yn [[1964]] waard him de [[Martinus Nijhoff Fertaalpriis]] takend.

===Bestjutting foar de Fryske literatuer===
Yn [[Nederlân]] rjochte Prampolini him behalven op it Nederlânsk ek op it [[Frysk]], dat er [[lêzen|lêze]] koe sûnder dat er ea heard hie hoe't it sprutsen waard. Neffens in [[anekdoate]] leid er in kear in Frysk fers oan Marsman foar en frege wat dy derfan fûn. Marsman antwurde, ta ferstuivering fan Prampolini, dat er gjin wurd Frysk koe. Prampolini frege him: &quot;Mar jo binne dochs Nederlanner en jo kenne gjin Frysk? Mar dat is dochs hiel maklik te learen?&quot;&lt;ref&gt;{{Aut|Leeuwen, W.I.M.E. van}}, ''Drie Vrienden: Studies over en Herrinneringen aan Menno ter Braak, Hendrik Marsman en Eddie du Perron'', Utert, 1947.&lt;/ref&gt; 

Prampolini sette fersen oer nei it Italjaansk fan Fryske dichters as [[Rixt]], [[Douwe Kalma]], [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Rinke Tolman]]. De earsten dêrfan ferskynden yn 'e [[1920-er jierren]] yn it [[tydskrift]] ''[[Giornale di Poesia]]''. Yn [[1952]] brocht Prampolini in bondel mei syn lettere oersettings út it Frysk út ûnder de titel ''Poeti Frisoni'' (&quot;Fryske Dichters&quot;), wêrfoar't er benammen in kar makke hie út 'e blomlêzings fan [[Fedde Schurer]] út [[1943]] en fan [[Anne Wadman]] út [[1949]].&lt;ref name=&quot;Kobus&quot;&gt;{{Fuotnoat|{{Aut|Groot, Pieter de}}, ''Kobus Prampolini'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 april 2026, s. 28}}&lt;/ref&gt;

Prampolini hie in abonnemint op it [[literêr]] [[tydskrift]] ''[[De Tsjerne]]'' (dêr't er letter ek yn publisearre), hy waard lid fan 'e [[Fryske Akademy]] en hy [[briefkerij|briefke]] mei ferskate Fryske skriuwers, ûnder wa Rixt. Pas yn [[1959]] besocht Prampolini Fryslân foar it earst, en om him te ferwolkomjen waard in jûn organisearre yn it [[Oranje Hotel (Ljouwert)|Oranje Hotel]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dêr't hast hiel literêr Fryslân foar útrûn. Rixt, Rintsje Piter Sybesma en [[Douwe Tamminga]], mar ek jongere dichters, liezen dêr har fersen foar, dy't op in lûdsbân opnommen waarden sadat Prampolini se thús yn Itaalje nochris beharkje koe.&lt;ref name=&quot;Kobus&quot;/&gt;

==Wurk==
===Wittenskiplike publikaasjes===
*1928 – ''Grammatica Teorico-Pratica della Lingua Olandese'' &lt;small&gt;(&quot;Teoretyske en Praktyske Grammatika fan 'e Nederlânske Taal&quot;)&lt;/small&gt;
*1934 – ''Il Tesoro Nascosto'' &lt;small&gt;(&quot;De Ferburgen Skat&quot;)&lt;/small&gt;
*1938 – ''Storia Universale della Letteratura'' &lt;small&gt;(&quot;Universele Skiednis fan 'e Literatuer&quot;)&lt;/small&gt;

===Poëzij===
*1928 – ''Dall'alto Silenzio'' &lt;small&gt;(&quot;Fan 'e Hege Stilte&quot;)&lt;/small&gt;
*1931 – ''Segni'' &lt;small&gt;(&quot;Tekens&quot;)&lt;/small&gt;
*1946 – ''Dominio delle Cose'' &lt;small&gt;(&quot;Masterskip oer de Dingen&quot;)&lt;/small&gt;
*1958 – ''Porticello'' &lt;small&gt;(ûnder redaksje fan [[Vanni Scheiwiller]])&lt;/small&gt;
*1962 – ''Molte Stagioni'' &lt;small&gt;(&quot;Mannich in Jiertiid&quot;)&lt;/small&gt;

===Essays===
*1927 – ''La Letteratura Olandese e Fiamminga: Antologia (1880–1924)'' &lt;small&gt;(&quot;De Nederlanske en Flaamske Literatuer: In Blomlêzing (1880–1924)&quot;, mei in [[foarwurd]] troch [[Giuseppe Prezzolini]])&lt;/small&gt;
*1937-1938 – ''La Mitologia nella Vita dei Popoli'' &lt;small&gt;(&quot;De Mytology yn it Libben fan 'e Folken&quot;)&lt;/small&gt;
*1939 – ''L'Annunciazione nei Pittori Primitivi Italiani'' &lt;small&gt;(&quot;De Oankundiging [fan de Berte fan Jezus] yn [it Wurk fan] Primitive Italjaanske Skilders&quot;)&lt;/small&gt;

===Oersettings===
Sjoch foar in ûnfolsleine list mei oersettings nei it [[Italjaansk]] makke troch Giacomo Prampolini de opsomming ûnder it kopke ''Traduzioni dal 1921 al 1939'' yn [[:it:Giacomo Prampolini|dit korrespondearjende artikel]] op 'e [[Italjaanske Wikipedy]].

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Giacomo_Prampolini ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Prampolini, Giacomo}}
[[Kategory:Italjaansk oersetter]]
[[Kategory:Italjaansk essayist]]
[[Kategory:Italjaansk dichter]]
[[Kategory:Italjaansk publisist]]
[[Kategory:Italjaansk taalkundige]]
[[Kategory:Lombardysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1898]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1975]]</text>
      <sha1>q44181tyeaiin4acj8jzdngssk1r6le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Reluctant Dragon (film út 1941)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191199</id>
    <revision>
      <id>1228313</id>
      <timestamp>2026-04-20T05:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22449-12</username>
        <id>57754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks film | name        = The Reluctant Dragon | image       = Reluctant Dragon.jpg | caption     = Original theatrical poster | director    = [[Alfred Werker]] (live action)&lt;br /&gt;[[Hamilton Luske]] (animation)&lt;br /&gt;[[Jack Cutting (animator)|Jack Cutting]], [[Ub Iwerks]], [[Jack Kinney]] (sequence directors) | writer      = ''Live-action:''&lt;br /&gt;[[Ted Sears]]&lt;br /&gt;[[Al Perkins]]&lt;br /&gt;[[Larry Clemmons]]&lt;br /&gt;[[William Cottrell|Bill Cottrell]]&lt;br /&gt;Harry Cl...&quot;</comment>
      <origin>1228313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1615" sha1="58evrmfc67nug8ax5yx1ojtcpwu2ubu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| name        = The Reluctant Dragon
| image       = Reluctant Dragon.jpg
| caption     = Original theatrical poster
| director    = [[Alfred Werker]] (live action)&lt;br /&gt;[[Hamilton Luske]] (animation)&lt;br /&gt;[[Jack Cutting (animator)|Jack Cutting]], [[Ub Iwerks]], [[Jack Kinney]] (sequence directors)
| writer      = ''Live-action:''&lt;br /&gt;[[Ted Sears]]&lt;br /&gt;[[Al Perkins]]&lt;br /&gt;[[Larry Clemmons]]&lt;br /&gt;[[William Cottrell|Bill Cottrell]]&lt;br /&gt;[[Harry Clork]]&lt;br /&gt;[[Robert Benchley]] &lt;br /&gt;''The Reluctant Dragon'' segment:&lt;br /&gt;[[Kenneth Grahame]] (original book)&lt;br /&gt;[[Erdman Penner]]&lt;br /&gt;[[T. Hee]]&lt;br /&gt;''Baby Weems'' segment:&lt;br /&gt;[[Joe Grant]]&lt;br /&gt;[[Dick Huemer]]&lt;br /&gt;John Miller
| starring    = [[Robert Benchley]]&lt;br /&gt;[[Frances Gifford]]&lt;br /&gt;Buddy Pepper&lt;br /&gt;[[Nana Bryant]]
| producer    = [[Walt Disney]]
| cinematography = [[Bert Glennon]]
| editing     = [[Paul Weatherwax]]
| music       = [[Frank Churchill]]&lt;br /&gt;[[Larry Morey]]
| studio      = [[Walt Disney Pictures|Walt Disney Productions]]
| distributor = [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]]
| released    = {{Film date|1941|06|27}}
| runtime     = 74 minutes
| country     = United States
| budget      = $600,000
| gross      = $960,000 (worldwide rentals)
| language    = English}}
The Reluctant Dragon is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tekenfilm]] út [[1941]].

{{stobbe|film}}

[[Kategory:Amerikaanske tekenfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske bernefilm]]
[[Kategory:Amerikaanske filmmusical]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan de Walt Disney Animation Studios]]
[[Kategory:Film út 1941]]</text>
      <sha1>58evrmfc67nug8ax5yx1ojtcpwu2ubu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutste-gemiddeldenmetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191200</id>
    <redirect title="Grutste-gemiddeldemetoade" />
    <revision>
      <id>1228320</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Kneppelfreed hat de side [[Grutste-gemiddeldenmetoade]] omneamd ta [[Grutste-gemiddeldemetoade]] fan de trochferwizing: gjin tusken-n yn it Frysk</comment>
      <origin>1228320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutste-gemiddeldemetoade]]</text>
      <sha1>eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Madhya Pradesh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191201</id>
    <revision>
      <id>1228324</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Madhya Pradesh&lt;br&gt;&lt;small&gt;मध्य प्रदेश&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Gwalior Fort front.jpg | ôfbyldingstekst   = Gwalior Fort. | wapen             = Emblem of Madhya Pradesh.svg | haadstêd          = [[Bhopal]] | grutste stêd      = [[Indore]] | distrikten        = 55 | ynwennertal       = 72.626.809 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt; | oerflak           = 308.252 km² | hichte...&quot;</comment>
      <origin>1228324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21314" sha1="n1vq43fcnjs6jkdiwal1q41kwlsn8za" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Madhya Pradesh&lt;br&gt;&lt;small&gt;मध्य प्रदेश&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Gwalior Fort front.jpg
| ôfbyldingstekst   = Gwalior Fort.
| wapen             = Emblem of Madhya Pradesh.svg
| haadstêd          = [[Bhopal]]
| grutste stêd      = [[Indore]]
| distrikten        = 55
| ynwennertal       = 72.626.809 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 308.252 km²
| hichte            = 150 – 1.350 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 90,9%&lt;br&gt;[[Islam]] 6,6%&lt;br&gt;[[Jaïnisme]] 0,8%
| stifting          = 1 novimber 1956
| webside           = [https://www.mp.gov.in mp.gov.in]
| ôfbylding99       = Madhya Pradesh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Madhya Pradesh yn Yndia
}}
'''Madhya Pradesh''' is in dielsteat yn it sintrale diel fan [[Yndia]]. Neffens oerflak is it de twadde grutste steat fan it lân en neffens ynwennertal de op fjouwer nei grutste. Oant it jier 2000 wie it de grutste steat fan Yndia. Yn dat jier waard de regio [[Chhattisgarh]] ôfsplitst en in selstannige dielsteat. Madhya Pradesh hat gjin kustline en gjin ynternasjonale grinzen; it grinzget oan 'e dielsteaten [[Uttar Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Maharashtra]], [[Gûdjarat]] en [[Radjastan]]. De steat hat in ryk histoarysk erfgoed, farriëarjend fan 'e boedistyske stûpa fan Sanchi oant de paleizen fan 'e Holkar- en Scindia-dynastyën. De haadstêd is [[Bhopal]], wylst de stêd [[Indore]] it grutste ekonomyske sintrum foarmet. Madhya Pradesh wurdt ek wol de &quot;Tigersteat&quot; neamd fanwegen de oantal nasjonale parken dy't in grutte rol spylje yn it behâld fan 'e Bingaalske tiger.

== Geografy ==
Madhya Pradesh leit op it sintrale heechlân fan India. It lânskip bestiet út plato’s, rivierdellingen en twa grutte, hast parallel rinnende berchrêgen dy’t de steat fan west nei east trochsnije.
[[Ofbyld:Omkareshwar, Shri Omkar Mandhata (9840595185).jpg|thumb|left|De Narmada yn Omkareshwar.]]
Troch it noarden en midden fan de steat rint it [[Vindhyaberchtme]]. Faak tsjinne dat berchtme as in natuerlike skieding tusken Noard- en Súd-Yndia. Súdlike leit it [[Satpuraberchtme]]. Dat berchtme rint rûchwei parallel oan 'e bergen fan Vindhya. Tusken beide berchrêgen leit de fruchtbere delling fan 'e [[Narmada (rivier)|Narmada]]. It Malwaplato yn it westen is in fulkanysk plato mei fruchtbere swarte grûn, dy't tige gaadlik is foar lânbou, benammen foar katoen.

Madhya Pradesh foarmet de boarne fan ferskate wichtige Yndiaaske rivieren. Oars as de rivieren yn it noarden wurde dizze benammen fuorre troch [[moesson]]rein ynstee fan ranende snie fan gletsjers:

* de Narmada is ien fan 'e wichtichste en hillichste rivieren fan 'e steat en streamt nei it westen, rjochting de [[Arabyske See]].
* de [[Tapti (rivier)|Tapti]] rint súdlik fan 'e Narmada en folget ek in westlike rjochting.
* de [[Chambal (rivier)|Chambal]] streamt nei it noarden en foarmet foar in part de grins mei Rajasthan en Uttar Pradesh; de rivier is bekend om syn djippe kleauwen.
* de [[Son (rivier)|Son]] is in sydrivier fan 'e [[Ganges]], streamt nei it easten.

It klimaat fan Madhya Pradesh is tropysk mei trije dúdlike seizoenen. Simmerdeis (maart–juny) is it hyt en drûch, mei temperatueren dy’t yn de noardlike flakten boppe de 45 °C komme kinne. De moessontiid (july–septimber) is in tiid fan swiere reinfal. De winters (novimber-febrewaris) binne oer it generaal drûch en noflik mei benammen yn hegere gebieten kâlde nachten.

Likernôch 30% fan it oerflak fan Madhya Pradesh is bedutsen mei bosk, wat it ien fan 'e boskrike steaten fan Yndia makket. De fegetaasje fariearret fan tropyske leafbosken oant drûgere toarnbosken yn minder fochtige gebieten. Dizze natuergebieten binne in wichtich leefgebiet foar in grut tal bistesoarten. Yn 'e steat libbet ien fan 'e grutste Yndiaaske populaasjes fan 'e Bingaalske tiger.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|thumb|left|Rotswenten fan Bhimbetka.]]
De minsklike bewenning yn Madhya Pradesh heart ta de âldste fan de wrâld. De [[Rotsskûlplakken fan Bhimbetka|grotten fan Bhimbetka]] (UNESCO-wrâlderfgoed) ha rotsschilderings dy't oant wol 30.000 jier weromgeane.

Yn 'e 4e iuw f.Kr. makke de regio diel út fan it Mauryaryk. [[Ashoka]] wie gûverneur fan Ujjain foardat er keizer waard. Hy liet de ferneamde Sanchi stûpa bouwe, ien fan 'e wichtichste [[Boedisme|boedistyske]] monuminten yn 'e wrâld. Letter, tusken de 4e en 6e iuw n.Kr., belibbe de regio in kulturele bloei ûnder it Guptaryk, in perioade dy't faak de Gouden Iuw fan Yndia neamd wurdt.

Tusken de 9e en 13e iuw regearren ferskate Rajput-stammen oer dielen fan 'e steat. Sûnt de 14e iuw kaam de regio hieltyd mear ûnder de ynfloed fan it [[Sultanaat Delhi]] en letter it [[Mogolryk]]. Under de Mogols waarden stêden lykas [[Gwalior]] en [[Mandu]] wichtige strategyske en kulturele sintra. Doe't it Mogolryk yn 'e 18e iuw oan betsjutting ferlear, namen de [[Maratharyk|Maratha's]] de macht oer. Dat late ta de opkomst fan ferskate prinslike dynastyën dy't letter in wichtige rol spylje soene yn de regio (de Scindia dynasty yn Gwalior, de Holkar dynasty yn Indore en de Bhonsle dynasty yn Nagpur).

Nei de oarloggen tusken de Maratha's en de Britten oan it begjin fan 'de 19e iuw kaam de regio ûnder [[Britsk-Ynje|Britske ynfloed]].

Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de ferskate foarstedommen gearfoege. Op 1 novimber 1956 waard de hjoeddeiske dielsteat Madhya Pradesh offisjeel oprjochte. Oant it jier 2000 wie it de grutste steat fan Yndia, mar op 1 novimber fan dat jier waard de súdeastlike regio ôfsplitst om de nije steat Chhattisgarh te foarmjen.
[[Ofbyld:Union Carbide pesticide factory, Bhopal, India, 1985.jpg|thumb|left|Union Carbide (1985).]]
Yn 'e resinte skiednis fan 'e steat fûn yn 1984 yn Bhopal ien fan 'e slimste yndustriële rampen yn 'e wrâldskiednis plak. By in lek yn in fabryk fan Union Carbide kamen tûzenen minsken om it libben. De ramp ûntstie yn 'e nacht fan 2 op 3 desimber 1984 troch it lekken fan neffens rûzing 40 ton fan it ekstreem giftige methylisocyanaatgas út in fabryk fan Union Carbide. De streekrjochte oarsaak wie wetter dat yn in opslachtank kaam, wat in heftige gemyske reaksje  feroarsake. De katastrofe waard fergrutte meidat ferskate feiligenssystemen útskeakele wiene of net goed funksjonearren fanwegen besunigings en min ûnderhâld. In giftige gaswolk dreau oer tichtebefolke wenwiken. Njonken tûzenen deaden feroarsake de ramp foar hûnderttûzenen oerlibbenen bliuwend letsel.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Tribes of Madhya Pradesh 001.jpg|thumb|Stammen fan Madhya Pradesh.]]
[[Ofbyld:Stupa 1 - West Side - Sanchi Hill 2013-02-21 4311.JPG|thumb|Boedistyske stûpa by Sanchi.]]
De befolking fan Madhya Pradesh kent in grut ferskaat. Likernôch 21% fan 'e befolking bestiet út lânseigen stammen. De grutste groepen binne de Bhil en de Gond. De Gonds steane bekend om harren keunst, dy’t faak de bân tusken minske en natoer ferbyldet.

De offisjele taal is [[Hindy]], dy't troch de mearderheid fan 'e befolking praat wurdt. Dêrnjonken binne der ferskate regionale farianten mei in eigen identiteit, lykas Malwi (yn 'e regio Indore/Ujjain), Bundeli (yn it noarden) en Bagheli (yn it easten).

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Madhya Pradesh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 91,15% || 90,89% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,26% || Dominant, mei wichtige pylgeroarden lykas Ujjain en Omkareshwar.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 6,37% || 6,57% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,20% || Fral fertsjintwurdige yn stêden lykas Bhopal.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,91% || 0,78% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,13% || In lytse, mar histoarysk tige ynfloedrike mienskip.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,35% || 0,30% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,05% || 
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,28% || 0,29% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,01% || 
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,25% || 0,21% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,04% || Benammen yn 'e gruttere hannelsstêden.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,69% || 0,96% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,27% || In soad tribale religys dy't harren eigen natoergeasten ferearje.
|}

Madhya Pradesh hat yn 'e 20e en begjin 21e iuw in foarse groei trochmakke. Understeande sifers foar 2001 en 2011 binne de sifers fan 'e steat nei de ôfspjalting fan Chhattisgarh. Yn 1921 wie de befolkingsgroei negatyf. Dat kaam troch de [[Spaanske Gryp]] (dy't Yndia swier troffen hat), in hongersneed troch mislearre rispingen en de [[Earste Wrâldkriich]] (de Britten ronselen im soad jonge manlju út de regio om te fjochtsjen yn Jeropa en it Midden-Easten).

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Madhya Pradesh (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 12.679.072 || 14.372.483 || 13.911.912 || 15.340.063 || 17.308.232 || 18.614.931 || 23.217.910
|-
! Groei
| — || +13,4% || style=&quot;color:red;&quot; | -3,2% || +10,3% || +12,8% || +7,6% || +24,7%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 30.016.625 || 38.168.528 || 48.566.242 || 60.348.023 || 72.626.809 ||
|-
! Groei
| +29,3% || +27,2% || +27,2% || +24,3% || +20,3% ||
|}

=== Grutste stêden ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Indore]] (UA) || Indore || 1.516.918 || 2.170.295 || style=&quot;color: green;&quot; | +43,1% || kommersjeel en yndustrieel sintrum.
|-
| 2 || [[Bhopal]] (UA) || Bhopal || 1.458.416 || 1.886.100 || style=&quot;color: green;&quot; | +29,3% || haadstêd
|-
| 3 || [[Jabalpur]] (UA) || Jabalpur || 1.098.366 || 1.267.564 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,4% || wichtich militêr en rjochterlik sintrum (High Court).
|-
| 4 || [[Gwalior]] (UA) || Gwalior || 865.548 || 1.102.884 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,4% || histoaryske fêstingstêd fan 'e Scindia-dynasty.
|-
| 5 || [[Ujjain]] || Ujjain || 431.162 || 515.215 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5% || hillige stêd
|}

*''UA: Urban Agglomeration (stêdekloft).''

== Kultuer en toerisme ==
Madhya Pradesh hat trije kulturele lokaasjes op 'e [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]]:
[[Ofbyld:Lakshmi Narayana at Temple Devi Jagdambi (Khajurâho).jpg|thumb|Byldhouwurk oan 'e timpels fan Khajuraho.]]
* De [[Monumintegroep fan Khajuraho]] binne in groep hindoeïstyske en jaïnistyske timpels, boud troch de Chandela-dynasty tusken 950 en 1050 n.Kr. Se binne ferneamd om harren ferfine arsjitektuer en byldhoukeunst, wêrûnder ek erotyske skulptueren.
* De boedistyske monuminten by Sanchi stûpa: de Grutte Stupa is ien fan 'e âldste stiennen struktueren yn Yndia en waard yn 'e 3e iuw f.Kr. stifte troch Ashoka. It is in wichtich hillich plak foar it boedisme.
* De [[Rotsskûlplakken fan Bhimbetka|grotten fan Bhimbetka]] binne rotswenten mei beskilderingen fan mear as 30.000 jier âld. 

Oare kulturele hichtepunten yn 'e steat binne it Gwalior Fort, in yndrukwekkend fort op in heuvel, Orchha, in histoaryske stêd oan 'e rivier de Betwa, bekend om syn paleizen en timpels út de 16e iuw en Ujjain, ien fan 'e sân hillichste stêden fan it hindoeïsme, dêr't ien kear yn 'e tolve jier de Simhastha Kumbh Mela plakfynt, in massale pylgertocht.

== Natoer ==
Madhya Pradesh is ien fan 'e meast boskrike steaten fan India. Mei syn grutte boskoerflak en in aktyf belied foar natuerbehâld stiet de steat bekend as de Tigersteat.

De steat hat sa'n tsien nasjonale parken en ferskate wyldreservaten. De meast ferneamde binne:
[[Ofbyld:Bengal tiger in Panna National Park May 2025 by Dr.Abhijit Bagui 01.jpg|thumb|Bingaalske tigers yn it Nasjonaal Park Panna.]]
* [[Nasjonaal Park Kanha]], ien fan 'e grutste en moaiste parken fan Yndia, en in wichtich gebiet foar de Barasingha.
* [[Nasjonaal Park Bandhavgarh]], bekend om ien fan 'e heechste tichtens fan tigers yn it lân.
* [[Nasjonaal Park Pench]], mei in rike fauna fan tigers, loaihoarsen en harten.
* [[Nasjonaal Park Panna]], in suksesfol tigerreservaat mei moaie wetterfallen.

By Bhedaghat streamt de rivier de Narmada troch in spektakulêre kleau fan hege rotsen. 

Pachmarhi is in berchstedsje yn it Satpuraberchtme op likernôch 1.100 meter hichte. It waard yn 'e Britske tiid as in koeler taflechtsplak ûntwikkele om oan 'e hjittens te ûntsnappen en is hjoed-de-dei in populêr toeristysk gebiet mei bosken, grotten en wetterfallen.

=== Ekonomy ===
Madhya Pradesh is in wichtige agraryske en mynbou-steat yn Yndia.

* De fruchtbere Malwa-regio makket de steat ta in grutte produsint fan sojabeannen, earten en beantsjes en krûden.
* De steat is ryk oan mineralen. Yn [[Panna (Madhya Pradesh)|Panna]] is in diamantmyn, der wurdt koper wûn yn Malanjkhand en mangaan en stienkoal yn Singrauli.
* Yndustry sit benammen yn Indore (tekstyl, farmaseutysk en groeiende IT-sektor), [[Pithampur]] (auto-yndustry) en Bhopal (swiere yndustry).

De steat ynvestearret yn duorsume enerzjy. It 6.4 km² grutte Rewa Ultra Mega Solar Park is ien fan 'e grutste sinneparken fan 'e wrâld en leveret sels stroom oan Delhi.
== Bestjoer ==
Bhopal is it bestjoerlik sintrum fan Madhya Pradesh. De steat is opdield yn in grut tal distrikten om it ûnbidich grutte gebiet effisjint te bestjoeren.

Madhya Pradesh hat in ienkeamerich parlemint, de Madhya Pradesh Legislative Assembly (Vidhan Sabha). It bestiet út 230 leden streekrjocht keazen leden troch de befolking foar in termyn fan fiif jier. De útfierende macht leit by de Chief Minister, de lieder fan 'e mearderheidspartij yn it parlemint. De gûverneur is it seremoanjele steatshaad en wurdt beneamd troch de presidint fan India.

De steat is opdield yn 10 divyzjes (regio's) en 55 distrikten. Sûnt de folkstelling fan 2011 binne der ferskate nije distrikten bykommen, ûnder oaren Niwari, Mauganj, Maihar en Pandhurna.

=== Distrikten ===
Hjir is de folsleine tabel fan alle 55 distrikten fan Madhya Pradesh. Om it oersichtlik te hâlden, binne de distrikten alfabetysk rangskikt. De sifers foar de nije distrikten (oprjochte nei 2011) binne basearre op de offisjele rekonstruksjes fan de doetiidske folkstelling.
[[Ofbyld:Distrikte von Madhya Pradesh 2021.svg|thumb|Distrikten fan Madhya Pradesh (2021).]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%)
|-
| [[Agar Malwa (distrikt)|Agar Malwa]] || [[Agar (Madhya Pradesh)|Agar]] || 480.589 || 571.275 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,9%
|-
| [[Alirajpur (distrikt)|Alirajpur]] || [[Alirajpur]] || 568.935 || 728.999 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Anuppur (distrikt)|Anuppur]] || [[Anuppur]] || 667.155 || 749.237 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,3%
|-
| [[Ashoknagar (distrikt)|Ashoknagar]] || [[Ashoknagar]] || 688.940 || 845.071 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,7%
|-
| [[Balaghat (distrikt)|Balaghat]] || [[Balaghat]] || 1.497.968 || 1.701.698 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,6%
|-
| [[Barwani (distrikt)|Barwani]] || [[Barwani]] || 1.081.441 || 1.385.881 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Betul (distrikt)|Betul]] || [[Betul]] || 1.395.175 || 1.575.362 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,9%
|-
| [[Bhind (distrikt)|Bhind]] || [[Bhind]] || 1.428.559 || 1.703.005 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,2%
|-
| [[Bhopal (distrikt)|Bhopal]] || [[Bhopal]] || 1.843.510 || 2.371.061 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,6%
|-
| [[Burhanpur (distrikt)|Burhanpur]] || [[Burhanpur]] || 598.180 || 757.847 || style=&quot;color: green;&quot; | +26,7%
|-
| [[Chhatarpur (distrikt)|Chhatarpur]] || [[Chhatarpur]] || 1.474.723 || 1.762.375 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5%
|-
| [[Chhindwara (distrikt)|Chhindwara]] || [[Chhindwara]] || 1.536.215* || 1.740.922* || style=&quot;color: green;&quot; | +13,3%
|-
| [[Damoh (distrikt)|Damoh]] || [[Damoh]] || 1.083.949 || 1.264.219 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,6%
|-
| [[Datia (distrikt)|Datia]] || [[Datia]] || 627.818 || 786.754 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,3%
|-
| [[Dewas (distrikt)|Dewas]] || [[Dewas]] || 1.308.223 || 1.563.715 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5%
|-
| [[Dhar (distrikt)|Dhar]] || [[Dhar]] || 1.740.329 || 2.185.793 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,6%
|-
| [[Dindori (distrikt)|Dindori]] || [[Dindori]] || 580.730 || 704.524 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,3%
|-
| [[Guna (distrikt)|Guna]] || [[Guna]] || 977.827 || 1.241.519 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,0%
|-
| [[Gwalior (distrikt)|Gwalior]] || [[Gwalior]] || 1.632.335 || 2.032.036 || style=&quot;color: green;&quot; | +24,5%
|-
| [[Harda (distrikt)|Harda]] || [[Harda]] || 474.416 || 570.465 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,3%
|-
| [[Indore (distrikt)|Indore]] || [[Indore]] || 2.465.827 || 3.276.697 || style=&quot;color: green;&quot; | +32,9%
|-
| [[Jabalpur (distrikt)|Jabalpur]] || [[Jabalpur]] || 2.151.203 || 2.463.289 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,5%
|-
| [[Jhabua (distrikt)|Jhabua]] || [[Jhabua]] || 784.286 || 1.025.048 || style=&quot;color: green;&quot; | +30,7%
|-
| [[Katni (distrikt)|Katni]] || [[Katni]] || 1.064.167 || 1.292.042 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,4%
|-
| [[Khandwa (distrikt)|Khandwa]] || [[Khandwa]] || 1.078.251 || 1.310.061 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,5%
|-
| [[Khargone (distrikt)|Khargone]] || [[Khargone]] || 1.529.562 || 1.873.046 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,5%
|-
| [[Maihar (distrikt)|Maihar]] || [[Maihar]] || 298.540* || 341.000* || style=&quot;color: green;&quot; | +14,2%
|-
| [[Mandla (distrikt)|Mandla]] || [[Mandla]] || 894.236 || 1.054.905 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,9%
|-
| [[Mandsaur (distrikt)|Mandsaur]] || [[Mandsaur]] || 1.183.724 || 1.340.411 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| [[Mauganj (distrikt)|Mauganj]] || [[Mauganj]] || 523.410 || 616.645 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,8%
|-
| [[Morena (distrikt)|Morena]] || [[Morena]] || 1.592.714 || 1.965.970 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,4%
|-
| [[Narmadapuram (distrikt)|Narmadapuram]] || [[Narmadapuram]] || 1.084.265 || 1.241.352 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,5%
|-
| [[Narsinghpur (distrikt)|Narsinghpur]] || [[Narsinghpur]] || 957.643 || 1.091.854 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
| [[Neemuch (distrikt)|Neemuch]] || [[Neemuch]] || 726.070 || 826.067 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,8%
|-
| [[Niwari (distrikt)|Niwari]] || [[Niwari]] || 341.220 || 404.807 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| [[Panna (distrikt)|Panna]] || [[Panna]] || 854.235 || 1.016.520 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,0%
|-
| [[Pandhurna (distrikt)|Pandhurna]] || [[Pandhurna]] || 313.068* || 350.000* || style=&quot;color: green;&quot; | +11,8%
|-
| [[Raisen (distrikt)|Raisen]] || [[Raisen]] || 1.125.154 || 1.331.597 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,4%
|-
| [[Rajgarh (distrikt)|Rajgarh]] || [[Rajgarh]] || 1.254.085 || 1.545.814 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,3%
|-
| [[Ratlam (distrikt)|Ratlam]] || [[Ratlam]] || 1.213.815 || 1.455.069 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,9%
|-
| [[Rewa (distrikt)|Rewa]] || [[Rewa]] || 1.449.896* || 1.748.461* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,6%
|-
| [[Sagar (distrikt)|Sagar]] || [[Sagar]] || 2.021.987 || 2.378.458 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,6%
|-
| [[Satna (distrikt)|Satna]] || [[Satna]] || 1.571.564* || 1.887.935* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,1%
|-
| [[Sehore (distrikt)|Sehore]] || [[Sehore]] || 1.078.912 || 1.311.332 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,5%
|-
| [[Seoni (distrikt)|Seoni]] || [[Seoni]] || 1.166.608 || 1.379.131 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,2%
|-
| [[Shahdol (distrikt)|Shahdol]] || [[Shahdol]] || 908.148 || 1.066.063 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,4%
|-
| [[Shajapur (distrikt)|Shajapur]] || [[Shajapur]] || 809.738* || 941.406* || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| [[Sheopur (distrikt)|Sheopur]] || [[Sheopur]] || 559.494 || 687.861 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,9%
|-
| [[Shivpuri (distrikt)|Shivpuri]] || [[Shivpuri]] || 1.441.950 || 1.726.050 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,7%
|-
| [[Sidhi (distrikt)|Sidhi]] || [[Sidhi]] || 916.469 || 1.127.033 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,0%
|-
| [[Singrauli (distrikt)|Singrauli]] || [[Waidhan]] || 920.169 || 1.178.273 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Tikamgarh (distrikt)|Tikamgarh]] || [[Tikamgarh]] || 861.773* || 1.040.359* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,7%
|-
| [[Ujjain (distrikt)|Ujjain]] || [[Ujjain]] || 1.710.982 || 1.986.864 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,1%
|-
| [[Umaria (distrikt)|Umaria]] || [[Umaria]] || 515.963 || 644.758 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,0%
|-
| [[Vidisha (distrikt)|Vidisha]] || [[Vidisha]] || 1.214.885 || 1.458.875 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,1%
|}
* ''Sifers mei in stjerke (*) binne oanpast fanwegen de ôfspjalting fan nije distrikten nei 2011.''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.mpstdc.com/explore Toerisme yn Telangana.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Madhya Pradesh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Madhya Pradesh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>n1vq43fcnjs6jkdiwal1q41kwlsn8za</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228327</id>
      <parentid>1228324</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T09:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>/* Befolking */</comment>
      <origin>1228327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21363" sha1="ovjcv10nqrseyz19jg26grekdu91fic" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Madhya Pradesh&lt;br&gt;&lt;small&gt;मध्य प्रदेश&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Gwalior Fort front.jpg
| ôfbyldingstekst   = Gwalior Fort.
| wapen             = Emblem of Madhya Pradesh.svg
| haadstêd          = [[Bhopal]]
| grutste stêd      = [[Indore]]
| distrikten        = 55
| ynwennertal       = 72.626.809 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 308.252 km²
| hichte            = 150 – 1.350 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 90,9%&lt;br&gt;[[Islam]] 6,6%&lt;br&gt;[[Jaïnisme]] 0,8%
| stifting          = 1 novimber 1956
| webside           = [https://www.mp.gov.in mp.gov.in]
| ôfbylding99       = Madhya Pradesh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Madhya Pradesh yn Yndia
}}
'''Madhya Pradesh''' is in dielsteat yn it sintrale diel fan [[Yndia]]. Neffens oerflak is it de twadde grutste steat fan it lân en neffens ynwennertal de op fjouwer nei grutste. Oant it jier 2000 wie it de grutste steat fan Yndia. Yn dat jier waard de regio [[Chhattisgarh]] ôfsplitst en in selstannige dielsteat. Madhya Pradesh hat gjin kustline en gjin ynternasjonale grinzen; it grinzget oan 'e dielsteaten [[Uttar Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Maharashtra]], [[Gûdjarat]] en [[Radjastan]]. De steat hat in ryk histoarysk erfgoed, farriëarjend fan 'e boedistyske stûpa fan Sanchi oant de paleizen fan 'e Holkar- en Scindia-dynastyën. De haadstêd is [[Bhopal]], wylst de stêd [[Indore]] it grutste ekonomyske sintrum foarmet. Madhya Pradesh wurdt ek wol de &quot;Tigersteat&quot; neamd fanwegen de oantal nasjonale parken dy't in grutte rol spylje yn it behâld fan 'e Bingaalske tiger.

== Geografy ==
Madhya Pradesh leit op it sintrale heechlân fan India. It lânskip bestiet út plato’s, rivierdellingen en twa grutte, hast parallel rinnende berchrêgen dy’t de steat fan west nei east trochsnije.
[[Ofbyld:Omkareshwar, Shri Omkar Mandhata (9840595185).jpg|thumb|left|De Narmada yn Omkareshwar.]]
Troch it noarden en midden fan de steat rint it [[Vindhyaberchtme]]. Faak tsjinne dat berchtme as in natuerlike skieding tusken Noard- en Súd-Yndia. Súdlike leit it [[Satpuraberchtme]]. Dat berchtme rint rûchwei parallel oan 'e bergen fan Vindhya. Tusken beide berchrêgen leit de fruchtbere delling fan 'e [[Narmada (rivier)|Narmada]]. It Malwaplato yn it westen is in fulkanysk plato mei fruchtbere swarte grûn, dy't tige gaadlik is foar lânbou, benammen foar katoen.

Madhya Pradesh foarmet de boarne fan ferskate wichtige Yndiaaske rivieren. Oars as de rivieren yn it noarden wurde dizze benammen fuorre troch [[moesson]]rein ynstee fan ranende snie fan gletsjers:

* de Narmada is ien fan 'e wichtichste en hillichste rivieren fan 'e steat en streamt nei it westen, rjochting de [[Arabyske See]].
* de [[Tapti (rivier)|Tapti]] rint súdlik fan 'e Narmada en folget ek in westlike rjochting.
* de [[Chambal (rivier)|Chambal]] streamt nei it noarden en foarmet foar in part de grins mei Rajasthan en Uttar Pradesh; de rivier is bekend om syn djippe kleauwen.
* de [[Son (rivier)|Son]] is in sydrivier fan 'e [[Ganges]], streamt nei it easten.

It klimaat fan Madhya Pradesh is tropysk mei trije dúdlike seizoenen. Simmerdeis (maart–juny) is it hyt en drûch, mei temperatueren dy’t yn de noardlike flakten boppe de 45 °C komme kinne. De moessontiid (july–septimber) is in tiid fan swiere reinfal. De winters (novimber-febrewaris) binne oer it generaal drûch en noflik mei benammen yn hegere gebieten kâlde nachten.

Likernôch 30% fan it oerflak fan Madhya Pradesh is bedutsen mei bosk, wat it ien fan 'e boskrike steaten fan Yndia makket. De fegetaasje fariearret fan tropyske leafbosken oant drûgere toarnbosken yn minder fochtige gebieten. Dizze natuergebieten binne in wichtich leefgebiet foar in grut tal bistesoarten. Yn 'e steat libbet ien fan 'e grutste Yndiaaske populaasjes fan 'e Bingaalske tiger.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|thumb|left|Rotswenten fan Bhimbetka.]]
De minsklike bewenning yn Madhya Pradesh heart ta de âldste fan de wrâld. De [[Rotsskûlplakken fan Bhimbetka|grotten fan Bhimbetka]] (UNESCO-wrâlderfgoed) ha rotsschilderings dy't oant wol 30.000 jier weromgeane.

Yn 'e 4e iuw f.Kr. makke de regio diel út fan it Mauryaryk. [[Ashoka]] wie gûverneur fan Ujjain foardat er keizer waard. Hy liet de ferneamde Sanchi stûpa bouwe, ien fan 'e wichtichste [[Boedisme|boedistyske]] monuminten yn 'e wrâld. Letter, tusken de 4e en 6e iuw n.Kr., belibbe de regio in kulturele bloei ûnder it Guptaryk, in perioade dy't faak de Gouden Iuw fan Yndia neamd wurdt.

Tusken de 9e en 13e iuw regearren ferskate Rajput-stammen oer dielen fan 'e steat. Sûnt de 14e iuw kaam de regio hieltyd mear ûnder de ynfloed fan it [[Sultanaat Delhi]] en letter it [[Mogolryk]]. Under de Mogols waarden stêden lykas [[Gwalior]] en [[Mandu]] wichtige strategyske en kulturele sintra. Doe't it Mogolryk yn 'e 18e iuw oan betsjutting ferlear, namen de [[Maratharyk|Maratha's]] de macht oer. Dat late ta de opkomst fan ferskate prinslike dynastyën dy't letter in wichtige rol spylje soene yn de regio (de Scindia dynasty yn Gwalior, de Holkar dynasty yn Indore en de Bhonsle dynasty yn Nagpur).

Nei de oarloggen tusken de Maratha's en de Britten oan it begjin fan 'de 19e iuw kaam de regio ûnder [[Britsk-Ynje|Britske ynfloed]].

Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 waarden de ferskate foarstedommen gearfoege. Op 1 novimber 1956 waard de hjoeddeiske dielsteat Madhya Pradesh offisjeel oprjochte. Oant it jier 2000 wie it de grutste steat fan Yndia, mar op 1 novimber fan dat jier waard de súdeastlike regio ôfsplitst om de nije steat Chhattisgarh te foarmjen.
[[Ofbyld:Union Carbide pesticide factory, Bhopal, India, 1985.jpg|thumb|left|Union Carbide (1985).]]
Yn 'e resinte skiednis fan 'e steat fûn yn 1984 yn Bhopal ien fan 'e slimste yndustriële rampen yn 'e wrâldskiednis plak. By in lek yn in fabryk fan Union Carbide kamen tûzenen minsken om it libben. De ramp ûntstie yn 'e nacht fan 2 op 3 desimber 1984 troch it lekken fan neffens rûzing 40 ton fan it ekstreem giftige methylisocyanaatgas út in fabryk fan Union Carbide. De streekrjochte oarsaak wie wetter dat yn in opslachtank kaam, wat in heftige gemyske reaksje  feroarsake. De katastrofe waard fergrutte meidat ferskate feiligenssystemen útskeakele wiene of net goed funksjonearren fanwegen besunigings en min ûnderhâld. In giftige gaswolk dreau oer tichtebefolke wenwiken. Njonken tûzenen deaden feroarsake de ramp foar hûnderttûzenen oerlibbenen bliuwend letsel.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Tribes of Madhya Pradesh 001.jpg|thumb|Stammen fan Madhya Pradesh.]]
[[Ofbyld:Stupa 1 - West Side - Sanchi Hill 2013-02-21 4311.JPG|thumb|Boedistyske stûpa by Sanchi.]]
De befolking fan Madhya Pradesh kent in grut ferskaat. Likernôch 21% fan 'e befolking bestiet út lânseigen stammen. De grutste groepen binne de Bhil en de Gond. De Gonds steane bekend om harren keunst, dy’t faak de bân tusken minske en natoer ferbyldet.

De offisjele taal is [[Hindy]], dy't troch de mearderheid fan 'e befolking praat wurdt. Dêrnjonken binne der ferskate regionale farianten mei in eigen identiteit, lykas Malwi (yn 'e regio Indore/Ujjain), Bundeli (yn it noarden) en Bagheli (yn it easten).

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Madhya Pradesh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 91,15% || 90,89% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,26% || Dominant, mei wichtige pylgeroarden lykas Ujjain en Omkareshwar.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 6,37% || 6,57% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,20% || Fral fertsjintwurdige yn stêden lykas Bhopal.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,91% || 0,78% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,13% || In lytse, mar histoarysk tige ynfloedrike mienskip.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 0,35% || 0,30% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,05% || 
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,28% || 0,29% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,01% || 
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 0,25% || 0,21% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,04% || Benammen yn 'e gruttere hannelsstêden.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,69% || 0,96% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,27% || In soad tribale religys dy't harren eigen natoergeasten ferearje.
|}

Madhya Pradesh hat yn 'e 20e en begjin 21e iuw in foarse groei trochmakke. Understeande sifers foar 2001 en 2011 binne de sifers fan 'e steat nei de ôfspjalting fan Chhattisgarh. Yn 1921 wie de befolkingsgroei negatyf. Dat kaam troch de [[Spaanske Gryp]] (dy't Yndia swier troffen hat), in hongersneed troch mislearre rispingen en de [[Earste Wrâldkriich]] (de Britten ronselen in soad jonge manlju út de regio om te fjochtsjen yn Jeropa en it Midden-Easten, sadat der yn dy tiid minder bern oanset waarden).

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Madhya Pradesh (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 12.679.072 || 14.372.483 || 13.911.912 || 15.340.063 || 17.308.232 || 18.614.931 || 23.217.910
|-
! Groei
| — || +13,4% || style=&quot;color:red;&quot; | -3,2% || +10,3% || +12,8% || +7,6% || +24,7%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 30.016.625 || 38.168.528 || 48.566.242 || 60.348.023 || 72.626.809 ||
|-
! Groei
| +29,3% || +27,2% || +27,2% || +24,3% || +20,3% ||
|}

=== Grutste stêden ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Indore]] (UA) || Indore || 1.516.918 || 2.170.295 || style=&quot;color: green;&quot; | +43,1% || kommersjeel en yndustrieel sintrum.
|-
| 2 || [[Bhopal]] (UA) || Bhopal || 1.458.416 || 1.886.100 || style=&quot;color: green;&quot; | +29,3% || haadstêd
|-
| 3 || [[Jabalpur]] (UA) || Jabalpur || 1.098.366 || 1.267.564 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,4% || wichtich militêr en rjochterlik sintrum (High Court).
|-
| 4 || [[Gwalior]] (UA) || Gwalior || 865.548 || 1.102.884 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,4% || histoaryske fêstingstêd fan 'e Scindia-dynasty.
|-
| 5 || [[Ujjain]] || Ujjain || 431.162 || 515.215 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5% || hillige stêd
|}

*''UA: Urban Agglomeration (stêdekloft).''

== Kultuer en toerisme ==
Madhya Pradesh hat trije kulturele lokaasjes op 'e [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]]:
[[Ofbyld:Lakshmi Narayana at Temple Devi Jagdambi (Khajurâho).jpg|thumb|Byldhouwurk oan 'e timpels fan Khajuraho.]]
* De [[Monumintegroep fan Khajuraho]] binne in groep hindoeïstyske en jaïnistyske timpels, boud troch de Chandela-dynasty tusken 950 en 1050 n.Kr. Se binne ferneamd om harren ferfine arsjitektuer en byldhoukeunst, wêrûnder ek erotyske skulptueren.
* De boedistyske monuminten by Sanchi stûpa: de Grutte Stupa is ien fan 'e âldste stiennen struktueren yn Yndia en waard yn 'e 3e iuw f.Kr. stifte troch Ashoka. It is in wichtich hillich plak foar it boedisme.
* De [[Rotsskûlplakken fan Bhimbetka|grotten fan Bhimbetka]] binne rotswenten mei beskilderingen fan mear as 30.000 jier âld. 

Oare kulturele hichtepunten yn 'e steat binne it Gwalior Fort, in yndrukwekkend fort op in heuvel, Orchha, in histoaryske stêd oan 'e rivier de Betwa, bekend om syn paleizen en timpels út de 16e iuw en Ujjain, ien fan 'e sân hillichste stêden fan it hindoeïsme, dêr't ien kear yn 'e tolve jier de Simhastha Kumbh Mela plakfynt, in massale pylgertocht.

== Natoer ==
Madhya Pradesh is ien fan 'e meast boskrike steaten fan India. Mei syn grutte boskoerflak en in aktyf belied foar natuerbehâld stiet de steat bekend as de Tigersteat.

De steat hat sa'n tsien nasjonale parken en ferskate wyldreservaten. De meast ferneamde binne:
[[Ofbyld:Bengal tiger in Panna National Park May 2025 by Dr.Abhijit Bagui 01.jpg|thumb|Bingaalske tigers yn it Nasjonaal Park Panna.]]
* [[Nasjonaal Park Kanha]], ien fan 'e grutste en moaiste parken fan Yndia, en in wichtich gebiet foar de Barasingha.
* [[Nasjonaal Park Bandhavgarh]], bekend om ien fan 'e heechste tichtens fan tigers yn it lân.
* [[Nasjonaal Park Pench]], mei in rike fauna fan tigers, loaihoarsen en harten.
* [[Nasjonaal Park Panna]], in suksesfol tigerreservaat mei moaie wetterfallen.

By Bhedaghat streamt de rivier de Narmada troch in spektakulêre kleau fan hege rotsen. 

Pachmarhi is in berchstedsje yn it Satpuraberchtme op likernôch 1.100 meter hichte. It waard yn 'e Britske tiid as in koeler taflechtsplak ûntwikkele om oan 'e hjittens te ûntsnappen en is hjoed-de-dei in populêr toeristysk gebiet mei bosken, grotten en wetterfallen.

=== Ekonomy ===
Madhya Pradesh is in wichtige agraryske en mynbou-steat yn Yndia.

* De fruchtbere Malwa-regio makket de steat ta in grutte produsint fan sojabeannen, earten en beantsjes en krûden.
* De steat is ryk oan mineralen. Yn [[Panna (Madhya Pradesh)|Panna]] is in diamantmyn, der wurdt koper wûn yn Malanjkhand en mangaan en stienkoal yn Singrauli.
* Yndustry sit benammen yn Indore (tekstyl, farmaseutysk en groeiende IT-sektor), [[Pithampur]] (auto-yndustry) en Bhopal (swiere yndustry).

De steat ynvestearret yn duorsume enerzjy. It 6.4 km² grutte Rewa Ultra Mega Solar Park is ien fan 'e grutste sinneparken fan 'e wrâld en leveret sels stroom oan Delhi.
== Bestjoer ==
Bhopal is it bestjoerlik sintrum fan Madhya Pradesh. De steat is opdield yn in grut tal distrikten om it ûnbidich grutte gebiet effisjint te bestjoeren.

Madhya Pradesh hat in ienkeamerich parlemint, de Madhya Pradesh Legislative Assembly (Vidhan Sabha). It bestiet út 230 leden streekrjocht keazen leden troch de befolking foar in termyn fan fiif jier. De útfierende macht leit by de Chief Minister, de lieder fan 'e mearderheidspartij yn it parlemint. De gûverneur is it seremoanjele steatshaad en wurdt beneamd troch de presidint fan India.

De steat is opdield yn 10 divyzjes (regio's) en 55 distrikten. Sûnt de folkstelling fan 2011 binne der ferskate nije distrikten bykommen, ûnder oaren Niwari, Mauganj, Maihar en Pandhurna.

=== Distrikten ===
Hjir is de folsleine tabel fan alle 55 distrikten fan Madhya Pradesh. Om it oersichtlik te hâlden, binne de distrikten alfabetysk rangskikt. De sifers foar de nije distrikten (oprjochte nei 2011) binne basearre op de offisjele rekonstruksjes fan de doetiidske folkstelling.
[[Ofbyld:Distrikte von Madhya Pradesh 2021.svg|thumb|Distrikten fan Madhya Pradesh (2021).]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%)
|-
| [[Agar Malwa (distrikt)|Agar Malwa]] || [[Agar (Madhya Pradesh)|Agar]] || 480.589 || 571.275 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,9%
|-
| [[Alirajpur (distrikt)|Alirajpur]] || [[Alirajpur]] || 568.935 || 728.999 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Anuppur (distrikt)|Anuppur]] || [[Anuppur]] || 667.155 || 749.237 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,3%
|-
| [[Ashoknagar (distrikt)|Ashoknagar]] || [[Ashoknagar]] || 688.940 || 845.071 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,7%
|-
| [[Balaghat (distrikt)|Balaghat]] || [[Balaghat]] || 1.497.968 || 1.701.698 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,6%
|-
| [[Barwani (distrikt)|Barwani]] || [[Barwani]] || 1.081.441 || 1.385.881 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Betul (distrikt)|Betul]] || [[Betul]] || 1.395.175 || 1.575.362 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,9%
|-
| [[Bhind (distrikt)|Bhind]] || [[Bhind]] || 1.428.559 || 1.703.005 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,2%
|-
| [[Bhopal (distrikt)|Bhopal]] || [[Bhopal]] || 1.843.510 || 2.371.061 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,6%
|-
| [[Burhanpur (distrikt)|Burhanpur]] || [[Burhanpur]] || 598.180 || 757.847 || style=&quot;color: green;&quot; | +26,7%
|-
| [[Chhatarpur (distrikt)|Chhatarpur]] || [[Chhatarpur]] || 1.474.723 || 1.762.375 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5%
|-
| [[Chhindwara (distrikt)|Chhindwara]] || [[Chhindwara]] || 1.536.215* || 1.740.922* || style=&quot;color: green;&quot; | +13,3%
|-
| [[Damoh (distrikt)|Damoh]] || [[Damoh]] || 1.083.949 || 1.264.219 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,6%
|-
| [[Datia (distrikt)|Datia]] || [[Datia]] || 627.818 || 786.754 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,3%
|-
| [[Dewas (distrikt)|Dewas]] || [[Dewas]] || 1.308.223 || 1.563.715 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,5%
|-
| [[Dhar (distrikt)|Dhar]] || [[Dhar]] || 1.740.329 || 2.185.793 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,6%
|-
| [[Dindori (distrikt)|Dindori]] || [[Dindori]] || 580.730 || 704.524 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,3%
|-
| [[Guna (distrikt)|Guna]] || [[Guna]] || 977.827 || 1.241.519 || style=&quot;color: green;&quot; | +27,0%
|-
| [[Gwalior (distrikt)|Gwalior]] || [[Gwalior]] || 1.632.335 || 2.032.036 || style=&quot;color: green;&quot; | +24,5%
|-
| [[Harda (distrikt)|Harda]] || [[Harda]] || 474.416 || 570.465 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,3%
|-
| [[Indore (distrikt)|Indore]] || [[Indore]] || 2.465.827 || 3.276.697 || style=&quot;color: green;&quot; | +32,9%
|-
| [[Jabalpur (distrikt)|Jabalpur]] || [[Jabalpur]] || 2.151.203 || 2.463.289 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,5%
|-
| [[Jhabua (distrikt)|Jhabua]] || [[Jhabua]] || 784.286 || 1.025.048 || style=&quot;color: green;&quot; | +30,7%
|-
| [[Katni (distrikt)|Katni]] || [[Katni]] || 1.064.167 || 1.292.042 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,4%
|-
| [[Khandwa (distrikt)|Khandwa]] || [[Khandwa]] || 1.078.251 || 1.310.061 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,5%
|-
| [[Khargone (distrikt)|Khargone]] || [[Khargone]] || 1.529.562 || 1.873.046 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,5%
|-
| [[Maihar (distrikt)|Maihar]] || [[Maihar]] || 298.540* || 341.000* || style=&quot;color: green;&quot; | +14,2%
|-
| [[Mandla (distrikt)|Mandla]] || [[Mandla]] || 894.236 || 1.054.905 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,9%
|-
| [[Mandsaur (distrikt)|Mandsaur]] || [[Mandsaur]] || 1.183.724 || 1.340.411 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,2%
|-
| [[Mauganj (distrikt)|Mauganj]] || [[Mauganj]] || 523.410 || 616.645 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,8%
|-
| [[Morena (distrikt)|Morena]] || [[Morena]] || 1.592.714 || 1.965.970 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,4%
|-
| [[Narmadapuram (distrikt)|Narmadapuram]] || [[Narmadapuram]] || 1.084.265 || 1.241.352 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,5%
|-
| [[Narsinghpur (distrikt)|Narsinghpur]] || [[Narsinghpur]] || 957.643 || 1.091.854 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,0%
|-
| [[Neemuch (distrikt)|Neemuch]] || [[Neemuch]] || 726.070 || 826.067 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,8%
|-
| [[Niwari (distrikt)|Niwari]] || [[Niwari]] || 341.220 || 404.807 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,6%
|-
| [[Panna (distrikt)|Panna]] || [[Panna]] || 854.235 || 1.016.520 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,0%
|-
| [[Pandhurna (distrikt)|Pandhurna]] || [[Pandhurna]] || 313.068* || 350.000* || style=&quot;color: green;&quot; | +11,8%
|-
| [[Raisen (distrikt)|Raisen]] || [[Raisen]] || 1.125.154 || 1.331.597 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,4%
|-
| [[Rajgarh (distrikt)|Rajgarh]] || [[Rajgarh]] || 1.254.085 || 1.545.814 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,3%
|-
| [[Ratlam (distrikt)|Ratlam]] || [[Ratlam]] || 1.213.815 || 1.455.069 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,9%
|-
| [[Rewa (distrikt)|Rewa]] || [[Rewa]] || 1.449.896* || 1.748.461* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,6%
|-
| [[Sagar (distrikt)|Sagar]] || [[Sagar]] || 2.021.987 || 2.378.458 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,6%
|-
| [[Satna (distrikt)|Satna]] || [[Satna]] || 1.571.564* || 1.887.935* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,1%
|-
| [[Sehore (distrikt)|Sehore]] || [[Sehore]] || 1.078.912 || 1.311.332 || style=&quot;color: green;&quot; | +21,5%
|-
| [[Seoni (distrikt)|Seoni]] || [[Seoni]] || 1.166.608 || 1.379.131 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,2%
|-
| [[Shahdol (distrikt)|Shahdol]] || [[Shahdol]] || 908.148 || 1.066.063 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,4%
|-
| [[Shajapur (distrikt)|Shajapur]] || [[Shajapur]] || 809.738* || 941.406* || style=&quot;color: green;&quot; | +16,3%
|-
| [[Sheopur (distrikt)|Sheopur]] || [[Sheopur]] || 559.494 || 687.861 || style=&quot;color: green;&quot; | +22,9%
|-
| [[Shivpuri (distrikt)|Shivpuri]] || [[Shivpuri]] || 1.441.950 || 1.726.050 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,7%
|-
| [[Sidhi (distrikt)|Sidhi]] || [[Sidhi]] || 916.469 || 1.127.033 || style=&quot;color: green;&quot; | +23,0%
|-
| [[Singrauli (distrikt)|Singrauli]] || [[Waidhan]] || 920.169 || 1.178.273 || style=&quot;color: green;&quot; | +28,1%
|-
| [[Tikamgarh (distrikt)|Tikamgarh]] || [[Tikamgarh]] || 861.773* || 1.040.359* || style=&quot;color: green;&quot; | +20,7%
|-
| [[Ujjain (distrikt)|Ujjain]] || [[Ujjain]] || 1.710.982 || 1.986.864 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,1%
|-
| [[Umaria (distrikt)|Umaria]] || [[Umaria]] || 515.963 || 644.758 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,0%
|-
| [[Vidisha (distrikt)|Vidisha]] || [[Vidisha]] || 1.214.885 || 1.458.875 || style=&quot;color: green;&quot; | +20,1%
|}
* ''Sifers mei in stjerke (*) binne oanpast fanwegen de ôfspjalting fan nije distrikten nei 2011.''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.mpstdc.com/explore Toerisme yn Telangana.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Madhya Pradesh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Madhya Pradesh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>ovjcv10nqrseyz19jg26grekdu91fic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Madhya Pradesh</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191202</id>
    <revision>
      <id>1228325</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Madhya Pradesh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]&quot;</comment>
      <origin>1228325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="16ptrt4ofg9o39gipidh2eyqwd2hjql" xml:space="preserve">{{Commonscat|Madhya Pradesh}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>16ptrt4ofg9o39gipidh2eyqwd2hjql</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>