Wikipedy:Siden wiskje

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Siden wiskje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>202</id>
    <revision>
      <id>1228375</id>
      <parentid>1223694</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siden dy't neamd binne om wiske te wurden */</comment>
      <origin>1228375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="tm91nicenqbledxpd41qsoxim3ly6ac" xml:space="preserve">Dit is in list fan '''siden dy't wiske wurde moatte''', wat sizze wol dat se hielendal net mear yn it systeem foarkomme sille. Dat kinne siden wêze dêr't de ynhâld fan ferplakke is, dêr't oerstallige ynformaasje op stiet, dêr't gjin ynformaasje op stiet, ensfh. Inkeld [[Wikipedy:Behearders|behearders]] kinne siden wiskje.

== Gong fan saken ==
De opset is dat eltsenien in útstel dwaan kin om in side te wiskjen, mar dat dat proses ek wer stoppe wurde kin.

=== Utstel in side te wiskjen ===
As jo útstelle wolle om in side te wiskjen dan skriuwe jo dy op de list ûnderoan dizze side, mei in koarte reden, jo namme en de datum:
* &lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;&lt;u&gt;Titel&lt;/u&gt;&lt;/font&gt;, reden - Brûkersnamme, datum.
 
(Dy lêste twa kinne jo maklik tafoegje mei fjouwer ~-tekens efter elkoar.)&lt;br/&gt;
Nim dan de wiskwarskôging dy't hjirûnder stiet oer en set dy boppenoan de side dy't wiske wurde sil, sa't eltsenien dy't wat oan de side feroarje wol, sjen kin dat dat gjin doel mear hat.

=== Side dy't net wiske wurde moat ===
Fine jo dat in side dy't op de list stiet net wiske wurde moat, helje de rigel dan fuort, en skriuw yn de gearfetting wêrom. Of at jo it net sels dwaan wolle, skriuw dan ûnder it fersyk om te wiskjen in nije rigel, mei de grûn om dat net te dwaan, lykas:

** Reden om net te wiskjen - Brûkersnamme, datum.

At in side ferbettere wurdt dan moat de wiskwarskôging ek fuorthelle wurde, fansels, en it kin wêze dat in part fan de keppelings op 'e nij makke wurde moat.

=== Ofsluten fan de list ===
As in side hjir stean bliuwt, dan wurdt op in stuit de list troch in behearder ôfsletten, as er de siden op de eardere list wisket. De ôfslútdatum wurdt dan ûnderoan de list tafoege. Fan dy datum ôf, is der noch 15 dagen tiid om in side fan de list ôf te heljen. 

=== Wiskjen fan de siden ===
De siden dy't noch op de list stean as de 15 dagen om binne wurde troch in behearder wiske, útsein der binne goede tsjinarguminten of de behearder hat in oare reden om it net te dwaan. As de side net wiske wurdt, dan wurdt er neamd ûnder [[#Siden dy't net wiske binne|Siden dy't net wiske binne]].

=== Daalks wiskjen fan siden ===
Inkeld bart it dat in side daalks wiske wurdt. Dat kin bygelyks barre om't de titel obseen is, of nea goed wêze kin. Yn dat gefal wurdt de útlis opnaam ûnder [[#Daalks wiske siden|Daalks wiske siden]]. Foar ''tekst'' dy't net goed is hoecht dat net; jo kinne altiten de tekst weihelje en de wiskwarskôging der foar yn it stee sette.

=== Siden dy't meardere kearen oanmakke wurde ===
Om't in side dy't gefoelich is foar fandalisme, mar noch net bestiet dochs skoattelje te kinnen is der de side [[Wikipedy:Skoattele lege siden]]. At jo tinke dat de side dy't wiske wurde moat dêrop thús heart, jou dat dan yn it kommentaar oan.

== As in side wiske wurdt betsjut net dat it mêd net goed is ==
''As in side hjir stiet betsjut dat net dat it mêd net op de Wikipedy heart. In wiske side kinne jo letter gewoan op 'e nij skriuwe.''

''In part fan de siden is allinnich oanmakke trochdat immen nei in nije side begûn, begûn is mei it skriuwen, dan nei in pear tekens der fanôfsjoen hat, mar al op &quot;Fêstlizze&quot; klikt hat. Dêrtroch is de side al oanmakke, mar der is gjin ynhâld.''

* Stiet der in mêd op dizze side dêr't jo daalks in side oer skriuwe wolle, wiskje dy dan fan dizze side, gean nei it bewurkingsfjild fan dy side, wiskje alle tekst dy't dêr stiet, as der eat stiet, en skriuw in nijenien. Tink der al om dat der faaks nije keppelings komme moate, as dy ek al fuorthelle binne. 

== Wisk-warskôging ==
Foegje jo in side oan dizze list ta, set dan boppenoan dy side:&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;{{Wiskwarskôging}}&lt;/nowiki&gt;

De Wiki makket dêr dan dit fan:&lt;br&gt;
{| style=&quot;margin:0.5em; padding:0.5em; background:#FEE; border:1px solid #999;&quot;
|-
| [[File:Icono consulta borrar.png|60px|left]]
| &lt;big&gt;'''Side kin wiske wurde'''&lt;/big&gt;&lt;/br /&gt;
{{#if:{{{1|}}}|Reden: '''{{{1}}}'''&lt;br /&gt;}}&lt;br /&gt;'''Dizze side stiet op de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't nominearre binne om wiske te wurden]].'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''Dizze side soe wiske wurde kinne om't eltsenien de side (no) net brûkber mear fynt.&lt;br/&gt; Soenen jo noch in doel sjen foar dizze side, dan kinne jo der gewoan yn skriuwe, mar helje dan al earst de titel fan de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't wiske wurde sille]], om't jo wurk oars ek wiske wurde kinne soe.''
|}

----

==Wisklist ==
=== Siden dy't wiske binne ===
Sjoch foar siden dy't wiske binne it [https://fy.wikipedia.org/wiki/Wiki:Loch?type=delete Wisklochboek].

=== Siden dy't op 'e nominaasje steane om mei koarten wiske te wurden ===
&lt;big&gt;&lt;font color=red&gt;Dizze siden wurde wiske&lt;/font&gt;&lt;/big&gt; at se, nei't de list ôfsletten is, hjir op syn minst noch 15 dagen neamd wurde:
&lt;/font&gt;&lt;!-- Set de list hjirûnder, mar net it kopke, no hjirboppe del. Ferfang de namme en datum, hjirboppe, dan troch de golfkes --&gt;

=== Siden dy't neamd binne om wiske te wurden ===
* [[Masedoanje (Grikelân)]] - Hast gjin ynhâld. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mrt 2026, 19.58 (CET)
:: [[:nl:Macedonië (Griekenland)]] - ik nim oan dat immen dêr eat fan oernimme koe. (Mar ik wit net wêrom't de keppeling hjir net te sjen is.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.24 (CEST)
* [[The Reluctant Dragon (film út 1941)]] - Te summier (mar 1 koarte sin tekst). En der is wol in ynfoboks tafoege, mar dy is folskreaun mei Ingelske tekst, sadat er net wurket. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 apr 2026, 00.40 (CEST)

=== Siden dy't fuortendalik wiske wurde moatte ===
&lt;font color=red&gt;Dizze siden moatte sa fluch mooglik troch in Behearder wiske wurde&lt;/font&gt; om't de namme obseen is, it nearne nei liket, of oare swierrichheden hat:

==Siden dy't neamd binne om weromset te wurden ==</text>
      <sha1>tm91nicenqbledxpd41qsoxim3ly6ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deensk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6404</id>
    <revision>
      <id>1228410</id>
      <parentid>1226227</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T11:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1228410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28340" sha1="1u9r6xp579a2j10hhg41bdk27mrpg3l" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Deensk
| ôfbylding        = Danishdialectmap.png
| ôfbyldingsbreedte= 
| ôfbyldingstekst  = It Deenske taalgebiet yn Europa.
| oare namme(n)   = 
| eigen namme     = ''dansk''
| lânseigen yn    = [[Denemark]]
| tal sprekkers   = &lt;small&gt;5,3 miljoen memmetalers, 0,3 miljoen twaddetaalsprekkers&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Noardgermaansk]] - [[Eastskandinavysk]] - Deensk
| dialekten       = &lt;small&gt;Jutsk, Eilân-Deensk, Bornholmsk en Skânsk (oergongsdialekt)&lt;/small&gt;
| offisjele status= [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Denemark]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of the Faroe Islands.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Fêreu-eilannen]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Ynternasjonale organisaasjes&lt;/small&gt;:&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of the Nordic Council 2016.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;''[[Noardske Ried]]''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of Europe.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;''[[Europeeske Uny]]''
| erkenning as minderheidstaal = [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Sleeswyk-Holstein]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:flag of Greenland.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grienlân]]
| ISO 639-1       = da
| ISO 639-2       = dan
| ISO 639-3       = dan
}}
It '''Deensk''' (''dansk'') is in [[Noardgermaanske talen|Noardgermaanske]] taal mei likernôch 5,6 miljoen sprekkers. It is de taal fan hast alle Denen en de ienige offisjele taal fan Denemark. Op de [[Faeröer]], [[Grienlân]] en yn it noarden fan Sleeswyk-Holstein wenje Deensktalige minderheden. 

Mei de oare Noardgermaanske talen is it Deensk in ôfstammeling fan Aldnoarsk, de mienskiplike oertaal fan de Germaanske folken dy’t yn Skandinaavje wenje. It Deensk is hjoed-de-dei it naust besibbe mei it [[Noarsk]] en [[Sweedsk]]. Hoewol't dy talen ta in bepaalde hichte ridlik fersteanber binne, wykt it Deensk op it mêd fan útspraak dúdlik ôf. 

== Yndieling ==
De skifting tusken de [[Noardgermaanske talen]], de [[Westgermaanske talen]] is bard om de tiid fan it [[Grutte Folkeferfarren]] hinne. Dêr't de Westgermaanske dialekten al gau útwaaiden yn hieltiten slimmer ûnderling te begripen talen, bleauwen Noardgermaanske talen lang yn ien taal by elkoar; dy taal wurdt it [[Aldnoarsk]] neamd. Binnen dat Aldnoarsk wie in dúdlike skieding te meitsjen tusken it Aldwestnoardsk en it Aldeastnoardsk. Ta de westlike groep hearden de foarrinners fan it [[Noarsk]] en [[Yslânsk]]; it lettere Deensk en it Sweedsk foarmen de eastlike groep. Yn de rin fan de iuwen groeiden de dialekten út ta de hjoeddeistige [[Skandinaavje|Skandinavyske]] skriuwtalen. De talen hawwe wol deselde ûntwikkeling trochmakke. As der in fernijing trochfierd waard yn it iene lân dan barde dat ek al gau yn it oare lân. Dêrom binne it Deensk, Noarsk en [[Sweedsk]] ûnderling noch goed te ferstean en is der sprake fan in [[dialektkontinuum]]. De skriuwwize fan it [[Bokmål]], ien fan de beide Noarske skriuwtalen, stiet it tichstby de Deenske skriuwtaal.

Wylst it Nederdútsk in protte ynfloed hân hat op it Deensk, bestiet der hjoed-de-dei in hurde taalgrins mei it Dútsk/Nederdútsk.

=== Underskiedende skaaimerken ===
Hoewol’t Deensk, Noarsk en Sweedsk ticht byinoar steane, hat it Deensk in pear dúdlik ûnderskiedende skaaimerken:
*De Deenske stød is in bysûndere útspraakeigenskip fan it Deensk. It giet om in koarte ûnderbrekking of brek yn de stim, feroarsake troch in beweging fan de stimbannen. Troch dat ferskynsel kinne wurden dy’t oars itselde klinke, dochs in ferskillende betsjutting krije. De stød komt yn it Noarsk en Sweedsk (standerttaal) net foar.
*De fokaalfoarried fan it Deensk is mei 27 ferskillende fokalen dúdlik grutter as dy fan it Noarsk en Sweedsk.
*In protte konsonanten wurde sêft of stom útsprutsen (bygelyks de [d] oan ’e ein fan wurden). Dêrtroch klinkt it Deensk foar bûtensteanders gauris as soenen se de lûden ynslikke.

== Taalgebiet &amp; status ==
[[Ofbyld:Idioma danés.PNG|thumb|left|{{legend|#7373d9|Gebiet dêr't Deensk de mearderheidstaal is.}}{{legend|#74B4FF|Gebieten dêr't Deensk de minderheidstaal is.}}]]
Yn Denemark binne der goed 5 miljoen minsken dy't it Deensk as memmetaal hawwe. Net formeel fêstlein is it Deensk [[de facto]] de amtstaal fan [[Denemark]]. 

Yn Deenske minderheid yn [[Sleeswyk-Holstein]] beslacht sa'n 50.000 minsken. Dy groep is erkend as nasjonale minderheid en as taalminderheid. De measten wenje yn de bestjoerlike distrikten fan [[Flensboarch]], [[Noard-Fryslân (distrikt)|Noardfryslân]], [[Sleeswyk-Flensboarch]] en [[Rendsburg-Eckernförde]]. Neist de Deenske minderheid wenje der noch sa'n 6.000 Denen yn Sleeswyk-Holstein mei de Deenske nasjonaliteit. Der binne sa'n 50 Deensktalige skoallen (basisûnderwiis en fuortset ûnderwiis) yn it noarden fan Sleeswyk-Holstein &lt;ref&gt;[https://www.schleswig-holstein.de/DE/Fachinhalte/M/minderheiten/minderheiten_daenen.html Minderheiten in Schleswig-Holstein - die dänische Minderheit] op schleswig-holstein.de (sjoen op 8 juny 2018)&lt;/ref&gt;.

Op de [[Faeröer]] hat it Deensk, neist it [[Faeröersk]], de status fan twadde amststaal&lt;ref&gt;[http://www.government.fo/en/the-government/ministries/ministry-of-education-research-and-culture/cultural-affairs/faroese-language/ Faroese Language] op government.fo (sjoen op 8 juny 2018)&lt;/ref&gt;. Op skoallen is it Deensk in ferplicht skoalfak. Der wenje sa'n 1.500 Deensktaligen op de Faeröer eilannen &lt;ref&gt;[https://www.hagstova.fo/fo/manntalsgrunnur/folkid_111111/tungumal Folkstelling 2011]&lt;/ref&gt;

Op Grienlân spilet it Deensk noch in rol yn it ûnderwiis en by de Deenske ymmigranten dy't der wenje. Yn 2009 ferlear it Deensk syn status as amtstaal, it Grienlânsk is sûnt dy tiid de iennichste amtstaal. Sa'n 12% fan de ynwenners fan Grienlân is fan Deenske komôf &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gl.html Denemark] yn it [[CIA Factbook]]&lt;/ref&gt;, mar it is net krekt bekend hoe grut oft de folsleine Deensktalige populaasje is. Nei alle gedachten wenje de measte Deensktaligen yn it Grienlânske haadplak Nuuk/Godthåb. In grut diel fan de Grienlanner befolking brûkt it Deensk as [[lingua franca]].

Sûnt [[1990]] leare bern op [[Yslân]] it Ingelsk as earste frjemde taal. It Deensk komt op it twadde plak mar is wol in ferplicht fak. Yn 1944 hat it Deensk op Yslân syn status as amtstaal ferlern. It Deensk is ien fan de wurktalen fan de [[Europeeske Uny]] en de [[Noardske Ried]].

== Skiednis ==
De ûntwikkeling fan it Deensk giet werom op it [[Aldnoarsk]], dat sprutsen waard yn hiel Skandinaavje. Yn runeinskripsjes út [[Denemark]], lykas de runestiennen fan Jelling, binne de âlde foarmen mei namfallen en trije geslachten werom te finen, bygelyks ''dagr'' (“dei”), ''konungr'' (“kening”) en ''hús'' (“hûs”).&lt;ref&gt;Haugen, Einar. ''The Scandinavian Languages: An Introduction to Their History''. Harvard University Press, 1976.&lt;/ref&gt; Dy foarmen binne yn it moderne Deensk feroare yn de foarmen ''dag'', ''konge'' en ''hus''. In typysk Skandinavysk erfstik is de oanheaksel mei de bepaalde lidwurdútgong, lykas yn ''hus → huset'' en ''dag → dagen''.&lt;ref&gt;Delsing, Lars-Olof. ''The Internal Structure of Noun Phrases in the Scandinavian Languages''. Lund University, 1993.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Codex Holmiensis CE 1350.jpg|thumb|Earste side fan de Jutlânske Wet. De tekst is fan 1241, dizze kopy waard om 1350 makke.]]
Fan omtrint it jier 1100 ôf waard it [[Latynske alfabet]] ûnder ynfloed fan de kristlike tsjerke it dominante skriuwsysteem. Yn dy perioade ûntjoech de Deenske fariant fan it Aldnoarsk him ta in eigen taal. Tagelyk hie it Deensk in protte ynfloeden fan it Nedderdútsk, troch de hannelsaktiviteiten fan de [[Hanze]]. Tal fan lienwurden waarden oernommen, ûnder oare ''købe'' (“keapje”), ''betale'' (“betelje”), ''herre'' (“hear”), ''snedker'' (“timmerman”, fan ''snitker'') en ''borgmester'' (“boargemaster”).&lt;ref&gt;Pedersen, Inge Lise. “Low German influence on Danish.” ''Nordic Journal of Linguistics'', 2000.&lt;/ref&gt; Ek maritime terminology, lykas ''skipper'', ''kaj'' (“kade”) en ''matros'', waard oernommen. Njonken dy ynlieningen bleaune erfwurden út it Aldnoarsk yn gebrûk, bygelyks ''by'' (“stêd”, út ''býr''), ''havn'' (út ''höfn'') en ''vindue'' (út ''vindauga'', “wyn-each”).&lt;ref&gt;Bugge, Sophus. ''Norrøne Tekster og Kvad''. Oslo, 1867.&lt;/ref&gt;

Yn it Middeldeensk (±1350–1500) ferdwûnen de measte namfallen en waard de sinbou bepalend foar de grammatikale funksjes. It Deensk ûntjoech him ta in SVO-taal. De meartalsfoarmen waarden ienfâldiger (''ulfr/ulfar'' waard ''ulv/ulve'') en de genityf waard beheind ta in -s-útgong (''kongens slot'').&lt;ref&gt;Jespersen, Otto. ''A Modern Danish Grammar''. London, 1893.&lt;/ref&gt; Yn dy perioade ûntstiene ek twa wichtige fonologyske skaaimerken: it saneamde 'bløde d', in sêfte frikatyf [ð] yn wurden as ''mad'', ''gade'' en ''fløde'', en de 'stød', in soarte fan glottale knik yn 'e stimbannen dy’t betsjuttingsferskil drage kin. It klassike foarbyld is ''anden'', dat mei stød “de ein” en sûnder stød “de oare” betsjut.&lt;ref&gt;Grønnum, Nina. ''Fonetik og fonologi: Almen og dansk''. Akademisk Forlag, 2005.&lt;/ref&gt;

De [[Reformaasje]] joech yn de 16e iuw in krêftige ympuls oan de standerdisearring. De bibeloersetting fan kening Kristiaan III út 1550 levere in autoritative norm op, basearre op it taalgebrûk fan Sjællân (Seelân) en benammen fan Kopenhagen.&lt;ref&gt;Kornerup, Bjørn. ''Danske Bibeloversættelser''. København, 1961.&lt;/ref&gt; Dialekten lykas it Jutsk, Bornholmsk en de eilânfarianten bleaune yn de sprektaal lykwols noch lang bestean. Yn deselde tiid kamen nije lienwurden út it [[Frânsk]] en it [[Nederlânsk]] yn it Deensk, bygelyks ''ballet'', ''chauffør'' en ''restaurant''.&lt;ref&gt;Brink, Lars. ''Det danske sprogs historie''. Gyldendal, 2018.&lt;/ref&gt;

Yn de 18e en 19e iuw waard de Deenske stavering noch konsistinter makke en it waard brûkt as wichtich symboal fan de nasjonale identiteit. Alde staveringen mei ''kj'' en ''gj'' ferdwûnen en ferskillen mei it [[Sweedsk]] en [[Noarsk]] waarden dúdliker. Sa bleau it Sweedsk faak by ''sk'' (''skepp''), wylst it Deensk ''skib'' brûkte en it Noarsk ''skip''.&lt;ref&gt;Teleman, Ulf; Hellberg, Staffan; Andersson, Erik. ''Svenska Akademiens grammatik''. Stockholm, 1999.&lt;/ref&gt; In foarbyld fan in Dútske ynfloed is ''jernbane'' (út ''Eisenbahn'').&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

De 20e iuw brocht radio en televyzje, dy’t soargen foar in sterke standerdisearring fan útspraak en wurdskat. It Kopenhaachsk waard de dominante noarm, ek al bleaune regionale farianten bestean. Yn 1948 waard de letter '''å''' ynfierd yn plak fan ''aa'' (''gaard → gård''), en waard it brûken fan haadletters by eigenskipswurden ôfskafd.&lt;ref&gt;Skautrup, Peter. ''Det danske sprogs historie IV: 1914–1948''. København, 1970.&lt;/ref&gt; Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] waard it [[Ingelsk]] de wichtichste leveransier fan lienwurden (''weekend'', ''job'', ''computer'', ''software''), dy’t typysk oanpast waarden oan de Deenske morfology (''at streame – streamede'', ''at chatte – chattede'').&lt;ref&gt;Preisler, Bent. ''Dansk i tusind år – et sprogsociologisk perspektiv''. Roskilde Universitetsforlag, 1999.&lt;/ref&gt;

Yn de 21e iuw leit de klam op taalbehear yn in globalisearre kontekst. De ''Dansk Sprognævn'' spilet in wichtige rol by it fêstlizzen fan de taalnoarm en it balansearjen fan ynternasjonale ynfloeden mei it behâld fan de eigen fonologyske en grammatikale skaaimerken.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Rapporter og regler''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt;

== Grammatika ==
=== Geslacht en nomina ===
It Deensk hat twa grammatikale geslachten: it ''miene geslacht'' (gearsmolten út it eardere manlik en froulik geslacht) en it ''ûnsidich geslacht'' (''neutrum''). Haadwurden krije it ûnbepaalde lidwurd *en* (miene geslacht) of *et* (ûnsidich). It bepaalde lidwurd is in efterheaksel: *-en* of *-et* (iental) en *-ene* of *-ene* (meartal), bygelyks: *en dag* ('in dei') → *dagen* ('de dei') → *dagene* ('de dagen').

=== Kasussysteem ===
It Deensk hat mar twa kasussen: [[nominatyf]] (basis) en [[genityf]] (besit), markearre troch it efterheaksel *-s*, lykas yn it Ingelsk: *dags* ('deis'). Dit is in sterke ferienfâldiging yn ferliking mei it [[Aldnoarsk]], dat fjouwer kasussen hie.

=== Wurdfolchoarder ===
It Deensk folget yn haadsaken in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), lykas it Ingelsk. Yn haadsinnen jildt lykwols de saneamde ''V2-regel'': de persoansfoarm stiet altyd op it twadde plak yn 'e sin. As de sin begjint mei in bysinsdiel (lykas in tiidsoantsjutting), moat it subjekt en it tiidwurd fan plak wikselje:
* *Maria spiser æblet* ('Maria yt de apel') → normaal SVO
* *I dag spiser Maria æblet* ('Hjoed yt Maria it apel') → tiidsoantsjutting foaroan, tiidwurd op it twadde plak

Fragen wurde foarme troch it tiidwurd foar it subjekt te setten: *Spiser hun æblet?* ('Yt se de apel?').

== Skriuwwize ==
[[Ofbyld:Illuminated keyboard 2.JPG|thumb|Deensk toetseboerd]]
It Deensk wurdt skreaun mei it [[Latynske alfabet]]. Der binne trije tekens nei de z tafoege: : ''Æ/æ'', ''Ø/ø'' en ''Å/å''. Dizze tekens wurde sjoen as aparte letters. De letters ''q'', ''w'', ''x'' en ''z'' wurde hast net brûkt.

De grûnslach foar de Deenske stavering is it midsiuwske dialekt fan it eastlike Seelân. Dat wie doe it sintrale dialekt fan [[Denemarken]] omdat [[Skåne]] doe noch ûnderdiel wie fan it Deenske ryk. Hjoed-de-dei is it dialekt fan [[Kopenhagen]] de standert. Lykwols is de Deenske stavering frijwat konservatyf. Dat betsjut dat in protte lûden, dy't yn 'e rin fan de iuwen stom wurden binne, noch hieltyd skreaun wurde. Somlike letters binne om it prinsipe fan de analogy ynfierd, sûnder histoaryske grûnslach. Foarbylden dêrfan binne:
*De &lt;h&gt; foar &lt;v&gt; en &lt;j&gt; is inkeld noch yn it Noardjutske dialekt te hearren en is in oerbliuwsel fan it [[Aldnoarsk]]. Bygelyks ''hvid'' [viðˀ] (‚wyt‘; Aldnoarsk ''hvít''), ''hjul'' [juːˀl] (‚tsjil‘; Aldeastnoarsk ''hjúl'').
*De &lt;d&gt; yn kombinaasjes as &lt;ld&gt;, &lt;nd&gt; en &lt;rd&gt; lit sawol in histoaryske útspraak sjen as ek de tapassing fan it prinsipe fan de analogy. Bygelyks (etymolyske grûnslach) yn ''land'' [lænˀ] (‚lân‘; Aldnoarsk ''land''), (analogysk ynfierd) yn ''fuld'' [fʊlˀ] (‚fol‘; Aldnoarsk ''fullr'').

Dêrneist wurde net alle lûden yn it skriftbyld sichter:
*De delgeande koarte /e/ yn wurdsjes as ''fisk'' [fesg] (‚fisk‘) en ''til'' [te(l)] (‚ta‘)
*De delgeande koarte /o/ yn ''hugge'' [hogə] (‚haue, hakje‘), ''tung'' [toŋ] (‚lestich, swier‘)

== Dialekten ==
It Deensk hat in ryk ferskaat oan dialekten, ek al hat de sterke posysje fan it Kopenhaachsk en de standerdisearring derfoar soarge dat in protte regionale farianten yn de 20e en 21e iuw oan terrein ferlern hawwe. Yn de taalkunde wurdt meastal ûnderskieden tusken trije grutte dialektgroepen: it ''Jutsk'' (''jysk''), it ''eilân-Deensk'' (''ømål'') en it ''Bornholmsk''.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

=== Jutsk ===
[[Ofbyld:Denmark-gender.png|thumb|It lidwurd 'de' yn de Jutlânske dialekten.]]
It '''Jutsk''' wurdt sprutsen op it skiereilân [[Jutlân]] en hat sels wer ferskate ûnderfarianten: Súdjutsk (''sønderjysk''), Eastjutsk (''østjysk'') en Westjutsk (''vestjysk'').&lt;ref&gt;Kristensen, Kjeld. ''Jysk sprog: dialekter og regionalsprog''. Aarhus Universitetsforlag, 1980.&lt;/ref&gt;  
* Yn it Súdjutsk is de stød faak ôfwêzich, mar wurdt ferfongen troch toanaksinten dy’t op it Sweedsk of Noarsk lykje.  
* Yn guon Jutske farianten wurdt de -r-útgong yn tiidwurden net útsprutsen, sadat ''kører'' (“hy rydt”) as ''køe'' klinkt.  
* Westjutsk stiet bekend om it brûken fan ''æ'' as lid, ynstee fan it lidwurd achter it haadwurd te plakken (sjoch tabel hjirûnder).  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Region
! West- en Súd-Jutlân
! Noardeast-Jutlân (en standerttaal)
|-
! manlik 'de man'
| æ mand
| manden
|-
! ûnsidich 'it hûs'
| æ hus
| huset
|-
! froulik 'de frou'
| æ kone
| konen
|-
! meartal'manlju'
| æ mænd
| mændene
|}

Súdjutsk (''sønderjysk'') hat ek histoarysk in wichtige kulturele posysje, omdat it sprutsen wurdt yn de grinsregio mei Dútslân. Yn guon doarpen yn Súd-Jutlân waard oant yn de 20e iuw noch in fariant sprutsen dy’t dúdlik beynfloede wie troch Platdútsk.&lt;ref&gt;Pedersen, Inge Lise. ''Dialekter i Sydslesvig''. Museum Tusculanum, 1992.&lt;/ref&gt;

=== Eilân-Deensk ===
It '''eilân-Deensk''' wurdt sprutsen op Sjællân, Fyn en de omlizzende eilannen. Dat dialektgebiet is it naust besibbe oan de standerttaal, omdat it Kopenhaachsk, de basis foar it moderne Standert-Deensk, hjir ûntstien is.&lt;ref&gt;Brink, Lars. ''Det danske sprogs historie''. Gyldendal, 2018.&lt;/ref&gt;  
* Yn it Fynsk (''fynsk'') wurdt de stød minder konsekwint brûkt as yn Sjællân.  
* Op Lolland en Falster komt in foarm foar mei langere klinkers en binne der wurden bewarre bleaun dy’t yn it standert-Deensk ferdwûn binne.  
* Yn Sjællân is de útspraak it meast yn oerienstimming mei de standert; hjir ûntjoech him de noarm fan it hôf en de media.  

=== Bornholmsk ===
It '''Bornholmsk''' wurdt sprutsen op it eilân [[Bornholm]] yn de [[Eastsee]] en wurdt troch guon taalkundigen as in aparte Skandinavyske fariant beskôge, mei sterke oerienkomsten mei it [[Sweedsk]].&lt;ref&gt;Nielsen, Niels Åge. ''Bornholmsk''. København, 1978.&lt;/ref&gt;  
* Bornholmsk hat gjin stød, mar brûkt yn plak dêrfan twa toanaksinten, lykas it Sweedsk en Noarsk.  
* Ek de fokaalútspraak is tige apart: wurden as ''hus'' (“hûs”) klinke mei in lange, breed útsprekken [uː].  
* In protte âlde Aldnoarske foarmen binne hjir bewarre bleaun, ûnder oare by wurden foar see- en lânbou.  

=== Dialekten en standerttaal ===
Sûnt de ynfiering fan radio en televyzje yn de 20e iuw hawwe de regionale dialekten terrein ferlern. Jongere sprekkers brûke gauris in mingfoarm fan dialekt en standerttaal, oantsjutten as '''regionaal Deensk''' (''regionalsprog'').&lt;ref&gt;Kristensen, Kjeld &amp; Jensen, Torben Juel. “Standardisering og regionalisering i dansk talesprog.” ''Danske Talesprog'', nr. 9, 2003.&lt;/ref&gt;  
Hoewol’t de dialektferskillen yn it deistich libben minder sichtber wurde, hawwe se kultureel noch altyd grutte betsjutting, mei sterke regionale identiteiten en eigen literêre tradysjes. Der binne ek tal fan projekten yn Denemark dy’t rjochte binne op it dokumintearjen en behâlden fan dialektmateriaal.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Dialektstudier og dokumentation''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt;

=== Oergonsdialekt: it Skânsk ===
[[Ofbyld:DanskeDialekter.png|thumb|De dialekten fan it Deensk. It [[Skânsk]] wurdt hjir as Deensk dialekt yntekene. Hjoed-de-dei wurdt it as Sweedsk dialekt beskôge, mar de term 'oergongsdialekt' is mooglik noch treffender]]It [[Skânsk]] (''Skånsk'') wurdt sprutsen yn de provinsje Skåne (Skane) yn it súdlikste part fan Sweden. Histoarysk hearde Skåne oant 1658 by it Deenske keninkryk en de dialekten dêr waarden dêrom tradisjoneel ta it Deenske taalgebiet rekkene.&lt;ref&gt;Sandøy, Helge. ''Dansk og svensk i Skåne''. Nordisk Sprog- og Kulturforskningsinstitut, 1997.&lt;/ref&gt; Nei de fredesferdraggen fan Roskilde kaam de regio ûnder Sweedsk bewâld, mar yn ’e sprektaal binne oant hjoed de dei in protte Deenske skaaimerken bewarre bleaun. 

Skânsk wurdt troch taalkundigen faak as in 'oergongsdialekt' beskôge, mei sawol Sweedske as Deenske eigenskippen:
* Yn de fonology hat it noch eleminten fan it saneamde ''bløde d'', dat fierhinne ûntbrekt yn it Sweedsk.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;
* It brûkt Sweedske toanaksinten ynstee fan de Deenske ''stød''. 
* Yn de wurdskat binne sawol âlde Deenske erfwurden as Sweedske ûntlieningen werom te finen. Bygelyks wurdt ''grädde'' (rjemme) faak brûkt, dat itselde wurd is as yn it Sweedsk, mar de útspraak hat in Deensk-achtige lûdkwaliteit.  
* Guon grammatikale foarmen litte in middenpaad sjen: it brûken fan bepaalde lidwurden as suffiks oan substantiven is behâlden, krekt as yn it Deensk, mar yn de stavering en útspraak slute se oan by it Sweedsk.

Yn de moderne tiid wurdt Skânsk troch de measte sprekkers as in Sweedsk dialekt beskôge, mar de histoaryske eftergrûn soarget derfoar dat guon ûndersikers it noch altiten as in oergongsfoarm tusken Deensk en Sweedsk klassifisearje.&lt;ref&gt;Teleman, Ulf; Hellberg, Staffan; Andersson, Erik. ''Svenska Akademiens grammatik''. Stockholm, 1999.&lt;/ref&gt;

== Ynfloeden fan bûten ==
It Dútsk hat in grutte ynfloed hân op it Deensk. Fanôf de lette midsiuwen ([[Hânze]]) oant yn de 19e iuw spile it [[Nederdútsk]], troch hannel en geografyske ôfstân, in grutte rol yn Jutlân en op de Deenske eilannen. Sa bestiet der in grut part fan de Deenske wurdskat (25%) út Nederdútske lienwurden en lienoersettingen.&lt;ref&gt;[http://germanic.eu/Mittelniederdeutsche-Lehnw%F6rter-in-den-skandinavischen-Sprachen.htm Mittelniederdeutsche Lehnwörter in den skandinavischen Sprachen]&lt;/ref&gt; Dat makket it Deensklearen foar Dútskpraters ienfâldiger. Mei kennis fan it Dútsk is it alsa mooglik in protte begripen te rieden, as de Deensklearder wit op hokker wize dy lienoersettingen makke wurde. Yn it ferline hawwe it [[Nederlânsk]] en it [[Noard-Frysk]] (regionaal) in beheinde ynfloed op it Deensk hân. Fierders hat it Deensk in protte [[ynternasjonalisme]]n (yn de ôfrûne desennia tanimmend [[Anglisisme]]n).

== Danistyk ==
De stúdzje fan de Deenske taal en literatuer wurdt oantsjut mei de namme ''Danistyk''. It is in dissipline dy’t ûnder de bredere paraplu fan de Skandinavistyk falt, mar mei in dúdlike fokus op de ûntwikkeling, struktuer, literatuer en kultuer fan Denemark en it Deensk. De earste wittenskiplike belangstelling foar it Deensk ûntstie yn de 18e en 19e iuw, yn it ramt fan nasjonale taal- en letterkundebewegingen. Yn dy perioade ferskynden de earste grutte wurdboeken en grammatika’s fan it Deensk, lykas it wurk fan Rasmus Rask (1787–1832), in pionier yn de ferlykjende taalwittenskip.&lt;ref&gt;Pedersen, Holger. ''Rasmus Rask og hans samtid''. København: Munksgaard, 1932.&lt;/ref&gt; Yn de 20e iuw waard de Danistyk mear ynstitúsjonalisearre, mei aparte fakgroepen foar taalwittenskip en literatuerstúdzje.

Belangrike publikaasjes op it mêd fan de Danistyk binne ûnder mear it tydskrift ''Danske Studier'' (oprjochte yn 1904) en it mear moderne ''NyS'' (''Nydanske Studier &amp; Almen Kommunikationsteori''). Dêrneist spylje wurdboeken lykas it ''Den Danske Ordbog'' en it ''Ordbog over det danske Sprog'' in grutte rol foar ûndersikers en brûkers.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

=== Ynstituten en organisaasjes ===
In sintraal ynstitút foar de noarmjouwing fan de taal is it Dansk Sprognævn yn [[Kopenhagen]], dat staveringregels, wurdlisten en taaladvizen jout.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Rapporter og regler''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt; Op universitêr nivo hawwe sawol de Universiteit fan Kopenhagen as Aarhus Universiteit folweardige fakgroepen danistyk, mei opliedingen foar sawol bachelor- as masterstudinten. Ek yn bûtenlânsk ramt (Dútslân, Nederlân, de Feriene Steaten) binne der stúdzjeprogramma’s yn Noardske of Skandinavyske stúdzjes mei in Deensk komponint. 

=== Deensk ûnderwiis yn Sleeswyk-Holstein ===
[[Ofbyld:Learn Danish in Germany, 2012, ubt.JPG|thumb|''Lear Deensk'' spandoek yn [[Flensboarch]].]]
Yn de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] spilet de Deenske taal in bysûndere rol troch de oanwêzigens fan de Deenske minderheid. Nei de fredesferdraggen fan 1920 en de fêststelling fan de hjoeddeistige Dútsk-Deenske grins waard de regio Súd-Sleeswyk ûnderdiel fan Dútslân, mar der bleau in grutte groep Deensktaligen wenjen.&lt;ref&gt;Weller, Gerd. ''Die dänische Minderheit in Schleswig-Holstein''. Flensburg: Wachholtz, 1999.&lt;/ref&gt;

De Deenske minderheid hat hjoed de dei eigen skoallen (''Danske Skoler''), biblioteken en kulturele ynstellingen yn stêden lykas Flensboarch, Sleeswyk en Hüsem. Yn dy ynstellingen wurde kursussen en ûnderwiis yn it Deensk oanbean, sawol foar bern fan de minderheid sels as foar oaren dy’t de taal leare wolle.&lt;ref&gt;Bund Deutscher Nordschleswiger / Sydslesvigsk Forening. ''Årsberetning''. Flensburg, ferskate jierren.&lt;/ref&gt; 

Ek op universitêr nivo is der omtinken foar it Deensk. By de Europa-Universität Flensburg wurdt in folweardich stúdzjeprogramma oanbean mei de namme ''Dänisch'' of ''Skandinavistik'', dêr’t sawol taal- as kultuerûnderdielen yn foarkomme.&lt;ref&gt;Europa-Universität Flensburg. ''Studiengang Dänisch''. Offisjele webside, rieplachte 2023.&lt;/ref&gt; Dêrmei kinne studinten har spesjalisearje yn de Danistyk mei in bysûndere fokus op de meartalige situaasje yn Sleeswyk-Holstein. 

In bysûnder aspekt fan de situaasje is dat der yn de regio ek in trijetalich ferbân bestiet: neist Dútsk en Deensk wurdt yn guon doarpen en mienskippen ek noch [[Noardfrysk]] sprutsen. Dy taaldiversiteit makket dat de kursussen Deensk yn Sleeswyk-Holstein faak ek omtinken jouwe oan kontrastive didaktyk en meartalige kompetinsjes.&lt;ref&gt;Henningsen, Lars N. ''Sprachenvielfalt in Schleswig-Holstein''. Kiel: Landeszentrale für politische Bildung, 2010.&lt;/ref&gt;

== Ynfloed op oare talen ==
[[Ofbyld:Kalmar Union ca. 1400.svg|thumb|[[Uny fan Kalmar]], dêr't [[Noardfryslân]] ''de jure'' ek ûnderdiel fan wie.]]
[[Ofbyld:Viking Expansion.svg|thumb|Kaartsje fan wêr't de [[Wytsingen]] yn Europa taholden.]]
It Deensk hat troch de dominante rol yn [[Skandinaavje]] en troch de rol fan de [[Wytsingen]] ek bûten Skandinaavje syn spoaren neilitten.

=== Ynfloed op it Noardfrysk ===
Noardfryslân wie nei de Fryske Frijheid (yn Noardfryslân oant en mei 1344) iuwenlang ûnderdiel fan de Deenske kroan. Yn 1864 waard it pas ûnderdiel fan de Dútske lannen, ûnder [[Prusen|Prusysk]] bewâld. Benammen yn it dialekt fan [[Sylt]] binne der in pear opmerklike Deenske ynfloeden, lylas it wurdsje ''ek'' (Frysk: ''net'', Deensk: ''ikke''). 

=== Ynfloed op it Noarsk ===
Noarwegen wie tusken 1397 en 1523 ûnderdiel fan de [[Uny fan Kalmar]], dêrnei oant 1814 ûnder de Deenske kroan. Yn dy fjouwer iuwen learden de Noaren it Deensk as skriuwtaal, wylst de sprektaal in eigen Noarske ûntjouwing bleau. Nei de ûnôfhinklikheid yn 1814 stiene de Noaren foar de kar fan in eigen skriuwtaal. It *[[Bokmål]]* (letterlik: &quot;boektaal&quot;) is hjoed de dei ien fan 'e twa offisjele Noarske skriuwtalen en liket sterk op it Deensk yn syn skriftlike foarm.

=== Ynfloed op it Ingelsk ===
Yn de tiid fan de [[Wytsingen]] (8ste–11de iuw) feroveren Deenske Wytsingen grutte dielen fan [[Brittanje]] en fêstigen har yn Ingelân, benammen yn it gebiet dat as de ''[[Danelaw]]'' bekend stie. Stêden lykas York (it eardere Deenske ''Jórvik'') en Lincoln hawwe noch spoaren út dy perioade. It Deensk fan dy tiid (dat noch tichtby it [[Aldnoarsk]] stie) joech in protte wurden oan it [[Aldingelsk]], ûnder oare basale wurden lykas *they*, *them*, *their* (fan it Aldnoarsk *þeir*, *þeim*, *þeira*), en wurden lykas *window*, *knife*, *sky* en *egg*.

=== Ynfloed op it Frânsk ===
Nei de ferovering fan [[Normandje]] yn it noarden [[Frankryk]] yn 'e 10de iuw joegen de Noarmannen harren namme oan dy regio (*Normandje* = &quot;lân fan de Noardmannen&quot;). letter de Noarmânnen harren eigen taal op yn it [[Frânsk]], mar lieten wol harren mark efter yn Frânske plaknammen en wurden.

== Literatuer ==
*Teake Hoekema&amp; V. Tams Jørgensen;'' Deensk-Frysk wurdboek mei in koarte Deenske foarmleare. Frisisk-Dansk ordbog med en kortfattet frisisk formlaere.'' Grins, Wolters-Noordhoff, 1968.

== Keppeling om utens ==
*Wurdlist [http://www.allezhop.de/frysk/DE-FS.TXT Deensk-Frysk] en [http://www.allezhop.de/frysk/FS-DE.TXT Frysk-Deensk]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}
{{YnterWiky|code=da}}

[[Kategory:Deensk| ]]
[[Kategory:Denen]]
[[Kategory:Noardgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn Denemark]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]
[[Kategory:Taal yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Taal yn Grienlân]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Fryslân]]</text>
      <sha1>1u9r6xp579a2j10hhg41bdk27mrpg3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228411</id>
      <parentid>1228410</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T11:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1228411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28340" sha1="r73kvsi1ev1h7ehv9hwcjww72w2p8e1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Deensk
| ôfbylding        = Danishdialectmap.png
| ôfbyldingsbreedte= 
| ôfbyldingstekst  = It Deenske taalgebiet yn Europa.
| oare namme(n)   = 
| eigen namme     = ''dansk''
| lânseigen yn    = [[Denemark]]
| tal sprekkers   = &lt;small&gt;5,3 miljoen memmetalers, 0,3 miljoen twaddetaalsprekkers&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = [[Yndo-Jeropeesk]] - [[Germaansk]] - [[Noardgermaansk]] - [[Eastskandinavysk]] - Deensk
| dialekten       = &lt;small&gt;Jutsk, Eilân-Deensk, Bornholmsk en Skânsk (oergongsdialekt)&lt;/small&gt;
| offisjele status= [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Denemark]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of the Faroe Islands.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Fêreu-eilannen]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Ynternasjonale organisaasjes&lt;/small&gt;:&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of the Nordic Council 2016.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;''[[Noardske Ried]]''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of Europe.svg|border|18px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;''[[Europeeske Uny]]''
| erkenning as minderheidstaal = [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Sleeswyk-Holstein]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:flag of Greenland.svg|border|17px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Grienlân]]
| ISO 639-1       = da
| ISO 639-2       = dan
| ISO 639-3       = dan
}}
It '''Deensk''' (''dansk'') is in [[Noardgermaanske talen|Noardgermaanske]] taal mei likernôch 5,6 miljoen sprekkers. It is de taal fan hast alle Denen en de ienige offisjele taal fan Denemark. Op de [[Faeröer]], [[Grienlân]] en yn it noarden fan Sleeswyk-Holstein wenje Deensktalige minderheden. 

Mei de oare Noardgermaanske talen is it Deensk in ôfstammeling fan Aldnoarsk, de mienskiplike oertaal fan de Germaanske folken dy’t yn Skandinaavje wenje. It Deensk is hjoed-de-dei it naust besibbe mei it [[Noarsk]] en [[Sweedsk]]. Hoewol't dy talen ta in bepaalde hichte ridlik fersteanber binne, wykt it Deensk op it mêd fan útspraak dúdlik ôf. 

== Yndieling ==
De skifting tusken de [[Noardgermaanske talen]], de [[Westgermaanske talen]] is bard om de tiid fan it [[Grutte Folkeferfarren]] hinne. Dêr't de Westgermaanske dialekten al gau útwaaiden yn hieltiten slimmer ûnderling te begripen talen, bleauwen Noardgermaanske talen lang yn ien taal by elkoar; dy taal wurdt it [[Aldnoarsk]] neamd. Binnen dat Aldnoarsk wie in dúdlike skieding te meitsjen tusken it Aldwestnoardsk en it Aldeastnoardsk. Ta de westlike groep hearden de foarrinners fan it [[Noarsk]] en [[Yslânsk]]; it lettere Deensk en it Sweedsk foarmen de eastlike groep. Yn de rin fan de iuwen groeiden de dialekten út ta de hjoeddeistige [[Skandinaavje|Skandinavyske]] skriuwtalen. De talen hawwe wol deselde ûntwikkeling trochmakke. As der in fernijing trochfierd waard yn it iene lân dan barde dat ek al gau yn it oare lân. Dêrom binne it Deensk, Noarsk en [[Sweedsk]] ûnderling noch goed te ferstean en is der sprake fan in [[dialektkontinuum]]. De skriuwwize fan it [[Bokmål]], ien fan de beide Noarske skriuwtalen, stiet it tichstby de Deenske skriuwtaal.

Wylst it Nederdútsk in protte ynfloed hân hat op it Deensk, bestiet der hjoed-de-dei in hurde taalgrins mei it Dútsk/Nederdútsk.

=== Underskiedende skaaimerken ===
Hoewol’t Deensk, Noarsk en Sweedsk ticht byinoar steane, hat it Deensk in pear dúdlik ûnderskiedende skaaimerken:
*De Deenske stød is in bysûndere útspraakeigenskip fan it Deensk. It giet om in koarte ûnderbrekking of brek yn de stim, feroarsake troch in beweging fan de stimbannen. Troch dat ferskynsel kinne wurden dy’t oars itselde klinke, dochs in ferskillende betsjutting krije. De stød komt yn it Noarsk en Sweedsk (standerttaal) net foar.
*De fokaalfoarried fan it Deensk is mei 27 ferskillende fokalen dúdlik grutter as dy fan it Noarsk en Sweedsk.
*In protte konsonanten wurde sêft of stom útsprutsen (bygelyks de [d] oan ’e ein fan wurden). Dêrtroch klinkt it Deensk foar bûtensteanders gauris as soenen se de lûden ynslikke.

== Taalgebiet &amp; status ==
[[Ofbyld:Idioma danés.PNG|thumb|left|{{legend|#7373d9|Gebiet dêr't Deensk de mearderheidstaal is.}}{{legend|#74B4FF|Gebieten dêr't Deensk de minderheidstaal is.}}]]
Yn Denemark binne der goed 5 miljoen minsken dy't it Deensk as memmetaal hawwe. Net formeel fêstlein is it Deensk [[de facto]] de amtstaal fan [[Denemark]]. 

Yn Deenske minderheid yn [[Sleeswyk-Holstein]] beslacht sa'n 50.000 minsken. Dy groep is erkend as nasjonale minderheid en as taalminderheid. De measten wenje yn de bestjoerlike distrikten fan [[Flensboarch]], [[Noard-Fryslân (distrikt)|Noardfryslân]], [[Sleeswyk-Flensboarch]] en [[Rendsburg-Eckernförde]]. Neist de Deenske minderheid wenje der noch sa'n 6.000 Denen yn Sleeswyk-Holstein mei de Deenske nasjonaliteit. Der binne sa'n 50 Deensktalige skoallen (basisûnderwiis en fuortset ûnderwiis) yn it noarden fan Sleeswyk-Holstein &lt;ref&gt;[https://www.schleswig-holstein.de/DE/Fachinhalte/M/minderheiten/minderheiten_daenen.html Minderheiten in Schleswig-Holstein - die dänische Minderheit] op schleswig-holstein.de (sjoen op 8 juny 2018)&lt;/ref&gt;.

Op de [[Faeröer]] hat it Deensk, neist it [[Faeröersk]], de status fan twadde amststaal&lt;ref&gt;[http://www.government.fo/en/the-government/ministries/ministry-of-education-research-and-culture/cultural-affairs/faroese-language/ Faroese Language] op government.fo (sjoen op 8 juny 2018)&lt;/ref&gt;. Op skoallen is it Deensk in ferplicht skoalfak. Der wenje sa'n 1.500 Deensktaligen op de Faeröer eilannen &lt;ref&gt;[https://www.hagstova.fo/fo/manntalsgrunnur/folkid_111111/tungumal Folkstelling 2011]&lt;/ref&gt;

Op Grienlân spilet it Deensk noch in rol yn it ûnderwiis en by de Deenske ymmigranten dy't der wenje. Yn 2009 ferlear it Deensk syn status as amtstaal, it Grienlânsk is sûnt dy tiid de iennichste amtstaal. Sa'n 12% fan de ynwenners fan Grienlân is fan Deenske komôf &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gl.html Denemark] yn it [[CIA Factbook]]&lt;/ref&gt;, mar it is net krekt bekend hoe grut oft de folsleine Deensktalige populaasje is. Nei alle gedachten wenje de measte Deensktaligen yn it Grienlânske haadplak Nuuk/Godthåb. In grut diel fan de Grienlanner befolking brûkt it Deensk as [[lingua franca]].

Sûnt [[1990]] leare bern op [[Yslân]] it Ingelsk as earste frjemde taal. It Deensk komt op it twadde plak mar is wol in ferplicht fak. Yn 1944 hat it Deensk op Yslân syn status as amtstaal ferlern. It Deensk is ien fan de wurktalen fan de [[Europeeske Uny]] en de [[Noardske Ried]].

== Skiednis ==
De ûntwikkeling fan it Deensk giet werom op it [[Aldnoarsk]], dat sprutsen waard yn hiel Skandinaavje. Yn runeinskripsjes út [[Denemark]], lykas de runestiennen fan Jelling, binne de âlde foarmen mei namfallen en trije geslachten werom te finen, bygelyks ''dagr'' (“dei”), ''konungr'' (“kening”) en ''hús'' (“hûs”).&lt;ref&gt;Haugen, Einar. ''The Scandinavian Languages: An Introduction to Their History''. Harvard University Press, 1976.&lt;/ref&gt; Dy foarmen binne yn it moderne Deensk feroare yn de foarmen ''dag'', ''konge'' en ''hus''. In typysk Skandinavysk erfstik is de oanheaksel mei de bepaalde lidwurdútgong, lykas yn ''hus → huset'' en ''dag → dagen''.&lt;ref&gt;Delsing, Lars-Olof. ''The Internal Structure of Noun Phrases in the Scandinavian Languages''. Lund University, 1993.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Codex Holmiensis CE 1350.jpg|thumb|Earste side fan de Jutlânske Wet. De tekst is fan 1241, dizze kopy waard om 1350 makke.]]
Fan omtrint it jier 1100 ôf waard it [[Latynske alfabet]] ûnder ynfloed fan de kristlike tsjerke it dominante skriuwsysteem. Yn dy perioade ûntjoech de Deenske fariant fan it Aldnoarsk him ta in eigen taal. Tagelyk hie it Deensk in protte ynfloeden fan it Nedderdútsk, troch de hannelsaktiviteiten fan de [[Hanze]]. Tal fan lienwurden waarden oernommen, ûnder oare ''købe'' (“keapje”), ''betale'' (“betelje”), ''herre'' (“hear”), ''snedker'' (“timmerman”, fan ''snitker'') en ''borgmester'' (“boargemaster”).&lt;ref&gt;Pedersen, Inge Lise. “Low German influence on Danish.” ''Nordic Journal of Linguistics'', 2000.&lt;/ref&gt; Ek maritime terminology, lykas ''skipper'', ''kaj'' (“kade”) en ''matros'', waard oernommen. Njonken dy ynlieningen bleaune erfwurden út it Aldnoarsk yn gebrûk, bygelyks ''by'' (“stêd”, út ''býr''), ''havn'' (út ''höfn'') en ''vindue'' (út ''vindauga'', “wyn-each”).&lt;ref&gt;Bugge, Sophus. ''Norrøne Tekster og Kvad''. Oslo, 1867.&lt;/ref&gt;

Yn it Middeldeensk (±1350–1500) ferdwûnen de measte namfallen en waard de sinbou bepalend foar de grammatikale funksjes. It Deensk ûntjoech him ta in SVO-taal. De meartalsfoarmen waarden ienfâldiger (''ulfr/ulfar'' waard ''ulv/ulve'') en de genityf waard beheind ta in -s-útgong (''kongens slot'').&lt;ref&gt;Jespersen, Otto. ''A Modern Danish Grammar''. London, 1893.&lt;/ref&gt; Yn dy perioade ûntstiene ek twa wichtige fonologyske skaaimerken: it saneamde 'bløde d', in sêfte frikatyf [ð] yn wurden as ''mad'', ''gade'' en ''fløde'', en de 'stød', in soarte fan glottale knik yn 'e stimbannen dy’t betsjuttingsferskil drage kin. It klassike foarbyld is ''anden'', dat mei stød “de ein” en sûnder stød “de oare” betsjut.&lt;ref&gt;Grønnum, Nina. ''Fonetik og fonologi: Almen og dansk''. Akademisk Forlag, 2005.&lt;/ref&gt;

De [[Reformaasje]] joech yn de 16e iuw in krêftige ympuls oan de standerdisearring. De bibeloersetting fan kening Kristiaan III út 1550 levere in autoritative norm op, basearre op it taalgebrûk fan Sjællân (Seelân) en benammen fan Kopenhagen.&lt;ref&gt;Kornerup, Bjørn. ''Danske Bibeloversættelser''. København, 1961.&lt;/ref&gt; Dialekten lykas it Jutsk, Bornholmsk en de eilânfarianten bleaune yn de sprektaal lykwols noch lang bestean. Yn deselde tiid kamen nije lienwurden út it [[Frânsk]] en it [[Nederlânsk]] yn it Deensk, bygelyks ''ballet'', ''chauffør'' en ''restaurant''.&lt;ref&gt;Brink, Lars. ''Det danske sprogs historie''. Gyldendal, 2018.&lt;/ref&gt;

Yn de 18e en 19e iuw waard de Deenske stavering noch konsistinter makke en it waard brûkt as wichtich symboal fan de nasjonale identiteit. Alde staveringen mei ''kj'' en ''gj'' ferdwûnen en ferskillen mei it [[Sweedsk]] en [[Noarsk]] waarden dúdliker. Sa bleau it Sweedsk faak by ''sk'' (''skepp''), wylst it Deensk ''skib'' brûkte en it Noarsk ''skip''.&lt;ref&gt;Teleman, Ulf; Hellberg, Staffan; Andersson, Erik. ''Svenska Akademiens grammatik''. Stockholm, 1999.&lt;/ref&gt; In foarbyld fan in Dútske ynfloed is ''jernbane'' (út ''Eisenbahn'').&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

De 20e iuw brocht radio en televyzje, dy’t soargen foar in sterke standerdisearring fan útspraak en wurdskat. It Kopenhaachsk waard de dominante noarm, ek al bleaune regionale farianten bestean. Yn 1948 waard de letter '''å''' ynfierd yn plak fan ''aa'' (''gaard → gård''), en waard it brûken fan haadletters by eigenskipswurden ôfskafd.&lt;ref&gt;Skautrup, Peter. ''Det danske sprogs historie IV: 1914–1948''. København, 1970.&lt;/ref&gt; Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] waard it [[Ingelsk]] de wichtichste leveransier fan lienwurden (''weekend'', ''job'', ''computer'', ''software''), dy’t typysk oanpast waarden oan de Deenske morfology (''at streame – streamede'', ''at chatte – chattede'').&lt;ref&gt;Preisler, Bent. ''Dansk i tusind år – et sprogsociologisk perspektiv''. Roskilde Universitetsforlag, 1999.&lt;/ref&gt;

Yn de 21e iuw leit de klam op taalbehear yn in globalisearre kontekst. De ''Dansk Sprognævn'' spilet in wichtige rol by it fêstlizzen fan de taalnoarm en it balansearjen fan ynternasjonale ynfloeden mei it behâld fan de eigen fonologyske en grammatikale skaaimerken.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Rapporter og regler''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt;

== Grammatika ==
=== Geslacht en nomina ===
It Deensk hat twa grammatikale geslachten: it ''miene geslacht'' (gearsmolten út it eardere manlik en froulik geslacht) en it ''ûnsidich geslacht'' (''neutrum''). Haadwurden krije it ûnbepaalde lidwurd *en* (miene geslacht) of *et* (ûnsidich). It bepaalde lidwurd is in efterheaksel: *-en* of *-et* (iental) en *-ene* of *-ene* (meartal), bygelyks: *en dag* ('in dei') → *dagen* ('de dei') → *dagene* ('de dagen').

=== Kasussysteem ===
It Deensk hat mar twa kasussen: [[nominatyf]] (basis) en [[genityf]] (besit), markearre troch it efterheaksel *-s*, lykas yn it Ingelsk: *dags* ('deis'). Dit is in sterke ferienfâldiging yn ferliking mei it [[Aldnoarsk]], dat fjouwer kasussen hie.

=== Wurdfolchoarder ===
It Deensk folget yn haadsaken in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), lykas it Ingelsk. Yn haadsinnen jildt lykwols de saneamde ''V2-regel'': de persoansfoarm stiet altyd op it twadde plak yn 'e sin. As de sin begjint mei in bysinsdiel (lykas in tiidsoantsjutting), moat it subjekt en it tiidwurd fan plak wikselje:
* *Maria spiser æblet* ('Maria yt de apel') → normaal SVO
* *I dag spiser Maria æblet* ('Hjoed yt Maria it apel') → tiidsoantsjutting foaroan, tiidwurd op it twadde plak

Fragen wurde foarme troch it tiidwurd foar it subjekt te setten: *Spiser hun æblet?* ('Yt se de apel?').

== Skriuwwize ==
[[Ofbyld:Illuminated keyboard 2.JPG|thumb|Deensk toetseboerd]]
It Deensk wurdt skreaun mei it [[Latynske alfabet]]. Der binne trije tekens nei de z tafoege: : ''Æ/æ'', ''Ø/ø'' en ''Å/å''. Dizze tekens wurde sjoen as aparte letters. De letters ''q'', ''w'', ''x'' en ''z'' wurde hast net brûkt.

De grûnslach foar de Deenske stavering is it midsiuwske dialekt fan it eastlike Seelân. Dat wie doe it sintrale dialekt fan [[Denemarken]] omdat [[Skåne]] doe noch ûnderdiel wie fan it Deenske ryk. Hjoed-de-dei is it dialekt fan [[Kopenhagen]] de standert. Lykwols is de Deenske stavering frijwat konservatyf. Dat betsjut dat in protte lûden, dy't yn 'e rin fan de iuwen stom wurden binne, noch hieltyd skreaun wurde. Somlike letters binne om it prinsipe fan de analogy ynfierd, sûnder histoaryske grûnslach. Foarbylden dêrfan binne:
*De &lt;h&gt; foar &lt;v&gt; en &lt;j&gt; is inkeld noch yn it Noardjutske dialekt te hearren en is in oerbliuwsel fan it [[Aldnoarsk]]. Bygelyks ''hvid'' [viðˀ] (‚wyt‘; Aldnoarsk ''hvít''), ''hjul'' [juːˀl] (‚tsjil‘; Aldeastnoarsk ''hjúl'').
*De &lt;d&gt; yn kombinaasjes as &lt;ld&gt;, &lt;nd&gt; en &lt;rd&gt; lit sawol in histoaryske útspraak sjen as ek de tapassing fan it prinsipe fan de analogy. Bygelyks (etymolyske grûnslach) yn ''land'' [lænˀ] (‚lân‘; Aldnoarsk ''land''), (analogysk ynfierd) yn ''fuld'' [fʊlˀ] (‚fol‘; Aldnoarsk ''fullr'').

Dêrneist wurde net alle lûden yn it skriftbyld sichter:
*De delgeande koarte /e/ yn wurdsjes as ''fisk'' [fesg] (‚fisk‘) en ''til'' [te(l)] (‚ta‘)
*De delgeande koarte /o/ yn ''hugge'' [hogə] (‚haue, hakje‘), ''tung'' [toŋ] (‚lestich, swier‘)

== Dialekten ==
It Deensk hat in ryk ferskaat oan dialekten, ek al hat de sterke posysje fan it Kopenhaachsk en de standerdisearring derfoar soarge dat in protte regionale farianten yn de 20e en 21e iuw oan terrein ferlern hawwe. Yn de taalkunde wurdt meastal ûnderskieden tusken trije grutte dialektgroepen: it ''Jutsk'' (''jysk''), it ''eilân-Deensk'' (''ømål'') en it ''Bornholmsk''.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

=== Jutsk ===
[[Ofbyld:Denmark-gender.png|thumb|It lidwurd 'de' yn de Jutlânske dialekten.]]
It '''Jutsk''' wurdt sprutsen op it skiereilân [[Jutlân]] en hat sels wer ferskate ûnderfarianten: Súdjutsk (''sønderjysk''), Eastjutsk (''østjysk'') en Westjutsk (''vestjysk'').&lt;ref&gt;Kristensen, Kjeld. ''Jysk sprog: dialekter og regionalsprog''. Aarhus Universitetsforlag, 1980.&lt;/ref&gt;  
* Yn it Súdjutsk is de stød faak ôfwêzich, mar wurdt ferfongen troch toanaksinten dy’t op it Sweedsk of Noarsk lykje.  
* Yn guon Jutske farianten wurdt de -r-útgong yn tiidwurden net útsprutsen, sadat ''kører'' (“hy rydt”) as ''køe'' klinkt.  
* Westjutsk stiet bekend om it brûken fan ''æ'' as lid, ynstee fan it lidwurd achter it haadwurd te plakken (sjoch tabel hjirûnder).  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Region
! West- en Súd-Jutlân
! Noardeast-Jutlân (en standerttaal)
|-
! manlik 'de man'
| æ mand
| manden
|-
! ûnsidich 'it hûs'
| æ hus
| huset
|-
! froulik 'de frou'
| æ kone
| konen
|-
! meartal'manlju'
| æ mænd
| mændene
|}

Súdjutsk (''sønderjysk'') hat ek histoarysk in wichtige kulturele posysje, omdat it sprutsen wurdt yn de grinsregio mei Dútslân. Yn guon doarpen yn Súd-Jutlân waard oant yn de 20e iuw noch in fariant sprutsen dy’t dúdlik beynfloede wie troch Platdútsk.&lt;ref&gt;Pedersen, Inge Lise. ''Dialekter i Sydslesvig''. Museum Tusculanum, 1992.&lt;/ref&gt;

=== Eilân-Deensk ===
It '''eilân-Deensk''' wurdt sprutsen op Sjællân, Fyn en de omlizzende eilannen. Dat dialektgebiet is it naust besibbe oan de standerttaal, omdat it Kopenhaachsk, de basis foar it moderne Standert-Deensk, hjir ûntstien is.&lt;ref&gt;Brink, Lars. ''Det danske sprogs historie''. Gyldendal, 2018.&lt;/ref&gt;  
* Yn it Fynsk (''fynsk'') wurdt de stød minder konsekwint brûkt as yn Sjællân.  
* Op Lolland en Falster komt in foarm foar mei langere klinkers en binne der wurden bewarre bleaun dy’t yn it standert-Deensk ferdwûn binne.  
* Yn Sjællân is de útspraak it meast yn oerienstimming mei de standert; hjir ûntjoech him de noarm fan it hôf en de media.  

=== Bornholmsk ===
It '''Bornholmsk''' wurdt sprutsen op it eilân [[Bornholm]] yn de [[Eastsee]] en wurdt troch guon taalkundigen as in aparte Skandinavyske fariant beskôge, mei sterke oerienkomsten mei it [[Sweedsk]].&lt;ref&gt;Nielsen, Niels Åge. ''Bornholmsk''. København, 1978.&lt;/ref&gt;  
* Bornholmsk hat gjin stød, mar brûkt yn plak dêrfan twa toanaksinten, lykas it Sweedsk en Noarsk.  
* Ek de fokaalútspraak is tige apart: wurden as ''hus'' (“hûs”) klinke mei in lange, breed útsprekken [uː].  
* In protte âlde Aldnoarske foarmen binne hjir bewarre bleaun, ûnder oare by wurden foar see- en lânbou.  

=== Dialekten en standerttaal ===
Sûnt de ynfiering fan radio en televyzje yn de 20e iuw hawwe de regionale dialekten terrein ferlern. Jongere sprekkers brûke gauris in mingfoarm fan dialekt en standerttaal, oantsjutten as '''regionaal Deensk''' (''regionalsprog'').&lt;ref&gt;Kristensen, Kjeld &amp; Jensen, Torben Juel. “Standardisering og regionalisering i dansk talesprog.” ''Danske Talesprog'', nr. 9, 2003.&lt;/ref&gt;  
Hoewol’t de dialektferskillen yn it deistich libben minder sichtber wurde, hawwe se kultureel noch altyd grutte betsjutting, mei sterke regionale identiteiten en eigen literêre tradysjes. Der binne ek tal fan projekten yn Denemark dy’t rjochte binne op it dokumintearjen en behâlden fan dialektmateriaal.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Dialektstudier og dokumentation''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt;

=== Oergonsdialekt: it Skânsk ===
[[Ofbyld:DanskeDialekter.png|thumb|De dialekten fan it Deensk. It [[Skânsk]] wurdt hjir as Deensk dialekt yntekene. Hjoed-de-dei wurdt it as Sweedsk dialekt beskôge, mar de term 'oergongsdialekt' is mooglik noch treffender]]It [[Skânsk]] (''Skånsk'') wurdt sprutsen yn de provinsje Skåne (Skane) yn it súdlikste part fan Sweden. Histoarysk hearde Skåne oant 1658 by it Deenske keninkryk en de dialekten dêr waarden dêrom tradisjoneel ta it Deenske taalgebiet rekkene.&lt;ref&gt;Sandøy, Helge. ''Dansk og svensk i Skåne''. Nordisk Sprog- og Kulturforskningsinstitut, 1997.&lt;/ref&gt; Nei de fredesferdraggen fan Roskilde kaam de regio ûnder Sweedsk bewâld, mar yn ’e sprektaal binne oant hjoed de dei in protte Deenske skaaimerken bewarre bleaun. 

Skânsk wurdt troch taalkundigen faak as in 'oergongsdialekt' beskôge, mei sawol Sweedske as Deenske eigenskippen:
* Yn de fonology hat it noch eleminten fan it saneamde ''bløde d'', dat fierhinne ûntbrekt yn it Sweedsk.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;
* It brûkt Sweedske toanaksinten ynstee fan de Deenske ''stød''. 
* Yn de wurdskat binne sawol âlde Deenske erfwurden as Sweedske ûntlieningen werom te finen. Bygelyks wurdt ''grädde'' (rjemme) faak brûkt, dat itselde wurd is as yn it Sweedsk, mar de útspraak hat in Deensk-achtige lûdkwaliteit.  
* Guon grammatikale foarmen litte in middenpaad sjen: it brûken fan bepaalde lidwurden as suffiks oan substantiven is behâlden, krekt as yn it Deensk, mar yn de stavering en útspraak slute se oan by it Sweedsk.

Yn de moderne tiid wurdt Skânsk troch de measte sprekkers as in Sweedsk dialekt beskôge, mar de histoaryske eftergrûn soarget derfoar dat guon ûndersikers it noch altiten as in oergongsfoarm tusken Deensk en Sweedsk klassifisearje.&lt;ref&gt;Teleman, Ulf; Hellberg, Staffan; Andersson, Erik. ''Svenska Akademiens grammatik''. Stockholm, 1999.&lt;/ref&gt;

== Danistyk ==
De stúdzje fan de Deenske taal en literatuer wurdt oantsjut mei de namme ''Danistyk''. It is in dissipline dy’t ûnder de bredere paraplu fan de Skandinavistyk falt, mar mei in dúdlike fokus op de ûntwikkeling, struktuer, literatuer en kultuer fan Denemark en it Deensk. De earste wittenskiplike belangstelling foar it Deensk ûntstie yn de 18e en 19e iuw, yn it ramt fan nasjonale taal- en letterkundebewegingen. Yn dy perioade ferskynden de earste grutte wurdboeken en grammatika’s fan it Deensk, lykas it wurk fan Rasmus Rask (1787–1832), in pionier yn de ferlykjende taalwittenskip.&lt;ref&gt;Pedersen, Holger. ''Rasmus Rask og hans samtid''. København: Munksgaard, 1932.&lt;/ref&gt; Yn de 20e iuw waard de Danistyk mear ynstitúsjonalisearre, mei aparte fakgroepen foar taalwittenskip en literatuerstúdzje.

Belangrike publikaasjes op it mêd fan de Danistyk binne ûnder mear it tydskrift ''Danske Studier'' (oprjochte yn 1904) en it mear moderne ''NyS'' (''Nydanske Studier &amp; Almen Kommunikationsteori''). Dêrneist spylje wurdboeken lykas it ''Den Danske Ordbog'' en it ''Ordbog over det danske Sprog'' in grutte rol foar ûndersikers en brûkers.&lt;ref&gt;Brink, Lars &amp; Lund, Jørn. ''Dansk i tusind år''. Gyldendal, 1994.&lt;/ref&gt;

=== Ynstituten en organisaasjes ===
In sintraal ynstitút foar de noarmjouwing fan de taal is it Dansk Sprognævn yn [[Kopenhagen]], dat staveringregels, wurdlisten en taaladvizen jout.&lt;ref&gt;Dansk Sprognævn. ''Rapporter og regler''. København, ferskate jierren.&lt;/ref&gt; Op universitêr nivo hawwe sawol de Universiteit fan Kopenhagen as Aarhus Universiteit folweardige fakgroepen danistyk, mei opliedingen foar sawol bachelor- as masterstudinten. Ek yn bûtenlânsk ramt (Dútslân, Nederlân, de Feriene Steaten) binne der stúdzjeprogramma’s yn Noardske of Skandinavyske stúdzjes mei in Deensk komponint. 

=== Deensk ûnderwiis yn Sleeswyk-Holstein ===
[[Ofbyld:Learn Danish in Germany, 2012, ubt.JPG|thumb|''Lear Deensk'' spandoek yn [[Flensboarch]].]]
Yn de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] spilet de Deenske taal in bysûndere rol troch de oanwêzigens fan de Deenske minderheid. Nei de fredesferdraggen fan 1920 en de fêststelling fan de hjoeddeistige Dútsk-Deenske grins waard de regio Súd-Sleeswyk ûnderdiel fan Dútslân, mar der bleau in grutte groep Deensktaligen wenjen.&lt;ref&gt;Weller, Gerd. ''Die dänische Minderheit in Schleswig-Holstein''. Flensburg: Wachholtz, 1999.&lt;/ref&gt;

De Deenske minderheid hat hjoed de dei eigen skoallen (''Danske Skoler''), biblioteken en kulturele ynstellingen yn stêden lykas Flensboarch, Sleeswyk en Hüsem. Yn dy ynstellingen wurde kursussen en ûnderwiis yn it Deensk oanbean, sawol foar bern fan de minderheid sels as foar oaren dy’t de taal leare wolle.&lt;ref&gt;Bund Deutscher Nordschleswiger / Sydslesvigsk Forening. ''Årsberetning''. Flensburg, ferskate jierren.&lt;/ref&gt; 

Ek op universitêr nivo is der omtinken foar it Deensk. By de Europa-Universität Flensburg wurdt in folweardich stúdzjeprogramma oanbean mei de namme ''Dänisch'' of ''Skandinavistik'', dêr’t sawol taal- as kultuerûnderdielen yn foarkomme.&lt;ref&gt;Europa-Universität Flensburg. ''Studiengang Dänisch''. Offisjele webside, rieplachte 2023.&lt;/ref&gt; Dêrmei kinne studinten har spesjalisearje yn de Danistyk mei in bysûndere fokus op de meartalige situaasje yn Sleeswyk-Holstein. 

In bysûnder aspekt fan de situaasje is dat der yn de regio ek in trijetalich ferbân bestiet: neist Dútsk en Deensk wurdt yn guon doarpen en mienskippen ek noch [[Noardfrysk]] sprutsen. Dy taaldiversiteit makket dat de kursussen Deensk yn Sleeswyk-Holstein faak ek omtinken jouwe oan kontrastive didaktyk en meartalige kompetinsjes.&lt;ref&gt;Henningsen, Lars N. ''Sprachenvielfalt in Schleswig-Holstein''. Kiel: Landeszentrale für politische Bildung, 2010.&lt;/ref&gt;

== Ynfloed op oare talen ==
[[Ofbyld:Kalmar Union ca. 1400.svg|thumb|[[Uny fan Kalmar]], dêr't [[Noardfryslân]] ''de jure'' ek ûnderdiel fan wie.]]
[[Ofbyld:Viking Expansion.svg|thumb|Kaartsje fan wêr't de [[Wytsingen]] yn Europa taholden.]]
It Deensk hat troch de dominante rol yn [[Skandinaavje]] en troch de rol fan de [[Wytsingen]] ek bûten Skandinaavje syn spoaren neilitten.

=== Ynfloed op it Noardfrysk ===
Noardfryslân wie nei de Fryske Frijheid (yn Noardfryslân oant en mei 1344) iuwenlang ûnderdiel fan de Deenske kroan. Yn 1864 waard it pas ûnderdiel fan de Dútske lannen, ûnder [[Prusen|Prusysk]] bewâld. Benammen yn it dialekt fan [[Sylt]] binne der in pear opmerklike Deenske ynfloeden, lylas it wurdsje ''ek'' (Frysk: ''net'', Deensk: ''ikke''). 

=== Ynfloed op it Noarsk ===
Noarwegen wie tusken 1397 en 1523 ûnderdiel fan de [[Uny fan Kalmar]], dêrnei oant 1814 ûnder de Deenske kroan. Yn dy fjouwer iuwen learden de Noaren it Deensk as skriuwtaal, wylst de sprektaal in eigen Noarske ûntjouwing bleau. Nei de ûnôfhinklikheid yn 1814 stiene de Noaren foar de kar fan in eigen skriuwtaal. It *[[Bokmål]]* (letterlik: &quot;boektaal&quot;) is hjoed de dei ien fan 'e twa offisjele Noarske skriuwtalen en liket sterk op it Deensk yn syn skriftlike foarm.

=== Ynfloed op it Ingelsk ===
Yn de tiid fan de [[Wytsingen]] (8ste–11de iuw) feroveren Deenske Wytsingen grutte dielen fan [[Brittanje]] en fêstigen har yn Ingelân, benammen yn it gebiet dat as de ''[[Danelaw]]'' bekend stie. Stêden lykas York (it eardere Deenske ''Jórvik'') en Lincoln hawwe noch spoaren út dy perioade. It Deensk fan dy tiid (dat noch tichtby it [[Aldnoarsk]] stie) joech in protte wurden oan it [[Aldingelsk]], ûnder oare basale wurden lykas *they*, *them*, *their* (fan it Aldnoarsk *þeir*, *þeim*, *þeira*), en wurden lykas *window*, *knife*, *sky* en *egg*.

=== Ynfloed op it Frânsk ===
Nei de ferovering fan [[Normandje]] yn it noarden [[Frankryk]] yn 'e 10de iuw joegen de Noarmannen harren namme oan dy regio (*Normandje* = &quot;lân fan de Noardmannen&quot;). letter de Noarmânnen harren eigen taal op yn it [[Frânsk]], mar lieten wol harren mark efter yn Frânske plaknammen en wurden.

== Ynfloeden fan bûten ==
It Dútsk hat in grutte ynfloed hân op it Deensk. Fanôf de lette midsiuwen ([[Hânze]]) oant yn de 19e iuw spile it [[Nederdútsk]], troch hannel en geografyske ôfstân, in grutte rol yn Jutlân en op de Deenske eilannen. Sa bestiet der in grut part fan de Deenske wurdskat (25%) út Nederdútske lienwurden en lienoersettingen.&lt;ref&gt;[http://germanic.eu/Mittelniederdeutsche-Lehnw%F6rter-in-den-skandinavischen-Sprachen.htm Mittelniederdeutsche Lehnwörter in den skandinavischen Sprachen]&lt;/ref&gt; Dat makket it Deensklearen foar Dútskpraters ienfâldiger. Mei kennis fan it Dútsk is it alsa mooglik in protte begripen te rieden, as de Deensklearder wit op hokker wize dy lienoersettingen makke wurde. Yn it ferline hawwe it [[Nederlânsk]] en it [[Noard-Frysk]] (regionaal) in beheinde ynfloed op it Deensk hân. Fierders hat it Deensk in protte [[ynternasjonalisme]]n (yn de ôfrûne desennia tanimmend [[Anglisisme]]n).

== Literatuer ==
*Teake Hoekema&amp; V. Tams Jørgensen;'' Deensk-Frysk wurdboek mei in koarte Deenske foarmleare. Frisisk-Dansk ordbog med en kortfattet frisisk formlaere.'' Grins, Wolters-Noordhoff, 1968.

== Keppeling om utens ==
*Wurdlist [http://www.allezhop.de/frysk/DE-FS.TXT Deensk-Frysk] en [http://www.allezhop.de/frysk/FS-DE.TXT Frysk-Deensk]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}
{{YnterWiky|code=da}}

[[Kategory:Deensk| ]]
[[Kategory:Denen]]
[[Kategory:Noardgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn Denemark]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]
[[Kategory:Taal yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Taal yn Grienlân]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Fryslân]]</text>
      <sha1>r73kvsi1ev1h7ehv9hwcjww72w2p8e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10131</id>
    <revision>
      <id>1228397</id>
      <parentid>1228323</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1228397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12860" sha1="gcgikpp9dgetz9f9q3ea0ybkixdbn7m" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Dielstammen fan de Franken ==
By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene.  Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. 

It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane:

* [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje.
* [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]].
* [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten.
* [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme &quot;Sugambren&quot; wolris brûkt ynstee fan &quot;Franken&quot;. Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: &quot;Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!&quot;&quot;
* [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr.
* [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. 
* [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. 


== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>gcgikpp9dgetz9f9q3ea0ybkixdbn7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hannie Schaft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18537</id>
    <revision>
      <id>1228341</id>
      <parentid>1222711</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1228341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7062" sha1="7owxqq1uxg66jbq6lc9emgi66ep71lh" xml:space="preserve">[[Ofbyld:HannieSchaft3.jpg|thumb||Hannie Schaft]]
[[File:Pistool van Hannie Schaft.jpg|thumb|It pistoal ([[FN Model 1910|FN 9 mm]]) fan Hannie Schaft]]
[[Ofbyld:Hannie Schaft 3.JPG|thumb|Byld fan Hannie Schaft as fersetsstrider]]
'''Hannie Schaft''', folút ''Jannetje Johanna (Jo) Schaft'' ([[16 septimber]] [[1920]], [[Haarlim]] – [[17 april]] [[1945]], [[Bloemendaal]]) wie in [[Kommunisme|kommuniste]] en fersetstriidster yn de [[Twadde Wrâldkriich]].

== Foar de kriich ==
Yn [[1938]] sette Hannie útein mei in [[rjochten|rjochtestúdzje]] yn [[Amsterdam]]. Se waard lid fan de Amsterdamske froulike studinteferiening. Dêr rjochte se mei in oantal studinten in nij dispút op. Har politike oertsjûging wie dúdlik en dêr kaam se wol foar út. Se wie neffens in studint frijwat read.

== It begjin fan de kriich ==
Doe't yn [[1940]] de kriich begûn gie Hannie krekt as alle oare studinten troch mei studearjen. Yn july 1940 helle se har kandidaatseksamen. Om net mear hinne en wer te reizgjen tusken har âlderlik hús yn Haarlim en Amsterdam gie se op keamers te wenjen. Har [[Joaden|joadske]] stúdzjegenoaten Sonja en Philine waarden troffen troch anty-joadske maatregels. Dit ergere Hannie hieltyd mear. Doe't sy in giele stjer drage moasten en tige beheind waarden yn harren bewegingsfrijheid, stiel Hannie twa persoansbewizen fan net-Joadske froulju yn it swimbad. By dizze twa soe it net bliuwe.

== Ferset ==
Har eigen libben feroare yngripend doe’t de [[Dútslân|Dútsers]] fan alle studinten in [[loyaliteitsferklearring]] easken. Dit betsjutte foar Hannie de ein fan har stúdzje. It wie foar har ûntinkber om te tekenjen. Yn it foarjier fan 1943 gie se mei har Joadske freondinnen Sonja en Philine nei Haarlim. Dêr woe se de beide ûnderdûke litte by har âlden. Yn Haarlim sluet se har oan by de loftse sabotaazjegroep de [[Ried fan Ferset]] (RVV). Se woe mear en aktiver ferset plege. De RVV hie der al ferskillende sabotaazje-aksjes en oanslaggen opsitten. De suskes [[Truus Oversteegen|Truus]]- en [[Freddie Oversteegen]] makken diel út fan dizze groep lykas ek [[Jan Bonekamp]] dy’t syn frou en bern ferlitte soe om tsjin de Dútsers te striden. Foaral foar Jan Bonekamp hie Hannie grutte bewûndering. Har âlden brocht se net op de hichte fan har fersetswurk. Foar harren eigen feilichheid, mar ek fan dy fan de ûnderdûkers mochten se sa min mooglik witte. Sonja, ien fan de ûnderdûkers, hâldt de frijwillige finzenskip net lang fol. Se besocht om nei [[Switserlân]] te flechtsjen, mar bliek letter yn [[Frankryk]] ferret te wêzen. Se komt om yn [[Auschwitz]]. 

Nei ynstruksjes oer wapens en in sjitles wie Hannie klear foar har earste aksje. Se krige de opjefte om in man fan de [[Sicherheitsdienst]] del te sjitten. Doe't se de trekker oerhelle wie der gjin knal mar in klik. Der sieten gjin kûgels yn it pistoal. Hannie hie in proeve fan betrouberens ôflein. De folgjende aksjes soenen wol wurklikheid wêze. By ien fan dizze aksjes kaam Jan Bonekamp om it libben. Dejinge dy’t hy en Hannie likwidearje moasten, hie nei de oanslach noch kâns sjoen om Jan yn it liif te sjitten. Hannie wie al fuortfytst en wachte op it ûnderdûkadres op Jan. Hy ferstoar neidat de Dútser noch inkele adressen út him krije kind hienen, wêrûnder dat fan Hannie. Hannie’s âlden waarden nei oanlieding fan dit barren gizele. De Dútsers hopen dat Hannie har melde soe. Mar Hannie waard troch har maten derfan wjerhâlden om har oan te jaan. Nei in skoftke lieten de Dútsers har âlden gean. De gizeling en de dea fan Jan soarge foar in djippe ynsinking by Hannie. Se woe alles ferjitte troch noch mear te dwaan. Se woe de gefaarlikste dingen wol dwaan. It gefaar foar eigen libben koe har hieltyd minder skele.  

Ferneamd is it ferhaal fan Hannie mei [[Truus Menger]]. Se moasten ‘foute’ [[Ko Langedijk]] likwidearje. Efterop de fyts by Truus skeat Hannie dizze man del. In ein fjirderop gienen se in kafee yn. Truus liet de oanwêzige klanten har pistoal sjen en makke dúdlik dat sy, wannear't de Dútsers der nei freegje soenen, al mear as in oere hjir wienen. Dêrnei makke se harren goed ordinêr op. Se gienen besnústere by in tafel sitten. Lânskommende Dútsers woenen neat witte fan dizze oanhellige dames en nei in flechtige kontrôle lieten se har dan ek gean.

== De ein ==
Op [[21 maart]] [[1945]] waard Hannie by dykkontrôle oanhâlden omdat se yn it besit wie fan yllegale krantsjes. Op it buro brocht in Dútske offisier har yn ferbân mei ‘it famke mei it reade hier’ dat mei safolle oanslaggen en sabotaazje-aksjes anneks west hie. Har arrestaasje krige hjirtroch in grutter omtinken. De ôfspraak dy’t de Dútsers hiene oan de ein fan de kriich mei de [[binnenlânske striidkrêften]] om gjin minsken mear te eksekutearjen lieten se om Hannie stop sette. Har freonen út it ferset besochten noch om efter har ferbliuwplak te kommen om har te befrijen. Mar doe’t se efter it plak kamen, wie har namme al trochstreke. 

Hannie waard neffens in opjefte fan [[Willy Lages]] fusilearre yn de dunen fan Bloemendaal. Hjirby soe se nei in skampskot, koelbloedich sein hawwe: “ik sjit better”, wêrnei't de SD-er [[Maarten Kuiper]] syn masinepistoal op har leech skeat.  

== Op nij te hof brocht ==
[[Ofbyld:Grafsteen Hannie Schaft - erebegraafplaats Bloemendaal.jpg|thumb|[[Earebegraafplak Bloemendaal]] te [[Overveen]]]]

Op [[27 novimber]] 1945 waard har stoflik omskot op nij te hôf brocht op it [[earebegraafplak Bloemendaal]] te [[Overveen]].  [[Wilhelmina fan Nederlân|Keninginne Wilhelmina]], [[Juliana fan Nederlân|Keninginne Juliana]] en [[prins Bernhard]] wienen hjirby oanwêzich. Foar har striid tsjin de [[Nazy|Nazys]] krige Hannie it [[Fersetskrús]] en in spesjale Amerikaanske ûnderskieding. 

== Neilittenskip ==
Ferskillende skoallen en strjitten binne nei har ferneamd. Ta eare fan har en in soad oare fersetstriidsters is de stifting [[nasjonale Hannie Schaft betinking]] oprjochte. Der binne in oantal boeken oer har skreaun. [[Theun de Vries]] skreau oer har libben de roman ''Het meisje met het rode haar'', dat letter troch [[Ben Verbong]] ferfilme is mei [[Renée Soutendijk]] yn de haadrol. 

De [[Ynternasjonale Astronomyske Uny]] makke [[22 jannewaris]] [[2008]] bekend dat in lytse planeet, nummer 85119 de namme Hannie Schaft krijt. 

== Keppelings om utens ==
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/schaft Biografy Hannie Schaft, Biografysk Wurdboek fan Nederlân]
* [https://www.hannieschaft.nl/ Stifting Nasjonale Hannie Schaft-Betinking ]
* [https://www.tracesofwar.nl/articles/1077 Biografy], TracesOfWar
* [http://virtueletochten.noord-hollandsarchief.nl/?pp_id=107&amp;pc_id=20 Firtuele tochten Kennemerlân]
{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Schaft, Hannie}}
[[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk kommunist]]
[[Kategory:Nederlânsk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1920]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1945]]</text>
      <sha1>7owxqq1uxg66jbq6lc9emgi66ep71lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Géjanna Buma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20820</id>
    <revision>
      <id>1228404</id>
      <parentid>955760</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>+ynfoboks</comment>
      <origin>1228404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4487" sha1="6tmf2twvrlixxpyjyz5581sth8x2cvs" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keatser
| namme             = Géjanna Buma
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte = 
| ôfbyldingtekst    = 
| bynamme           = 
| echte namme       = Géjanna Dijkstra-Buma
| nasjonaliteit     = {{NEDnasj}}
| bertedatum        = [[1978]]
| berteplak         = [[Eksmoarre]]
| stjerdatum        = [[18 april]] [[2026]]
| stjerplak         = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]
| etnisiteit           = {{FRLetn}}
| regionale identiteit = 
| grutte            = 
| sport             = [[Keatsen]]
| funksje           = 
| trener            = 
| 1etitel           = Bûnspartij Froulju 1992
| Frouljus-PC       = [[Frouljus-PC 1997|1997]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1998|1998]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1999|1999]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2000|2000]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2001|2001]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2003|2003]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2004|2004]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2006|2006]]
| ekstra            = 
| debút             = [[1992]]
| karriêre-ein      = [[2012]]
| prestaasjes       = 
}}'''Géjanna Dijkstra-Buma''' ([[Eksmoarre]], [[1978]] - [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[18 april]] [[2026]]) wie in keatster út [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Se hat mei har maat [[Afke Hylkema]] 103 earste prizen wûn.  

=== Jeugd ===
Yn har bertedoarp Eksmoarre wenne ek [[Sjouke de Boer]] dy't ek altyd in soad krânsen oan de muorre hingjen hie. Har earste maten wiene Monique Gjaltema en Alinda Kleefstra. Letter waarden dat Wiesje van der Berg en Sandra Goodijk. Noch wer letter waarden dy ynruile foar [[Afke Hylkema]] en Riska Hazenberg.

=== PC ===
Yn 1996 wie se ferliezend op de PC, mar de fjouwer jier dêrnei wûnen se de PC. Yn 2001 waard Riska Hazenberg ferfongen troch Wiesje van der Berg. Trije kear PC-winst en dêrnei twa oerwinnings mei Debora Oosterman as foarynse. Har trener wie doe [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]]. 

=== Oare prizen ===
Se wie yn 2006 twa kear Nederlânsk kampioen en wûn 9 kear de Froulju's PC. Sa wûn se de Klaas Kingma Sportpriis 2007. Dy priis wurdt om it jier útrikt oan in persoan of feriening út Boalsert dy't him ûnderskieden hat. Yn dat jier waard se ek winner fan it Jierklassemint en is yn 2008 oanfierster fan it [[Ivich keatsklassemint]] foar Froulju: 683 punten, 164 earste prizen, 62 twadde prizen, 9 kear de Froulju's-PC winst en twa kear it Frouljusbûn foar Boalsert. Yn har lêste keatsjier 2008 wûn se noch 16 krânsen en mei 59 punten twa punten mear as yn har topjier 2006.

Géjanna Dijkstra-Buma ferstoar op 18 april 2026 yn de âldens fan 48 jier, oan de gefolgen fan [[Frouljusboarst|boarst]][[kanker]].

==Prizen==
* [[1993]] - Bûnspartij Famkes 1e priis
* [[1993]] - [[Froulju's PC 1993|Froulju's PC]] PC 2e priis
* [[1992]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1993]] - Bûnspartij Froulju 4e priis
* [[1994]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[1994]] - [[Froulju's PC 1994|Froulju's PC]] 3e priis
* [[1995]] - Bûnspartij Froulju 5e priis
* [[1997]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1997]] - [[Froulju's PC 1997|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1998]] - [[Froulju's PC 1998|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1999]] - [[Froulju's PC 1999|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2000]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2000]] - [[Froulju's PC 2000|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2001]] - [[Froulju's PC 2001|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2002]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2003]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[2003]] - [[Froulju's PC 2003|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2004]] - [[Froulju's PC 2004|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2005]] - [[Froulju's PC 2005|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2006]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2006]] - [[Froulju's PC 2006|Froulju's PC]] PC 1e priis 
* [[2009]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2011]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2012]] - Bûnspartij Froulju 3e priis

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.keatsmuseum.frl/collectie/index.php/Detail/entities/2052 Keatsmuseum, Digitale Kolleksje, Géjanna Buma ''rieplachte op 21-04-2026'']
* {{nl}} [https://www.kaatsnieuws.com/gejanna-dijkstra-buma-48-overleden/ Kaatsnieuws, 20-4-2026, Géjanna Dijkstra-Buma (48) overleden ''rieplachte op 21-04-2026'']
* [https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/18394425/ald-keatster-gejanna-dijkstra-buma-48-ferstoarn Omrop Fryslân, 21-4-2026, Ald-keatster Géjanna Dijkstra-Buma (48) ferstoarn ''rieplachte op 21-04-2026'']
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Gejanna}}
[[Kategory:Frysk keatser]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eksmoarre]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 20e iuw]]</text>
      <sha1>6tmf2twvrlixxpyjyz5581sth8x2cvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228405</id>
      <parentid>1228404</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* PC */ [[]]</comment>
      <origin>1228405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="p480ttvvqjsiup6ronw2vdk0e537r6u" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keatser
| namme             = Géjanna Buma
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte = 
| ôfbyldingtekst    = 
| bynamme           = 
| echte namme       = Géjanna Dijkstra-Buma
| nasjonaliteit     = {{NEDnasj}}
| bertedatum        = [[1978]]
| berteplak         = [[Eksmoarre]]
| stjerdatum        = [[18 april]] [[2026]]
| stjerplak         = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]
| etnisiteit           = {{FRLetn}}
| regionale identiteit = 
| grutte            = 
| sport             = [[Keatsen]]
| funksje           = 
| trener            = 
| 1etitel           = Bûnspartij Froulju 1992
| Frouljus-PC       = [[Frouljus-PC 1997|1997]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1998|1998]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1999|1999]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2000|2000]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2001|2001]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2003|2003]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2004|2004]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2006|2006]]
| ekstra            = 
| debút             = [[1992]]
| karriêre-ein      = [[2012]]
| prestaasjes       = 
}}'''Géjanna Dijkstra-Buma''' ([[Eksmoarre]], [[1978]] - [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[18 april]] [[2026]]) wie in keatster út [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Se hat mei har maat [[Afke Hylkema]] 103 earste prizen wûn.  

=== Jeugd ===
Yn har bertedoarp Eksmoarre wenne ek [[Sjouke de Boer]] dy't ek altyd in soad krânsen oan de muorre hingjen hie. Har earste maten wiene Monique Gjaltema en Alinda Kleefstra. Letter waarden dat Wiesje van der Berg en Sandra Goodijk. Noch wer letter waarden dy ynruile foar [[Afke Hylkema]] en Riska Hazenberg.

=== PC ===
Yn 1996 wie se ferliezend op de [[Froulju's PC]], mar de fjouwer jier dêrnei wûnen se de PC. Yn 2001 waard Riska Hazenberg ferfongen troch Wiesje van der Berg. Trije kear PC-winst en dêrnei twa oerwinnings mei Debora Oosterman as foarynse. Har trener wie doe [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]].

=== Oare prizen ===
Se wie yn 2006 twa kear Nederlânsk kampioen en wûn 9 kear de Froulju's PC. Sa wûn se de Klaas Kingma Sportpriis 2007. Dy priis wurdt om it jier útrikt oan in persoan of feriening út Boalsert dy't him ûnderskieden hat. Yn dat jier waard se ek winner fan it Jierklassemint en is yn 2008 oanfierster fan it [[Ivich keatsklassemint]] foar Froulju: 683 punten, 164 earste prizen, 62 twadde prizen, 9 kear de Froulju's-PC winst en twa kear it Frouljusbûn foar Boalsert. Yn har lêste keatsjier 2008 wûn se noch 16 krânsen en mei 59 punten twa punten mear as yn har topjier 2006.

Géjanna Dijkstra-Buma ferstoar op 18 april 2026 yn de âldens fan 48 jier, oan de gefolgen fan [[Frouljusboarst|boarst]][[kanker]].

==Prizen==
* [[1993]] - Bûnspartij Famkes 1e priis
* [[1993]] - [[Froulju's PC 1993|Froulju's PC]] PC 2e priis
* [[1992]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1993]] - Bûnspartij Froulju 4e priis
* [[1994]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[1994]] - [[Froulju's PC 1994|Froulju's PC]] 3e priis
* [[1995]] - Bûnspartij Froulju 5e priis
* [[1997]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1997]] - [[Froulju's PC 1997|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1998]] - [[Froulju's PC 1998|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1999]] - [[Froulju's PC 1999|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2000]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2000]] - [[Froulju's PC 2000|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2001]] - [[Froulju's PC 2001|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2002]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2003]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[2003]] - [[Froulju's PC 2003|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2004]] - [[Froulju's PC 2004|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2005]] - [[Froulju's PC 2005|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2006]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2006]] - [[Froulju's PC 2006|Froulju's PC]] PC 1e priis 
* [[2009]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2011]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2012]] - Bûnspartij Froulju 3e priis

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.keatsmuseum.frl/collectie/index.php/Detail/entities/2052 Keatsmuseum, Digitale Kolleksje, Géjanna Buma ''rieplachte op 21-04-2026'']
* {{nl}} [https://www.kaatsnieuws.com/gejanna-dijkstra-buma-48-overleden/ Kaatsnieuws, 20-4-2026, Géjanna Dijkstra-Buma (48) overleden ''rieplachte op 21-04-2026'']
* [https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/18394425/ald-keatster-gejanna-dijkstra-buma-48-ferstoarn Omrop Fryslân, 21-4-2026, Ald-keatster Géjanna Dijkstra-Buma (48) ferstoarn ''rieplachte op 21-04-2026'']
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Gejanna}}
[[Kategory:Frysk keatser]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eksmoarre]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 20e iuw]]</text>
      <sha1>p480ttvvqjsiup6ronw2vdk0e537r6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228406</id>
      <parentid>1228405</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T09:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kat</comment>
      <origin>1228406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4530" sha1="ts5ryapsfxjaxct9d03f0e9mi876eoh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keatser
| namme             = Géjanna Buma
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte = 
| ôfbyldingtekst    = 
| bynamme           = 
| echte namme       = Géjanna Dijkstra-Buma
| nasjonaliteit     = {{NEDnasj}}
| bertedatum        = [[1978]]
| berteplak         = [[Eksmoarre]]
| stjerdatum        = [[18 april]] [[2026]]
| stjerplak         = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]
| etnisiteit           = {{FRLetn}}
| regionale identiteit = 
| grutte            = 
| sport             = [[Keatsen]]
| funksje           = 
| trener            = 
| 1etitel           = Bûnspartij Froulju 1992
| Frouljus-PC       = [[Frouljus-PC 1997|1997]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1998|1998]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 1999|1999]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2000|2000]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2001|2001]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2003|2003]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2004|2004]],&lt;br&gt;[[Frouljus-PC 2006|2006]]
| ekstra            = 
| debút             = [[1992]]
| karriêre-ein      = [[2012]]
| prestaasjes       = 
}}'''Géjanna Dijkstra-Buma''' ([[Eksmoarre]], [[1978]] - [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[18 april]] [[2026]]) wie in keatster út [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Se hat mei har maat [[Afke Hylkema]] 103 earste prizen wûn.  

=== Jeugd ===
Yn har bertedoarp Eksmoarre wenne ek [[Sjouke de Boer]] dy't ek altyd in soad krânsen oan de muorre hingjen hie. Har earste maten wiene Monique Gjaltema en Alinda Kleefstra. Letter waarden dat Wiesje van der Berg en Sandra Goodijk. Noch wer letter waarden dy ynruile foar [[Afke Hylkema]] en Riska Hazenberg.

=== PC ===
Yn 1996 wie se ferliezend op de [[Froulju's PC]], mar de fjouwer jier dêrnei wûnen se de PC. Yn 2001 waard Riska Hazenberg ferfongen troch Wiesje van der Berg. Trije kear PC-winst en dêrnei twa oerwinnings mei Debora Oosterman as foarynse. Har trener wie doe [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]].

=== Oare prizen ===
Se wie yn 2006 twa kear Nederlânsk kampioen en wûn 9 kear de Froulju's PC. Sa wûn se de Klaas Kingma Sportpriis 2007. Dy priis wurdt om it jier útrikt oan in persoan of feriening út Boalsert dy't him ûnderskieden hat. Yn dat jier waard se ek winner fan it Jierklassemint en is yn 2008 oanfierster fan it [[Ivich keatsklassemint]] foar Froulju: 683 punten, 164 earste prizen, 62 twadde prizen, 9 kear de Froulju's-PC winst en twa kear it Frouljusbûn foar Boalsert. Yn har lêste keatsjier 2008 wûn se noch 16 krânsen en mei 59 punten twa punten mear as yn har topjier 2006.

Géjanna Dijkstra-Buma ferstoar op 18 april 2026 yn de âldens fan 48 jier, oan de gefolgen fan [[Frouljusboarst|boarst]][[kanker]].

==Prizen==
* [[1993]] - Bûnspartij Famkes 1e priis
* [[1993]] - [[Froulju's PC 1993|Froulju's PC]] PC 2e priis
* [[1992]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1993]] - Bûnspartij Froulju 4e priis
* [[1994]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[1994]] - [[Froulju's PC 1994|Froulju's PC]] 3e priis
* [[1995]] - Bûnspartij Froulju 5e priis
* [[1997]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[1997]] - [[Froulju's PC 1997|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1998]] - [[Froulju's PC 1998|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[1999]] - [[Froulju's PC 1999|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2000]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2000]] - [[Froulju's PC 2000|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2001]] - [[Froulju's PC 2001|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2002]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2003]] - Bûnspartij Froulju 2e priis
* [[2003]] - [[Froulju's PC 2003|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2004]] - [[Froulju's PC 2004|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2005]] - [[Froulju's PC 2005|Froulju's PC]] PC 1e priis
* [[2006]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2006]] - [[Froulju's PC 2006|Froulju's PC]] PC 1e priis 
* [[2009]] - Bûnspartij Froulju 1e priis
* [[2011]] - Bûnspartij Froulju 3e priis
* [[2012]] - Bûnspartij Froulju 3e priis

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.keatsmuseum.frl/collectie/index.php/Detail/entities/2052 Keatsmuseum, Digitale Kolleksje, Géjanna Buma ''rieplachte op 21-04-2026'']
* {{nl}} [https://www.kaatsnieuws.com/gejanna-dijkstra-buma-48-overleden/ Kaatsnieuws, 20-4-2026, Géjanna Dijkstra-Buma (48) overleden ''rieplachte op 21-04-2026'']
* [https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/18394425/ald-keatster-gejanna-dijkstra-buma-48-ferstoarn Omrop Fryslân, 21-4-2026, Ald-keatster Géjanna Dijkstra-Buma (48) ferstoarn ''rieplachte op 21-04-2026'']
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Gejanna}}
[[Kategory:Frysk keatser]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eksmoarre]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1978]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>ts5ryapsfxjaxct9d03f0e9mi876eoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Bukowski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26386</id>
    <revision>
      <id>1228338</id>
      <parentid>1227609</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bibliografy (in kar) */</comment>
      <origin>1228338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="fsnzs59lowgkegwz8owqs15dy7f9zu4" xml:space="preserve">[[File:CharlesBukowski-1.jpg|thumb|Charles Bukowski yn 1988]]
'''Henry Charles Bukowski''' ([[Andernach]] ([[Rynlân-Palts]]), [[16 augustus]] [[1920]] - [[San Pedro (Kalifornje)|San Pedro]] ([[Kalifornje]]), [[9 maart]] [[1994]]) wie in Amerikaansk [[skriuwer]] en [[dichter]] fan Dútsk komôf. It steedlik lânskip en de atmosfear fan syn wenplak [[Los Angeles]] hiene in grutte ynfloed op syn wurk. Bukowski's styl is faak neifolge troch in tal tiidgenoaten. Hy wie in produktyf skriuwer, syn oeuvre omfiemet tûzenen [[gedichten]], hûnderten [[koarte ferhalen]] en seis [[roman]]s.

In soad wurk fan Bukowski hat in [[autobiografy]]sk karakter; faak is er sels de persoan fan ''[[Henry Chinaski|Henry (Hank) Chinasky]]''. Syn wurk wurdt befolke troch bewenners fan de rûge buorren fan Los Angeles, lytse kriminelen, alkoholisten, huorren en gokkers. Syn poëzij is faak in [[frij fers]], syn proaza hurd en direkt, fol fan skerpe dialogen.

== Bibliografy &lt;small&gt;(in kar-út)&lt;/small&gt; ==
=== Romans ===
* ''Post Office'' (1971) ({{ISBN|90-234-0567-6}})
* ''Factotum'' (1975) ({{ISBN|90-234-3107-3}})
* ''Women'' (1978) ({{ISBN|90-234-2389-5}})
* ''Ham on Rye'' (1982) ({{ISBN|90-234-2353-4}})
* ''Hollywood'' (1989)
* ''Pulp'' (1994) ({{ISBN|90-5000-098-3}})

=== Ferhalen ===
* ''Erections, ejaculations, exhibitions and general tales of ordinary madness'' (1972) ({{ISBN|90-234-0708-3}})

=== Filmsenario's ===
* ''Barfly'' (1987)

=== Dichtbondels ===
* ''Play the Piano Drunk Like a Percussion Instrument Until the Fingers Begin to Bleed a Bit'' (1979)

== Keppelings om utens ==
* Yn it Hollânsk oersetten [https://opc-kb.oclc.org/DB=1/SET=17/TTL=1/REL?PPN=068522355 boeken fan Charles Bukowski] yn de [[Keninklike Bibleteek]]
* [https://www.beatmuseum.org/bukowski/buk_bib.html Folsleine bibliografy]

{{CommonsBalke|Charles Bukowski}}

{{DEFAULTSORT:Bukowski, Charles}}
[[Kategory:Amerikaansk romanskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk dichter]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Poalsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1920]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1994]]</text>
      <sha1>fsnzs59lowgkegwz8owqs15dy7f9zu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esmée van Eeghen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33587</id>
    <revision>
      <id>1228339</id>
      <parentid>1227975</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1228339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10071" sha1="m2ojogouxggqdoyygkn4j5zp6fmwe13" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = EsmeevanEeghen.jpg
| ôfbyldingstekst              = Esmee van Eeghen&lt;br&gt; (foto: Kolleksje NIOD; fotograaf ûnbekend)
| ôfbyldingsbreedte            = 225px
| echte namme                  = Esmée Adrienne van Eeghen
| oare namme(n)                = Elly of Sjoerdje
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[7 july]] [[1918]]
| berteplak                    = [[Amsterdam]]
| stoarn                       = [[7 septimber]] [[1944]]
| stjerplak                    = [[Paddepoel]], (gemeente [[Noarddyk]] (Grinslân)
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = 
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 1940-1944 
| reden bekendheid             = Ferset WOII, &lt;br&gt; [[Lanlike Knokploegen]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Esmée Adrienne van Eeghen ''' ([[Amsterdam]], [[7 july]] [[1918]] -  [[Paddepoel]], (gemeente [[Noarddyk]] (Grinslân)), [[7 septimber]] [[1944]]) wie in Nederlânske fersetsstriidster yn de [[Twadde Wrâldkriich]]. Van Eeghen jildt as kontroversjeel omdat se in ferhâlding mei in Dútske offisier oangie. Dochs is it in feit dat se in rol yn it ferset spile hat, benammen yn [[Fryslân]], in rol dy't har lang om let needlottich wurden is.

== Jonkheid ==
Esmée wie in dochter fan Reginald Hendrik van Eeghen, direkteur fan de Amstel-brouwerij, en jonkfrou Minette Adrienne van Lennep, better bekend as Miesje van Lennep. Esmée hie in twa jier jongere broer, Dave. Hja hie in ûnrêstige jeugd, troch de skieding fan har âlden doe't se acht jier wie en alle ferhuzingen en hieltyd oare skoallen. Har heit stoar yn 1936 yn [[San Fransisko]]; har mem troude yn 1930 mei Alphert baron Schimmelpenninck van der Oye, mei wa't se in tredde bern krige, Sander.

== Ferset ==
Har broer Dave gie yn it ferset en ek Esmée waard dêr yn behelle troch har feint Henk Kluvers. Beide wienen faak yn Ljouwert om ûnderdûkplakken foar Amsterdamske studinten dy't de loyaliteitsferklearring wegeren te tekenjen, te regeljen.

De regionale [[Lanlike Knokploegen|Knokploech]] (KP)-lieder [[Krijn van den Helm]] sette Elly of Sjoerdsje, sa't se yn it ferset hjitte, yn 't earst oan yn by it ûnderbringen fan Joadske bern, mar geandewei die se hieltyd gefaarliker wurk, lykas it bringen fan inkelde alliëerde piloaten nei ûnderdûkadressen. Esmée rekke net gau fan it sintrum sa't it like. [[Piet Oberman]], dy't healwei july 1944 Krijn van der Helm en [[Pieter Wijbenga]] opfolge as KP-lieder yn Fryslân ferklearre nei de oarloch: 
'Esmée wie tige goed op de hichte fan alles wat de fersetsbeweging yn Fryslân oanbelange en se hie kunde oan in protte liedingjaande yllegale persoanen yn oare provinsjes mei wa't se as haadkoerierster kontakt hie. Hja wie by ferskate wichtige petearen op it haadkertier fan de KP, doetiids fêstige yn it fabryk fan de hear [[Harmen Kingma]], direkteur fan in timmerfabryk yn Ljouwert, en syn frou Annie. Hielendal allinnich rêde se har mei ûnder oaren ferfier fan wapens nei Limburch en Amsterdam.'

== Swierrichheden ==
Doe't Esmée, Wijbenga omskriuwt har as [[Nymfomany|nymfomane]], ferhâldingen krige mei ferskillende fersetsminsken ûntstiene swierrichheden. Dochs liket dit allegear rabjen, omdat der gjin betroubere boarnen oan te wizen binne. It gong folslein mis doe't Esmée, yn opdracht fan it ferset, kontakt sykje moast mei de SD ([[Sicherheitsdienst]]). Esmée rekke fereale op in Dútske offisier, Hans Schmälzlein, Oberzahlmeister by it ''Verpflegungsamt'' yn Grins en gie by him yn. Al barde dat pas op 7 july 1944, in goed wike foardat se Ljouwert definityf ferliet. It strykte net mei har rol yn it ferset.&lt;br&gt;Krijn van den Helm hat sein dat Esmée fan him kontakt mei Dútske offisieren sykje moast. Dat seit [[Pieter Wybenga|Pieter Wijbenga]] ek, lid fan de KP yn Ljouwert. Hy en Krijn woenen Esmée ynsette om twa SD’ers nei [[Makkum]] te lokjen dêr't se deasketten wurde soene. Troch omstannichheden waard dit him net. Der binne ek oare eardere KP’ers dy't sein hawwe dat Esmée spionearre yn opdracht fan Krijn. Guonts sizze dat se sa ynformaasje oer har broer Dave besocht te krijen, dy't oppakt wie doe't er mei in fiskersboat út IJmuiden wei nei [[Ingelân]] besocht te kommen. Dave stoar koart foar de befrijing yn [[Bergen-Belsen]].

== Ferrie ==
Op 15 july 1944 wie der in oerfal fan de Dútsers op it haadopslachplak fan it ferset, it tsiispakhús fan Tamminga, en se fûnen in tal wichtige dokuminten. Esmée waard net mear fertroud. Piet Oberman woe har foar it [[feemgerjocht]] bringe. Krijn van den Helm naam it foar har op, dat Piet Oberman joech har de kar: út Ljouwert weigean of deasketten wurde. Troch ûndersyk hat letter bliken dien dat se neat ferret hat, mar dat de ferwûne fersetsman [[Ben de Vries]] by in SD-ferhear trochslein wie. 

Esmée gie út Ljouwert wei en dûkte ûnder by har mem. De SD socht har . Esmée har saneamde freondinne Ans Jaakke hat har ferret, dat se waard oppakt troch de SD op 9 augustus 1944. De SD besocht har om te draaien, mar dêr is se net op yngien. It is net dudlik wat se presys tsjin de SD sein hat, mar op de jûn fan 7 septimber 1944 waard se mei [[Luitje Kremer]] (1920-1944), 24 jier en lid fan de KP Noard-Drinte deasketten. De oare deis waard se yn it [[Van Starkenborghkanaal]] fûn. Esmée leit yn [[Baarn]] begroeven.

== De byldfoarming ==
[[File:Esmée van Eeghen graf Baarn 6.JPG|thumb|Van Eeghen har grêf yn Baarn]]
De mienings oer Van Eeghen hawwe lange tiid ferdield west. Hja waard wol as dûbeldspionne sjoen, in soarte fan [[Mata Hari]] dy't it ferset yn Ljouwert ferret hawwe soe. Ek de skuld foar de dea fan [[Krijn van den Helm]], dy't troch de SD'er [[Pieter Johan Faber]] yn Amersfoart deasketten waard is wol oan har taskreaun. Bewiis is der lykwols nea foar fûn. It is wol sa dat har manear fan libjen fan Van Eeghen by de fersetslju yn Ljouwert net altyd goed foel. 

De figuer Silvia yn it boek ''[[Reis door de nacht]]'' fan [[Anne de Vries]] is loswei basearre op Esmée van Eeghen; [[Paul Verhoeven]] syn heldinne Rachel Stein yn de film ''Zwartboek'' ek. De musical ''Esmée'' fan komponist [[Theo Loevendie]] en librettist [[Jan Blokker]] giet oer har affêre mei Hans Schmälzlein en de [[NCRV]] bestege omtinken oan Van Eeghen yn de rige ''Wonderlijke Wegen''.

== Rehabilitaasje ==
Op 12 april 2024 waard troch it [[Frysk Fersetsmuseum]] te Ljouwert earherstel oan fan Eeghen ferliend. &lt;ref&gt;[https://nos.nl/artikel/2516469-eerherstel-verzetsvrouw-esmee-van-eeghen-beeld-femme-fatale-bijstellen Eerherstel verzetsvrouw Esmée van Eeghen, 'beeld femme fatale bijstellen']. NOS (12 april 2024). Rieplachte op 12 april 2024.&lt;/ref&gt; Foar it museum stiet sûnt it nije histoarysk ûndersyk fan [[Hessel de Walle]] foar syn boek ''Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten'' fêst dat Esmée oan 'e goede kant stie. Ek makke it museum bekend har namme tegearre mei dy fan [[Wieke Bosch]] (1882 -1945) taheakje te sillen oan in monumint mei de nammen fan fallen fersetsstriders. &lt;ref&gt; [https://www.friesverzetsmuseum.nl/over-het-museum/nieuws/2024/fries-verzetsmuseum-past-verzetsmonument-aan ''Fries verzetsmuseum voegt wieke bosch en esmée van eeghen toe aan verzetsmonument''] (12 april 2024)&lt;/ref&gt; De feitlike rehabilitaasje hat plak fûn op 15 maaie 2024.

[[Hessel de Walle]] skreau yn 2025 in biografy oer Van Eeghen. Hy konkludearet nei syn ûndersyk dat har rol yn it ferset folle lytser wie as oant dan ta oannommen waard, mar dat se gjin ferriedster wie.&lt;ref&gt;[https://www.rtvnoord.nl/cultuur/1290752/was-esmee-van-eeghen-nou-verzetsheld-verraadster-of-toch-vooral-een-femme-fatale Was Esmée van Eeghen nou verzetsheld, verraadster of toch vooral een femme fatale?], [[Reinder Smith]], [[RTV Noord]], 13 april 2025&lt;/ref&gt;

== Literatuer ==
* [[Loe de Jong]], ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945'', diel 7: Tweede helft (De Haach 1976).
* [[Pieter Wijbenga]], ''Bezettingstijd in Friesland'', diel 2: ''Met de rug tegen de muur'' (Ljouwert 1978).
* [[Ageeth Scherphuis]] en Anita van Ommeren, ''De oorlog van Esmée van Eeghen'' (Amsterdam 1988).
* Jan Meyers, ''Het lijk in het Van Starkenborghkanaal'', Maatstaf 42 (1994) nr. 11/12, 46-55.
* [[Ype Schaaf]], ''Dodelijke dilemma’s in het Friese verzet. Het veemgericht en Esmeé van Eeghen'' (Frjentsjer 1995).
* [[Arnold Karskens]], ''Beest contra beauty'', De Pers, 5-12-2011.
* Jan Meyers, ''Esmée. Een vrouw in oorlogstijd'' (Soesterberch 2011).
* Sander Schimmelpenninck van Oye, ''My Life'' (Canada 2016).
* [[Hessel de Walle]], ''Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten'' (Dokkum 2024).
* [[Hessel de Walle]], ''Verzetsvrouw Esmée van Eeghen van een kort leven en een lange weg naar eerherstel'' (Dokkum 2025).

{{boarnen|boarnefernijing=
* Wikipedia nl:, ''Esmée van Eeghen''
* [[Tresoar]], Ljouwert
-----
{{Reflist}}
-----
; Keppelings om utens
*[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content/digiten/1.jsp Esmée van Eeghen op de side fan it Frysk Histoarysk en Taalkundich museum]
*[http://www.begraafplaats-baarn.nl/levensberichten/eeghen.htm Biografy Esmée van Eeghen]
*[http://www.dodenakkers.nl/oorlog/grafmonumenten/18-eeghen.html Pim de Bie, ''Het graf van Esmée van Eeghen'', mei biografyske feiten]
* [http://www.begraafplaats-baarn.nl/levensberichten/eeghen1.htm Artikel Vrij Nederland fan 13 septimber 1986. Minsken dy't Van Eeghen kend hawwe oan it wurd.]
}}

{{DEFAULTSORT:Eeghen, Esmee van}}
[[Kategory:Nederlânsk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1918]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]]</text>
      <sha1>m2ojogouxggqdoyygkn4j5zp6fmwe13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geodetyske bôge fan Struve</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44204</id>
    <revision>
      <id>1228393</id>
      <parentid>1009207</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T06:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sailko</username>
        <id>5116</id>
      </contributor>
      <origin>1228393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3134" sha1="41c33mfkccgr83eolg77yrjc4o4rb3q" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Struve Geodetic Arc-zoom-fr.svg|thumb|225px|Geodetyske bôge fan Struve.&lt;br&gt; &lt;small&gt;Yn it read de punten dy't op de Wrâlderfgoed list steane.&lt;/small&gt;]]
De '''Geodetyske bôge fan Struve''' is rige fan [[kartografy]]ske trijehoeken dy't fan [[Hammerfest]] yn [[Noarwegen]] nei de [[Swarte See]] rint, troch tsien lannen oer in lingte fan 2820 km; dat systeem smiet de earste sekuere mjitting fan in [[meridiaan]] op. 

De bôge is stifte en brûkt troch de yn Dútslân berne Russyske [[astronoom]] [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] ([[1793]]-[[1864]]). Fanwege Struve waarden tusken [[1816]] en [[1855]] 258 trijehoeken en 265 fêste punten opset om de krekte foarm en ôfmjittings fan de ierde bepale te kinnen. Dy punten binne ferskillende objekten; der binne gatten yn rotsen, izeren krusen, stiennen en [[obelisk (boukeunst)|obelisken]] dy't de punten oanjouwe. 

De term geodetysk ferwiist nei it [[Wiskunde|wiskundige]] begryp [[geodeet (wiskunde)|geodeet]] dat de koartste ferbining tusken punten oantsjut, en nei [[geodesy]], de wittenskip dy't ûnder oaren de foarm fan de [[Ierde]] bestudearret.

De Geodetyske bôge fan Struve rint troch de folgjende lannen:
{|
| valign=top |
* [[Noarwegen]]
* [[Sweden]]
* [[Finlân]]
* [[Ruslân]]
* [[Estlân]]
* [[Letlân]]
* [[Litouwen]]
* [[Wyt-Ruslân]]
* [[Moldaavje]]
* [[Oekraïne]]
|
|}

Yn it earstoan wienen dat mar twa lannen; Sweden-Noarwegen en it Russyske keizerryk.

De bôge fan Struve is in opmerklik foarbyld fan wittenskiplike gearwurking tusken gelearden út ferskillende lannen en tusken ferskillende steatshaden. Yn 2005 binne 34 punten fan de Geodetyske bôge fan Struve op de [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]] set.

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|''Meridiaanstien yn Hammerfest, it meast noardlike punt''
Ofbyld:Tartu Observatory 2008.JPG|''Ald observatorium Tartu, it earste punt fan de bôge''.
Ofbyld:GoglandZ.jpg|''[[Hogland]] Z'', tinkstien
Ofbyld:Struve Geodetic Arc in Felshtyn.jpg|''Betinkingsplak foar de bôge yn Felshtyn, Oekraine''
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens  ==
* {{en}}[http://whc.unesco.org/en/list/1187 De side fan Unesco]

{{commons|Struves meridianbåge|Geodetyske bôge fan Struve}}
{{Koördinaten|59_03_28_N_26_20_16_E_type:landmark|59° 03' N, 26° 20' E}}

[[Kategory:Geodesy]]
[[Kategory:Geografy fan Noarwegen]]
[[Kategory:Geografy fan Sweden]]
[[Kategory:Geografy fan Finlân]]
[[Kategory:Geografy fan Ruslân]]
[[Kategory:Geografy fan Estlân]]
[[Kategory:Geografy fan Letlân]]
[[Kategory:Geografy fan Litouwen]]
[[Kategory:Geografy fan Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Geografy fan Moldaavje]]
[[Kategory:Geografy fan de Oekraïne]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Noarwegen]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Sweden]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Finlân]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Ruslân]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Estlân]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Letlân]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Litouwen]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Moldaavje]]
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn de Oekraïne]]</text>
      <sha1>41c33mfkccgr83eolg77yrjc4o4rb3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tubanten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51359</id>
    <revision>
      <id>1228396</id>
      <parentid>1003377</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>hja giene mooglik op yn 'e Franken as yn 'e Saksen</comment>
      <origin>1228396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3564" sha1="r78ee2z1wuxgc965drmuthcnp8mxria" xml:space="preserve">De '''Tubanten''' (of '''Tubanti''', '''Tuihanti/Tvihanti''') wiene neffens de Romeinske skiedskriuwer [[Publius Cornelius Tacitus|Tasitus]] om it begjin fan de jiertelling in [[Germanen|Germaanske]] stam dy't nei't oannaam wurdt tahâlde yn it easten fan it Nederlân fan no, de namme Twinte soe ôflaat wêze fan dy stam. Tsjintwurdich libje de Tubanti noch fuort yn de namme fan de krante ''[[De Twentsche Courant Tubantia]]'', klupnammen en strjitnammen. 

== Skiednis ==
Der is mar in bytsje bekend oer de Tubanten. Ik kin wêze dat sy meast konflikten mijden of dat har bydrage oan de striid te lyts wie om apart neamd te wurden yn de pear boarnen dy't der binne.

Op de strafekspedysje fan [[Germanikus]] yn it jier [[14]] troch in oan beset gebiet grinzjend part fan it hjoeddeiske [[Dútslân]], waard de [[Germanen|Germaanske]] stam [[Marsen|Marsi]] oanfallen troch de [[Romeinske Ryk|Romeinske troepen]] om de [[Farusslach]] fan fiif jier dêrfoar te wreken. De [[Brukteren|Bructeri]], de [[Usipeten|Usipeti]] en de Tubanti kamen har te help, mar moasten dochs in ferlies nimme. Yn [[69]] by de [[Bataafske opstân]] leveren de Tubanten in ''cohort'', dat ferneatige waard troch de in [[Ubjers|Ubysk]] kontingint yn it Romeinsk leger. 

In stikmannich iuwen letter waarden de Tubanten op 'en nij konfrontearre mei it [[Romeinske leger]]. Ferbjustere troch de wredens fan de Romeinske keizer [[Konstantyn de Grutte]] by syn oanfal op de Bructeri ([[308]]) besleat in koalysje fan Germaanske stammen – wêrûnder de Tubanti – it Romeinske Ryk yn te fallen. Konstantinus wist har lykwols te ferslaan.

Sa'n bytsje ein [[4e iuw]] soene de Tubanten opgean yn it grutte stamferbân fan de [[Franken]].

== Tuihanten ==
[[Ofbyld:Mars Thingsus, Beda and Fimmilena altar, Housesteads.jpg|thumb|125px|Alterstien by de [[muorre fan Hadrianus]], mei de âldste fernijing fan de Tuihanti]]

De Tubanten wurde wol lyksteld mei de Tuihanten (''Tuihanti''). Yn de tredde iuw tsjinne in groep Tuihanten, as bewenners fan Tuihantum, de Romeinske keizer as ûnderdiel fan in [[Friezen|Fryske]] ruterôfdieling dy't legere wie by Vercovicium, it [[Housestead]] fan no yn [[Grut-Brittanje]] tichteby de [[Muorre fan Hadrianus]]. Op de alterstiennen dy't dêr fûn binne steane de [[ynskripsje]]s:

''DEO MARTI THINCSO ET DVABVS ALAESIAGIS BEDE ET FIMMILENE ET N AVG GERM CIVES TVIHANTI V S L M''

(= 'Oan de god Mars Thincsus en de twa Alaesiagae, Bede en Fimmilene en de ferheven geast fan de keizer. De Germaanske ûnderhearrigen de Tuihanti/fan Tuihantum (út frije wil en earbied har eed swarrend)' Sjoch foto.

''DEO MARTI ET DVABVS ALAISIAGIS ET N AVG GER CIVES TVIHANTI CVNEI FRISIORVM VER SER ALEXANDRIANI VOTVM SOLVERVNT LIBENT''

('Oan Mars en de twa Alaisiagae en de ferheven geast fan de keizer. De Germaanske ûnderhearrigen de Tuihanti/fan Tuihantum, fan de ruterôfdieling fan de Friezen fan Vercovicium foar Severus Alexander (út frije wil en earbied har eed swarrend)')

De dêr neamde Mars of Mars Thincsus wurde gewoanwei yn ferbân brocht mei de Germaanske god [[Tiwaz|*Twiwaz]] (Aldheechdútsk: ''Zio'', Aldnoarsk: [[Týr]]). Oer de twa Alaisiagae, Bede en Fimmilene is fierders neat witten.

== Keppelings om utens ==
* {{en}}[http://www.roman-britain.org/epigraphy/rib_hadrianswall.htm www.Roman-Britain.org: ''The Roman Inscriptions of Britain'']
*{{en}}[http://www.roman-britain.org/rbgods.htm www.Roman-Britain.org: ''The Gods of Roman Britain'']

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Oerisel]]</text>
      <sha1>r78ee2z1wuxgc965drmuthcnp8mxria</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pieter Johan Faber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88608</id>
    <revision>
      <id>1228340</id>
      <parentid>1014682</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1228340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="ksv58cii4nye30kcqx3coiyd5bzr3nm" xml:space="preserve">[[Ofbyld:PieterJohanFaber.jpg|thumb|Pieter Johan Faber]]
'''Pieter Johan Faber''' ([[Haarlem]], [[20 febrewaris]] [[1920]] — [[Grins (stêd)|Grins]], [[10 july]] [[1948]]) wie in [[Nederlân]]sk [[Sicherheitsdienst|SD]]'er en [[oarlochsmisdiediger]].

== Biografy ==
Hy we in soan fan Pieter Faber en Carolina Josephine Henriëtte Bakker, en de broer fan [[Klaas Carel Faber]], ek in oarlochsmisdiediger. Sels wie er yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] opperwachtmaster by de SD yn it [[Scholtenhûs]] yn Grins.

De húshâlding Faber wie lid fan de [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]]. Heit wie bakker yn [[Heemstede (Noard-Hollân)|Heemstede]] en waard op [[20 juny]] [[1944]] deasketten troch de fersetsstriidster [[Hannie Schaft]]; hy wie doe 55 jier.

De bruorren Faber wiene fûleinge bestriders fan it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânsk ferset]] en fermoarden Nederlanners dy't tsjin it [[nazy]]-bewâld wiene, sels al wie NSB-partijlieder [[Anton Mussert|Mussert]] der op tsjin. Beiden waarden wreed ferneamd troch harren meidwaan oan de saneamde ''[[Aktion Silbertanne]]''. Dy rige moarden waarden troch in ''Sonderkommando'' útfierd op ûnskuldige (bekende) Nederlanners. De aksjes wiene represaillemaatregels foar oanslaggen op fral Nederlânske kollaborateurs. Doe't SS-Brigadeführer [[Karl Eberhard Schöngarth]] fan dy gewelddieden fernaam, ferbea er dy yn septimber 1944. Ek siet Faber mei syn broer yn it eksekúsjepeloton fan [[Kamp Westerbork]]. De bruorren wiene fierders anneks mei de eksekúsjes fan tsientallen arrestanten yn de bosken fan [[Exloo]], [[Westerbork (doarp)|Westerbork]] en [[Norg]].

Pieter Johan Faber waard letter skuldich achte oan 27 moarden.&lt;ref&gt;Bram Hulzebosch yn it [[Dagblad van het Noorden]], 5 april 2008&lt;/ref&gt;

Nei de oarloch waarden de bruorren feroardield ta de [[deastraf]]. Pieter Johan Faber waard op 10 july 1948 yn Grins fusilearre.&lt;ref&gt;[http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010884635:mpeg21:a0085 Nieuwsblad van het Noorden, 10 july 1948: ''P.J.Faber geëxecuteerd'']&lt;/ref&gt; De deastraf fan [[Klaas Carel Faber]] waard omset yn [[libbenslange finzenisstraf]].

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Faber, Pieter Johan}}
[[Kategory:Nederlânsk kollaborateur yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Lid fan de NSB]]
[[Kategory:Lid fan de SD]]
[[Kategory:Kamppersoniel yn Westerbork]]
[[Kategory:Persoan dy't de deastraf krigen hat]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1920]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1948]]</text>
      <sha1>ksv58cii4nye30kcqx3coiyd5bzr3nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141801</id>
    <revision>
      <id>1228401</id>
      <parentid>1224176</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T08:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +1</comment>
      <origin>1228401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11577" sha1="8zxku71ysmh5hes75vn4s57qoshyi6r" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
* [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]].
* [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân.
* [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]].
* [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine.
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]].
* [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]].
* [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde.
* [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje.
* [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. 
* [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]].
* [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]].
* [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene.
* [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]].
* [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]].
* [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO).
* [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]].

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden.
* [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]].
* [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden.
* [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]].
* [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre.
* [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan.
* [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre.
* [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]].
* [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]].

;maart
* [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]].
* [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon.
* [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om.
* [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet.
* [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]].
* [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om.
* [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]].
* [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&amp;nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]].
* [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]].

== Berne ==

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]])
* [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]])
* [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]])
* 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]])
* [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]])

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]])
* [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]])
* [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]])
* [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]])
* [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chamenei]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]])

;maart
* [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]])

;april
* [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]])

==Films==
* ''[[Lulk (film)|Lulk]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}

[[Kategory:2026| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>8zxku71ysmh5hes75vn4s57qoshyi6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minorisearre taal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177005</id>
    <revision>
      <id>1228391</id>
      <parentid>1169106</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T05:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>hiele side red en boarnen ferbettere, mar neffens my bestiet &quot;minorisearre&quot; net yn 't Frysk</comment>
      <origin>1228391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9147" sha1="06ts1fppkmhrnin4pfvc9ad3hjlw6vj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Euskararen atzerakada1.png|thumb|Troch iuwenlange minorisaasje is it Baskyske taalgebiet in stik lytser wurden.]]
Yn 'e [[sosjolinguistyk]] is in '''minorisearre taal''' in taal dy't [[Sosjale útsluting|marginalisearre]], ferfolge of ferbean wurdt. &lt;ref name=&quot;CNSE&quot;&gt;{{Cite web|title=El Ponce de León, referente en inclusión educativa y social|url=https://www.ponceleon.org/centro_educativo/index.php/noticias/el-ponce-de-leon-en-los-medios/1034-el-faro-cnse-el-ponce-de-leon-referente-en-inclusion-educativa-y-social}}&lt;/ref&gt;  Taalminorisaasje komt fuort út 'e oanstriid fan lannen om ien mienskiplike homogene taal foar de hannel en de oerheid te fêstigjen, of om ideologyske redenen.  &lt;ref name=&quot;spo&quot;&gt;{{Cite book|title=The Handbook of Educational Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&amp;q=minoritized+language&amp;pg=PA266}}&lt;/ref&gt; Minorisearre talen binne typysk beheind ta in lytser skala oan [[taaldomein]]en as de [[Taalymperialisme|dominante talen]], itjinge soarget foar in [[Taalferoaring|taalferskowing]] yn it foardiel fan de dominante taal. Faak is der in patroan fan iensidige twataligens om't sprekkers fan minorisearre talen de dominante taal wol leare, mar net oarsom. De status fan in minorisearre taal wurdt gauris leger achte. 

== Minderheid foaroer minorisearre ==
Wannear't der sprutsen wurdt fan in [[minderheidstaal]] giet it benammen oer de numerike ferhâldings. It is in taal dy't brûkt wurdt troch in lyts tal sprekkers yn in gebiet.&lt;ref name=&quot;CNSE&quot;/&gt; Dêrnjonken is der sprake fan minder politike macht by de oanbelangjende groep. &lt;ref name=&quot;spo&quot; /&gt; Dat lêste jildt ek foar minorisearre talen, mar in taal kin ek minorisearre wurde wylst er troch in mearderheid fan 'e befolking sprutsen wurdt.

In foarbyld dêrfan is it [[Frysk]] yn [[Fryslân]], dêr't in mearderheid fan de minsken Frysk prate kin wylst de taal wol minorisearre wurdt. Oare foarbylden binne de [[lânseigen talen|oarspronklike talen]] fan Afrika yn tiden fan kolonisaasje, doe't de koloniale talen wichtiger achte waarden.  

&quot;It gebrûk fan it Spaansk as deistich kommunikaasjemiddel, en dus syn maatskiplik belang, hinget sterk ôf fan hoe't de Spaanske befolking it brûkt. Spitigernôch is der in dúdlike ferpleatsing nei it Ingelsk te fernimmen ûnder Spaansktaligen dy't nei de Feriene Steaten ferfearn binne.&quot; - Carmen Silva-Corvalán (2002) 

Fierder wurdt it [[Spaansk]] yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] minorisearre wêrtroch't it in minderheidstaal wurden is. Oan de oare kant is it Spaansk lykwols de dominante taal yn [[Latynsk-Amearika]], dêr't pleatslike lânseigen talen minorisearre wurde. &lt;ref&gt;{{Cite web |titel=''Indigenous Languages of South America'' |url=http://aboutworldlanguages.com/indigenous-languages-of-south-america|opropdatum=23 augustus 2018}}&lt;/ref&gt; De term &quot;minorisearre&quot; krijt somtiden de foarkar boppe it wurd &quot;[[minderheidstaal]]&quot;, om't dat it omtinken lûkt nei it machtsferskil tusken talen. &lt;ref name=&quot;spo&quot;/&gt;

== Westerske taalideology ==
Nancy Dorian, Kathryn A. Davis en Prem Phyak hawwe ornearre dat der in &quot;westerske taalideology&quot; is dy't [[sosjaal darwinisme]] tapast op 'e taalwittenskip. Dy ideology soe [[ientaligens]] idealisearje, de foardielen fan meartaligens ûntkenne en net-standerttaalfarianten ferachtsje. Om't soksoarte net-standertfarianten as tekoart oantsjut wurde, wurdt in hierargy fan talen makke. Guon auteurs hawwe in ferbining lutsen tusken [[anty-ymmigraasjesentimint]], benammen [[anty-Dútske sentimint]], en Ingelsk-allinich ûnderwiis yn 'e Feriene Steaten. &lt;ref name=&quot;Davis&quot;&gt;{{Cite book|last1=Davis|first1=Kathryn A.|page=19|last2=Phyak|first2=Prem|title=''Engaged Language Policy and Practices''|date=2016|publisher=Taylor &amp; Francis|ISBN=9781317442493|url=https://books.google.com/books?id=nTQlDwAAQBAJ&amp;q=%22minoritized%22+invented&amp;pg=PA19|language=en}}&lt;/ref&gt;

Yn Jeropa wie it proses fan minorisaasje, bygelyks fan 'e [[Keltyske talen]] yn [[Grut-Brittanje]] of de [[Talen fan Frankryk|minderheidstalen yn Frankryk]] en [[Talen fan Itaalje|Itaalje]], ferbûn mei it ûntstean fan [[Nasjonalisme|nasjonalistyske]] bewegings dy't yn 'e njoggentjinde iuw de oprjochting fan [[Ientalich|ientalige]], [[Monokultureel|monokulturele]] [[naasjesteat]]en fregen. It proses fan minorisaasje late gauris ta in taalferskowing nei de hegemonyske taal. &lt;ref name=&quot;Hinton&quot;&gt;{{Cite book|last1=Hinton|first1=Leanne|last2=Huss|first2=Leena|last3=Roche|first3=Gerald|title=The Routledge Handbook of Language Revitalization|date=2018|publisher=Routledge|ISBN=9781317200857|url=https://books.google.com/books?id=5zpODwAAQBAJ&amp;q=language+death+%22minoritization%22&amp;pg=PT375|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Skaaimerken fan minorisaasje ==
It definiearjende skaaimerk fan minorisaasje is it bestean fan in machtûnbalâns tusken dy taal en de dominante. In teken dat in taal minorisearre is, is dat syn sprekkers iensidige twataligens ûntwikkelje - se leare de dominante of [[prestiizjetaal]], mar sprekkers fan 'e dominante taal leare de minorisearre taal net. In oar faak foarkommend symptoom fan minorisaasje is de beheining fan 'e taal ta in beheind oanbod fan taaldomeinen. In taal dy't útsletten is fan gebrûk troch de oerheid en formeel ûnderwiis kin allinnich thús en yn sosjale rûnten brûkt wurde. 

Fanwegen it boppesteande wurde sprekkers fan 'e minorisearre taal in subset fan 'e sprekkers fan de dominante taal.  Bygelyks binne alle sprekkers fan it [[Skotsk-Gaelysk]] ek Ingelsktaligen, mar de measte Ingelsktaligen yn Skotlân prate gjin Gaelysk. It ferstean en lêzen fan dat Gaelysk soe in brêge betsjutte  kinne foar dy taal. &lt;ref name=&quot;MacAulay1992&quot;&gt;{{Cite book|last=MacAulay|first=Donald|author-link=Donald MacAulay|title=The Celtic Languages|year=1992|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0521231275|url=https://books.google.com/books?id=y3kIq1DYAkMC&amp;pg=PA141|page=141}}&lt;/ref&gt; Likegoed fine sprekkers fan it [[Sardynsk]] har yn in relatyf lytse minderheid yn ferliking mei dy fan it [[Italjaansk]], fan wa't it hjoeddeistige oerwicht op [[Sardynje|it eilân]] it gefolch is fan belied dat rjochte is op it útsluten en stigmatisearjen fan 'e groepsidentiteit fan de oarspronklike bewenners. &lt;ref&gt;On the subject of the Sardinian language in relation with the identity practices in Sardinia, see Mongili, Alessandro. ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Condaghes, 2015, chpts. 8, 9.&lt;/ref&gt; Yn tsjinstelling ta in minorisearre taal, kinne sprekkers fan in dominante taal alle funksjes fan it deistich libben útfiere. 

Sprekkers fan 'e dominante taal brûke typysk [[Prestiizje (sosjolinguistyk)|it gruttere prestiizje]] fan 'e dominante taal as tsjinargumint om de sitewaasje te feroarjen. Dat makket it lestich om de sitewaasje geunstiger te meitsjen foar de minorisearre taal. Bygelyks in protte &quot;liberale&quot; krityk op [[taalplanning]] foar minorisearre mienskippen is dat yntervinsje yn it foardiel fan minorisearre talen liket op it belied dat de ûnlykwichtige sitewaasje yn it foarste plak feroarsake hat. Tink dêrby oan taalwetjouwing, elitisme, útsluting fan oare talen fan it formele ûnderwiis, en sels twongen befolkingsoerdracht. 

== Gefolgen ==
Yn ''Engaged Language Policy and Practices'' neame de auteurs trije ûndersiken dy't sjen litte dat de akademyske prestaasjes fan studinten te lijen ha ûnder belied dat harren memmetaal minorisearret. [[Nancy Dorian]] hat ornearre dat de &quot;westerske taalideology&quot; (dy't ientaligens befoarderet) in &quot;ideology fan ferachting&quot; stimulearret foar minorisearre talen oer. &lt;ref name=&quot;Davis&quot;/&gt; It proses fan minorisaasje kin sa liede ta taalferskowing yn it foardiel fan de dominante taal. &lt;ref name=&quot;Hinton&quot;/&gt;

== Foarbylden ==
* Yn Ruslân waarden sprekkers fan [[Os taal|Ös]] en [[Tofa taal|Tofa]] bespotte foar of ferbean harren talen te praten. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=When Languages Die|last=Harrison|first=David K.|publisher=Oxford University Press|year=2008|ISBN=978-0195372069|pages=20–21}}&lt;/ref&gt;
* De [[Guarany-taal]] fan [[Paraguay]], hoewol sprutsen troch in mearderheid fan 'e steatsboargers, wurdt sjoen as in dúdlik foarbyld fan in minorisearre taal, fanwegen de sosjaalekonomyske en politike dominânsje fan it Spaansk. Organisaasjes lykas [[Yvy Marãe'ỹ]] pleitsje tsjin dy trend.
* Mei yngong fan 2019 wurde learlingen yn 'e provinsje Guangdong yn [[Sina]] straft as se har memmetaal [[Kantoneesk]] prate. &lt;ref&gt;{{Cite news|last=He Huifeng|title=''Meet the man fighting to keep Cantonese alive in its birthplace''}}&lt;/ref&gt; Iepenbiere teksten stimulearje minsken om de taal fan 'e sintrale oerheid [[Standertmandarynsk|Mandaryn]] te brûken mei de wurden: &quot;''Gebrûk beskaafde taal - Wês in beskaafd persoan.''&quot;, &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Huifeng|first=He|title=''The activist fighting to keep Cantonese alive in its homeland''}}&lt;/ref&gt; wat ymplisearret dat de pleatslike taal ûnbeskaafd is.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.academia.edu/Documents/in/Minoritized_Languages Undersyk nei minorisearre talen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Taal]]
[[Kategory:Taalkunde]]
[[Kategory:Minderheidstaal]]</text>
      <sha1>06ts1fppkmhrnin4pfvc9ad3hjlw6vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>D'Hondt-metoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190495</id>
    <revision>
      <id>1228355</id>
      <parentid>1228328</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Links</comment>
      <origin>1228355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="5oerhpuz0j32a7a5l0gyj1zyb6qhd7x" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Victor D'Hondt (1841-1901) .jpg|thumb|In foto fan Victor D'Hondt]]
De '''D'Hondt-metoade''' is in rekkenmetoade foar it tawizen fan sitten yn [[Parlemint|parleminten]] mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. De metoade heart ta de famylje fan de [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste-gemiddeldemetoades]]. Dizze metoade wiist by de ôfrûning fan de [[sitferdieling]] gjin [[restsitten]] ta om't fraksjes efter de komma net meinommen wurde. Dat ferskilt fan de [[Sainte-Laguë-metoade]], dy’t fraksjes nei it tichtstbye gehiele getal ôfrûnt.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|datum=2024-09-13|taal=de}}&lt;/ref&gt;

De metoade waard betocht troch Victor D'Hondt (1841–1901), [[Belgje|in Belgyske]] jurist en wittenskipper, en wurdt brûkt yn ferskate lannen, wêrûnder [[Belgje]], [[Nederlân]], [[Bulgarije]], [[Finlân]], [[Eastenryk]], [[Hongarije]], [[Portegal|Portugal]], [[Spanje]], [[Suriname]], [[Turkije]], [[Switserlân]], [[Noard-Ierlân]] en de [[Dominikaanske Republyk]].

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de D'Hondt-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 10.

=== Restsitten ===
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de D’Hondt-metoade yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De tydlike [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat nei ûnderen ôfrûne wurdt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. De lêste sit giet nei de sechsde sit fan die Linke wêrtroch de kiesdieler fêststeld wurdt op 17.481,33 (104.888/6). Mei in fiktive parlemintsgrutte fan 122,56 wurde úteinlik alle 119 sitten as hiele sitten ferdield.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt-metoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!D.H.
!Hiele sitten
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|42
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|41
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|15
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|9
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|6
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|6
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! align=&quot;right&quot; |122,56
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18.004,34
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |17.481,33
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Effekt ==
By de tawizing fan sitten jout de D'Hondt-metoade yn de regel in systematysk foardiel oan gruttere partijen. Dat hinget gear mei it feit dat de metoade alle sitten as hiele sitten tawiist en dêrfoar it parlemint yn de berekkening fiktyf fergruttet. As alle partijen in lyk persintaazje stimmen tafoege krije, dan sille gruttere partijen yn absolute sin mear ekstra sitten krije as lytsere partijen.

De standertôfrûning dy't ek wol de [[Sainte-Laguë-metoade]] neamd wurdt, bliuwt it tichtste by it orizjinele [[evenredich oanpart]].

== Sjoch ek ==

* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>5oerhpuz0j32a7a5l0gyj1zyb6qhd7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sainte-Laguë-metoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190519</id>
    <revision>
      <id>1228353</id>
      <parentid>1228330</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Links</comment>
      <origin>1228353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="8jp07l912zi0pgjkugwcpkt0v4ybod4" xml:space="preserve">De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]].

De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}&lt;/ref&gt;

It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
! 119
! colspan=&quot;4&quot; | Saint-Laguë-metoade
|-
! Partij
!Stimmen
! [[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Sitten
!S.L.
!Sitten
|-
! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 749.216
| 41,61 {{Opgong}}
| 42
| 41,38 {{Delgong}}
| 41
|-
! [[Alternative für Deutschland|AfD]]
| 719.274
| 39,95 {{Opgong}}
| 40
| 39,73 {{Opgong}}
| 40
|-
! BSW
| 277.173
| 15,39 {{Delgong}}
| 15
| 15,31 {{Delgong}}
| 15
|-
! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 172.002
| 9,55 {{Opgong}}
| 10
| 9,50 {{Opgong}}
| 10
|-
! Grüne
| 119.964
| 6,66 {{Opgong}}
| 7
| 6,63 {{Opgong}}
| 7
|-
! Links
| 104.888
| 5,83 {{Opgong}}
| 6
| 5,79 {{Opgong}}
| 6
|-
! Totaal
! 2.142.517
! 119
!120
! 118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; | 18.004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

== Effekt ==
By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; 

De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&amp;language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
{{Reflist|30em}}
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>8jp07l912zi0pgjkugwcpkt0v4ybod4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228356</id>
      <parentid>1228353</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Links</comment>
      <origin>1228356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5895" sha1="ktd1nyp2m8vnneup7o2u8jxhdo7j6e8" xml:space="preserve">De '''Sainte-Laguë-metoade,''' ek wol bekend as de '''standertôfrûning''' of '''Webster-metoade''', is in [[grutste-gemiddeldenmetoade]] foar it berekkenjen fan de [[sitferdieling]] by parlemintsferkiezings. It wurdt tapast yn lannen mei [[evenredige fertsjintwurdiging]]. Yn ferliking mei oare ferdielingsmetoaden lykas de [[D'Hondt-metoade]] liedt dizze metoade ta in tige evenredige [[sit-stimferhâlding]] foar partijen fan ferskillende grutte, ferlykber mei de [[grutste-oerskottenmetoade]].

De metoade waard yn 1910 foarsteld troch de Frânske wiskundige [[André Sainte-Laguë]], dy't net wist dat deselde metoade al yn 1832 beskreaun wie troch de Amerikaanske steatsman en senator Daniel Webster. De metoade wurdt brûkt yn ferskate lannen lykas Noarwegen, Sweden, Nij-Seelân en Dútslân. Yn Dútsktalige gebieten wurdt de metoade ''divisorverfahren mit standardrundung'' neamd.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de Sainte-Laguë-metoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawezen binne, troch normaal ôf te rûnjen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan troch 9,5.

=== Restsitten ===
Hoewol’t de Sainte-Laguë-metoade ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De Sainte-Laguë-metoade waard ek brûkt by de eigentlike ferkiezing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml|titel=Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten|taal=de}}&lt;/ref&gt;

It oantal stimmen foar elke partij wurdt dield troch de kiesdieler en it risseltaat wurdt normaal ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de kiesdieler ferhege wêrtroch it parlemint fiktyf wat lytser makke wurdt. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch de kiesdieler úteinlik fêststeld wurde kin troch 172.002 te dielen troch 9,5. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik krekt 119 sitten korrekt ferdield. It komt er op del dat der in fiktive parlemintsgrutte fan 118,34 nedich is om mei dizze metoade 119 hiele sitten ta te wizen. Dit resultearret yn dat de CDU 41 sitten krijt, om't se no mei 41,38 ûnder de 14,50 útkomme.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|datum=2024-09-03|taal=de}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
! 119
! colspan=&quot;4&quot; | Saint-Laguë-metoade
|-
! Partij
!Stimmen
! [[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Sitten
!S.L.
!Sitten
|-
! [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 749.216
| 41,61 {{Opgong}}
| 42
| 41,38 {{Delgong}}
| 41
|-
! [[Alternative für Deutschland|AfD]]
| 719.274
| 39,95 {{Opgong}}
| 40
| 39,73 {{Opgong}}
| 40
|-
! BSW
| 277.173
| 15,39 {{Delgong}}
| 15
| 15,31 {{Delgong}}
| 15
|-
! [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 172.002
| 9,55 {{Opgong}}
| 10
| 9,50 {{Opgong}}
| 10
|-
! Grüne
| 119.964
| 6,66 {{Opgong}}
| 7
| 6,63 {{Opgong}}
| 7
|-
! Links
| 104.888
| 5,83 {{Opgong}}
| 6
| 5,79 {{Opgong}}
| 6
|-
! Totaal
! 2.142.517
! 119
!120
! 118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; | 18.004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

== Effekt ==
By de tawizing fan sitten yn in systeem fan evenredige fertsjintwurdiging is it wichtich om te foarkommen dat sawol grutte as lytse partijen befoardield wurde om strategysk stimmen tsjin te gean. André Sainte-Laguë hat teoretysk oantoand dat syn metoade de leechste gemiddelde ôfwiking yn 'e ferdieling sjen lit. Dit is befêstige troch ferskate teoretyske en empiryske metoaden.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; 

De Jeropeeske Parlemintsfertsjintwurdigingswet fan 2003 bepaalt dat de ferhâlding fan kiezers ta sitten foar eltse regio sa gelyk mooglik wêze moat. De Kommisje fûn dat de Sainte-Laguë-metoade de lytste standertôfwiking oplevere yn ferliking mei de [[D'Hondt-metoade]] en de grutste-oerskottenmetoade.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+IM-PRESS+20070604IPR07417+EN+DOC+PDF+V0//EN&amp;language=EN|titel=Distribution of UK Members of the European Parliament ahead of the European elections|datum=2007-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
{{Reflist|30em}}
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>ktd1nyp2m8vnneup7o2u8jxhdo7j6e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Ynfoboks plak (2026)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>190805</id>
    <revision>
      <id>1228369</id>
      <parentid>1223474</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3739" sha1="7iah7uz1a5x6l1j8df9gfry9g3l6mip" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor  = #DCE6F2
| kop      = {{{namme|}}}
| image    = {{{ôfbylding|}}}
| caption  = {{{ôfbyldingstekst|}}}
| imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}}

&lt;!-- EMblemen --&gt;
| kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}|Symboalen}}
| breed1 =
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{#if:{{{flagge|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{flagge}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
{{#if:{{{wapen|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{wapen}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- BESTJOER --&gt;
| kop2     = Bestjoer
| head2_1  = Lân                            | item2_1 = {{{lân|}}}
| head2_2  = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}}  | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}
| head2_3  = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}}  | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}
| head2_4  = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}}  | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}
| head2_5  = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}}  | item2_5 = {{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}
| head2_6  = Boargemaster                   | item2_6 = {{{boargemaster|}}}
| head2_7  = Stedsyndieling                 | item2_7 = {{{stedsyndieling|}}}
| head2_8  = Gemeente-yndieling             | item2_8 = {{{gemeente-yndieling|}}}

&lt;!-- SIFERS --&gt;
| kop3     = Sifers
| head3_1  = Ynwennertal       | item3_1 = {{{ynwennertal|}}}
| head3_2  = Oerflak           | item3_2 = {{{oerflak|}}}
| head3_3  = Befolkingsticht.  | item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}}
| head3_4  = Stêdekloft        | item3_4 = {{{stêdekloft|}}}
| head3_5  = Hichte            | item3_5 = {{{hichte|}}}

&lt;!-- OAR --&gt;
| kop4     = Oar
| head4_1  = Stifting        | item4_1 = {{{stifting|}}}
| head4_2  = Ferkearsieren   | item4_2 = {{{ferkearsieren|}}}
| head4_3  = Postkoade       | item4_3 = {{{postkoade|}}}
| head4_4  = Netnûmer        | item4_4 = {{{netnûmer|}}}
| head4_5  = Tiidsône        | item4_5 = {{{tiidsône|}}}
| head4_6  = Simmertiid      | item4_6 = {{{simmertiid|}}}
| head4_7  = Koördinaten     | item4_7 = {{{koördinaten|}}}

&lt;!-- EXTRA AFbyldingen --&gt;
| image0   = {{{ôfbylding2|}}}
| caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}}
| image1   = {{{ôfbylding3|}}}
| caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}}

&lt;!-- WEBSITE --&gt;
| otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}}
| other1   = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}}

&lt;!-- KAART --&gt;
| otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}}
| other4   = {{#if:{{{mapname|}}}|
  {{Posysjekaart|{{{mapname}}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}
  |lat_min={{{lat_min}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|0}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|N}}}
  |lon_deg={{{lon_deg}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|0}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|E}}}
  |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}}
  |float=center
  |mark={{{mark|Blue pog.svg}}}
  |marksize={{{marksize|8}}}
  |caption={{{tekst by posysjekaart|}}}
  }}}}
| kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Ek ôfbylding}}
| image99 = {{{ôfbylding99|}}}
| caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}}
| imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Sjablooninfo|1=
== Tapasse ==
Brûk de ynfoboks sa:
&lt;pre&gt;
{{Ynfoboks plak (2026)
| namme = Ljouwert
| ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg
| ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert
| flagge = Flagge.svg
| wapen  = Wapen.svg
| lân = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân
| boargemaster = Sybrand Buma
| ynwennertal = 95.000
| oerflak = 84 km²
| befolkingstichtens = 1.100/km²
| hichte = 3 m
| stifting = ± 8e iuw
| postkoade = 8900–8941
| netnûmer = 058
| tiidsône = UTC+1
| simmertiid = UTC+2
| webside = https://www.leeuwarden.nl
| mapname = Netherlands
| lat_deg = 53
| lat_min = 12
| lon_deg = 5
| lon_min = 48
}}
&lt;/pre&gt;
}}
&lt;/noinclude&gt;
[[Kategory:Ynfoboks Geografy]]</text>
      <sha1>7iah7uz1a5x6l1j8df9gfry9g3l6mip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228370</id>
      <parentid>1228369</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="hebtctr9nlys7n1hy1wo0kuku0n07zx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor  = #DCE6F2
| kop      = {{{namme|}}}
| image    = {{{ôfbylding|}}}
| caption  = {{{ôfbyldingstekst|}}}
| imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}}

&lt;!-- EMblemen --&gt;
| kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}|Symboalen}}
| breed1 =
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{#if:{{{flagge|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{flagge}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
{{#if:{{{wapen|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{wapen}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- BESTJOER --&gt;
| kop2     = Bestjoer
| head2_1  = Lân                            | item2_1 = {{{lân|}}}
| head2_2  = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}}  | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}
| head2_3  = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}}  | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}
| head2_4  = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}}  | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}
| head2_5  = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}}  | item2_5 = {{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}
| head2_6  = Boargemaster                   | item2_6 = {{{boargemaster|}}}
| head2_7  = Stedsyndieling                 | item2_7 = {{{stedsyndieling|}}}
| head2_8  = Gemeente-yndieling             | item2_8 = {{{gemeente-yndieling|}}}

&lt;!-- SIFERS --&gt;
| kop3     = Sifers
| head3_1  = Ynwennertal       | item3_1 = {{{ynwennertal|}}}
| head3_2  = Oerflak           | item3_2 = {{{oerflak|}}}
| head3_3  = Befolkingsticht.  | item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}}
| head3_4  = Stêdekloft        | item3_4 = {{{stêdekloft|}}}
| head3_5  = Hichte            | item3_5 = {{{hichte|}}}

&lt;!-- OAR --&gt;
| kop4     = Oar
| head4_1  = Stifting        | item4_1 = {{{stifting|}}}
| head4_2  = Ferkearsieren   | item4_2 = {{{ferkearsieren|}}}
| head4_3  = Postkoade       | item4_3 = {{{postkoade|}}}
| head4_4  = Netnûmer        | item4_4 = {{{netnûmer|}}}
| head4_5  = Tiidsône        | item4_5 = {{{tiidsône|}}}
| head4_6  = Simmertiid      | item4_6 = {{{simmertiid|}}}
| head4_7  = Koördinaten     | item4_7 = {{{koördinaten|}}}

&lt;!-- EXTRA AFbyldingen --&gt;
| image0   = {{{ôfbylding2|}}}
| caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}}
| image1   = {{{ôfbylding3|}}}
| caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}}

&lt;!-- WEBSITE --&gt;
| otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}}
| other1   = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}}

&lt;!-- KAART --&gt;
| otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}}
| other4   = {{#if:{{{mapname|}}}|
  {{Posysjekaart|{{{mapname}}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}
  |lat_min={{{lat_min}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|0}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|N}}}
  |lon_deg={{{lon_deg}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|0}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|E}}}
  |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}}
  |float=center
  |mark={{{mark|Blue pog.svg}}}
  |marksize={{{marksize|8}}}
  |caption={{{tekst by posysjekaart|}}}
  }}}}
| kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}}
| image99 = {{{ôfbylding99|}}}
| caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}}
| imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Sjablooninfo|1=
== Tapasse ==
Brûk de ynfoboks sa:
&lt;pre&gt;
{{Ynfoboks plak (2026)
| namme     = Ljouwert
| ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg
| ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert
| flagge   = Flagge.svg
| wapen    = Wapen.svg
| lân      = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân
| boargemaster = Sybrand Buma
| ynwennertal = 95.000
| oerflak  = 84 km²
| befolkingstichtens = 1.100/km²
| hichte   = 3 m
| stifting = ± 8e iuw
| postkoade = 8900–8941
| netnûmer = 058
| tiidsône = UTC+1
| simmertiid = UTC+2
| webside = https://www.leeuwarden.nl
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname = Netherlands
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
&lt;/pre&gt;
}}
&lt;/noinclude&gt;
[[Kategory:Ynfoboks Geografy]]</text>
      <sha1>hebtctr9nlys7n1hy1wo0kuku0n07zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228381</id>
      <parentid>1228370</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>De siden dêr't de ynfoboks brûkt waard, sieten yn 'e kategory. &lt;/noinclude&gt; moat leger stean, tink?</comment>
      <origin>1228381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4224" sha1="m9a026whwwsynabhah3ky6akc1imlf7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor  = #DCE6F2
| kop      = {{{namme|}}}
| image    = {{{ôfbylding|}}}
| caption  = {{{ôfbyldingstekst|}}}
| imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}}

&lt;!-- EMblemen --&gt;
| kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}|Symboalen}}
| breed1 =
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{#if:{{{flagge|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{flagge}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
{{#if:{{{wapen|}}}|&lt;span style=&quot;display:inline-block; margin:0 15px;&quot;&gt;[[File:{{{wapen}}}|x70px]]&lt;/span&gt;}}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- BESTJOER --&gt;
| kop2     = Bestjoer
| head2_1  = Lân                            | item2_1 = {{{lân|}}}
| head2_2  = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}}  | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}
| head2_3  = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}}  | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}
| head2_4  = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}}  | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}
| head2_5  = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}}  | item2_5 = {{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}
| head2_6  = Boargemaster                   | item2_6 = {{{boargemaster|}}}
| head2_7  = Stedsyndieling                 | item2_7 = {{{stedsyndieling|}}}
| head2_8  = Gemeente-yndieling             | item2_8 = {{{gemeente-yndieling|}}}

&lt;!-- SIFERS --&gt;
| kop3     = Sifers
| head3_1  = Ynwennertal       | item3_1 = {{{ynwennertal|}}}
| head3_2  = Oerflak           | item3_2 = {{{oerflak|}}}
| head3_3  = Befolkingsticht.  | item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}}
| head3_4  = Stêdekloft        | item3_4 = {{{stêdekloft|}}}
| head3_5  = Hichte            | item3_5 = {{{hichte|}}}

&lt;!-- OAR --&gt;
| kop4     = Oar
| head4_1  = Stifting        | item4_1 = {{{stifting|}}}
| head4_2  = Ferkearsieren   | item4_2 = {{{ferkearsieren|}}}
| head4_3  = Postkoade       | item4_3 = {{{postkoade|}}}
| head4_4  = Netnûmer        | item4_4 = {{{netnûmer|}}}
| head4_5  = Tiidsône        | item4_5 = {{{tiidsône|}}}
| head4_6  = Simmertiid      | item4_6 = {{{simmertiid|}}}
| head4_7  = Koördinaten     | item4_7 = {{{koördinaten|}}}

&lt;!-- EXTRA AFbyldingen --&gt;
| image0   = {{{ôfbylding2|}}}
| caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}}
| image1   = {{{ôfbylding3|}}}
| caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}}

&lt;!-- WEBSITE --&gt;
| otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}}
| other1   = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}}

&lt;!-- KAART --&gt;
| otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}}
| other4   = {{#if:{{{mapname|}}}|
  {{Posysjekaart|{{{mapname}}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}
  |lat_min={{{lat_min}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|0}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|N}}}
  |lon_deg={{{lon_deg}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|0}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|E}}}
  |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}}
  |float=center
  |mark={{{mark|Blue pog.svg}}}
  |marksize={{{marksize|8}}}
  |caption={{{tekst by posysjekaart|}}}
  }}}}
| kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}}
| image99 = {{{ôfbylding99|}}}
| caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}}
| imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Sjablooninfo|1=
== Tapasse ==
Brûk de ynfoboks sa:
&lt;pre&gt;
{{Ynfoboks plak (2026)
| namme     = Ljouwert
| ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg
| ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert
| flagge   = Flagge.svg
| wapen    = Wapen.svg
| lân      = Nederlân
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân
| boargemaster = Sybrand Buma
| ynwennertal = 95.000
| oerflak  = 84 km²
| befolkingstichtens = 1.100/km²
| hichte   = 3 m
| stifting = ± 8e iuw
| postkoade = 8900–8941
| netnûmer = 058
| tiidsône = UTC+1
| simmertiid = UTC+2
| webside = https://www.leeuwarden.nl
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname = Netherlands
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
&lt;/pre&gt;
}}

[[Kategory:Ynfoboks Geografy]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m9a026whwwsynabhah3ky6akc1imlf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gideön (bibelsk persoan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190820</id>
    <revision>
      <id>1228352</id>
      <parentid>1223539</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ berjocht.</comment>
      <origin>1228352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="f9eiwquri7mduvwngisezuh9fba47k9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme      = Gideön
| ôfbylding  = Plate 13- Gideon Choosing his Soldiers, from 'The Battles of the Old Testament' MET DP863695.jpg
| ôfbyldingstekst = Gideön kiest de trijehûndert manlju út
| namme oarsprong = Hebriuwsk: גִּדְעוֹן (Gidʻōn, &quot;houwer&quot; of &quot;beul&quot;)
| folk       = [[Israeliten]] (stamme fan [[Manasse (stamme)|Manasse]], skaai fan Abiêzer)
| heit       = [[Joäsj (heit fan Gideön)|Joäsj]]
| mem        =
| partner    = ferskate froulju en in bywiif yn Sichem
| bern       = 70 soannen, wêrûnder [[Abimêlek (Rjochters)|Abimêlek]]
| perioade   = 12e iuw f.Kr.
| bekend fan = rjochter fan Israel, oerwinner fan 'e Midjaniten
| neamd yn   = [[Rjochters]] 6-8;&lt;br&gt;[[Hebreeërs]] 11:32
| tradysje   = [[joadedom]]; [[kristendom]]
}}
'''Gideön''' ([[Hebriuwsk]]: גִּדְעוֹן) is in [[bibel]]sk persoan út it [[Alde Testamint]]. Hy wie de fyfte fan 'e [[rjochters]] fan [[Israel]] dy't it folk befrijde fan 'e ûnderdrukking troch de Midjaniten. Gideön is ek bekend ûnder de namme '''Jerubbaäl'''.

== Ropping en earste dieden ==
[[Ofbyld:MCC-41266 Offer van Gideon (2).jpg|thumb|left|Offer fan Gideön.&lt;br&gt;&lt;small&gt;
[[Ferdinand Bol]] (1616–1680)&lt;/small&gt;]]
Gideön libbe yn in tiid dat Israel sân jier lang te lijen hie ûnder ynfallen fan 'e Midjaniten, dy't de rispinge fan it lân fernielden. Wylst Gideön ris stikem weet útsloech yn 'e wynparse om it foar de fijân te ferbergjen, waard er troch in ingel fan 'e Heare roppen om Israel út de macht fan 'e Midjaniten te ferlossen.

Hoewol't Gideön twifels hie oer syn eigen geskiktheid, krige er fan God de opdracht om it alter fan Baäl fan syn heit [[Joäsj (heit fan Gideön)|Joäsj]] om te smiten en in alter foar de Heare te bouwen. Ut eangst foar de minsken die Gideön dat nachts, mei help fan tsien fan syn tsjinners. Doe't er dat dien hie, woene de manlju fan 'e stêd him deadzje en joegen se Joäsj opdracht om syn soan nei bûten te bringen. Mar Joäsj wegere en ferdigene syn soan mei de wurden: &quot;Lit Baäl mar foar syn eigen saak stride; it wie ommers syn alter.&quot; Dêrtroch krige Gideön de namme Jerubbaäl.

== De tekens fan 'e wol ==
Om der wis fan te wêzen dat er echt troch God keazen wie om Israel te ferlossen, frege Gideön om twa tekens mei in flues fan wol op 'e terskflier. De earste nacht woe er dat de wol wiet wêze soe fan 'e dauwe, mar de grûn deromhinne drûch. De twadde nacht frege er krekt it tsjinoerstelde: drûge wol en wiete grûn. God die beide kearen wat Gideön frege, wêrtroch syn fertrouwen groeide.

== De striid tsjin de Midjaniten ==
Gideön sammele in grut leger fan 32.000 man, mar God fûn dat leger te grut; de Israeliten moasten net tinke dat se op eigen krêft wûn hiene. Dêrom droech God Gideön op om in skifting te meitsjen. Nei de earste skifting bleaune der tsientûzen man oer. God fûn dat oantal noch te grut en droech Gideön op de manlju wetter drinke te litten.

De measte manlju foelen op 'e knibbels om te drinken, mar mar 300 striders brochten it wetter mei de hân nei de mûle. Mei dy lytse groep (&quot;de Gideönsbinde&quot;) makke Gideön him klear foar de oanfal. Foarôf gie er nachts nei it kamp fan 'e Midjaniten, dêr't er in soldaat in dream fertellen hearde tsjin syn maat oer in koarnbrea dy't it kamp fan Midjan ynrôle en in tinte omgoaide. In oare soldaat lei út dat dy dream betsjutte dat Gideön oerwinne soe. Dat joech him nije moed.

Dêrnei foel Gideön mei syn manlju nachts it kamp fan 'e Midjaniten yn. Troch it lûd fan rammehoarnen en it ljocht fan fakkels út brutsen krûken rekken de Midjaniten yn panyk en sloegen se op 'e flecht.
[[Ofbyld:Poussin La Victoire de Gédéon contre les Madianite.jpg|thumb|thumb|left|Gideön yn 'e striid tsjin 'e Midjaniten.&lt;br&gt;&lt;small&gt;
[[Nicolas Poussin]] (1594–1665)&lt;/small&gt;]]
Nei dizze earste oerwinning ûntstie der ûnfrede by de stamme Efraïm, om't dy net fan it begjin ôf meidwaan mocht. Gideön wist harren lykwols mei sêfte wurden del te bêdzjen. Dêrnei sette er de efterfolging yn. Doe't er ûnderweis help frege oan de stêden Sûkkot en Penûell, waard dy him wegere. Nei syn úteinlike oerwinning naam Gideön wraak op dy stêden.

Lang om let wist Gideön de Midjanityske keningen Sêbach en Salmûna te fangen en te deadzjen, wêrmei't de ûnderdrukking definityf beëinige waard.

== Letter libben ==
Nei de oerwinning woene de Israeliten dat Gideön kening oer har wurde soe, mar dat wegere er mei de wurden dat allinnich God harren kening wie. Hy liet fan it rôve goud in [[efod]] (prystergewaad) meitsje en dat yn syn wenplak Orfa opstelle. It folk Israel begûn dêrnei dat as in ôfgod te ferearjen.

Gideön hie neist syn froulju ek in byfrou út Sichem; har soan wie [[Abimêlek (Rjochters)|Abimêlek]]. Gideön stoar op hege leeftyd en waard yn Ofra yn it grêf fan syn heit begroeven. Hy hie santich soannen. Nei syn dea ferfoel it folk fuort wer yn ôfgoaderij, en syn soan Abimêlek kaam letter oan 'e macht en waard de earste kening fan Israel.

{{boarnen|boarnefernijing=
It ferhaal fan Gideön is wiidweidich beskreaun yn 'e haadstikken 6 oant en mei 8 fan it boek [[Rjochters]]. Yn it [[Nije Testamint]] wurdt er yn [[Hebreeërs]] 11:32 neamd as ien fan 'e helden fan it leauwe.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gideon}}
}}
{{Rjochters fan Israel}}
{{DEFAULTSORT:Gideon}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]</text>
      <sha1>f9eiwquri7mduvwngisezuh9fba47k9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutearfoks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191149</id>
    <revision>
      <id>1228383</id>
      <parentid>1228186</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T23:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17838" sha1="1xin0tgjc4pdaa6dybvhjz16j5ehr89" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=grutearfoks
|Ofbyld= [[File:Otocyon_megalotis_-_Etosha_2014.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') 
|Skaai= '''grutearfoksen''' (''Otocyon'') &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Salomon Müller|S. Müller]], 1835&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Otocyon megalotis 
|Beskriuwer, jier= [[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearfoks (Otocyon megalotis).png|center|250px]]
}}
{{Net te betiizjen|de '''[[grutearkitfoks]]''', in hûneftige út Noard-Amearika}}
De '''grutearfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Otocyon megalotis''), fanwegen syn bûtenproporsjoneel grutte [[ear (anatomy)|earen]] ek wol de '''leppelhûn''' neamd, is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[monotypysk]]e [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''grutearfoksen''' (''Otocyon''). Dit bist komt foar yn twa net opinoar oanslutende [[ferspriedingsgebiet]]en yn [[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]]. It is in lytse [[karnivoar]] dy't lykwols foar it meastepart [[ynsekten]] fret, in dieet dat unyk is mank hûneftigen. De grutte earen hawwe mear mei [[termoregulearring]] te krijen as mei it [[gehoar]]. Grutearfoksen binne sosjale bisten dy't yn East-Afrika [[nachtdier|nachtaktyf]] binne, wylst se yn Súdlik Afrika in diel fan it jier nachts op 'e lapen komme en in oare diel fan it jier oerdeis. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearfoks as net bedrige.

==Etymology==
De wittenskiplike namme foar it skaai fan 'e [[grutearfoksen]], ''Otocyon'', komt fan 'e [[Gryksk]]e [[wurd]]en οτὖς, ''otus'', dat &quot;ear&quot;) betsjut, en κύων, ''kyon'', mei de bestjutting fan &quot;hûn&quot;. De soartenamme ''megalotus'' komt ek út it Gryksk, fan μέγας, ''megas'', dat &quot;grut&quot; betsjut en op 'e nij οτὖς, ''otus'' foar &quot;ear&quot;. De letterlike betsjutting fan ''Otocyon megalotis'' is dus eins &quot;earhûn grutear&quot;.
[[File:Otocyon_megalotis_02_MWNH.JPG|left|thumb|250px|De [[plasse]] fan in grutearfoks.]]

==Taksonomy==
De grutearfoks waard yn [[1822]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]]. Dyselde joech it bist oarspronklik de [[wittenskiplike namme]] ''Canis megalotis'', wêrmei't it (omreden fan syn likenis mei in [[jakhals]]) yndield waard by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''). In eigen, [[monotypysk]] skaai fan 'e [[grutearfoksen]] (''Otocyon'') waard yn [[1835]] yntrodusearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[mammalooch]] [[Salomon Müller]]. De oergrutte [[ear (anatomy)|earen]] en it ôfwikende [[gebit]] fan 'e grutearfoks wurde ek tsjintwurdich noch genôch reden achte om yndieling yn in eigen skaai te rjochtfeardigjen.

Om't earder gjin inkele nauwe bân fêststeld wurde koe mei oare hûneftigen, waard de grutearfoks foarhinne yndield yn in eigen monotypyske [[ûnderfamylje]] mei de wittenskiplike namme ''Otocyoninae''. Yn 'e iere [[ienentweintichste iuw]] brocht nij ûndersyk lykwols in relaasje mei de foksen oan it ljocht, en dêrom wurdt it skaai fan 'e grutearfoksen no yndield by de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte foksen]] (''Vulpini'') yn 'e ûnderfamylje fan 'e [[echte hûneftigen]] (''Caninae''). De grutearfoksen binne frijwol wis in [[sustergroep]] fan 'e [[waskbearhûnen]] (''Nyctereutes'') en de [[foksen]] ''Vulpes'' en hawwe in [[basaal (fylogeny)|basale]] posysje binnen de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e hûneftigen.

==Evolúsje==
De grutearfoks en it skaai fan 'e grutearfoksen binne min fertsjintwurdige mank opdobbe [[fossilen]]. De âldste fossilen fan 'e grutearfoks sels geane werom oant it [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]]. Yn 'e [[Olduvaikleau]] yn [[Tanzania]] binne fossilen fan [[Recks grutearfoks]] fûn, dy't datearje út it [[Plioseen|Let-Plioseen]] of it [[Pleistoseen|Ier-Pleistoseen]]. Dat bist waard earst ûnder de wittenskiplike namme ''Otocyon recki'' by de grutearfoksen yndield. Mar tsjintwurdich wurdt Recks grutearfoks ornaris yn in eigen skaai pleatst, dat fan 'e [[oergrutearfoksen]] (''Prototocyon''). Ynstee fan in [[sustersoarte]] wurdt it no beskôge as in mooglike [[foarâlder]] fan 'e hjoeddeistige grutearfoks.

==Fersprieding==
De grutearfoks hat in diskontinu [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Afrika]], dat yn twa dielen útinoar falt. Yn [[Súdlik Afrika]] komt dit bist foar yn 'e [[Karoo]] en de noardlike [[Transfaal]] fan [[Súd-Afrika]], de [[Kalahary]] en de [[Okavangodelta]] fan [[Botswana]], hiel [[Namybje]] útsein oan 'e [[Skelettekust]], súdwestlik [[Angoala]], westlik en súdlik [[Simbabwe]], dielen fan súdeastlik [[Mozambyk]] en de grinskontreien fan súdwestlik [[Sambia]]. Yn [[East-Afrika]] libbet er yn sintraal, westlik en noardeastlik [[Tanzania]] (wêrûnder de [[Serengeti]]), it noarden fan [[Malawy]], it noardeasten fan [[Sambia]], hiel [[Kenia]], noardlik en noardeastlik [[Oeganda]], de súdlike en súdeastlike grinskriten fan [[Súd-Sûdaan]], de súdlike helte fan [[Etioopje]] en it súdlike twatrêdepart fan [[Somaalje]].
[[File:Bat-eared_fox,_Otocyon_megalotis,_at_Kgalagadi_Transfrontier_Park,_Northern_Cape,_South_Africa_(34193161324)_(cropped).jpg|right|thumb|250px|In grutearfoks it [[Nasjonaal Park Kruger]] yn 'e eastlike [[Transfaal]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De grutearfoks is in [[hûneftige]] fan behindige grutte, in bytsje lytser as in [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en in bytsje grutter as in [[kat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 46–66&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 23–34&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 3–5,3&amp;nbsp;[[kg]]. De [[skouder|skofthichte]] bedraacht 30–40&amp;nbsp;sm. It meast opfallende lichemsskaaimerk fan 'e grutearfoks wurdt foarme troch de bûtenproposjoneel grutte [[ear (anatomy)|earen]], dy't de hiele [[kop]] dominearje. Se binne 11–13&amp;nbsp;sm lang en rûnich fan foarm. Mei in bytsje [[fantasij]] hawwe se wol wat wei fan [[leppel]]s of [[sleef|sleven]], en dêrfandinne dat de grutearfoks ek wol de leppelhûn neamd wurdt. Hoewol't de grutte earen helpe by it opspoaren fan [[proai]]en, hawwe se mear mei de ôfjefte fan oerstallige [[waarmte]] yn it ramt fan [[termoregulaasje]] te krijen as mei it [[gehoar]].

De [[tosk]]en fan 'e grutearfoks binne folle lytser en hawwe in minder grut snijflak as it [[gebit]] fan alle oare hûneftigen, útsein dat fan 'e [[boskhûn]] (''Speothos venaticus'') út [[Súd-Amearika]] en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]]. Dat is in oanpassing oan in [[ynsektivoar]] dieet. 
[[File:Bat-Eared_Fox,_Seronera_Valley,_Serengeti,_Tanzania_(33947794552).jpg|left|thumb|250px|In grutearfoks op 'e [[Serengeti]] yn noardlik [[Tanzania]].]]

De [[pels]] is oer it algemien [[taan (kleur)|taankleurich]], mei útsteand [[griis]] [[hier (begroeiïng)|boppehier]]. Op 'e [[bealch]] en de [[kiel]] is de pels ljochter fan kleur, [[bêzje]]-eftich. De [[skonk]]en binne krekt dûnkerder, [[dûnkerbrún]] útskaaiend nei [[swart]] wat tichter oft men by de [[poat]]en komt. De [[snút]], de boppekant en útein fan 'e [[sturt]] en in [[masker]] oer it gesicht dat oer beide [[eagen]] en de rêch fan 'e [[noas]] hinne rint, binne swart. De binnenkant fan 'e earen is [[wyt]]. Eksimplaren fan 'e [[East-Afrika|Eastafrikaanske]] [[ûndersoarte]] ''O.&amp;nbsp;m. virgatus'' hawwe faak bêzje, resp. dûnkerbrún [[hier (begroeiïng)|hier]] dêr't de pels fan 'e [[nominaat]] ''O.&amp;nbsp;m. megalotus'' út [[Súdlik Afrika]] taan resp. swart is.

==Biotoop==
Grutearfoksen binne goed oanpast foar in bestean yn tige [[drûchte|drûge]] kontreien. Se libje dan ek yn guon fan 'e drûchste [[woastinen]] fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], lykas de [[Kalahary]] fan [[Botswana]], de [[Namyb]] fan [[Namybje]] en de [[Ogadenwoastyn|Ogaden]] fan eastlik [[Etioopje]]. Dêrnjonken komme se faak foar op [[steppe]]s en [[savanne]]s, by [[wâldsigge]]n lâns en yn iepen [[akasia]]bosken. Wat [[gerslân]] oangiet, jouwe se de foarkar oan gebieten dêr't it [[gers]] koart holden wurdt troch [[weidzjen]]de [[keppel]]s [[evenhoevigen]]. Lykwols bejouwe se har foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] ek yn lang gers, en as se har ferskûlje moatte foar gruttere [[rôfdier]]en, brûke se dêr ek lang gers of opgeand [[strewelleguod]] foar. 

==Hâlden en dragen==
De grutearfoks is yn [[East-Afrika]] in folslein [[nachtdier]], dat oerdeis mar selden waarnommen wurde kin. Yn [[Súdlik Afrika]] is dit bist yn it [[simmer]]healjier nachts aktyf, mar [[hjerst]]mis ferskoot dat nei in patroan wêrby't grutearfoksen yn it [[winter]]healjier hast allinnich mar oerdeis aktyf binne. [[Territoarium (biology)|Territoaria]] fan grutearfoksen rinne útinoar yn grutte fan 30&amp;nbsp;[[hektare|ha]] oant 3&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[km²]].
[[File:Otocyon_megalotis_Dvur_zoo_1.jpg|right|thumb|250px|Driichgedrach fan in grutearfoks.]]

Grutearfoksen binne sosjale bisten dy't gauris pearsgewiis of yn famyljegroepen libje. Yn Súdlik Afrika giet it dêrby almeast om [[monogame]] pearkes fan in [[mantsje|rikel]] en in [[wyfke|moerfoks]], dy't yn it foarjier opgroeiende jongen hawwe. Yn East-Afrika kinne grutearfoksen yn pearkes libje, mar ek yn stabile famyljegroepen besteande út twa of trije nau besibbe moerfoksen, in rikel en harren jongen. Grutearfoksen kenne bekende soartgenoaten fan in ôfstân fan 30&amp;nbsp;[[meter|m]] ôf werom. Dat weromkennen hat trije fazen. Earst wurdt de neieroankommende soartgenoat negearre, hoewol't it oare yndividu him der wol bewust fan is. Dan folget in stadium wêrby't yntinsyf nei it neieroankommende bist stoarre wurdt. En stap trije is dat se derop ôfgeane, itsij om in bekende soartgenoat te ferwolkomjen, itsij om in ûnbekende ynkringer te ferdriuwen. Yn dat lêste gefal folget sûnder fierdere warskôging in fûleindige oanfal.

[[Jacht (aktiviteit)|Jeien]] dogge grutearfoksen ornaris ek yn groepen. Dêrby dielt sa'n groep him dan faak op yn ûnderskate pearkes, dy't itselde gebiet bestrike. As der genôch [[fretten]] is, kinne wol 15 ferskillende eksimplaren mei-inoar of ticht byinoar ite. [[Proai]]en (d.w.s. [[termiten]]) wurde benammen op it [[gehoar]] opspoard. It [[gesichtsfermogen]] en de [[rooksin]] spylje dêrby in folle minder wichtige rol. It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearfoks oerlapet dat fan in oare termitefretter, de [[ierdbaarch]] (''Orycteropus afer''), dy't tarist is mei grutte [[klau]]wen dêr't er [[termiteheuvel]]s mei iepenbrekt. De grutearfoks en oare termitesliners, lykas de [[ierdwolf]] (''Proteles cristatus''), meitsje gauris gebrûk fan it sloopwurk fan 'e ierdbaarch om makliker by harren miel komme te kinnen.

Grutearfoksen [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] net folle troch [[stim|fokalisearrings]]. Kontaktroppen en warskôgingsroppen wurde wol brûkt, mar fral yn it winterhealjier. It pleatsen fan [[rookflagge]]n om har territoarium ôf te setten dogge grutearfoksen net oan, hoewol't pearingsbannen tusken in rikel en in moerfoks foarme lykje te wurden troch rookflaggen opinoar oan te bringen.
[[File:Baby_bat-eared_fox.jpg|left|thumb|250px|In pear grutearfoksejongen yn [[Kenia]].]]

Wat de [[fuortplanting]] oanbelanget, binne grutearfoksen oer it algemien [[monogame]] bisten, dy't it by in fêste [[pearing]]spartner hâlde. Yn guon gefallen libje se yn [[polygyn]]e groepen. Yn ferliking mei oare hûneftigen is der by de grutearfoks sprake fan in omdraaiïng fan 'e [[geslacht (sekse)|geslachtsrollen]], mei't de rikel it meastepart fan 'e soarch foar de jongen op him nimt. De [[peartiid]] falt yn it [[hjerst|neijier]], fan [[septimber]] oant en mei [[desimber]]. De [[draachtiid]] duorret 60–70&amp;nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke yn in ûndergrûnske [[hoale]] in nêst fan 1–6&amp;nbsp;jongen smyt. Dy wurde pas mei 98–105&amp;nbsp;dagen [[ôfwûn]]. 

Mar los fan it drinke litten fan 'e jongen, dat fansels troch de moerfoks dien wurde moat, nimt de rikel de fersoarging op him. Hy slikket de jongen skjin, begeliedt se, draacht se yn 'e [[bek]] fan it ien plak nei it oare wannear't der fan hoale wiksele wurde moat en ferdigenet se tsjin elts gefaar. Underwilens is de moerfoks benammen dwaande mei foerazjearjen, dêr't se har [[molke]]produksje mei op gong hâldt. Se fuorret de jongen lykwols net troch heal [[spiisfertarring|fertard]] fretten út 'e eigen [[mage]] op te [[koarjen]], sa't in protte oare hûneftigen wol dogge. As se 5–6&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] âld binne, ferlitte de jongen har [[âlden]] en geane se har eigen wegen. Mei 8–9&amp;nbsp;moannen binne se [[geslachtsryp]]. De grutearfoks hat yn it wyld in [[libbensferwachting]] fan maksimaal 9&amp;nbsp;[[jier]], hoewol't er yn finzenskip wol 14–17&amp;nbsp;jier helje kin.

==Fretten==
De grutearfoks is de iennichste wier [[ynsektivoar]]e [[hûneftige]], dy't suver neat oars as [[ynsekten]] fret. Dêrby hat er in dúdlike foarkar foar de [[Mozambikaanske rispingstermyt]] (''Hodotermes mossambicus''), dy't 80–90% fan it dieet útmakket. Wannear't Mozambikaanske rispingstermiten net beskikber binne, nimt de grutearfoks syn taflecht ta in [[opportunist]]ysk menu dat bestiet út oare soarten [[termiten]], oare ynsekten, lykas [[eamels]], [[toarren]] (yn 't bysûnder [[blêdspriettoarren]]), [[imerkes]], [[sprinkhoannen]] en [[motflinters]], oare [[lidpoatigen]], lykas [[spinnen]], [[skorpioenen]] en [[tûzenpoaten]] en [[plant]]aardich guod, lykas [[bei]]en, [[sied (plant)|sieden]] en [[frucht (plant)|fruchten]]. 
[[File:Bat_Eared_Fox_Individual_.jpg|right|thumb|180px|In grutearfoks yn it [[Nasjonaal Reservaat De Masaï Mara]] yn [[Kenia]].]]

Soms wurde ek de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] fan op 'e grûn [[nêst (fûgels)|nêsteljende]] [[fûgels]] fretten, en fierders lytse [[sûchdieren]] lykas [[mûzen en rotten]], lytse [[reptilen]] lykas [[hagedissen]] en [[skimmels]] lykas de [[woastyntruffel]] (''Kalaharituber pfeilii''). Grutearfoksen wolle lykwols gjin bek sette op 'e [[snútrispingstermyt]] (''Trinervitermes trinervoides''), wierskynlik om't se net oer de [[gemy]]ske ferdigeningsstoffen kinne dy't troch dy soarte termyt ôfskaat wurde. Wat [[drinken]] oangiet, helje grutearfoksen alles dêr't se ferlet fan hawwe út har dieet fan termiten, dy't in heech fochtpersintaazje befetsje. It is noch nea waarnommen hoe't in grutearfoks wetter dronk út in [[plasse (wetter)|plasse]], [[poel]], [[beek]] of [[rivier]].

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e grutearfoks binne gruttere [[rôfdier]]en, lykas de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[hyenahûn]] (''Lycaon Pictus'') en it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Dy meitsje oer it algemien gjin jacht op grutearfoksen om't se dy as [[proai]] sjogge, mar om't se der in lytser rôfdier yn werkenne en om't se de [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] útskeakelje wolle. Grutearfoksen dy't deade wurde, bliuwe dan yn 'e regel ek ûnopfretten lizzen, hoewol't fan teminsten ien [[ridel]] hyenahûnen waarnommen is dat se wól op grutearfoksen [[jacht (aktiviteit)|jeie]] om se op te fretten. Jongen binne fierders kwetsber foar lytsere rôfdieren, lykas [[jakhals|jakhalzen]] en ek foar grutte [[rôffûgels]], lykas de [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus'').

==Status==
De grutearfoks hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Der binne foar dit bist gjin spesifike bedrigings identifisearre dy't it fuortbestean fan 'e [[soarte]] yn gefaar bringe kinne. Yndividuele eksimplaren kinne soms dea reitsje troch [[jacht (aktiviteit)|bejaging]] troch [[minske]]n (benammen foar de [[pels]] en benammen yn [[Botswana]]), troch oanhâldende [[drûchte]], en troch beskate [[sykte]]n dêr't [[hûneftigen]] fetber foar binne, lykas [[hûnsdûmens]] (rabiës), [[hûnesykte]] en it [[hûneparvofirus]]. In sûne populaasje grutearfoksen is lykwols yn it belang fan 'e pleatslike [[befolking]], mei't grutearfoksen de populaasje fan 'e [[Mozambikaanske rispingstermyt]] (''Hodotermes mossabicus'') yn 'e besnijing hâlde, dat in [[pleachdier]] is dat it [[hout]] yn minsklike [[wente]]n oanfret. 

==Undersoarten==
Der binne 2 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2005)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e grutearfoks (''Otocyon megalotis''):
*de Eastafrikaanske grutearfoks (''O. m. virgatus'' &lt;small&gt;[[Ángel Cabrera|Cabrera]], 1910&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[East-Afrika]])&lt;/small&gt;
*de Súdafrikaanske grutearfoks (''O. m. megalotis'' &lt;small&gt;[[Anselme Gaëtan Desmarest|Desmarest]], 1822&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Súdlik Afrika]])&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bat-eared_fox ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Otocyon megalotis}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grutearfoks]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>1xin0tgjc4pdaa6dybvhjz16j5ehr89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutste-gemiddeldemetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191160</id>
    <revision>
      <id>1228347</id>
      <parentid>1228333</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Ferbettering taal en opbou</comment>
      <origin>1228347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9992" sha1="8ut1v1r47uuvjiz6xxuqu5p2zeipoly" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen, dy't sitten yn in wetjouwende macht evenredich tawiist oan ferskate entiteiten (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). De metoade ferdielt kiezers lykwichtich oer sitten troch de kiesdieler oan te passen oan it oantal ta te wizen sitten. De meast foarkommende metoaden yn Jeropa binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]].

== Eftergrûn ==
De metoaden binne rjochte op in lykweardige behanneling fan kiezers. Se berikke dat troch te soargjen dat eltse fertsjintwurdiger in ferlykber tal kiezers efter him hat. Dêrfoar wurdt it tal útbrochte stimmen dield troch de [[kiesdieler]], dat is it tal stimmen dat nedich is foar ien sit. Op basis dêrfan ûntsteane de definitive ferhâldings. Sa bliuwt de fertsjintwurdiging evenredich: in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sil yn de regel ek likernôch twa kear safolle sitten krije. 

Binnen de grutste-gemiddeldenmetoades binnen der ferskate farianten. Dizze litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Se minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De Saint-Laguë-metoade lit minste ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden op basis fan grutste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade.

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawizen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Restsitten ==
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de [[D'Hondt-metoade|D’Hondt-metoade]] yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de [[Sainte-Laguë-metoade]] ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Evenredigens ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Folsleine proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawizen wurde kinne.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde.

By de D’Hondt-metoade is it lykwols mooglik dat in entiteit mear as ien sit tawizen wurdt boppe har [[evenredich oanpart]]. Dit wurdt oantsjutten as in oertreding fan 'e [[kwotumrigel]]. Dit set de proporsjonaliteit ûnder druk om't in oare entiteit dan in sit te min krije kin. By de Sainte-Laguë-metoade is de kâns dat in partij twa of mear sitten boppe har evenredich oanpart krijt praktysk nul.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Niet | Naar beneden&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>8ut1v1r47uuvjiz6xxuqu5p2zeipoly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228357</id>
      <parentid>1228347</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Folchoarder oars</comment>
      <origin>1228357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9992" sha1="4gqsuy1pek1qjlbg26kvzpbnbyczg78" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen, dy't sitten yn in wetjouwende macht evenredich tawiist oan ferskate entiteiten (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). De metoade ferdielt kiezers lykwichtich oer sitten troch de kiesdieler oan te passen oan it oantal ta te wizen sitten. De meast foarkommende metoaden yn Jeropa binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]].

== Eftergrûn ==
De metoaden binne rjochte op in lykweardige behanneling fan kiezers. Se berikke dat troch te soargjen dat eltse fertsjintwurdiger in ferlykber tal kiezers efter him hat. Dêrfoar wurdt it tal útbrochte stimmen dield troch de [[kiesdieler]], dat is it tal stimmen dat nedich is foar ien sit. Op basis dêrfan ûntsteane de definitive ferhâldings. Sa bliuwt de fertsjintwurdiging evenredich: in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sil yn de regel ek likernôch twa kear safolle sitten krije. 

Binnen de grutste-gemiddeldenmetoades binnen der ferskate farianten. Dizze litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Se minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De Saint-Laguë-metoade lit minste ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden op basis fan grutste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade.

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawizen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Niet | Naar beneden&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Restsitten ==
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de [[D'Hondt-metoade|D’Hondt-metoade]] yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de [[Sainte-Laguë-metoade]] ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Evenredigens ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Folsleine proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawizen wurde kinne.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde.

By de D’Hondt-metoade is it lykwols mooglik dat in entiteit mear as ien sit tawizen wurdt boppe har [[evenredich oanpart]]. Dit wurdt oantsjutten as in oertreding fan 'e [[kwotumrigel]]. Dit set de proporsjonaliteit ûnder druk om't in oare entiteit dan in sit te min krije kin. By de Sainte-Laguë-metoade is de kâns dat in partij twa of mear sitten boppe har evenredich oanpart krijt praktysk nul.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>4gqsuy1pek1qjlbg26kvzpbnbyczg78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228362</id>
      <parentid>1228357</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Praktykfoarbyld */ Opskrift</comment>
      <origin>1228362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10035" sha1="t3eqt7rxlr6ptsz4ic95w86fj5fkadc" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen, dy't sitten yn in wetjouwende macht evenredich tawiist oan ferskate entiteiten (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). De metoade ferdielt kiezers lykwichtich oer sitten troch de kiesdieler oan te passen oan it oantal ta te wizen sitten. De meast foarkommende metoaden yn Jeropa binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]].

== Eftergrûn ==
De metoaden binne rjochte op in lykweardige behanneling fan kiezers. Se berikke dat troch te soargjen dat eltse fertsjintwurdiger in ferlykber tal kiezers efter him hat. Dêrfoar wurdt it tal útbrochte stimmen dield troch de [[kiesdieler]], dat is it tal stimmen dat nedich is foar ien sit. Op basis dêrfan ûntsteane de definitive ferhâldings. Sa bliuwt de fertsjintwurdiging evenredich: in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sil yn de regel ek likernôch twa kear safolle sitten krije. 

Binnen de grutste-gemiddeldenmetoades binnen der ferskate farianten. Dizze litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Se minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De Saint-Laguë-metoade lit minste ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden op basis fan grutste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade.

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawizen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Zetels
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Afronding
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Niet | Naar beneden&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standaardafronding
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdeler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Restsitten ==
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de [[D'Hondt-metoade|D’Hondt-metoade]] yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de [[Sainte-Laguë-metoade]] ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Evenredigens ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Folsleine proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawizen wurde kinne.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde.

By de D’Hondt-metoade is it lykwols mooglik dat in entiteit mear as ien sit tawizen wurdt boppe har [[evenredich oanpart]]. Dit wurdt oantsjutten as in oertreding fan 'e [[kwotumrigel]]. Dit set de proporsjonaliteit ûnder druk om't in oare entiteit dan in sit te min krije kin. By de Sainte-Laguë-metoade is de kâns dat in partij twa of mear sitten boppe har evenredich oanpart krijt praktysk nul.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>t3eqt7rxlr6ptsz4ic95w86fj5fkadc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228363</id>
      <parentid>1228362</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Praktykfoarbyld */ Tabel stie noch yn it Hollânsk</comment>
      <origin>1228363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10035" sha1="b41p5gc68kmgixuf5tayqwjq8p7z54p" xml:space="preserve">{{Stavering}}
De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen, dy't sitten yn in wetjouwende macht evenredich tawiist oan ferskate entiteiten (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). De metoade ferdielt kiezers lykwichtich oer sitten troch de kiesdieler oan te passen oan it oantal ta te wizen sitten. De meast foarkommende metoaden yn Jeropa binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]].

== Eftergrûn ==
De metoaden binne rjochte op in lykweardige behanneling fan kiezers. Se berikke dat troch te soargjen dat eltse fertsjintwurdiger in ferlykber tal kiezers efter him hat. Dêrfoar wurdt it tal útbrochte stimmen dield troch de [[kiesdieler]], dat is it tal stimmen dat nedich is foar ien sit. Op basis dêrfan ûntsteane de definitive ferhâldings. Sa bliuwt de fertsjintwurdiging evenredich: in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sil yn de regel ek likernôch twa kear safolle sitten krije. 

Binnen de grutste-gemiddeldenmetoades binnen der ferskate farianten. Dizze litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Se minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De Saint-Laguë-metoade lit minste ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottenmetoade]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}&lt;/ref&gt; en oare metoaden op basis fan grutste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade.

== Meast brûkte metoaden ==
Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
![[D'Hondt-metoade]]
![[Sainte-Laguë-metoade]]
|-
!Amerikaanske útfiner
|Thomas Jefferson yn 1792
|Daniel Webster yn 1832
|-
!Jeropeeske útfiner
|Victor D'Hondt yn 1878
|André Sainte-Laguë yn 1910
|-
!Ofrûning
|Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta)
|Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal)
|-
!Delerreeksprocedure
|Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne
|Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne
|-
!Op it stuit (û.o) brûkt yn...
|[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]]
|[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]]
|-
!Sit-stimferhâlding
|Evenredich
|Tige evenredich
|}
In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawizen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap.
* Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit.
Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ofrûning
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Net | Nei ûnderen&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standertôfrûning
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}

=== D'Hondt-metoade ===
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.

=== Sainte-Laguë-metoade ===
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

== Restsitten ==
Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de [[D'Hondt-metoade|D’Hondt-metoade]] yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle.

Hoewol’t de [[Sainte-Laguë-metoade]] ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend.

== Evenredigens ==
Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Folsleine proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawizen wurde kinne.

De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}&lt;/ref&gt; Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde.

By de D’Hondt-metoade is it lykwols mooglik dat in entiteit mear as ien sit tawizen wurdt boppe har [[evenredich oanpart]]. Dit wurdt oantsjutten as in oertreding fan 'e [[kwotumrigel]]. Dit set de proporsjonaliteit ûnder druk om't in oare entiteit dan in sit te min krije kin. By de Sainte-Laguë-metoade is de kâns dat in partij twa of mear sitten boppe har evenredich oanpart krijt praktysk nul.

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-oerskottenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>b41p5gc68kmgixuf5tayqwjq8p7z54p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giacomo Prampolini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191198</id>
    <revision>
      <id>1228373</id>
      <parentid>1228305</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1228373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8256" sha1="hh7u4d2soj7l6jl7c5vj8hk333xr3mj" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Giacomo_Prampolini.gif
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 180px
| echte namme                  = Giacomo Prampolini
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje|Italjaansk]]
| berne                        = [[22 juny]] [[1898]]
| berteplak                    = [[Milaan]] ([[Lombardije]])
| stoarn                       = [[25 april]] [[1975]]
| stjerplak                    = [[Pisa]] ([[Toskane]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italjanen|Italjaansk]]
| regionale identiteit         = [[File:Flag of Lombardy.svg|border|20px]] [[Lombarden|Lombardysk]] 
| berop/amt                    = [[skriuwer]], [[dichter]], [[oersetter]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = [[1921]] – [[1975]]
| reden bekendheid             = [[polyglot]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Giacomo Prampolini''' ([[Milaan]], [[22 juny]] [[1898]] – [[Pisa]], [[25 april]] [[1975]]) wie in [[Itaalje|Italjaansk]] [[essay]]ist, [[dichter]], [[oersetter]] en [[taalkundige]]. Hy stie derom bekend dat er in [[polyglot]] wie, dy't krapoan sechstich ûnderskate [[talen]] spriek. Prampolini liket in swak foar lytsere talen hân te hawwen. Hy spriek ek [[Frysk]], en sette [[gedicht]]en fan [[Fryslân|Fryske]] skriuwers oer nei it [[Italjaansk]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid, komôf en oplieding===
Prampolini waard yn [[1898]] [[berne]] yn [[Milaan]]. Syn [[heit]], Norberto Prampolini, wie in [[belestingynspekteur]] dy't hikke en tein wie yn [[Rubiera]] en in [[efterneef]] wie fan 'e lettere [[senator]] [[Natale Prampolini]]. Syn [[mem]], Cinzia Pesenti, wie de [[dochter]] fan in [[feteraan]] út [[Bergamo]] dy't noch ûnder [[Giuseppe Garibaldi]], de ienmakker fan Itaalje, tsjinne hie yn 'e [[Ekspedysje fan de Tûzen]] ([[1860]]). Prampolini wie in efterneef fan 'e bekende [[útjouwer]] [[Romeo Prampolini]]. Hy [[studearre]] earst [[letterkunde]] yn Milaan en dêrnei [[rjochten]] oan 'e [[Universiteit fan Pavia]]. 

===Karriêre===
Nei't er njonken syn [[doktoraat]] yn 'e letteren yn [[1920]] ek in [[masterskip yn 'e rjochten]] behelle hie, wijde Prampolini him de rest fan syn libben oan [[taalkunde]]. Hy ûnderhold himsels as [[adviseur|konsultant]] foar ferskate liedende Italjaanske [[útjouwerij]]en. Prampolini sette him nei wenjen yn [[Spello]], yn 'e [[provinsje]] [[Perugia (provinsje)|Perugia]], dêr't syn [[famylje]] skiednis hie. Yn [[2007]] soe dêre de gemeentlike [[bibleteek]] nei him ferneamd wurde.

Prampolini hie in grut [[talint]] foar it learen fan [[talen]], dat er brûkte om fia it meitsjen fan [[oersetting]]s útlânske [[literatuer]] en [[poëzij]] yn it Italjaanske taalgebiet te yntrodusearjen. Sa sette er wurken oer út it [[Spaansk]] (fan û.o. [[Pedro Calderón de la Barca]]), út it [[Dútsk]] (fan û.o. [[Hans Carossa]], [[Richard Wagner]] en [[Felix Salten]]), út it [[Ingelsk]] (fan û.o. [[Rudyard Kipling]], [[Arthur Conan Doyle]], [[John Keats]], [[Aldous Huxley]] en [[James Oliver Curwood]]), út it [[Nederlânsk]] (fan ú.o. [[Arthur van Schendel]], [[Hendrik Marsman]] en [[Felix Timmermans]]) en út 'e [[Noardgermaanske talen]] (fan û.o. [[Knut Hamsun]], [[Pär Lagerkvist]], [[Kristmann Guðmundsson]] en [[Gunnar Gunnarsson]]). Yn [[1936]] waard syn wurk bekroane mei de Priis fan 'e [[Akademy fan Itaalje]].

===Betsjutting foar de Nederlânsktalige literatuer===
Prampolini wie in pionier op it mêd fan 'e fersprieding fan 'e [[literatuer]] fan [[Nederlân]] en [[Flaanderen]] yn Itaalje. Yn [[1927]] skreau er oer dat ûnderwerp in [[essay]] oanfolle mei in [[blomlêzing]], mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''La Letteratura Olandese e Fiamminga: Antologia (1880–1924)''. Foar syn ynset foar de Nederlânsktalige literatuer waard Prampolini in lid makke fan sawol de [[Keninklike Akademy foar Nederlânske Taal- en Letterkunde]] as de [[Maatskippij fan de Nederlânske Letterkunde]]. Yn [[1964]] waard him de [[Martinus Nijhoff Fertaalpriis]] takend.

===Bestjutting foar de Fryske literatuer===
Yn [[Nederlân]] rjochte Prampolini him behalven op it Nederlânsk ek op it [[Frysk]], dat er [[lêzen|lêze]] koe sûnder dat er ea heard hie hoe't it sprutsen waard. Neffens in [[anekdoate]] leid er in kear in Frysk fers oan Marsman foar en frege wat dy derfan fûn. Marsman antwurde, ta ferstuivering fan Prampolini, dat er gjin wurd Frysk koe. Prampolini frege him: &quot;Mar jo binne dochs Nederlanner en jo kenne gjin Frysk? Mar dat is dochs hiel maklik te learen?&quot;&lt;ref&gt;{{Aut|Leeuwen, W.I.M.E. van}}, ''Drie Vrienden: Studies over en Herrinneringen aan Menno ter Braak, Hendrik Marsman en Eddie du Perron'', Utert, 1947.&lt;/ref&gt; 

Prampolini sette fersen oer nei it Italjaansk fan Fryske dichters as [[Rixt]], [[Douwe Kalma]], [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Rinke Tolman]]. De earsten dêrfan ferskynden yn 'e [[1920-er jierren]] yn it [[tydskrift]] ''[[Giornale di Poesia]]''. Yn [[1952]] brocht Prampolini in bondel mei syn lettere oersettings út it Frysk út ûnder de titel ''Poeti Frisoni'' (&quot;Fryske Dichters&quot;), wêrfoar't er benammen in kar makke hie út 'e blomlêzings fan [[Fedde Schurer]] út [[1943]] en fan [[Anne Wadman]] út [[1949]].&lt;ref name=&quot;Kobus&quot;&gt;{{Fuotnoat|{{Aut|Groot, Pieter de}}, ''Kobus Prampolini'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 17 april 2026, s. 28}}&lt;/ref&gt;

Prampolini hie in abonnemint op it [[literêr]] [[tydskrift]] ''[[De Tsjerne]]'' (dêr't er letter ek yn publisearre), hy waard lid fan 'e [[Fryske Akademy]] en hy [[briefkerij|briefke]] mei ferskate Fryske skriuwers, ûnder wa Rixt. Pas yn [[1959]] besocht Prampolini Fryslân foar it earst, en om him te ferwolkomjen waard in jûn organisearre yn it [[Oranje Hotel (Ljouwert)|Oranje Hotel]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dêr't hast hiel literêr Fryslân foar útrûn. Rixt, Rintsje Piter Sybesma en [[Douwe Tamminga]], mar ek jongere dichters, liezen dêr har fersen foar, dy't op in lûdsbân opnommen waarden sadat Prampolini se thús yn Itaalje nochris beharkje koe.&lt;ref name=&quot;Kobus&quot;/&gt;

==Wurk==
===Wittenskiplike publikaasjes===
*1928 – ''Grammatica Teorico-Pratica della Lingua Olandese'' &lt;small&gt;(&quot;Teoretyske en Praktyske Grammatika fan 'e Nederlânske Taal&quot;)&lt;/small&gt;
*1934 – ''Il Tesoro Nascosto'' &lt;small&gt;(&quot;De Ferburgen Skat&quot;)&lt;/small&gt;
*1938 – ''Storia Universale della Letteratura'' &lt;small&gt;(&quot;Universele Skiednis fan 'e Literatuer&quot;)&lt;/small&gt;

===Poëzij===
*1928 – ''Dall'alto Silenzio'' &lt;small&gt;(&quot;Fan 'e Hege Stilte&quot;)&lt;/small&gt;
*1931 – ''Segni'' &lt;small&gt;(&quot;Tekens&quot;)&lt;/small&gt;
*1946 – ''Dominio delle Cose'' &lt;small&gt;(&quot;Masterskip oer de Dingen&quot;)&lt;/small&gt;
*1958 – ''Porticello'' &lt;small&gt;(ûnder redaksje fan [[Vanni Scheiwiller]])&lt;/small&gt;
*1962 – ''Molte Stagioni'' &lt;small&gt;(&quot;Mannich in Jiertiid&quot;)&lt;/small&gt;

===Essays===
*1927 – ''La Letteratura Olandese e Fiamminga: Antologia (1880–1924)'' &lt;small&gt;(&quot;De Nederlanske en Flaamske Literatuer: In Blomlêzing (1880–1924)&quot;, mei in [[foarwurd]] troch [[Giuseppe Prezzolini]])&lt;/small&gt;
*1937-1938 – ''La Mitologia nella Vita dei Popoli'' &lt;small&gt;(&quot;De Mytology yn it Libben fan 'e Folken&quot;)&lt;/small&gt;
*1939 – ''L'Annunciazione nei Pittori Primitivi Italiani'' &lt;small&gt;(&quot;De Oankundiging [fan de Berte fan Jezus] yn [it Wurk fan] Primitive Italjaanske Skilders&quot;)&lt;/small&gt;

===Oersettings===
Sjoch foar in ûnfolsleine list mei oersettings nei it [[Italjaansk]] makke troch Giacomo Prampolini de opsomming ûnder it kopke ''Traduzioni dal 1921 al 1939'' yn [[:it:Giacomo Prampolini|dit korrespondearjende artikel]] op 'e [[Italjaanske Wikipedy]].

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://it.wikipedia.org/wiki/Giacomo_Prampolini ''Note'' en ''Bibliografia'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Prampolini, Giacomo}}
[[Kategory:Italjaansk oersetter]]
[[Kategory:Italjaansk essayist]]
[[Kategory:Italjaansk dichter]]
[[Kategory:Italjaansk publisist]]
[[Kategory:Italjaansk taalkundige]]
[[Kategory:Lombardysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1898]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1975]]</text>
      <sha1>hh7u4d2soj7l6jl7c5vj8hk333xr3mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Reluctant Dragon (film út 1941)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191199</id>
    <revision>
      <id>1228374</id>
      <parentid>1228313</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>te summier + de ynfoboks wurket net om't dy folskreaun is mei Ingelsk tekst. Ja, dááách.</comment>
      <origin>1228374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1636" sha1="2i960awgyxyd6tbowwvclhhnb8z35z0" xml:space="preserve">{{Wiskwarskôging}}

{{Universele ynfoboks film
| name        = The Reluctant Dragon
| image       = Reluctant Dragon.jpg
| caption     = Original theatrical poster
| director    = [[Alfred Werker]] (live action)&lt;br /&gt;[[Hamilton Luske]] (animation)&lt;br /&gt;[[Jack Cutting (animator)|Jack Cutting]], [[Ub Iwerks]], [[Jack Kinney]] (sequence directors)
| writer      = ''Live-action:''&lt;br /&gt;[[Ted Sears]]&lt;br /&gt;[[Al Perkins]]&lt;br /&gt;[[Larry Clemmons]]&lt;br /&gt;[[William Cottrell|Bill Cottrell]]&lt;br /&gt;[[Harry Clork]]&lt;br /&gt;[[Robert Benchley]] &lt;br /&gt;''The Reluctant Dragon'' segment:&lt;br /&gt;[[Kenneth Grahame]] (original book)&lt;br /&gt;[[Erdman Penner]]&lt;br /&gt;[[T. Hee]]&lt;br /&gt;''Baby Weems'' segment:&lt;br /&gt;[[Joe Grant]]&lt;br /&gt;[[Dick Huemer]]&lt;br /&gt;John Miller
| starring    = [[Robert Benchley]]&lt;br /&gt;[[Frances Gifford]]&lt;br /&gt;Buddy Pepper&lt;br /&gt;[[Nana Bryant]]
| producer    = [[Walt Disney]]
| cinematography = [[Bert Glennon]]
| editing     = [[Paul Weatherwax]]
| music       = [[Frank Churchill]]&lt;br /&gt;[[Larry Morey]]
| studio      = [[Walt Disney Pictures|Walt Disney Productions]]
| distributor = [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]]
| released    = {{Film date|1941|06|27}}
| runtime     = 74 minutes
| country     = United States
| budget      = $600,000
| gross      = $960,000 (worldwide rentals)
| language    = English}}
The Reluctant Dragon is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tekenfilm]] út [[1941]].

{{stobbe|film}}

[[Kategory:Amerikaanske tekenfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske bernefilm]]
[[Kategory:Amerikaanske filmmusical]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan de Walt Disney Animation Studios]]
[[Kategory:Film út 1941]]</text>
      <sha1>2i960awgyxyd6tbowwvclhhnb8z35z0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228390</id>
      <parentid>1228374</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T05:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21800-52</username>
        <id>57773</id>
      </contributor>
      <origin>1228390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1615" sha1="58evrmfc67nug8ax5yx1ojtcpwu2ubu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| name        = The Reluctant Dragon
| image       = Reluctant Dragon.jpg
| caption     = Original theatrical poster
| director    = [[Alfred Werker]] (live action)&lt;br /&gt;[[Hamilton Luske]] (animation)&lt;br /&gt;[[Jack Cutting (animator)|Jack Cutting]], [[Ub Iwerks]], [[Jack Kinney]] (sequence directors)
| writer      = ''Live-action:''&lt;br /&gt;[[Ted Sears]]&lt;br /&gt;[[Al Perkins]]&lt;br /&gt;[[Larry Clemmons]]&lt;br /&gt;[[William Cottrell|Bill Cottrell]]&lt;br /&gt;[[Harry Clork]]&lt;br /&gt;[[Robert Benchley]] &lt;br /&gt;''The Reluctant Dragon'' segment:&lt;br /&gt;[[Kenneth Grahame]] (original book)&lt;br /&gt;[[Erdman Penner]]&lt;br /&gt;[[T. Hee]]&lt;br /&gt;''Baby Weems'' segment:&lt;br /&gt;[[Joe Grant]]&lt;br /&gt;[[Dick Huemer]]&lt;br /&gt;John Miller
| starring    = [[Robert Benchley]]&lt;br /&gt;[[Frances Gifford]]&lt;br /&gt;Buddy Pepper&lt;br /&gt;[[Nana Bryant]]
| producer    = [[Walt Disney]]
| cinematography = [[Bert Glennon]]
| editing     = [[Paul Weatherwax]]
| music       = [[Frank Churchill]]&lt;br /&gt;[[Larry Morey]]
| studio      = [[Walt Disney Pictures|Walt Disney Productions]]
| distributor = [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]]
| released    = {{Film date|1941|06|27}}
| runtime     = 74 minutes
| country     = United States
| budget      = $600,000
| gross      = $960,000 (worldwide rentals)
| language    = English}}
The Reluctant Dragon is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tekenfilm]] út [[1941]].

{{stobbe|film}}

[[Kategory:Amerikaanske tekenfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske bernefilm]]
[[Kategory:Amerikaanske filmmusical]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan de Walt Disney Animation Studios]]
[[Kategory:Film út 1941]]</text>
      <sha1>58evrmfc67nug8ax5yx1ojtcpwu2ubu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Rosy Crucifixion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191203</id>
    <revision>
      <id>1228334</id>
      <timestamp>2026-04-20T13:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Ik leau der is net inwurd wat krekt goed is; sjoch mar ris at der wat fan te rêden is, wylst ik op hûs oangean.</comment>
      <origin>1228334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="lvsdyh9bsbm37rh8zo2y0pe9q1qqad2" xml:space="preserve">[[File:Henry Miller 1940 (cropped).jpg|thumb|uprigh|''Henry Miller'' [[1940]].]]
'''''The Rosy Crucifixion''''' ([[Ingelsk]]: &quot;De Roaze Krusiging&quot;) is in trilogy fan [[Henry Miller]], in [[romanskriuwer]] út de [[Feriene Steaten]]. It is de boeken byelkoar fan ''Sexus'' ([[1949]]), ''Plexus'' ([[1952]]) en ''Nexus'' ([[1959]]). Yn ''Max and the white Phagocytes'' ([[1938]]) wurdt al oanjûn dat er wurket oan ''The Rosy Crucifixion''.

== Ynhâld ==
De titel komt fan de ein fan [[Tropic of Capricorn]], dêr't Miller skriuwt dat: &quot;All my Calvaries were rosy crucifixions, pseudo-tragedies to keep the fires of hell burning brightly for the real sinners who are in danger of being forgotten.&quot; (&quot;Al myn Golgota's wiene rôze krusigingen, pseudo-trageedjes om it fjoer fan 'e hel helder te baarnen foar de echte sûnders dy't it gefaar rinne om fergetten te wurden.&quot;)

Yn ''Sexus'', publisearre by [[Obelisk Press]] yn twa parten yn [[1949]], geane Miller en syn frou útkoar, mar mei dat hja skiede, of faaks krekt dêrtroch, fielt er him troch har oanlutsen.

''Plexus'', ferskynd yn [[1953]] by [[Olympia Press]], ek wer yn twa parten. Hjir binne Miller en syn twadde wyf boaske, en Miller hat syn wurk opjûn en besiket in [[skriuwer]] te wurden.

It lêste part is ''Plexus'' [[1959]], lit Miller's oare helte him efter at hja mei ''Anastasia'' nei [[Parys]] giet. Hja komt lykwols allinich werom, en nimt no Miller mei nei Parys. Dit boek wykt ôf yn dat it mar ien part is, dêr;t de oaren dûbeld wienen. Miller hat wier wurke oan it oar part fan Plexus: It soe it ferhaal west hawwe oer de twa in Frankryk, harren weromkear nei New York en Miller dy't weromkeart nei Franryk en begjint te skriuwen oan ''Tropic of Cancer''. Lykwols is it ferhaal der by syn libben net by útkaam. Yn [[2012]] waard lykwols de rûge ferzje fan '' Paris 1928 (Nexus II)'' útjûn, dyt ít ferhaal fan de twa nei Parys yn [[1928]] omfiemet.

== Untfangst ==
De parten fan ''The Rosy Crucifixion'' waarden yn de [[Feriene Steaten]] ferbean, oant de Hege Rie dêr yn [[1964]] fêststelde dat hja, tegearre mei [[Tropic of Cancer]], frij fan ferballings wêze moasten. Dat is wêrom de boeken alle trije yn [[1965]] yn de Feriene Steaten útkamen by [[Grover Press]]. Yn [[1999]] waard ''The Rosy Crucifixion'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

== Eksterne keppelings ==
* The Rosy Crucifixion - Plexus: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.111691/page/n5/ online lêze]

{{DEFAULTSORT:Rosy Crucifixion, The}}
[[Kategory:Roman fan Henry Miller]]
[[Kategory:Amerikaanske autobiografyske roman]]
[[Kategory:Roman dy't spilet yn New York]]
[[Kategory:Roman dy't spilet yn Parys]]
[[Kategory:Roman dy't spilet yn 'e jierren 1920]]</text>
      <sha1>lvsdyh9bsbm37rh8zo2y0pe9q1qqad2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228377</id>
      <parentid>1228334</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eksterne keppelings */ kt</comment>
      <origin>1228377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="2jh5g87t7e6g3cpgo7wvw4kyjcg4cvc" xml:space="preserve">[[File:Henry Miller 1940 (cropped).jpg|thumb|uprigh|''Henry Miller'' [[1940]].]]
'''''The Rosy Crucifixion''''' ([[Ingelsk]]: &quot;De Roaze Krusiging&quot;) is in trilogy fan [[Henry Miller]], in [[romanskriuwer]] út de [[Feriene Steaten]]. It is de boeken byelkoar fan ''Sexus'' ([[1949]]), ''Plexus'' ([[1952]]) en ''Nexus'' ([[1959]]). Yn ''Max and the white Phagocytes'' ([[1938]]) wurdt al oanjûn dat er wurket oan ''The Rosy Crucifixion''.

== Ynhâld ==
De titel komt fan de ein fan [[Tropic of Capricorn]], dêr't Miller skriuwt dat: &quot;All my Calvaries were rosy crucifixions, pseudo-tragedies to keep the fires of hell burning brightly for the real sinners who are in danger of being forgotten.&quot; (&quot;Al myn Golgota's wiene rôze krusigingen, pseudo-trageedjes om it fjoer fan 'e hel helder te baarnen foar de echte sûnders dy't it gefaar rinne om fergetten te wurden.&quot;)

Yn ''Sexus'', publisearre by [[Obelisk Press]] yn twa parten yn [[1949]], geane Miller en syn frou útkoar, mar mei dat hja skiede, of faaks krekt dêrtroch, fielt er him troch har oanlutsen.

''Plexus'', ferskynd yn [[1953]] by [[Olympia Press]], ek wer yn twa parten. Hjir binne Miller en syn twadde wyf boaske, en Miller hat syn wurk opjûn en besiket in [[skriuwer]] te wurden.

It lêste part is ''Plexus'' [[1959]], lit Miller's oare helte him efter at hja mei ''Anastasia'' nei [[Parys]] giet. Hja komt lykwols allinich werom, en nimt no Miller mei nei Parys. Dit boek wykt ôf yn dat it mar ien part is, dêr;t de oaren dûbeld wienen. Miller hat wier wurke oan it oar part fan Plexus: It soe it ferhaal west hawwe oer de twa in Frankryk, harren weromkear nei New York en Miller dy't weromkeart nei Franryk en begjint te skriuwen oan ''Tropic of Cancer''. Lykwols is it ferhaal der by syn libben net by útkaam. Yn [[2012]] waard lykwols de rûge ferzje fan '' Paris 1928 (Nexus II)'' útjûn, dyt ít ferhaal fan de twa nei Parys yn [[1928]] omfiemet.

== Untfangst ==
De parten fan ''The Rosy Crucifixion'' waarden yn de [[Feriene Steaten]] ferbean, oant de Hege Rie dêr yn [[1964]] fêststelde dat hja, tegearre mei [[Tropic of Cancer]], frij fan ferballings wêze moasten. Dat is wêrom de boeken alle trije yn [[1965]] yn de Feriene Steaten útkamen by [[Grover Press]]. Yn [[1999]] waard ''The Rosy Crucifixion'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

== Eksterne keppelings ==
* The Rosy Crucifixion - Plexus: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.111691/page/n5/ online lêze]

{{DEFAULTSORT:Rosy Crucifixion, The}}
[[Kategory:Literêr wurk fan Henry Miller]]
[[Kategory:Autobiografyske roman]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer it houlik]]
[[Kategory:Literatuer oer in skriuwer]]</text>
      <sha1>2jh5g87t7e6g3cpgo7wvw4kyjcg4cvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marie Hamel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191204</id>
    <revision>
      <id>1228335</id>
      <timestamp>2026-04-20T14:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks akteur | ôfbylding                    = Portret van de Nederlandse actrice Marie van Hamel (1896-1964) op jeugdige leeftijd, SFA022001228.jpg | ôfbyldingstekst              = Marie Hamel, ± 1920 | ôfbyldingsbreedte            =  | echte namme                  =  | nasjonaliteit                = {{NEDnasj}} | berne                        = [[4 desimber]] [[1896]] | berteplak                    = [[Amsterdam]] | stoarn                       = [[23 juny]] 1964...&quot;</comment>
      <origin>1228335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="2307hn83pubzl8ddd70vitm56czbr14" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = Portret van de Nederlandse actrice Marie van Hamel (1896-1964) op jeugdige leeftijd, SFA022001228.jpg
| ôfbyldingstekst              = Marie Hamel, ± 1920
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[4 desimber]] [[1896]]
| berteplak                    = [[Amsterdam]]
| stoarn                       = [[23 juny]] [[1964]]
| stjerplak                    = [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm2698920/ IMDb-profyl]
}}
'''Marie Hamel''' ([[Amsterdam]], [[4 desimber]] [[1896]] – [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]], [[23 juny]] [[1964]]) wie in Nederlânske [[aktrise]]. Sy wie in suster fan de teäterympresario Meyer Hamel.
[[Ofbyld:Marie Hamel en Bep Dekker (1961).jpg|thumb|left|180px|Marie Hamel en [[Bep Dekker]] as de mem en de frou fan [[Judas Iskariot]] (1961)]]
De Joadske aktrise Marie Hamel waard berne yn 1896. &lt;ref&gt; Mooglik ek yn 1897 berne (''Joods Biografisch Woordenboek'')&lt;/ref&gt; Se studearre yn 1920 ôf oan de [[Amsterdamske Toanielskoalle]]. Se wie ferbûn oan ferskate toanielselskippen lykas de Nederlandse Comedie en Toneelgroep Theater. Hamel wie ek tige sosjaal begien en hie ferskate posten yn it organisaasjewêzen. Sa wie se lid fan it bestjoer fan de Nederlandse Federatie van Beroepsverenigingen fan Keunstners en lid fan de Raad voor de Kunst.

Yn 1962 waard se beneamd ta [[Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]].

Hamel stoar yn Laren yn 1964 yn de âldens fan 67 jier.&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010616878:mpeg21:a0123 Aktrice&lt;!--sic--&gt; Marie Hamel overleden], ''Leeuwarder courant'', 23 juny 1964, s. 3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110589575:mpeg21:a0230 Deaberjocht] yn ''De Telegraaf'', 24 juny 1964.&lt;/ref&gt;

==Filmografy==
* 1951: ''[[Alice in Wonderland (1951)|Alice in Wonderland]]'' (Nederlânske stim fan de Hertefrou)
* 1961: ''Dienst op Golgotha''
* 1961: ''De harp''
* 1961: ''De rinoceros''

== Keppeling om utens ==
* [http://www.jodeninnederland.nl/id/P-488 Marie Hamel] yn it ''Joods Biografisch Woordenboek''

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Hamel, Marie}}
[[Kategory:Nederlânsk filmakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk harkspulakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1896]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>2307hn83pubzl8ddd70vitm56czbr14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228336</id>
      <parentid>1228335</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T14:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>commons</comment>
      <origin>1228336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2699" sha1="mhqa6kozpdwmnxtkme44jot6qa2coys" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = Portret van de Nederlandse actrice Marie van Hamel (1896-1964) op jeugdige leeftijd, SFA022001228.jpg
| ôfbyldingstekst              = Marie Hamel, ± 1920
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[4 desimber]] [[1896]]
| berteplak                    = [[Amsterdam]]
| stoarn                       = [[23 juny]] [[1964]]
| stjerplak                    = [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm2698920/ IMDb-profyl]
}}
'''Marie Hamel''' ([[Amsterdam]], [[4 desimber]] [[1896]] – [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]], [[23 juny]] [[1964]]) wie in Nederlânske [[aktrise]]. Sy wie in suster fan de teäterympresario Meyer Hamel.
[[Ofbyld:Marie Hamel en Bep Dekker (1961).jpg|thumb|left|180px|Marie Hamel (l.) en [[Bep Dekker]] as de mem en de frou fan [[Judas Iskariot]] (1961)]]
De Joadske aktrise Marie Hamel waard berne yn 1896. &lt;ref&gt; Mooglik ek yn 1897 berne (''Joods Biografisch Woordenboek'')&lt;/ref&gt; Se studearre yn 1920 ôf oan de [[Amsterdamske Toanielskoalle]]. Se wie ferbûn oan ferskate toanielselskippen lykas de Nederlandse Comedie en Toneelgroep Theater. Hamel wie ek tige sosjaal begien en hie ferskate posten yn it organisaasjewêzen. Sa wie se lid fan it bestjoer fan de Nederlandse Federatie van Beroepsverenigingen fan Keunstners en lid fan de Raad voor de Kunst.

Yn 1962 waard se beneamd ta [[Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]].

Hamel stoar yn Laren yn 1964 yn de âldens fan 67 jier.&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010616878:mpeg21:a0123 Aktrice&lt;!--sic--&gt; Marie Hamel overleden], ''Leeuwarder courant'', 23 juny 1964, s. 3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110589575:mpeg21:a0230 Deaberjocht] yn ''De Telegraaf'', 24 juny 1964.&lt;/ref&gt;

==Filmografy==
* 1951: ''[[Alice in Wonderland (1951)|Alice in Wonderland]]'' (Nederlânske stim fan de Hertefrou)
* 1961: ''Dienst op Golgotha''
* 1961: ''De harp''
* 1961: ''De rinoceros''

== Keppeling om utens ==
* [http://www.jodeninnederland.nl/id/P-488 Marie Hamel] yn it ''Joods Biografisch Woordenboek''
{{Commonscat|Marie Hamel}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Hamel, Marie}}
[[Kategory:Nederlânsk filmakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk harkspulakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1896]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>mhqa6kozpdwmnxtkme44jot6qa2coys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228337</id>
      <parentid>1228336</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T15:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>+ mear keppelingen</comment>
      <origin>1228337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="420qe2pj621w01o9vjqwb2n4mesifc2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = Portret van de Nederlandse actrice Marie van Hamel (1896-1964) op jeugdige leeftijd, SFA022001228.jpg
| ôfbyldingstekst              = Marie Hamel, ± 1920
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Marie Hammel
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[4 desimber]] [[1896]]
| berteplak                    = [[Amsterdam]]
| stoarn                       = [[23 juny]] [[1964]]
| stjerplak                    = [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]]
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm2698920/ IMDb-profyl]
}}
'''Marie Hamel''' ([[Amsterdam]], [[4 desimber]] [[1896]] – [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]], [[23 juny]] [[1964]]) wie in Nederlânske [[aktrise]]. Sy wie in suster fan de teäterympresario Meyer Hamel.
[[Ofbyld:Marie Hamel en Bep Dekker (1961).jpg|thumb|left|180px|Marie Hamel (l.) en [[Bep Dekker]] as de mem en de frou fan [[Judas Iskariot]] (1961)]]
De Joadske aktrise Marie Hamel waard berne yn 1896. &lt;ref&gt; Mooglik ek yn 1897 berne (''Joods Biografisch Woordenboek'')&lt;/ref&gt; Se studearre yn 1920 ôf oan de [[Amsterdamske Toanielskoalle]]. Se wie ferbûn oan ferskate toanielselskippen lykas de Nederlandse Comedie en Toneelgroep Theater. Hamel wie ek tige sosjaal begien en hie ferskate posten yn it organisaasjewêzen. Sa wie se lid fan it bestjoer fan de Nederlandse Federatie van Beroepsverenigingen fan Keunstners en lid fan de Raad voor de Kunst.

Yn 1962 waard se beneamd ta [[Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]].

Hamel stoar yn Laren yn 1964 yn de âldens fan 67 jier.&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010616878:mpeg21:a0123 Aktrice&lt;!--sic--&gt; Marie Hamel overleden], ''Leeuwarder courant'', 23 juny 1964, s. 3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110589575:mpeg21:a0230 Deaberjocht] yn ''De Telegraaf'', 24 juny 1964.&lt;/ref&gt;

==Filmografy==
* 1951: ''[[Alice in Wonderland (1951)|Alice in Wonderland]]'' (Nederlânske stim fan de Hertefrou)
* 1961: ''Dienst op Golgotha''
* 1961: ''De harp''
* 1961: ''De rinoceros''

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.joodsamsterdam.nl/marie-hamel/ ''Marie Hamel''] by joodsamsterdam.nl
* [https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Marie_Hamel Profyl theaterencyclopedie.nl]
* [https://www.hoorspelen.eu/acteurs/hamel-marie.html ''Marie Hamel''] by hoorspelen.eu (mei lûdsfragmint út Exodus. &quot;Het joodse lijden en bouwen&quot;.)
* [https://www.joodsmonument.nl/nl/page/264225/marie-kemper-hammel ''Marie Kemper-Hammel''] by joodsmonument.nl
{{Commonscat|Marie Hamel}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Hamel, Marie}}
[[Kategory:Nederlânsk filmakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk harkspulakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1896]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]]</text>
      <sha1>420qe2pj621w01o9vjqwb2n4mesifc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haryana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191205</id>
    <revision>
      <id>1228342</id>
      <timestamp>2026-04-20T18:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Haryana&lt;br&gt;&lt;small&gt;हरियाणा&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = Brahma Sarovar, Kurukshetra.jpg | ôfbyldingstekst   = De Brahma Sarovar yn Kurukshetra, in hillich plak út it epos Mahabharata. | wapen             = Emblem of Haryana.svg | haadstêd          = [[Chandigarh]] | grutste stêd      = [[Faridabad]] | distrikten        = 22 | ynwennertal       = 25.351.462 &lt;small&gt;(2011)&lt;/...&quot;</comment>
      <origin>1228342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15745" sha1="0s3xh3sj3tk0diw36i2c78w0uf73b1m" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Haryana&lt;br&gt;&lt;small&gt;हरियाणा&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = Brahma Sarovar, Kurukshetra.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Brahma Sarovar yn Kurukshetra, in hillich plak út it epos Mahabharata.
| wapen             = Emblem of Haryana.svg
| haadstêd          = [[Chandigarh]]
| grutste stêd      = [[Faridabad]]
| distrikten        = 22
| ynwennertal       = 25.351.462 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 44.212 km²
| hichte            = 200 – 1.200 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 87,5%&lt;br&gt;[[Islam]] 7,0%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 4,9%
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://www.haryana.gov.in haryana.gov.in]
| ôfbylding99       = Haryana in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Haryana yn Yndia
}}
'''Haryana''' is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]], ûntstien op 1 novimber 1966 nei de ôfsplitsing fan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]] op basis fan taal ([[Hindy]] yn Haryana, [[Pûndjaabsk]] yn Pûndjaab). Hoewol't de steat relatyf lyts is, spilet er in wichtige rol yn 'e Yndiaaske lânbou en ekonomy.

De haadstêd is [[Chandigarh]], dy't Haryana dielt mei Pûndjaab en sels in [[unyterritoarium]] is. De grutste stêd is [[Faridabad]], wylst [[Gurugram]] (earder Gurgaon) útgroeid is ta in wichtich IT- en finansjeel sintrum.

Haryana wurdt ek assosjearre mei de âlde Yndiaaske skiednis: de flakten fan [[Kurukshetra]] wurde beskôge as it plak dêr't de mytyske [[Slach fan de Mahabharata]] ôfspile hawwe soe.

== Geografy ==
Haryana leit yn it noardwesten fan Yndia en grinzget oan Pûndjaab en [[Himachal Pradesh]] yn it noarden, [[Radjastan]] yn it westen en suden, en oan [[Uttar Pradesh]] en [[Delhi]] yn it easten, mei de rivier de [[Yamuna]] as natuerlike grins.
[[Ofbyld:Kosli, Haryana 123302, India - panoramio (9).jpg|thumb|left|Koalsiedfjild by [[Kosli]].]]
De steat bestiet foar it grutste part út in flak en fruchtber lânskip dat tige geskikt is foar yntinsive lânbou. It meastepart fan 'e steat wurdt foarme troch de alluviale flakten fan 'e Yamuna en oare rivierôfsettings, dy't oer tûzenen jierren in rike boaiem opboud hawwe.

Yn it noardeasten lizze de [[Siwalikberchtmes|Siwaliks]], de leechste útrinners fan 'e [[Himalaya]], benammen yn 'e omkriten fan [[Panchkula]]. Dizze regio is heuvelich en griener as de rest fan 'e steat. Yn it suden rinne de âlde, sterk erodearre heuvels fan it [[Aravalliberchtme]] troch de regio's fan [[Gurgaon (distrikt)|Gurugram]] en [[Rewari (distrikt)|Rewari]]. It súdwestlike part fan Haryana, ticht by Radjastan, wurdt karakterisearre troch in drûger, semy-woastyneftich lânskip mei sângrûn.

Hoewol't Haryana gjin grutte rivieren hat dy't it hiele jier troch it binnenlân streame, spilet wetter in krúsjale rol yn 'e regio. De Yamuna foarmet de eastgrins mei Uttar Pradesh en is in wichtige boarne foar yrrigaasje. De [[Ghaggar-Hakra]] is in seizoensrivier yn it noarden, dy't benammen yn 'e [[moesson]] wetter hat. Om it tekoart oan natuerlike wetterstreamen op te fangen, is der in wiidweidich netwurk fan kanalen oanlein, lykas it Westlik Yamuna-kanaal.

It klimaat fan Haryana is kontinintaal, mei grutte temperatuerferskillen tusken de seizoenen. De simmers binne tige hyt en drûch, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C útkomme. De moesson bringt alle jierren it grutste part fan 'e delslach, al falt der yn it westen minder rein as yn it easten. De winters binne koel oant kâld en faak dampich, mei nachttemperatueren dy't bytiden ticht tsjin 'e froast oan sit.

== Skiednis ==
De regio fan Haryana spilet al sûnt de ierste tiden in wichtige rol yn 'e skiednis fan Yndia. Yn 'e tiid fan 'e [[Yndusbeskaving]] lei hjir in ticht netwurk fan delsettings. Archeologyske plakken lykas Rakhigarhi, yn it distrikt [[Hisar (distrikt)|Hisar]], hearre ta de grutst bekende stêden fan dy beskaving en wurde faak neamd njonken plakken lykas [[Mohenjodaro]].
[[Ofbyld:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|left|Slach by Panipat (1526).]]
Troch de strategyske lizzing, oan 'e tagong fan 'e [[Ganges]]flakte, wie Haryana iuwenlang it toaniel fan wichtige fjildslaggen. Wa't dizze flakten behearske, hie faak grutte ynfloed yn Noard-Yndia. By de [[Taraori|Slach by Tarain]] (1191–1192) focht Prithviraj Chauhan tsjin Muhammad Ghori, wat it begjin markearre fan islamityske hearskippij yn 'e regio. Ek de striid by [[Panipat]] wie beslissend: yn 1526 fersloech Babur de sultan Ibrahim Lodi en lei dêrmei de basis foar it [[Mogolryk]]; yn 1556 befêstige Akbar syn macht troch de hearsker Hemu te ferslaan; en yn 1761 fersloegen [[Afganistan|Afgaanske]] troepen de [[Maratharyk|Maratha-konfederaasje]], wat de wei frijmakke foar lettere Britske ynfloed.

Yn 1803 kaam de regio ûnder it bewâld fan 'e [[Britske Eastyndyske Kompanjy]]. By in opstân fan 1857 spile de befolking in aktive rol yn it ferset tsjin 'e Britten. Nei de ûnderdrukking fan dy opstân waard it gebiet bestjoerlik ûnderbrocht by Pûndjaab, in regeling dy't mear as in iuw duorre.
[[Ofbyld:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|thumb|left|Parlemintsgebou yn Chandigarh.]]
Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 groeide de fraach nei in eigen steat foar de Hindy-sprekkende befolking yn 'e Pûndjaab. De saneamde Punjabi Suba-beweging late úteinlik ta de wet op 'e reorganisaasje fan Pûndjaab yn 1966. Op 1 novimber fan dat jier waard Haryana offisjeel in aparte dielsteat. De stêd Chandigarh waard oanwiisd as mienskiplike haadstêd fan sawol Pûnjaab as Haryana, in bysûndere bestjoerlike konstruksje dy't hjoed-de-dei noch altyd bestiet.

De befolking fan Haryana hat in sterk karakter dat woartele is yn de agraryske tradysje, mar dat de lêste desennia feroare troch de groei fan Delhi. 

== Befolking ==
[[Ofbyld:A group of Nomads near Bahadurgarh, Patiala.jpg|thumb|In groep mânlju mei de wetterpiip, Bahadurgarh, Patiala.]]
Hoewol't Haryana fan oarsprong in boeresteat is, wennet in groeiend diel fan 'e befolking yn stêden. De regio om Delhi hinne (it Nasjonaal Haadstêdlik Distrikt of NCR) is ien fan 'e tichtst befolke gebieten fan Yndia.

De offisjele taal is it Hindy, ek al praat de mearderheid fan 'e befolking Haryanvi, in dialekt fan it Hindy dat bekend stiet om syn krêftige en direkte klanken. Yn it noarden wurdt ek Pûndjaabsk praat, wylst yn it suden (regio Mewat) it Meati-dialekt foarkomt.

In opfallend kultureel skaaimerk fan 'e befolking is de passy foar sport, benammen wrakseljen (kushti), boksen en atletyk. Hoewol't Haryana mar likernôch 2% fan 'e Yndiaaske befolking útmakket, leveret de steat faak mear as de helte fan alle Yndiaaske medaljes op ynternasjonale eveneminten lykas de [[Commonwealth Games]] en de [[Olympyske Spullen]]. Bekende sporters lykas Neeraj Chopra (spearsmiten) komme út dizze steat. 

=== Religy ===
De religieuze ferdieling yn Haryana is relatyf homogeen yn ferliking mei guon buorsteaten, mar mei in [[Sikhisme|Sikh-mienskip]] yn it noarden en in [[Islam|Moslim-mienskip]] yn it suden.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Haryana
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 88,23% || 87,46% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,77% || De grutte mearderheid; Kurukshetra is in wichtich religieus sintrum.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 5,81% || 7,03% || style=&quot;color: green;&quot; | +1,22% || Konsentrearre yn 'e regio Nuh (Mewat).
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 5,53% || 4,91% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,62% || Fral yn 'e distrikten dy't oan Pûndjaab grinzgje (lykas Sirsa en Ambala).
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Jaïnisme]] || 0,27% || 0,21% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,06% || In lytse, mar ekonomysk ynfloedrike hannelsmienskip.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,20% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,07% || Benammen yn stedske gebieten lykas Gurugram.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,03% || 0,19% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,16% || Ynklusyf boedisme en oare lytse groepen.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Haryana (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 4.623.064 || 4.174.677 || 4.255.892 || 4.560.327 || 5.273.820 || 5.673.681 || 7.590.543
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:red;&quot; | -9,7% || +1,9% || +7,1% || +15,6% || +7,6% || +33,8%
|-
! Jier
|  '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' ||
|-
! Ynwennertal
| 10.036.808 || 12.922.618 || 16.463.648 || 21.144.564 || 25.351.462 ||
|-
! Groei
| +32,2% || +28,8% || +27,4% || +28,4% || +19,9% ||
|}

== Grutste plakken ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Faridabad]] || Faridabad || 1.055.938 || 1.414.050 || style=&quot;color: green;&quot; | +33,9% || Grutste yndustrystêd.
|-
| 2 || [[Gurugram]] || Gurugram || 173.542 || 876.969 || style=&quot;color: green;&quot; | +405,3% || IT-hub en finansjeel sintrum.
|-
| 3 || [[Panipat]] || Panipat || 261.740 || 444.519 || style=&quot;color: green;&quot; | +69,8% || Histoaryske stêd en tekstylsintrum.
|-
| 4 || [[Ambala]] || Ambala || 139.279 || 202.325 || style=&quot;color: green;&quot; | +45,3% || Wichtich militêr en spoarknooppunt.
|}

== Kultuer en toerisme ==
[[Ofbyld:At Work in Surajkund (3252158506).jpg|thumb|left|Surajkund Mela, Faridabad.]]
De kultuer fan Haryana is foar in grut part woartele yn 'e plattelânsmienskippen, dêr’t tradysjes en folkgebrûken in wichtige rol spylje. Folkmuzyk en dûns binne dêr in ûnderdiel fan. Ek ambachten hawwe in lange tradysje. Sa is de regio bekend om Phulkari (kleurich borduerwurk) en ierdewurk, wylst Panipat in wichtich sintrum is foar de produksje fan tekstyl lykas tapijten en lekkens. Alle jierren wurdt Surajkund Mela by Faridabad organisearre, ien fan 'e grutste ambachtsbeurzen fan 'e regio en mei dielnimmers út hiel India en dêrbûten.

It toerisme yn Haryana rjochtet him foaral op histoaryske en religieuze plakken. Kurukshetra wurdt beskôge as in hillich gebiet yn it hindoeïsme, mei plakken lykas de Brahma Sarovar en Jyotisar, dy’t ferbûn wurde mei de [[Mahabharata]]. De Pinjore Gardens (ek wol Yadavindra Gardens) binne in foarbyld fan túnarsjitektuer út de Mogoltiid. Yn 'e Morniheuvels, it wichtichste heuvelgebiet fan 'e steat, lizze ûnder oare de Tikkar Taal-marren.

== Natoer ==
[[Ofbyld:Sultanpur National Park on a foggy morning.jpg|thumb|Nasjonaal Park Sultanpur.]]
Hoewol't in grut part fan Haryana agrarysk brûkt wurdt, binne der ferskate natoergebieten mei beskermde biodiversiteit. 

* It [[Nasjonaal Park Sultanpur]] by Gurugram is in wichtich fûgelreservaat en in erkend Ramsargebiet, dêr't in soad trekfûgels oerwinterje. 
* It [[Nasjonaal Park Kalesar]] yn it noarden leit yn 'e [[Shiwaliks]] en bestiet út boskgebieten mei ûnder oare loaihoarsen en oare wylde bisten.

It Wyldreservaat Bhindawas is in wichtich sompegebiet en in sintrum foar wetterfûgels.

== Ekonomy ==
Haryana is ien fan 'e ekonomysk meast ûntwikkele steaten fan Yndia, mei sterke lânbou, yndustry en tsjinstesektor.

De steat spile in wichtige rol yn 'e Griene Revolúsje fan 'e jierren 1960-1970. Troch moderne lânboutechniken en yrrigaasje waard Haryana in grutte produsint fan ûnder oare basmati-rys, weet en suvel. De Murrah buffel (in wetterbuffelsoarte) stiet bekend om syn hege molkproduksje en is in wichtich ûnderdiel fan 'e lokale ekonomy.
[[Ofbyld:Another Beautiful Sunset (18520408150).jpg|thumb|left|Elektrisiteitssintrale by Jhajjar.]]
Ek de yndustry is goed ûntwikkele. De regio om Gurugram, Manesar en Bawal wurdt faak sjoen as in wichtich sintrum fan de Yndiaaske auto-yndustry, mei bedriuwen lykas Maruti Suzuki en Hero MotoCorp. [[Faridabad]] is al langer in sintrum foar masinebou en yndustriële produksje.

De tsjinstesektor is benammen groeid yn Gurugram, dat útgroeid is ta in wichtich finansjeel en technologysk sintrum mei in soad ynternasjonale bedriuwen en start-ups. It fleanfjild en de neite ta Delhi spilet dêr in wichtige rol yn.

Haryana hat ek sterk ynset op ynfrastruktuer, mei wichtige snelwegen lykas de Western Peripheral Expressway. Op it mêd fan enerzjy is de steat foar in part ôfhinklik fan termyske sintrales, mar de ynvestearring yn sinne-enerzjy nimt stadichoan ta.

== Bestjoer ==
[[Ofbyld:Haryana 2011 administrative.svg|thumb|Kaart út 2011 fan 'e distrikten fan Haryana.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%)
|-
| [[Ambala (distrikt)|Ambala]] || [[Ambala]] || 1.014.411 || 1.128.350 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,2%
|-
| [[Bhiwani (distrikt)|Bhiwani]] || [[Bhiwani]] || 1.425.022 || 1.634.445 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,7%
|-
| [[Charkhi Dadri (distrikt)|Charkhi Dadri]]* || [[Charkhi Dadri]] || — || 502.276 || —
|-
| [[Faridabad (distrikt)|Faridabad]] || [[Faridabad]] || 1.365.465 || 1.809.733 || style=&quot;color: green;&quot; | +32,5%
|-
| [[Fatehabad (distrikt)|Fatehabad]] || [[Fatehabad]] || 806.158 || 942.011 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,9%
|-
| [[Gurugram (distrikt)|Gurugram]] || [[Gurugram]] || 870.539 || 1.514.432 || style=&quot;color: green;&quot; | +73,9%
|-
| [[Hisar (distrikt)|Hisar]] || [[Hisar (stêd)|Hisar]] || 1.537.117 || 1.743.931 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,4%
|-
| [[Jhajjar (distrikt)|Jhajjar]] || [[Jhajjar]] || 880.072 || 958.405 || style=&quot;color: green;&quot; | +8,9%
|-
| [[Jind (distrikt)|Jind]] || [[Jind]] || 1.189.827 || 1.334.152 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,1%
|-
| [[Kaithal (distrikt)|Kaithal]] || [[Kaithal]] || 946.131 || 1.074.304 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,5%
|-
| [[Karnal (distrikt)|Karnal]] || [[Karnal]] || 1.274.183 || 1.505.324 || style=&quot;color: green;&quot; | +18,1%
|-
| [[Kurukshetra (distrikt)|Kurukshetra]] || [[Kurukshetra]] || 825.454 || 964.655 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,8%
|-
| [[Mahendragarh (distrikt)|Mahendragarh]] || [[Narnaul]] || 812.521 || 922.088 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,5%
|-
| [[Nuh (distrikt)|Nuh]] (foar 2016 Mewat) || [[Nuh]] || 789.750 || 1.089.263 || style=&quot;color: green;&quot; | +37,9%
|-
| [[Palwal (distrikt)|Palwal]] || [[Palwal]] || 829.121 || 1.042.708 || style=&quot;color: green;&quot; | +25,8%
|-
| [[Panchkula (distrikt)|Panchkula]] || [[Panchkula]] || 468.411 || 561.293 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,8%
|-
| [[Panipat (distrikt)|Panipat]] || [[Panipat]] || 967.449 || 1.205.437 || style=&quot;color: green;&quot; | +24,6%
|-
| [[Rewari (distrikt)|Rewari]] || [[Rewari]] || 765.351 || 900.332 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,6%
|-
| [[Rohtak (distrikt)|Rohtak]] || [[Rohtak]] || 940.128 || 1.061.204 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,8%
|-
| [[Sirsa (distrikt)|Sirsa]] || [[Sirsa]] || 1.116.649 || 1.295.189 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,0%
|-
| [[Sonipat (distrikt)|Sonipat]] || [[Sonipat]] || 1.279.175 || 1.450.001 || style=&quot;color: green;&quot; | +13,4%
|-
| [[Yamunanagar (distrikt)|Yamunanagar]] || [[Yamunanagar]] || 1.041.630 || 1.214.205 || style=&quot;color: green;&quot; | +16,6%
|}
* ''Charkhi Dadri waard pas yn 2016 in eigen distrikt; de sifers foar 2011 binne de optelsom fan de gemeenten dy't no by it nije distrikt hearre.''

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Haryana}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Haryana| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>0s3xh3sj3tk0diw36i2c78w0uf73b1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Haryana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191206</id>
    <revision>
      <id>1228343</id>
      <timestamp>2026-04-20T18:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haryana}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Haryana| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]&quot;</comment>
      <origin>1228343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="9ul4nzq6pslz2b1ff7hga7qlt5ae12d" xml:space="preserve">{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Haryana}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Haryana| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>9ul4nzq6pslz2b1ff7hga7qlt5ae12d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228344</id>
      <parentid>1228343</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="a2cgchtvm416ezee6vglp6c3nchpgtt" xml:space="preserve">{{Commonscat|Haryana}}
[[Kategory:Haryana| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>a2cgchtvm416ezee6vglp6c3nchpgtt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228345</id>
      <parentid>1228344</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T18:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="8p4lewy0c9ay8lms8iycpchby2spada" xml:space="preserve">{{Commonscat|Haryana}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>8p4lewy0c9ay8lms8iycpchby2spada</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elon (rjochter)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191207</id>
    <revision>
      <id>1228346</id>
      <timestamp>2026-04-20T18:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks bibelsk persoan | namme                = Elon | ôfbylding            = Helon-Elon Judge of Israel.png | ôfbyldingstekst      = | alternative nammen   =  | namme oarsprong      = Hebriuwsk: אֵילֹון (’Êlōn, betsjutting: &quot;iik&quot; of &quot;terebint&quot;) | folk                 = [[Sebûlon (stamme)|Sebûloniten]] | rol                  =  | perioade             = 11e iuw f.Kr. | bekend fan           = Tsiende rjochter fan Israel | neamd yn             = [[Rjochters]...&quot;</comment>
      <origin>1228346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1592" sha1="o3lv48zrodaocgmolr2qtr02ppkgquc" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme                = Elon
| ôfbylding            = Helon-Elon Judge of Israel.png
| ôfbyldingstekst      =
| alternative nammen   = 
| namme oarsprong      = Hebriuwsk: אֵילֹון (’Êlōn, betsjutting: &quot;iik&quot; of &quot;terebint&quot;)
| folk                 = [[Sebûlon (stamme)|Sebûloniten]]
| rol                  = 
| perioade             = 11e iuw f.Kr.
| bekend fan           = Tsiende rjochter fan Israel
| neamd yn             = [[Rjochters]] 12:11-12
}}
'''Elon''' wie de tsiende rjochter fan [[Israeliten|Israel]]. Hy kaam út de [[Sebûlon (stamme)|stamme fan Sebûlon]] en folge [[Ibsan]] op as lieder fan it folk. Syn namme betsjut iik, ikebeam of machtich. 

== Rjochterskip ==
Oer it libben en de dieden fan Elon jout de [[Bibel]] net in soad ynformaasje. Hy wie tsien jier rjochter oer Israel. Lykas by syn foargonger Ibsan wurde yn 'e tiid fan Elon gjin oarloggen of konflikten neamd. Dat suggerearret dat Israel ûnder syn bestjoer in desennium fan frede en stabiliteit hearske.

Elon stoar nei syn tsienjierrige amtstermyn en waard begroeven yn Ajjalon, yn it lân fan Sebûlon. Dat wie in oar Ajjalon as de bekende delling yn it gebiet fan 'e stamme [[Dan (stamme)|Dan]]; it wie in spesifyk plak binnen syn eigen stammegrûn.

Elon waard opfolge troch [[Abdon (rjochter)|Abdon]].

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Rjochters]] 12:11-12: 
{{reflist}}
}}
{{Rjochters fan Israel}}
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>o3lv48zrodaocgmolr2qtr02ppkgquc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutste-oerskottemetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191208</id>
    <revision>
      <id>1228348</id>
      <timestamp>2026-04-20T19:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/69664993|Grootste-overschottenmethode]]&quot;</comment>
      <origin>1228348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="6zydez1q1xhwdtjgh9g2lia3ry9vd7v" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottenmetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

It proses begjint mei it berekkenjen fan it [[Evenredich oanpart|evenredige oandiel]] foar elke entiteit op basis fan de [[kiesdieler]]. Dêrnei wurde folsleine sitten tawizen op basis fan it evenredige oandiel nei ûnderen ôfrûne. De oerbleaune sitten wurde tawiisd oan de entiteiten mei de measte oerbleaune stimmen, of grutste oerskotten. 

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sjabloon:Taalaanduiding/styles.css&quot; /&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt;
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>6zydez1q1xhwdtjgh9g2lia3ry9vd7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228350</id>
      <parentid>1228348</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Error der út helle</comment>
      <origin>1228350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1866" sha1="7y2y4mx79plqxwt86obfydeu6tv72uz" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottenmetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

It proses begjint mei it berekkenjen fan it [[Evenredich oanpart|evenredige oandiel]] foar elke entiteit op basis fan de [[kiesdieler]]. Dêrnei wurde folsleine sitten tawizen op basis fan it evenredige oandiel nei ûnderen ôfrûne. De oerbleaune sitten wurde tawiisd oan de entiteiten mei de measte oerbleaune stimmen, of grutste oerskotten. 

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt;
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>7y2y4mx79plqxwt86obfydeu6tv72uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228354</id>
      <parentid>1228350</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Earste ferzje</comment>
      <origin>1228354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="kzntycvc4obqouunr3vp9o0ya0uxa7g" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottenmetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt; 

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-oerskottenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/194023 Comparing Proportional Representation Electoral Systems: Quotas, Thresholds, Paradoxes and Majorities on JSTOR]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/book/26299?login=false The Politics of Electoral Systems | Oxford Academic]&lt;/ref&gt; De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.

* Wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.

By gelikense oerskotten moat in oare fêststelde rigel tapast wurde.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en Die Grünen in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>kzntycvc4obqouunr3vp9o0ya0uxa7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228358</id>
      <parentid>1228354</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Klaasgroen hat de side [[Grutste-oerskottenmetoade]] omneamd ta [[Grutste-oerskottemetoade]]: Staveringsflater yn 'e titel: Gjin tusken-n yn it Frysk</comment>
      <origin>1228354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="kzntycvc4obqouunr3vp9o0ya0uxa7g" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottenmetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt; 

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-oerskottenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/194023 Comparing Proportional Representation Electoral Systems: Quotas, Thresholds, Paradoxes and Majorities on JSTOR]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/book/26299?login=false The Politics of Electoral Systems | Oxford Academic]&lt;/ref&gt; De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.

* Wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.

By gelikense oerskotten moat in oare fêststelde rigel tapast wurde.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en Die Grünen in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>kzntycvc4obqouunr3vp9o0ya0uxa7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228367</id>
      <parentid>1228358</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Praktykfoarbyld */ Flater wersteld</comment>
      <origin>1228367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="jh16s2ui8kxulaw4uoqta25b7ya5dto" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottenmetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt; 

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-oerskottenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/194023 Comparing Proportional Representation Electoral Systems: Quotas, Thresholds, Paradoxes and Majorities on JSTOR]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/book/26299?login=false The Politics of Electoral Systems | Oxford Academic]&lt;/ref&gt; De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.

* Wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.

By gelikense oerskotten moat in oare fêststelde rigel tapast wurde.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en BSW in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>jh16s2ui8kxulaw4uoqta25b7ya5dto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228379</id>
      <parentid>1228367</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T22:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>gjin tusken-n yn it Frysk</comment>
      <origin>1228379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4497" sha1="ifma5dclv64y2s3hfbsgdkyh5rxtn62" xml:space="preserve">De '''grutste-oerskottemetoade''' of '''grutste-breukmetoade''' is in metoade foar it evenredich tawizen fan sitten yn in [[Wetjouwende macht|wetjouwend orgaan]] lykas in [[parlemint]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stukroodvlees.nl/waarom-grootste-overschotten-eerlijker-is/|titel=Waarom grootste overschotten eerlijker is|datum=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; It wurdt brûkt om sitten ta te wizen oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] en [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]]. De metoade neamt alles foar de komma folsleine of hiele sitten en alles nei de komma restsitten.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|titel=Excursions in Modern Mathematics|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/excursions-in-modern-mathematics/P200000006376/9780137423354|ISBN=978-0-321-56803-8|taal=en}}&lt;/ref&gt;

De metoade wurdt yn [[Denemark|Denemarken]] brûkt om nasjonale ferkiezingsrisseltaten te bepalen om sa lykmakkersitten ta te wizen. It is ek bekend as de '''Hamilton-metoade''', neamd nei Alexander Hamilton, dy't de metoade yn 1792 betocht.&lt;ref&gt;{{Cite book|titel=Social Choice and Democratic Values|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-23261-4|ISBN=9783319232614}}&lt;/ref&gt; It is de tredde meast foarkommende tawizingsmetoade yn 'e wrâld (nei de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|titel=Quota Methods of Apportionment: Divide and Rank|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-64707-4_5|taal=en|ISBN=978-3-319-64707-4}}&lt;/ref&gt; 

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens de grutste-oerskottemetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/194023 Comparing Proportional Representation Electoral Systems: Quotas, Thresholds, Paradoxes and Majorities on JSTOR]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://academic.oup.com/book/26299?login=false The Politics of Electoral Systems | Oxford Academic]&lt;/ref&gt; De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde. 

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de fraksjes efter de komma te skrassen.

* Wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.

By gelikense oerskotten moat in oare fêststelde rigel tapast wurde.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôfkomstich fan 'e risseltaten fan 'e dielsteateferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De [[kiesdieler]] komt út op 18.004,34 stimmen de sit.

It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en BSW in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottemetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}
De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard lykwols brûkt by de echte ferkiezing.&lt;ref&gt;[https://www.tagesschau.de/wahl/archiv/2024-09-01-LT-DE-SN/index.shtml Landtagswahl Sachsen 2024 - Ergebnisse und Analysedaten | tagesschau.de]&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Sitferdieling]]

== Referinsjes ==
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>ifma5dclv64y2s3hfbsgdkyh5rxtn62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abdon (rjochter)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191209</id>
    <revision>
      <id>1228349</id>
      <timestamp>2026-04-20T19:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks bibelsk persoan | namme                = Abdon | ôfbylding            = Abdon a Judge of Ancient Israel.png | ôfbyldingstekst      = | alternative nammen   = Abdon ben Hillel | namme oarsprong      = Hebriuwsk: עַבְדּוֹן (’Aḇdōn, betsjutting: &quot;tsjinstfeint&quot; of &quot;tsjinstber&quot;) | folk                 = [[Efraïm (stamme)|Efraïm]] | heit                 = Hillel | rol                  =  | perioade             = 11e iuw f.Kr. | bekend fan           =...&quot;</comment>
      <origin>1228349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="j5dyypexnne2eebty4f2ufric8uz1sg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme                = Abdon
| ôfbylding            = Abdon a Judge of Ancient Israel.png
| ôfbyldingstekst      =
| alternative nammen   = Abdon ben Hillel
| namme oarsprong      = Hebriuwsk: עַבְדּוֹן (’Aḇdōn, betsjutting: &quot;tsjinstfeint&quot; of &quot;tsjinstber&quot;)
| folk                 = [[Efraïm (stamme)|Efraïm]]
| heit                 = Hillel
| rol                  = 
| perioade             = 11e iuw f.Kr.
| bekend fan           = Alfte rjochter fan Israel, syn 40 soannen en 30 pakesizzers op 70 ezels
| neamd yn             = [[Rjochters]] 12:13-15
}}
'''Abdon''', de soan fan Hillel de Piratonyt, wie de alfte rjochter fan [[Israeliten|Israel]]. Hy folge [[Elon (rjochter)|Elon]] op en joech acht jier lang lieding oan it folk.

== Rykdom en status ==
Lykas by ien fan syn foargongers [[Jaïr (rjochter)|Jaïr]], wurdt de wolfeart en status fan Abdon beskreaun oan 'e hân fan syn neiteam en harren ferfiermiddels. Abdon hie fjirtich soannen en tritich pakesizzers.

De Bibel neamt spesifyk dat dizze santich pakesizzers allegear op in eigen ezel riden. Yn dy tiid wie it besit fan in ezel in teken fan wolstân. 

== Piraton ==
Abdon kaam út Piraton, in stêd yn it gebiet fan 'e stamme fan [[Efraïm (stamme)|Efraïm]]. Dizze stêd lei yn it berchlân fan 'e [[Amalekiten]], wat betsjutte kin dat de Israeliten yn dy tiid in sterke kontrole hiene oer gebieten dy't earder yn hannen fan fijannige folken wiene.

== Dea en opfolging ==
Abdon stoar nei acht jier rjochter west te hawwen en waard begroeven yn syn berteplak Piraton. Nei syn dea kaam der in ein oan 'e rige rjochters dy't yn relative rêst bestjoerden. It folk foel wer werom yn sûnde, wat de wei frijmakke foar de ûnderdrukking troch de [[Filistinen]] en de opkomst fan 'e ferneamde rjochter [[Simson]].

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Rjochters]] 12:13-15
----
{{Commonscat|Abdon (biblical figure)|Abdon (bibelsk persoan)]]
{{reflist}}
}}
{{Rjochters fan Israel}} 
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>j5dyypexnne2eebty4f2ufric8uz1sg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228351</id>
      <parentid>1228349</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="gdl8neqoz1z1qzpi0bsybhulm5t7yeg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bibelsk persoan
| namme                = Abdon
| ôfbylding            = Abdon a Judge of Ancient Israel.png
| ôfbyldingstekst      =
| alternative nammen   = Abdon ben Hillel
| namme oarsprong      = Hebriuwsk: עַבְדּוֹן (’Aḇdōn, betsjutting: &quot;tsjinstfeint&quot; of &quot;tsjinstber&quot;)
| folk                 = [[Efraïm (stamme)|Efraïm]]
| heit                 = Hillel
| rol                  = 
| perioade             = 11e iuw f.Kr.
| bekend fan           = Alfte rjochter fan Israel, syn 40 soannen en 30 pakesizzers op 70 ezels
| neamd yn             = [[Rjochters]] 12:13-15
}}
'''Abdon''', de soan fan Hillel de Piratonyt, wie de alfte rjochter fan [[Israeliten|Israel]]. Hy folge [[Elon (rjochter)|Elon]] op en joech acht jier lang lieding oan it folk.

== Rykdom en status ==
Lykas by ien fan syn foargongers [[Jaïr (rjochter)|Jaïr]], wurdt de wolfeart en status fan Abdon beskreaun oan 'e hân fan syn neiteam en harren ferfiermiddels. Abdon hie fjirtich soannen en tritich pakesizzers.

De Bibel neamt spesifyk dat dizze santich pakesizzers allegear op in eigen ezel riden. Yn dy tiid wie it besit fan in ezel in teken fan wolstân. 

== Piraton ==
Abdon kaam út Piraton, in stêd yn it gebiet fan 'e stamme fan [[Efraïm (stamme)|Efraïm]]. Dizze stêd lei yn it berchlân fan 'e [[Amalekiten]], wat betsjutte kin dat de Israeliten yn dy tiid in sterke kontrole hiene oer gebieten dy't earder yn hannen fan fijannige folken wiene.

== Dea en opfolging ==
Abdon stoar nei acht jier rjochter west te hawwen en waard begroeven yn syn berteplak Piraton. Nei syn dea kaam der in ein oan 'e rige rjochters dy't yn relative rêst bestjoerden. It folk foel wer werom yn sûnde, wat de wei frijmakke foar de ûnderdrukking troch de [[Filistinen]] en de opkomst fan 'e ferneamde rjochter [[Simson]].

{{boarnen|boarnefernijing=
*[[Rjochters]] 12:13-15
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Abdon (biblical figure)|Abdon (bibelsk persoan)}}
}}
{{Rjochters fan Israel}} 
[[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]]
[[Kategory:Israelitysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 11e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 11e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>gdl8neqoz1z1qzpi0bsybhulm5t7yeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutste-oerskottenmetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191210</id>
    <redirect title="Grutste-oerskottemetoade" />
    <revision>
      <id>1228359</id>
      <timestamp>2026-04-20T19:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Klaasgroen hat de side [[Grutste-oerskottenmetoade]] omneamd ta [[Grutste-oerskottemetoade]]: Staveringsflater yn 'e titel: Gjin tusken-n yn it Frysk</comment>
      <origin>1228359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="gkxsm0upfis28c6aqvqqselk4n8v5us" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutste-oerskottemetoade]]</text>
      <sha1>gkxsm0upfis28c6aqvqqselk4n8v5us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sitferdieling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191211</id>
    <revision>
      <id>1228360</id>
      <timestamp>2026-04-20T19:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/70133940|Zetelverdeling]]&quot;</comment>
      <origin>1228360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1222" sha1="toknl7x0v9ecoxyprndn6emz4d5cvds" xml:space="preserve">'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades.
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>toknl7x0v9ecoxyprndn6emz4d5cvds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228361</id>
      <parentid>1228360</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="6q8fzha5q3b27vkew6wq9pb984tvx0z" xml:space="preserve">{{Stavering}}
'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades.
[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>6q8fzha5q3b27vkew6wq9pb984tvx0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228364</id>
      <parentid>1228361</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T19:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>Earste echte ferzje mei foarbylden</comment>
      <origin>1228364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7179" sha1="bfmbs9tioq0jaf6v828w5fvy16gz5qm" xml:space="preserve">{{Stavering}}
'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] (ôfrûning op folsleine sitten) en de [[Sainte-Laguë-metoade]] (standertôfrûning) de meast brûkte metoades.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens ferskate metoades kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
** By de [[Standertôfruning|standertôfrûning]] kin it foarkomme dat alle sitten nei dizze stap al korrekt ferdield binne.

* By de grutste-oerskottemetoade jildt: wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.
* By de grutste-gemiddeldemetoade jildt: feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. 

Hâld by de grutste-gemiddeldemetoade rekken mei de ôfrûnrigels by de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol it Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

=== Grutste-gemiddelemetoades ===

==== Sainte-Laguë-metoade ====
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

==== D'Hondt-metoade ====
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ofrûning
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Net | Nei ûnderen&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standertôfrûning
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}
It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.

=== Grutste-oerskottemetoade ===
It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en Die Grünen in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Grutste-oerskottemetoade]]

[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>bfmbs9tioq0jaf6v828w5fvy16gz5qm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228365</id>
      <parentid>1228364</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D'Hondt-metoade */ referinsjes kloppen net</comment>
      <origin>1228365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="12i37no6thw2fvh6d0oitqhqszxyp1f" xml:space="preserve">{{Stavering}}
'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] (ôfrûning op folsleine sitten) en de [[Sainte-Laguë-metoade]] (standertôfrûning) de meast brûkte metoades.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens ferskate metoades kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
** By de [[Standertôfruning|standertôfrûning]] kin it foarkomme dat alle sitten nei dizze stap al korrekt ferdield binne.

* By de grutste-oerskottemetoade jildt: wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.
* By de grutste-gemiddeldemetoade jildt: feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. 

Hâld by de grutste-gemiddeldemetoade rekken mei de ôfrûnrigels by de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol it Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

=== Grutste-gemiddelemetoades ===

==== Sainte-Laguë-metoade ====
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

==== D'Hondt-metoade ====
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ofrûning
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Net | Nei ûnderen&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standertôfrûning
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}
It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.

=== Grutste-oerskottemetoade ===
It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en Die Grünen in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Grutste-oerskottemetoade]]

[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>12i37no6thw2fvh6d0oitqhqszxyp1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228366</id>
      <parentid>1228365</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Grutste-oerskottemetoade */ flater wersteld</comment>
      <origin>1228366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7137" sha1="3gkrtv0r3qoil9rzb75rkoa1clzufyd" xml:space="preserve">{{Stavering}}
'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] (ôfrûning op folsleine sitten) en de [[Sainte-Laguë-metoade]] (standertôfrûning) de meast brûkte metoades.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens ferskate metoades kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
** By de [[Standertôfruning|standertôfrûning]] kin it foarkomme dat alle sitten nei dizze stap al korrekt ferdield binne.

* By de grutste-oerskottemetoade jildt: wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.
* By de grutste-gemiddeldemetoade jildt: feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. 

Hâld by de grutste-gemiddeldemetoade rekken mei de ôfrûnrigels by de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol it Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

=== Grutste-gemiddelemetoades ===

==== Sainte-Laguë-metoade ====
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

==== D'Hondt-metoade ====
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ofrûning
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Net | Nei ûnderen&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standertôfrûning
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}
It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.

=== Grutste-oerskottemetoade ===
It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en BSW in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Grutste-oerskottemetoade]]

[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>3gkrtv0r3qoil9rzb75rkoa1clzufyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228368</id>
      <parentid>1228366</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T20:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D'Hondt-metoade */ opskrift</comment>
      <origin>1228368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7180" sha1="opt18i3fhdp8nndyijdbmkhdhpfhy3u" xml:space="preserve">{{Stavering}}
'''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]].

By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings.

Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten.

== Metoaden ==
Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] (ôfrûning op folsleine sitten) en de [[Sainte-Laguë-metoade]] (standertôfrûning) de meast brûkte metoades.

== Tapassing ==
De ferkiezingsútslach neffens ferskate metoades kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde.

* Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten.
* Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler.
* Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen.
** By de [[Standertôfruning|standertôfrûning]] kin it foarkomme dat alle sitten nei dizze stap al korrekt ferdield binne.

* By de grutste-oerskottemetoade jildt: wiis de restsitten ien foar ien ta op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma.
* By de grutste-gemiddeldemetoade jildt: feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. 

Hâld by de grutste-gemiddeldemetoade rekken mei de ôfrûnrigels by de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5.

== Praktykfoarbyld ==
Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol it Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing.

=== Grutste-gemiddelemetoades ===

==== Sainte-Laguë-metoade ====
De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme.

==== D'Hondt-metoade ====
De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;4&quot; |D'Hondt
! colspan=&quot;4&quot; |Sainte Laguë
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ofrûning
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;nowiki&gt;Net | Nei ûnderen&lt;/nowiki&gt;
! colspan=&quot;4&quot; |Standertôfrûning
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|42,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''42'''
|41,61 {{Opgong}}
|42
|41,38 {{Delgong}}
|'''41'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|41,&lt;s&gt;15&lt;/s&gt;
|'''41'''
|39,95 {{Opgong}}
|40
|39,73 {{Opgong}}
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|15,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''15'''
|15,39 {{Delgong}}
|15
|15,31 {{Delgong}}
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|9,&lt;s&gt;84&lt;/s&gt;
|'''9'''
|9,55 {{Opgong}}
|10
|9,50 {{Opgong}}
|'''10'''
|-
!Grünen
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|6,&lt;s&gt;86&lt;/s&gt;
|'''6'''
|6,66 {{Opgong}}
|7
|6,63 {{Opgong}}
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|6,&lt;s&gt;00&lt;/s&gt;
|'''6'''
|5,83 {{Opgong}}
|6
|5,79 {{Opgong}}
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
!122,56
!119
!119
!120
!118,34
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |17.481,33
! colspan=&quot;2&quot; |18004,34
! colspan=&quot;2&quot; |18.105,47
|}
It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen.

=== Grutste-oerskottemetoade ===
It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en BSW in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen
!Sitten
!119
! colspan=&quot;5&quot; |Grutste-oerskottenmetoade
|-
!Partij
!Stimmen
![[Evenredich oanpart|E.O.]]
!Hiele sitten
!Oerskot
!Restsitten
!Totaal
|-
!CDU
|749.216
|41,&lt;s&gt;61&lt;/s&gt;
|41
|0,61
|1
|'''42'''
|-
!AfD
|719.274
|39,&lt;s&gt;95&lt;/s&gt;
|39
|0,95
|1
|'''40'''
|-
!BSW
|277.173
|15,&lt;s&gt;39&lt;/s&gt;
|15
|0,39
|
|'''15'''
|-
!SPD
|172.002
|9,&lt;s&gt;55&lt;/s&gt;
|9
|0,55
|
|'''9'''
|-
!Grüne
|119.964
|6,&lt;s&gt;66&lt;/s&gt;
|6
|0,66
|1
|'''7'''
|-
!Linke
|104.888
|5,&lt;s&gt;83&lt;/s&gt;
|5
|0,83
|1
|'''6'''
|-
!Totaal
!2.142.517
!119
!115
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |4
!119
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Kiesdieler
! colspan=&quot;5&quot; |18.004,34
|}

== Sjoch ek ==

* [[D'Hondt-metoade]]
* [[Sainte-Laguë-metoade]]
* [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]]
* [[Grutste-oerskottemetoade]]

[[Kategory:Kiesstelsel]]</text>
      <sha1>opt18i3fhdp8nndyijdbmkhdhpfhy3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaisersesch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191212</id>
    <revision>
      <id>1228371</id>
      <timestamp>2026-04-20T20:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme                       = Kaisersesch | ôfbylding                   = 2026 Kaisersesch, Hamburcherstrjitte.jpg | ôfbyldingsbreedte           = | ôfbyldingstekst             =  | wapen                       = DEU Verbandsgemeinde Kaisersesch COA.svg | ynwennertal                 = 3.256 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt; | oerflak...&quot;</comment>
      <origin>1228371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="orbqz82eb2co6wbz84thz2sinb4n2vd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                       = Kaisersesch
| ôfbylding                   = 2026 Kaisersesch, Hamburcherstrjitte.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = DEU Verbandsgemeinde Kaisersesch COA.svg
| ynwennertal                 = 3.256 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,18 km²
| befolkingstichtens          = 398 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      = 410 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]]
| bestjoerlike ienheid 3      = ferbânsgemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]
| bestjoerlike ienheid 4      =
| namme bestjoerlike ienheid 4=
| boargemaster                = Gerhard Weber
| stedsyndieling              =
| gemeente-yndieling          =
| stifting                    =
| postkoade                   = 56759
| tiidsône                    =
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|50_13_52_N_7_08_24_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°13'N 07°08'E}}
| webside                     = [https://www.kaisersesch.de/stadt-kaisersesch/ www.kaisersesch.de]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 52
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 08
| lon_sec                     = 24
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                  = Kaisersesch in COC.svg
| ôfbyldingstekst99            = Kaisersesch (read) yn 'e lânkring Cochem-Zell 
}}
'''Kaisersesch''' is in stêd yn 'e [[lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. De stêd is it bestjoerlik sintrum fan it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Kaisersesch leit yn 'e East-Eifel, op in hichte fan likernôch 410 meter boppe seenivo.

== Skiednis ==
De namme &quot;Esch&quot; wiist op âlde lânbougrûn. Yn 1321 krige it plak stedsrjochten fan kening [[Loadewyk de Beier]]. It wie iuwenlang in wichtich hannelssintrum op 'e rûte tusken de [[Mûzel (Dútslân)|Mûzel]] en de [[Eifel]]. Hoewol't it letter syn stedsrjochten ferlear, waarden dy yn 1997 op 'e nij ferliend.

== It besjen wurdich ==
* De parochytsjerke fan 'e hillige Pankratius mei syn karakteristike &quot;skeve&quot; toer.
* It ''Alte Wasserwerk'', dat hjoed-de-dei as kultureel sintrum tsjinnet.
* Resten fan 'e âlde stedsmuorren en de histoaryske finzenistoer (''Waldpforte'').
* It riedshûs yn it sintrum fan 'e stêd.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt; 
2026 Kaisersesch, Burgstraße.jpg|Burgstraße
2026 Kaisersesch, Sint-Pankratiustsjerke.jpg|Sint-Pankratiustsjerke
2026 Kaisersesch, Wâldkapel - 2.jpg|Wâldkapel
&lt;/gallery&gt;

== Ekonomy en ferkear ==
Kaisersesch hat in eigen stasjon oan it spoar Kaisersesch-Andernach (de ''Eifelquerbahn''). De stêd leit ek fuort oan 'e autodyk A48, wat it in geunstige lokaasje foar bedriuwen makket.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Kaisersesch}}
}}

{{DEFAULTSORT:Kaisersesch}}
[[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]]</text>
      <sha1>orbqz82eb2co6wbz84thz2sinb4n2vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filmtreatment</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191213</id>
    <redirect title="Treatment" />
    <revision>
      <id>1228372</id>
      <timestamp>2026-04-20T22:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Treatment]]</comment>
      <origin>1228372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="46zi5g7kqte8aze81f03tzjcxvja7um" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Treatment]]</text>
      <sha1>46zi5g7kqte8aze81f03tzjcxvja7um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Madhya Pradesj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191214</id>
    <redirect title="Madhya Pradesh" />
    <revision>
      <id>1228376</id>
      <timestamp>2026-04-20T22:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Madhya Pradesh]]</comment>
      <origin>1228376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ekg8krgpxydc095xs89hu5osm5f8fee" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Madhya Pradesh]]</text>
      <sha1>ekg8krgpxydc095xs89hu5osm5f8fee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literêr wurk fan Henry Miller</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191215</id>
    <revision>
      <id>1228378</id>
      <timestamp>2026-04-20T22:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="7b6g7xazcs4utv61gx7n5p5hv4cdc3d" xml:space="preserve">[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Miller, Henry]]</text>
      <sha1>7b6g7xazcs4utv61gx7n5p5hv4cdc3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sitteferdieling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191216</id>
    <redirect title="Sitferdieling" />
    <revision>
      <id>1228380</id>
      <timestamp>2026-04-20T22:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sitferdieling]]</comment>
      <origin>1228380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="rpy68vde30orl8sx1ge1dw04x8ue5h6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sitferdieling]]</text>
      <sha1>rpy68vde30orl8sx1ge1dw04x8ue5h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Fersprieding fan de grutearfoks (Otocyon megalotis).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>191217</id>
    <revision>
      <id>1228382</id>
      <timestamp>2026-04-20T22:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de grutearfoks (''Otocyon megalotis''). Eigenmakke ôfbylding.</comment>
      <origin>1228382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="17toew29a4fqud5jqpdxglmlhehvnbk" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de grutearfoks (''Otocyon megalotis''). Eigenmakke ôfbylding.
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>17toew29a4fqud5jqpdxglmlhehvnbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otocyon megalotis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191218</id>
    <redirect title="Grutearfoks" />
    <revision>
      <id>1228384</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Grutearfoks]]</comment>
      <origin>1228384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutearfoks]]</text>
      <sha1>22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leppelhûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191219</id>
    <redirect title="Grutearfoks" />
    <revision>
      <id>1228385</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Grutearfoks]]</comment>
      <origin>1228385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutearfoks]]</text>
      <sha1>22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Grutearfoks</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191220</id>
    <revision>
      <id>1228386</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="b1iv6hjilxikbkmcnt2yz6v6ld8yeir" xml:space="preserve">[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Hûneftige]]</text>
      <sha1>b1iv6hjilxikbkmcnt2yz6v6ld8yeir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grutearfoksen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191221</id>
    <redirect title="Grutearfoks" />
    <revision>
      <id>1228387</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Grutearfoks]]</comment>
      <origin>1228387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="4yb81zr9qsemcapd3cg01d14q41l4ow" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutearfoks]]

[[Kategory:Grutearfoks| ]]
[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Hûneftige]]</text>
      <sha1>4yb81zr9qsemcapd3cg01d14q41l4ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otocyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191222</id>
    <redirect title="Grutearfoks" />
    <revision>
      <id>1228388</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Grutearfoks]]</comment>
      <origin>1228388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutearfoks]]</text>
      <sha1>22ovoeu66uuvzic19674hab4vtfmujc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jakhals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191223</id>
    <revision>
      <id>1228389</id>
      <timestamp>2026-04-20T23:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="8hw16x7x7eij9vj6lnxszzn45o3meul" xml:space="preserve">{{Wurk}}
In '''jakhals''' is in middelgrutte [[hûneftige]], lytser as in [[wolf]], mar grutter as in [[foks]].</text>
      <sha1>8hw16x7x7eij9vj6lnxszzn45o3meul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Minorisearre taal</title>
    <ns>1</ns>
    <id>191224</id>
    <revision>
      <id>1228392</id>
      <timestamp>2026-04-21T05:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Minorisearre? */ nije seksje</comment>
      <origin>1228392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="2kkvdwwmxtak95pc4jvtq0ubij439mw" xml:space="preserve">== Minorisearre? ==

@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd &quot;minorisearje&quot; net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST)</text>
      <sha1>2kkvdwwmxtak95pc4jvtq0ubij439mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228394</id>
      <parentid>1228392</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T06:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="929" sha1="nwb3q86ivdydzfj476c7adhu0gq3wzd" xml:space="preserve">== Minorisearre? ==
@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd &quot;minorisearje&quot; net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST)
:{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is &quot;efterstelde taal&quot; better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST)</text>
      <sha1>nwb3q86ivdydzfj476c7adhu0gq3wzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228395</id>
      <parentid>1228394</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Klaasgroen</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* Minorisearre? */ Antwurd</comment>
      <origin>1228395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="rtjgokhm3kmwwkujz0kb811atxuijse" xml:space="preserve">== Minorisearre? ==
@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd &quot;minorisearje&quot; net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST)
:{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is &quot;efterstelde taal&quot; better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST)
:@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST)</text>
      <sha1>rtjgokhm3kmwwkujz0kb811atxuijse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228399</id>
      <parentid>1228395</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Minorisearre? */ Antwurd</comment>
      <origin>1228399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="kdo3fkg0hfxakxu2hqwqgdjzxx2oqto" xml:space="preserve">== Minorisearre? ==
@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd &quot;minorisearje&quot; net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST)
:{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is &quot;efterstelde taal&quot; better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST)
:@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST)
::@[[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]], ja, mar dit wurd bestiet neffens my noch net yn 't Frysk. It is net oan de Wikipedy en betink nije wurden. Wy folgje wat der yn 'e wurdboeken stiet. As it wurd algemien oannommen wurde soe, dan ja dan soene we it ek oppakke kinne. Ik ha sjoen dat se op it Nederlânsktalige lemma it feroare ha yn &quot;Marginalisatie (taalkunde), want ek yn it Nederlânsk bestiet it wurd &quot;minoriseren&quot; net. Dus om my soe &quot;Marginalisearre taal&quot; faaks better pasje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.25 (CEST)</text>
      <sha1>kdo3fkg0hfxakxu2hqwqgdjzxx2oqto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228400</id>
      <parentid>1228399</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T07:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1228400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="ijq378m13nigskq59ckgji6y9kyhs26" xml:space="preserve">== Minorisearre? ==
@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd &quot;minorisearje&quot; net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST)
:{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is &quot;efterstelde taal&quot; better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST)
:@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST)
::@[[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]], jawol, mar dit wurd bestiet neffens my noch net yn 't Frysk. It is net oan de Wikipedy en betink nije wurden. Wy folgje wat der yn 'e wurdboeken stiet. As it wurd algemien oannommen wurde soe, dan ja dan soene we it ek oppakke kinne. Ik ha sjoen dat se op it Nederlânsktalige lemma it feroare ha yn &quot;Marginalisatie (taalkunde), want ek yn it Nederlânsk bestiet it wurd &quot;minoriseren&quot; net. Dus om my soe &quot;Marginalisearre taal&quot; faaks better pasje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.25 (CEST)</text>
      <sha1>ijq378m13nigskq59ckgji6y9kyhs26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tuihanten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191225</id>
    <redirect title="Tubanten" />
    <revision>
      <id>1228398</id>
      <timestamp>2026-04-21T07:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Tubanten#Tuihanten]]</comment>
      <origin>1228398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="k2ase38ol00cx4zq0o7q0pbr8vqc0n7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Tubanten#Tuihanten]]</text>
      <sha1>k2ase38ol00cx4zq0o7q0pbr8vqc0n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Himachal Pradesh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191226</id>
    <revision>
      <id>1228402</id>
      <timestamp>2026-04-21T09:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Himachal Pradesh&lt;small&gt;हिमाचल प्रदेश&lt;/small&gt; | status            = Dielsteat | ôfbylding         = From left P6014 Gangchhua and P6270 in Himachal Pradesh India ref Leomann Map and Google Earth.jpg | ôfbyldingstekst   = De piken fan Gangchhua en P6270 yn it heechberchtme fan Himachal Pradesh. | wapen             = | haadstêd          = [[Shimla]] (simmer)&lt;br&gt;[[Dharamshala]] (winter) | grutste st...&quot;</comment>
      <origin>1228402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14963" sha1="l13jchqaiunm1ffhmcyy2t933ibf25d" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Himachal Pradesh&lt;small&gt;हिमाचल प्रदेश&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = From left P6014 Gangchhua and P6270 in Himachal Pradesh India ref Leomann Map and Google Earth.jpg
| ôfbyldingstekst   = De piken fan Gangchhua en P6270 yn it heechberchtme fan Himachal Pradesh.
| wapen             =
| haadstêd          = [[Shimla]] (simmer)&lt;br&gt;[[Dharamshala]] (winter)
| grutste stêd      = [[Shimla]]
| distrikten        = 12
| ynwennertal       = 6.864.602 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 55.673 km²
| hichte            = 350 – 7.000 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), [[Sanskryt]] (ekstra offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 95,17%&lt;br&gt;[[Islam]] 2,18%&lt;br&gt;[[Boedisme]] 1,15%
| stifting          = 25 jannewaris 1971
| webside           = [https://www.himachal.nic.in himachal.nic.in]
| ôfbylding99       = Himachal Pradesh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Himachal Pradesh yn Yndia
}}
'''Himachal Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan Yndia. De steat leit folslein yn 'e [[Himalaya]] en grinzget yn it noarden oan 'e unyterritoaria [[Jammu en Kasjmier]] en [[Ladakh]], yn it westen oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it suden oan [[Haryana]] en yn it súdeasten oan [[Uttarakhand]]. Yn it easten dielt de steat in ynternasjonale grins mei de [[Tibetaanske Autonome Regio]] ([[Sina]]). Himachal Pradesh is likernôch 1,3 kear sa grut as Nederlân. Himachal Pradesh bestjut snieberchsteat (Hima = snie, achal = berch, pradesh = steat.)   

De steat is ferneamd om syn natoer, appelhôven en deunby lizzende hillige plakken. It is ien fan 'e rykste dielsteaten fan Yndia as it giet om it ynkommen per ynwenner en it hat in hege graad fan geletterdheid. Himachal Pradesh wurdt ek wol &quot;Dev Bhumi&quot; (Lân fan 'e Goaden) neamd, fanwegen de tûzenen timpels en it feit dat in soad hindoestaanske myten harren hjir ôfspylje.

== Geografy ==
It lânskip fan Himachal Pradesh kin fan súdwest nei noardeast ferdield wurde yn trije dúdlike geografyske sônes. 

De [[Shiwaliks]] foarmje de legere heuvels yn it suden fan 'e steat, oant sa'n 1.200 meter. Dêr lizze tichte bosken en wurdt oan lânbou dien. It klimaat is dêr   sub-tropysk.
[[Ofbyld:Peer Panjal Mountain Ranges.jpg|thumb|left|Pir Panjalbergen.]]
Noardliker lizze de bergen fan 'e Legere Himalaya, ek wol de Midden-Himalaya neamd, mei hichten tusken likernôch 1.500 en 4.000 meter. Yn dizze sône lizze bekende plakken lykas [[Shimla]] en [[Dalhousie]]. Berchrêgen lykas de [[Dhauladhar]] en de [[Pir Panjal]] bepale hjir it lânskip.

De Grutte Himalaya yn it noarden en easten (Lahaul and Spiti en Kinnaur) bestiet út heechberchtme mei piken oant om de 7.000 meter. Dat gebiet is rûch, kâld en foar in grut part drûch, om't it yn 'e [[reinskaad]] fan 'e Himalaya leit.

Himachal Pradesh is ek fan grut belang foar de wetterfoarsjenning fan Noard-Yndia. Ferskate grutte rivieren ûntspringe of streame troch de steat, lykas de [[Chenab (rivier)|Chenab]], [[Ravi (rivier)|Ravi]], [[Beas (rivier)|Beas]] en [[Sutlej]], wylst de [[Yamuna]] de súdeastlike grins rekket.
[[Ofbyld:Renuka Lake Sirmaur.jpg|thumb|left|De Renukamar.]]
De steat hat in grut tal [[gletsjer]]s, wêrûnder de Bara Shigri, de grutste fan Himachal. Ek binne der ferskate marren, lykas Chandra Taal yn Spiti en de Renukamar yn 'e legere heuvels.

Troch de grutte hichteferskillen fariëarret it klimaat sterk: fan waarm en fochtich yn it suden oant tige kâld yn de heechlizzende dellingen. Yn de winter leit der yn grutte dielen fan de steat snie, wêrtroch guon gebieten moannenlang min berikber binne.

== Skiednis ==
De skiednis fan Himachal Pradesh wurdt foar in grut part bepaald troch de isolearre lizzing yn 'e bergen, wêrtroch it gebiet faak in eigen ûntwikkeling trochmakke.

Yn 'e âldheid waard de regio bewenne troch stammen lykas de Dasas, Koilis en Kiratas. Letter ûntstiene lytse keninkrykjes en stamsteaten, de saneamde Janapadas. It religieuze libben bestie út in mingfoarm fan [[hindoeïsme]] en leauwen yn lokale goaden (''devta's'').

Yn 'e midsiuwen bleau it berchlân foar in grut part bûten direkte kontrôle fan islamityske riken en it [[Mogolryk]]. Lytse keninkrykjes lykas Kangra, Kullu en Chamba holden faak harren selsstannigens. Oan it begjin fan 'e 19e iuw foelen de [[Gurkha]]s it gebiet binnen, mar hja waarden letter troch de Britten weromdreaun.
[[Ofbyld:Kasauli-market.jpg|thumb|left|De merke yn Kasauli yn 'e 19e iuw.]]
Under [[Britsk-Ynje]] waard it gebiet in taflecht foar it koelere berchklimaat. Shimla waard yn 1864 de simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, dêr't it bestjoer alle jierren hinne ferhuze. In soad lokale foarsten bleaune oant 1947 as [[fazal]]len oan 'e macht.

Nei de ûnôfhinklikens fan India waard Himachal earst in [[unyterritoarium]]. Troch gearfoeging fan eardere prinsdommen en gebieten út Pûndjaab groeide it gebiet stadichoan. Op 25 jannewaris 1971 waard Himachal Pradesh de 18e dielsteat fan it lân.

== Befolking ==
[[Hindy]] is de offisjele taal, mar yn 'e praktyk wurde benammen Pahari-dialekten praat; yn it easten komme ek Tibetaansk-Birmaanske talen foar. In relatyf grut part fan 'e befolking bestiet út [[Dalit]]s (sawat 25%).

De measte minsken wenje yn lytse doarpen yn it berchlân. Tradisjonele huzen wurde faak boud fan hout en stien, oanpast oan it terrein en bestindich tsjin [[ierdskodding]]s.
[[Ofbyld:Dharamsala-Gyuto-Karmapa-04-gje.jpg|thumb|Boedistyske timpel yn Dharamshala.]]
De befolking fan Himachal Pradesh is relatyf homogeen wat religy oanbelanget, mar kultureel en taalkundich ferskaat. Mear as 95% fan 'e ynwenners hinget it hindoeïsme oan, faak yn in foarm dêr't de klassike tradysjes kombinearre wurde mei it leauwen yn lokale berchgoaden (''kuldevta's''). Fierder ha de [[islam]], it [[boedisme]] (benammen yn Lahaul en Spiti en Kinnaur) en it [[sikhisme]] in lytse oanhing.

In opfallend skaaimerk is de Tibetaanske mienskip: sûnt 1959 wennet de [[Dalai Lama]] yn [[Dharamshala]], dat dêrmei in wichtich sintrum fan Tibetaansk boedisme yn ballingskip wurden is.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Himachal Pradesh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 95,43% || 95,17% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,26% || Ien fan 'e heechste persintaazjes yn Yndia
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,97% || 2,18% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,21% || Fral yn 'e distrikten Chamba en Sirmaur.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 1,19% || 1,16% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,03% || Benammen yn 'e gebieten dy't oan Pûndjaab grinzgje.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 1,25% || 1,15% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,10% || Dominant yn Lahaul &amp; Spiti en Kinnaur; sterk beynfloede troch Tibet.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,05% || Konsintrearre yn stedske gebieten lykas Shimla.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,03% || 0,16% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,13% || Ynklusyf Jaïnisme en lokale stam-religys.
|}
De groei fan 'e befolking yn Himachal Pradesh is de lêste desennia stadiger gien as yn soad oare Yndiaaske steaten, wat faak sjoen wurdt as in teken fan goede ûntwikkeling en ûnderwiis.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Himachal Pradesh (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 1.920.294 || 1.896.944 || 1.928.206 || 2.029.113 || 2.263.245 || 2.385.981 || 2.812.463
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:red;&quot; | -1,2% || +1,6% || +5,2% || +11,5% || +5,4% || +17,9%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 3.460.434 || 4.280.818 || 5.170.877 || 6.077.900 || 6.864.602 || ||
|-
! Groei
| +23,0% || +23,7% || +20,8% || +17,5% || +12,9% || ||
|}

Himachal Pradesh hat gjin megastêden. Faak binne de stêden histoaryske ''hill stations'' of nije yndustriële hubs oan 'e grins mei de flakten. Hill stations binne berchdelsettings yn Yndia dy't yn 'e koloaniale tiid ûntwikkele of útwreide waarden troch de Britten as koelere bestjoers- en ferbliuwplakken om oan 'e waarmte fan 'e flakten te ûntkommen. De sifers yn ûndersteande tabel binne foar de stêden sels, net foar it hiele distrikt.
[[Ofbyld:Shimla th.jpg|thumb|Shimla.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Shimla]] || Shimla || 142.555 || 169.578 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,0% || Haadstêd en toeristysk sintrum.
|-
| 2 || [[Solan]] || Solan || 34.206 || 39.256 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,8% || Hub foar lânbou en ûnderwiis.
|-
| 3 || [[Dharamshala]] || Kangra || 19.124 || 30.764 || style=&quot;color: green;&quot; | +60,9% || Winterhaadstêd en Tibetaansk sintrum.
|-
| 4 || [[Baddi]] || Solan || 22.601 || 29.911 || style=&quot;color: green;&quot; | +32,3% || Wichtich yndustrieel sintrum (farmasy).
|-
| 5 || [[Nahan]] || Sirmaur || 25.972 || 28.899 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,3% || Histoaryske stêd yn it suden.
|-
| 6 || [[Mandi (stêd)|Mandi]] || Mandi || 26.858 || 26.422 || style=&quot;color: red;&quot; | -1,6% || Kulturele stêd oan 'e rivier de Beas.
|}

== Kultuer en toerisme ==
De kultuer fan Himachal Pradesh is in kleurich mingsel fan religy en berchtradysjes. 

It Kullu Dussehra is wrâldferneamd. Wylst Dussehra yn 'e measte dielen fan India einiget mei de ferbaarning fan Ravana-poppen, begjint it yn 'e Kullu-delling krekt dan. Hûnderten lokale goaden (''devta's'') wurde út de doarpen op draachstuollen nei de stêd brocht.

De Pahari-skilderkeunst is in foarm fan miniatuerkeunst dy't bloeide yn 'e 17e en 18e iuw oan 'e hôven fan 'e berchfoarsten.
[[Ofbyld:Ved Prakash - Solang Valley 2014-05-10 2547.JPG|thumb|left|Man mei in tradisjonele Himchali-pet.]]
De tradisjonele Himachali pet is in wollen mûtse mei kleurige rânen en wurdt droegen troch manlju; it is in symboal fan 'e steat wurden.
Himachal Pradesh is ien fan de populêrste fakânsjebestimmings fan Yndia.
[[Ofbyld:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|thumb|It Key-kleaster.]]
Shimla, de eardere simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, stiet bekend om syn koloniale arsjitektuer en de smelle berchtrein, de ''Toy Train'', dy’t ûnderdiel is fan it [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. Manali is in sintrum foar aventoerstoerisme en in poarte nei de Hege Himalaya. Dharamshala en McLeod Ganj binne it spirituele sintrum fan 'e Tibetaanske mienskip yn ballingskip. De Spiti Valley is in kâlde heechlânwoastyn mei âlde boedistyske kleasters lykas it Key-kleaster. 

== Natoer ==
Himachal Pradesh is in wichtige regio foar biodiversiteit. De steat is it leefgebiet fan seldsume soarten lykas de [[snieloaihoars]] en de [[westlike saterhin]], in kleurige [[Fazanten|fazant]] dy't ek de steatsfûgel is.

De steat hat fiif nasjonale parken, wêrfan de wichtichste hjirûnder beskreaun wurde.
[[Ofbyld:Himalayn National Park 01.jpg|thumb|Nasjonaal Park Great Himalayan]]
* It [[Nasjonaal Park Great Himalayan]] yn Kullu stiet op 'e UNESCO-wrâlderfgoedlist. It park beskermet alpine berchtoppen en tichte bosken.
* It [[Nasjonaal Park Pin Valley]] leit yn 'e kâlde woastyn fan Spiti. Yn it gebiet komme de snieloaihoars en de Sibearyske stienbok foar. It lânskip is rûch en sûnder beammen mei planten dy't oanpast binne oan ekstreme kjeld.

Oare nasjonale parken: 
* [[Nasjonaal park Inderkilla]],
* [[Nasjonaal Park Khirganga]], 
* [[Nasjonaal Park Simbalbara]].

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Apple orchards in Kotgarh (21487239943).jpg|thumb|left|Appelhôf yn Kotgarh.]]
De steat wurdt faak de appelsteat fan Yndia neamd. Himachal produsearret grutte hoemannichten appels en oare fruchten lykas parren, benammen yn 'e hegere dellingen. Ek de tylt fan krûden en grienten bûten it seizoen is wichtich, om't dy yn 'e waarme flakten minder goed groeie kinne.

Troch de grutte hichteferskillen en de ferskate riviersystemen hat de steat in sterk potinsjeel foar wetterkrêft. Himachal produsearret in grut part fan syn elektrisiteit út wetterkrêft en leveret ek stroom oan oare steaten lykas Delhi en Pûndjaab.

In wichtige yndustry is de farmaseutyske sektor. De stêd Baddi is útgroeid ta in produksjesintrum foar medisinen yn Yndia.

== Bestjoer ==
Himachal Pradesh is ferdield yn 12 distrikten, dy't foar ferdield binne yn trije divyzjes (regio's): Shimla, Kangra en Mandi.

De distrikten ferskille in soad fan inoar; wylst de súdlike distrikten lykas Solan en Sirmaur tichtebefolke en yndustrieel binne, binne de distrikten yn it heechberchtme, lykas Lahaul en Spiti, de grutste fan oerflak mar hawwe se de minste ynwenners fanwegen it rûge klimaat.

[[Ofbyld:Himachal Pradesh 2011 administrativ.svg|thumb|Yndieling distrikten Himachal Pradesh.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Oerflak (km²)
|-
| [[Bilaspur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Bilaspur]] || Bilaspur || 340.885 || 381.956 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,0% || 1.167
|-
| [[Chamba (distrikt)|Chamba]] || Chamba || 460.899 || 519.080 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,6% || 6.522
|-
| [[Hamirpur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Hamirpur]] || Hamirpur || 412.700 || 454.768 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,2% || 1.118
|-
| [[Kangra (distrikt)|Kangra]] || Dharamshala || 1.339.030 || 1.510.075 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,8% || 5.739
|-
| [[Kinnaur (distrikt)|Kinnaur]] || Reckong Peo || 78.334 || 84.121 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,4% || 6.401
|-
| [[Kullu (distrikt)|Kullu]] || Kullu || 381.571 || 437.903 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,8% || 5.503
|-
| [[Lahaul en Spiti (distrikt)|Lahaul en Spiti]] || Kyelang || 33.224 || 31.564 || style=&quot;color: red;&quot; | -5,0% || 13.835
|-
| [[Mandi (distrikt)|Mandi]] || Mandi || 901.344 || 999.777 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,9% || 3.950
|-
| [[Shimla (distrikt)|Shimla]] || Shimla || 722.502 || 814.010 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,7% || 5.131
|-
| [[Sirmaur (distrikt)|Sirmaur]] || Nahan || 458.593 || 529.855 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5% || 2.825
|-
| [[Solan (distrikt)|Solan]] || Solan || 500.557 || 580.320 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,9% || 1.936
|-
| [[Una (distrikt)|Una]] || Una || 442.733 || 521.173 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,7% || 1.540
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://hptdc.in/ Toeristyske side oer Himachal Pradesh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Himachal Pradesh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Himachal Pradesh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1971]]</text>
      <sha1>l13jchqaiunm1ffhmcyy2t933ibf25d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228407</id>
      <parentid>1228402</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T10:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14974" sha1="i080a6jn2phg00kmeryiry8ir1skbt7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Himachal Pradesh&lt;small&gt;हिमाचल प्रदेश&lt;/small&gt;
| status            = Dielsteat
| ôfbylding         = From left P6014 Gangchhua and P6270 in Himachal Pradesh India ref Leomann Map and Google Earth.jpg
| ôfbyldingstekst   = De piken fan Gangchhua en P6270 yn it heechberchtme fan Himachal Pradesh.
| wapen             =
| haadstêd          = [[Shimla]] (simmer)&lt;br&gt;[[Dharamshala]] (winter)
| grutste stêd      = [[Shimla]]
| distrikten        = 12
| ynwennertal       = 6.864.602 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 55.673 km²
| hichte            = 350 – 7.000 m
| talen             = [[Hindy]] (offisjeel), [[Sanskryt]] (ekstra offisjeel)
| religy            = [[Hindoeïsme]] 95,17%&lt;br&gt;[[Islam]] 2,18%&lt;br&gt;[[Boedisme]] 1,15%
| stifting          = 25 jannewaris 1971
| webside           = [https://www.himachal.nic.in himachal.nic.in]
| ôfbylding99       = Himachal Pradesh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Himachal Pradesh yn Yndia
}}
'''Himachal Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan Yndia. De steat leit folslein yn 'e [[Himalaya]] en grinzget yn it noarden oan 'e unyterritoaria [[Jammu en Kasjmier]] en [[Ladakh]], yn it westen oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it suden oan [[Haryana]] en yn it súdeasten oan [[Uttarakhand]]. Yn it easten dielt de steat in ynternasjonale grins mei de [[Tibet|Tibetaanske Autonome Regio]] ([[Sina]]). Himachal Pradesh is likernôch 1,3 kear sa grut as Nederlân. Himachal Pradesh bestjut snieberchsteat (Hima = snie, achal = berch, pradesh = steat.)   

De steat is ferneamd om syn natoer, appelhôven en deunby lizzende hillige plakken. It is in relatyf rike dielsteat fan Yndia as it giet om it ynkommen per ynwenner en it hat in hege graad fan taalfeardigens. Himachal Pradesh wurdt ek wol &quot;Dev Bhumi&quot; (Lân fan 'e Goaden) neamd, fanwegen de tûzenen timpels en it feit dat in soad [[hindoe]]staanske [[myte]]n harren hjir ôfspylje.

== Geografy ==
It lânskip fan Himachal Pradesh kin fan súdwest nei noardeast ferdield wurde yn trije dúdlike geografyske sônes. 

De [[Shiwaliks]] foarmje de legere heuvels yn it suden fan 'e steat, oant sa'n 1.200 meter. Dêr lizze tichte bosken en wurdt oan lânbou dien. It klimaat is dêr   sub-tropysk.
[[Ofbyld:Peer Panjal Mountain Ranges.jpg|thumb|left|Pir Panjalbergen.]]
Noardliker lizze de bergen fan 'e Legere Himalaya, ek wol de Midden-Himalaya neamd, mei hichten tusken likernôch 1.500 en 4.000 meter. Yn dizze sône lizze bekende plakken lykas [[Shimla]] en [[Dalhousie]]. Berchrêgen lykas de [[Dhauladhar]] en de [[Pir Panjal]] bepale hjir it lânskip.

De Grutte Himalaya yn it noarden en easten (Lahaul and Spiti en Kinnaur) bestiet út heechberchtme mei piken oant om de 7.000 meter. Dat gebiet is rûch, kâld en foar in grut part drûch, om't it yn 'e [[reinskaad]] fan 'e Himalaya leit.

Himachal Pradesh is ek fan grut belang foar de wetterfoarsjenning fan Noard-Yndia. Ferskate grutte rivieren ûntspringe of streame troch de steat, lykas de [[Chenab (rivier)|Chenab]], [[Ravi (rivier)|Ravi]], [[Beas (rivier)|Beas]] en [[Sutlej]], wylst de [[Yamuna]] de súdeastlike grins rekket.
[[Ofbyld:Renuka Lake Sirmaur.jpg|thumb|left|De Renukamar.]]
De steat hat in grut tal [[gletsjer]]s, wêrûnder de Bara Shigri, de grutste fan Himachal. Ek binne der ferskate marren, lykas Chandra Taal yn Spiti en de Renukamar yn 'e legere heuvels.

Troch de grutte hichteferskillen fariëarret it klimaat sterk: fan waarm en fochtich yn it suden oant tige kâld yn de heechlizzende dellingen. Yn de winter leit der yn grutte dielen fan de steat snie, wêrtroch guon gebieten moannenlang min berikber binne.

== Skiednis ==
De skiednis fan Himachal Pradesh wurdt foar in grut part bepaald troch de isolearre lizzing yn 'e bergen, wêrtroch it gebiet faak in eigen ûntwikkeling trochmakke.

Yn 'e âldheid waard de regio bewenne troch stammen lykas de Dasas, Koilis en Kiratas. Letter ûntstiene lytse keninkrykjes en stamsteaten, de saneamde Janapadas. It religieuze libben bestie út in mingfoarm fan [[hindoeïsme]] en leauwen yn lokale goaden (''devta's'').

Yn 'e midsiuwen bleau it berchlân foar in grut part bûten direkte kontrôle fan islamityske riken en it [[Mogolryk]]. Lytse keninkrykjes lykas Kangra, Kullu en Chamba holden faak harren selsstannigens. Oan it begjin fan 'e 19e iuw foelen de [[Gurkha]]s it gebiet binnen, mar hja waarden letter troch de Britten weromdreaun.
[[Ofbyld:Kasauli-market.jpg|thumb|left|De merke yn Kasauli yn 'e 19e iuw.]]
Under [[Britsk-Ynje]] waard it gebiet in taflecht foar it koelere berchklimaat. Shimla waard yn 1864 de simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, dêr't it bestjoer alle jierren hinne ferhuze. In soad lokale foarsten bleaune oant 1947 as [[fazal]]len oan 'e macht.

Nei de ûnôfhinklikens fan India waard Himachal earst in [[unyterritoarium]]. Troch gearfoeging fan eardere prinsdommen en gebieten út Pûndjaab groeide it gebiet stadichoan. Op 25 jannewaris 1971 waard Himachal Pradesh de 18e dielsteat fan it lân.

== Befolking ==
[[Hindy]] is de offisjele taal, mar yn 'e praktyk wurde benammen Pahari-dialekten praat; yn it easten komme ek Tibetaansk-Birmaanske talen foar. In relatyf grut part fan 'e befolking bestiet út [[Dalit]]s (sawat 25%).

De measte minsken wenje yn lytse doarpen yn it berchlân. Tradisjonele huzen wurde faak boud fan hout en stien, oanpast oan it terrein en bestindich tsjin [[ierdskodding]]s.
[[Ofbyld:Dharamsala-Gyuto-Karmapa-04-gje.jpg|thumb|Boedistyske timpel yn Dharamshala.]]
De befolking fan Himachal Pradesh is relatyf homogeen wat religy oanbelanget, mar kultureel en taalkundich ferskaat. Mear as 95% fan 'e ynwenners hinget it hindoeïsme oan, faak yn in foarm dêr't de klassike tradysjes kombinearre wurde mei it leauwen yn lokale berchgoaden (''kuldevta's''). Fierder ha de [[islam]], it [[boedisme]] (benammen yn Lahaul en Spiti en Kinnaur) en it [[sikhisme]] in lytse oanhing.

In opfallend skaaimerk is de Tibetaanske mienskip: sûnt 1959 wennet de [[Dalai Lama]] yn [[Dharamshala]], dat dêrmei in wichtich sintrum fan Tibetaansk boedisme yn ballingskip wurden is.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Himachal Pradesh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 95,43% || 95,17% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,26% || Ien fan 'e heechste persintaazjes yn Yndia
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 1,97% || 2,18% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,21% || Fral yn 'e distrikten Chamba en Sirmaur.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 1,19% || 1,16% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,03% || Benammen yn 'e gebieten dy't oan Pûndjaab grinzgje.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Boedisme]] || 1,25% || 1,15% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,10% || Dominant yn Lahaul &amp; Spiti en Kinnaur; sterk beynfloede troch Tibet.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,05% || Konsintrearre yn stedske gebieten lykas Shimla.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,03% || 0,16% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,13% || Ynklusyf Jaïnisme en lokale stam-religys.
|}
De groei fan 'e befolking yn Himachal Pradesh is de lêste desennia stadiger gien as yn soad oare Yndiaaske steaten, wat faak sjoen wurdt as in teken fan goede ûntwikkeling en ûnderwiis.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Himachal Pradesh (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 1.920.294 || 1.896.944 || 1.928.206 || 2.029.113 || 2.263.245 || 2.385.981 || 2.812.463
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:red;&quot; | -1,2% || +1,6% || +5,2% || +11,5% || +5,4% || +17,9%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 3.460.434 || 4.280.818 || 5.170.877 || 6.077.900 || 6.864.602 || ||
|-
! Groei
| +23,0% || +23,7% || +20,8% || +17,5% || +12,9% || ||
|}

Himachal Pradesh hat gjin megastêden. Faak binne de stêden histoaryske ''hill stations'' of nije yndustriële hubs oan 'e grins mei de flakten. Hill stations binne berchdelsettings yn Yndia dy't yn 'e koloaniale tiid ûntwikkele of útwreide waarden troch de Britten as koelere bestjoers- en ferbliuwplakken om oan 'e waarmte fan 'e flakten te ûntkommen. De sifers yn ûndersteande tabel binne foar de stêden sels, net foar it hiele distrikt.
[[Ofbyld:Shimla th.jpg|thumb|Shimla.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk
|-
| 1 || [[Shimla]] || Shimla || 142.555 || 169.578 || style=&quot;color: green;&quot; | +19,0% || Haadstêd en toeristysk sintrum.
|-
| 2 || [[Solan]] || Solan || 34.206 || 39.256 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,8% || Hub foar lânbou en ûnderwiis.
|-
| 3 || [[Dharamshala]] || Kangra || 19.124 || 30.764 || style=&quot;color: green;&quot; | +60,9% || Winterhaadstêd en Tibetaansk sintrum.
|-
| 4 || [[Baddi]] || Solan || 22.601 || 29.911 || style=&quot;color: green;&quot; | +32,3% || Wichtich yndustrieel sintrum (farmasy).
|-
| 5 || [[Nahan]] || Sirmaur || 25.972 || 28.899 || style=&quot;color: green;&quot; | +11,3% || Histoaryske stêd yn it suden.
|-
| 6 || [[Mandi (stêd)|Mandi]] || Mandi || 26.858 || 26.422 || style=&quot;color: red;&quot; | -1,6% || Kulturele stêd oan 'e rivier de Beas.
|}

== Kultuer en toerisme ==
De kultuer fan Himachal Pradesh is in kleurich mingsel fan religy en berchtradysjes. 

It Kullu Dussehra is wrâldferneamd. Wylst Dussehra yn 'e measte dielen fan India einiget mei de ferbaarning fan Ravana-poppen, begjint it yn 'e Kullu-delling krekt dan. Hûnderten lokale goaden (''devta's'') wurde út de doarpen op draachstuollen nei de stêd brocht.

De Pahari-skilderkeunst is in foarm fan miniatuerkeunst dy't bloeide yn 'e 17e en 18e iuw oan 'e hôven fan 'e berchfoarsten.
[[Ofbyld:Ved Prakash - Solang Valley 2014-05-10 2547.JPG|thumb|left|Man mei in tradisjonele Himchali-pet.]]
De tradisjonele Himachali pet is in wollen mûtse mei kleurige rânen en wurdt droegen troch manlju; it is in symboal fan 'e steat wurden.
Himachal Pradesh is ien fan de populêrste fakânsjebestimmings fan Yndia.
[[Ofbyld:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|thumb|It Key-kleaster.]]
Shimla, de eardere simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, stiet bekend om syn koloniale arsjitektuer en de smelle berchtrein, de ''Toy Train'', dy’t ûnderdiel is fan it [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. Manali is in sintrum foar aventoerstoerisme en in poarte nei de Hege Himalaya. Dharamshala en McLeod Ganj binne it spirituele sintrum fan 'e Tibetaanske mienskip yn ballingskip. De Spiti Valley is in kâlde heechlânwoastyn mei âlde boedistyske kleasters lykas it Key-kleaster. 

== Natoer ==
Himachal Pradesh is in wichtige regio foar biodiversiteit. De steat is it leefgebiet fan seldsume soarten lykas de [[snieloaihoars]] en de [[westlike saterhin]], in kleurige [[Fazanten|fazant]] dy't ek de steatsfûgel is.

De steat hat fiif nasjonale parken, wêrfan de wichtichste hjirûnder beskreaun wurde.
[[Ofbyld:Himalayn National Park 01.jpg|thumb|Nasjonaal Park Great Himalayan]]
* It [[Nasjonaal Park Great Himalayan]] yn Kullu stiet op 'e UNESCO-wrâlderfgoedlist. It park beskermet alpine berchtoppen en tichte bosken.
* It [[Nasjonaal Park Pin Valley]] leit yn 'e kâlde woastyn fan Spiti. Yn it gebiet komme de snieloaihoars en de Sibearyske stienbok foar. It lânskip is rûch en sûnder beammen mei planten dy't oanpast binne oan ekstreme kjeld.

Oare nasjonale parken: 
* [[Nasjonaal park Inderkilla]],
* [[Nasjonaal Park Khirganga]], 
* [[Nasjonaal Park Simbalbara]].

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Apple orchards in Kotgarh (21487239943).jpg|thumb|left|Appelhôf yn Kotgarh.]]
De steat wurdt faak de appelsteat fan Yndia neamd. Himachal produsearret grutte hoemannichten appels en oare fruchten lykas parren, benammen yn 'e hegere dellingen. Ek de tylt fan krûden en grienten bûten it seizoen is wichtich, om't dy yn 'e waarme flakten minder goed groeie kinne.

Troch de grutte hichteferskillen en de ferskate riviersystemen hat de steat in sterk potinsjeel foar wetterkrêft. Himachal produsearret in grut part fan syn elektrisiteit út wetterkrêft en leveret ek stroom oan oare steaten lykas Delhi en Pûndjaab.

In wichtige yndustry is de farmaseutyske sektor. De stêd Baddi is útgroeid ta in produksjesintrum foar medisinen yn Yndia.

== Bestjoer ==
Himachal Pradesh is ferdield yn 12 distrikten, dy't foar ferdield binne yn trije divyzjes (regio's): Shimla, Kangra en Mandi.

De distrikten ferskille in soad fan inoar; wylst de súdlike distrikten lykas Solan en Sirmaur tichtebefolke en yndustrieel binne, binne de distrikten yn it heechberchtme, lykas Lahaul en Spiti, de grutste fan oerflak mar hawwe se de minste ynwenners fanwegen it rûge klimaat.

[[Ofbyld:Himachal Pradesh 2011 administrativ.svg|thumb|Yndieling distrikten Himachal Pradesh.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Oerflak (km²)
|-
| [[Bilaspur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Bilaspur]] || Bilaspur || 340.885 || 381.956 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,0% || 1.167
|-
| [[Chamba (distrikt)|Chamba]] || Chamba || 460.899 || 519.080 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,6% || 6.522
|-
| [[Hamirpur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Hamirpur]] || Hamirpur || 412.700 || 454.768 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,2% || 1.118
|-
| [[Kangra (distrikt)|Kangra]] || Dharamshala || 1.339.030 || 1.510.075 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,8% || 5.739
|-
| [[Kinnaur (distrikt)|Kinnaur]] || Reckong Peo || 78.334 || 84.121 || style=&quot;color: green;&quot; | +7,4% || 6.401
|-
| [[Kullu (distrikt)|Kullu]] || Kullu || 381.571 || 437.903 || style=&quot;color: green;&quot; | +14,8% || 5.503
|-
| [[Lahaul en Spiti (distrikt)|Lahaul en Spiti]] || Kyelang || 33.224 || 31.564 || style=&quot;color: red;&quot; | -5,0% || 13.835
|-
| [[Mandi (distrikt)|Mandi]] || Mandi || 901.344 || 999.777 || style=&quot;color: green;&quot; | +10,9% || 3.950
|-
| [[Shimla (distrikt)|Shimla]] || Shimla || 722.502 || 814.010 || style=&quot;color: green;&quot; | +12,7% || 5.131
|-
| [[Sirmaur (distrikt)|Sirmaur]] || Nahan || 458.593 || 529.855 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,5% || 2.825
|-
| [[Solan (distrikt)|Solan]] || Solan || 500.557 || 580.320 || style=&quot;color: green;&quot; | +15,9% || 1.936
|-
| [[Una (distrikt)|Una]] || Una || 442.733 || 521.173 || style=&quot;color: green;&quot; | +17,7% || 1.540
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://hptdc.in/ Toeristyske side oer Himachal Pradesh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Himachal Pradesh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Himachal Pradesh| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1971]]</text>
      <sha1>i080a6jn2phg00kmeryiry8ir1skbt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Himachal Pradesh</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191227</id>
    <revision>
      <id>1228403</id>
      <timestamp>2026-04-21T09:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Himachal Pradesh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1971]]&quot;</comment>
      <origin>1228403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="r9c0m67u33bn81dvzctin8w845zahoo" xml:space="preserve">{{Commonscat|Himachal Pradesh}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1971]]</text>
      <sha1>r9c0m67u33bn81dvzctin8w845zahoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shiwaliks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191228</id>
    <redirect title="Siwalikberchtme" />
    <revision>
      <id>1228408</id>
      <timestamp>2026-04-21T10:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Siwalikberchtme]]</comment>
      <origin>1228408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="8wiz38o3di9jxyaqhqqlmzt9p78vwpa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Siwalikberchtme]]</text>
      <sha1>8wiz38o3di9jxyaqhqqlmzt9p78vwpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Javaansk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191229</id>
    <revision>
      <id>1228409</id>
      <timestamp>2026-04-21T11:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;It '''Javaansk''' (eigen namme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronesyske talen|Austronesyske taal]] dy't benammentlik sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronesyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dit grut tal sprekkers is it Javaansk...&quot;</comment>
      <origin>1228409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16692" sha1="b9ne9trcx2yj28nqsez5d942zi09ddk" xml:space="preserve">It '''Javaansk''' (eigen namme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronesyske talen|Austronesyske taal]] dy't benammentlik sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronesyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dit grut tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek.

== Geografyske fersprieding ==
It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Yogyakarta]]. Der binne ek Javaanssktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei dunner befolke eilannen.

Bûten Yndoneezje wurdt Javaansk noch sprutsen yn:
* '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op plantaazjes te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]].
* '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek hjir wenje neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden.
* '''[[Nederlân]]''': In Javaanssktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân.
* '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaanssktalige mienskippen.

Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Bali]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java.

== Klassifikaasje ==
It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynesyske talen|Malaio-Polynesyske]] tûke fan de [[Austronesyske talen|Austronesyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Soendaneesk]], it [[Madoereesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynesyske groep. Binnen de Austronesyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan.

== Skiednis ==
=== Aldjavaansk (Kawi) ===
De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk &quot;dichters&quot; betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewaarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op 25 maart 804 nei Kristus. Dizze ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in ierigazjekanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], in ôflaat fan deselde boarne.

It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskrit]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskrit-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkrykken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it mêchtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dizze perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindu styl útbylden. Bekende wurken út dizze tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahit-ryk.

=== Middeldjavaansk en Nijjavaansk ===
It Middeldjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Bali]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dizze perioade begûn de islamisearring fan Java, wêrtroch't in protte Arabyske en Perzyske lienwurden yn it Javaansk opmars makken, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar &quot;kust&quot;).

It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't de ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Yogyakarta]], it haadfoarm fan literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it Latynsk alfabet. De earste Javaansse drukpers wie fan Paul van Vlissingen, wiens lettertype yn 1825 brûkt waard foar it earst. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta.

=== Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid ===
Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Indoneesk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dit bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer.

== Dialekten ==
It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt:

=== Sintraal-Javaansk ===
It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Yogyakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standerddialekt fan it Javaansk. Dizze ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Yogyakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal.

=== East-Javaansk ===
It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike kenmerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten.

=== West-Javaansk (Banyumasan) ===
It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regionen [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dizze dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standerddialekt en hat eigen ûndialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt.

== Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama ==
Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dit systeem wjerspegelet de sosjale hiërargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, leeftiid en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's:

=== Ngoko ===
''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen.

=== Madya ===
''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semiformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko.

=== Krama ===
''Krama'' is it formele nivo, brûkt by persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike palizen fan Yogyakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten).

De ûntjouwing fan dit stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich.

'''Foarbyld: &quot;ik yt&quot;'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Nivo !! Javaansk
|-
| Ngoko || ''aku mangan''
|-
| Madya || ''kula dhahar''
|-
| Krama || ''kula nedha''
|}

It behearsjen fan dizze ferskate nivo's is foar in protte jonge Javaannen meitiid dreech wurden, om't it Indoneesk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is.

== Skriuwsystemen ==
It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoeddedei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun:

=== Aksara Jawa (Javaansk skrift) ===
It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in lettergreepskrift wêrby't elke letter in klinker ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn beurt ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua'').

It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske drukyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoeddedei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Yogyakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes.

=== Latynsk alfabet ===
It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanders yn de 19de iuw, is hjoeddedei de meast brûkte manier om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte.

=== Pegon-skrift ===
It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturasje tusken islamistyske en ynheemske Javaanske tradysjes.

== Literatuer ==
It Javaansk hat ien fan de âldste en rikste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearet út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje.

=== Klassike literatuer ===
De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (ynheemse Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne:

* '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos.
* '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje.
* '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid.
* '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myt en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanders.

=== Eigentiidske literatuer ===
Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan drukpersen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten.

== Kultuer en keunst ==
It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes.

=== Wayang ===
De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppenspul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt.

=== Gamelan ===
De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begeliede wayang-foarstellingen en keninglike seremonjes.

=== Batik ===
De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele wyfstechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Yogyakarta en Surakarta stiet wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed.

== Sosjolinguïstyk en taalsituaasje ==
Hoewol it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Indoneesk]] (Bahasa Indonesia) is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dit hat liede ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Indoneesk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes.

It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Ûndersyk yn Yogyakarta hat oantoand dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonengroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Yogyakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oare troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen.

== Javaansk yn Nederlân en yn Suriname ==
=== Surinaamsk Javaansk ===
It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dizze ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreooltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolingwistyske situaasje en wurdt bestudearje as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring.

=== Javaansk yn Nederlân ===
Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed de dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden.

== Taalkundige skaaimerken ==
=== Fonology ===
It Javaansk hat 23–25 konsonantfoneemen en 6–8 klinkers. Kenmerkend binne de retroflekse klanken (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronesyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer betwist wurdt: guon lingwisten bewearre dat de nadruk op de lêste syllabe falt, oaren op de op-ien-nei-lêste.

=== Morfology ===
It Javaansk is in aglutinatyf taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks &quot;ite&quot; yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha'').

=== Syntaksis ===

It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin artikel lykas it Nederlânske &quot;de&quot; of &quot;het&quot;.

== Lienwurden ==
It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen:

* '''[[Sanskrit]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskrit.
* '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan religy (bygelyks ''masjid'' foar mosk).
* '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte Nederlânske wurden yn it deistige Javaansk.
* '''[[Indoneesk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat.

== Sjoch ek ==
* [[Javaansk folk]]
* [[Java (eilân)]]
* [[Austronesyske talen]]
* [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]]
* [[Wayang]]
* [[Gamelan]]
* [[Indoneesk]]
* [[Surinaamsk Javaansk]]

== Boarnen ==
* Encyclopædia Britannica: ''Javanese language''
* Ingelske Wikipedy: ''Javanese language''
* Ingelske Wikipedy: ''Javanese script''
* Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese''
* MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing &amp; Alphabet''

[[Kategory:Austronesyske talen]]
[[Kategory:Talen yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Talen yn Suriname]]</text>
      <sha1>b9ne9trcx2yj28nqsez5d942zi09ddk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>