Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3123 1228418 1225562 2026-04-21T15:50:09Z Hurkonides 5270 1228418 wikitext text/x-wiki {{Dyn koart | namme = Redbad | ôfbylding = Redbad.jpg | ôfbyldingstekst = In foarstelling fan Redbad troch P. Winsemius, út 'e ''Chronique ofte Historische Geschiedenisse van Frieslandt'' (17e iuw). | ôfbyldingsbreedte = | nasjonaliteit = [[File:Friesland (kleine wapen).svg|12px]] [[Friezen|Frysk]] | berteplak = | bertedatum = ? | stjerplak = | stjerdatum = [[719]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | religy = [[Frysk heidendom|heidensk]] | funksje1 = [[List fan hearskers yn Fryslân|Kening fan de Friezen]] | regear1 = [[679]] – [[719]] | amtsperioade1 = | foargonger1 = [[Aldgillis]] | opfolger1 = [[Poppo]]? }} '''Redbad''' (yn it tiidrek [[679]]-[[719]] oan it bewâld) wie in [[Fryske kening]]. Under syn regear berikte it [[Fryske Ryk]] syn grutste útwreiding. Der binne net in soad skriftlike boarnen oerlevere oer Redbad dat yn de rin fan de skiednis wie der plak foar ryk ferskaat oan leginden. Redbad stried by syn libben foar it yn stân hâlden fan it [[heidendom]] en tsjin de [[Kerstening fan de Friezen|kerstening]] fan de misjonarissen dy't ferbûn wie mei de ekspânsje fan it Frankyske Ryk. == Kening fan Fryslân == [[Ofbyld:Frisia 716-la.svg|thumb|left|''Fryslân ûnder Redbad'']] Redbad syn bewâld begûn oan 'e ein fan de 7e iuw as kening fan in selsstannich Fryslân. Hy wie kening oant syn dea yn it jier 719. Syn [[Fryske Ryk]] rûn fan [[It Swin (Brugge)|It Swin]] by Brugge oant de [[Wezer]] ta. It kearngebiet fan de Friezen lei tusken de hjoeddeistige [[Iselmar]] en de [[Iems]]. Redbad hearske yn syn residinsjes yn [[Utert (stêd)|Utert]] en [[Dorestêd]]. Troch it besit fan de Ryndelta koene de Friezen ien fan de grutste hannelsfolken fan Europa wurde, wat bliken docht út ferskillende muntfynsten. Fryske hannelslju wienen yn de tiid fan Redbad te finen yn [[Londen]] en yn de [[Skandinaavje|Skandinavyske lannen]], neist de munten binne der ek noch oarkonden en oare archeologyske fynsten dêr't soks út bliken docht. De namme Redbad waard ferbûn mei it súkses fan de Friezen om it jier 700 hinne. Dêrtroch is er yn de oerlevering in soarte fan heidenske tsjinhinger fan de lettere Frankyske kening [[Karel de Grutte]]. Troch it besykjen fan Redbad om Fryslân nei it suden ta út te wreidzjen ûntstie der in konflikt mei de Franken dy't harren ryk nei it noarden ta útwreidzje woenen. Redbads foargonger kening [[Aldgilles I fan de Friezen|Aldgilles]] wie de earste Fryske kening dêr't genôch skriftlike boarnen fan oerlevere binne om suver mei wissichheid fêst te stellen dat er ek echt as kening fan de Friezen bestien hat. Aldgilles hie in freedsume ferhâlding mei de Franken dy't ûnder [[Dagobert|Dagobert I]] al begûn wienen mei it kerstenjen fan [[Austraasje]] en it suden fan Fryslân (benammen om Utert hinne). Yn oerienstimming mei [[Dagobert II]] fan de Franken mocht de Ingelske biskop [[Wilfried]] fan kening Aldgilles frij preekje yn de Fryske lannen en de misjonaris waard freonlik ûntfongen troch kening Aldgillis. Redbad ferbruts de bining tusken de heidenske Friezen en de kristlike Franken en foel yn it jier 689 by de iggen fan de [[Ryn]] [[Dorestêd]] oan. == Bewâld == Almeast wurdt oannaam dat Redbad yn [[679]] of [[680]] Aldgillis opfolge hat. Oars as syn foargonger kening Aldgilles wol Redbad it kerstenjen fan de Angelsaksyske en Frankyske misjonarissen net lije. It begjin fan syn bewâld ferrûn lykwols min. Hy kaam al gau yn konflikt mei it [[Frankyske ryk]] en ferlear in grut part fan it Fryske gebiet yn de Ryndelta oan de fijân. De earste rige konflikten mei de Franken wie yn it tiidrek tusken [[688]] en [[695]]. De Franken stienen by dy konflikten ûnder it bewâld fan de [[hofmeier]] Pippyn fan Herstall, dy't bygelyks yn de [[slach by Dorestêd]] te machtich wie foar de Friezen dy't ûnder it bewâld stienen fan Redbad. Healwei de njoggentiger jierren hawwe Redbad en Pippyn frede sluten, dêr't Redbad ôfstân die fan ''citerior Fresia'', it grûngebiet besuden fan de [[Alde Ryn]]. Underdiel fan dy frede wie it sluten fan in houlik tusken Redbad syn dochter [[Thiadsvind]] mei [[Grimoald II|Grimoald]], in soan fan [[Pippyn fan Herstal]]. It houlik Grimoald en Thiadsvind wie yn 711, it is net bekend oft der bern út dat houlik binne. Nei de Slach by Dorestêd gong it misjonariswurk yn Fryslân fierder mei de biskoppen [[Willibrord]] en [[Wigbert fan Rathmelsigi]]. De Friezen holden har fêst oan de tradysje fan it heidenske leauwen mei it ferskaat oan goaden. It is ek oan te nimmen dat de Friezen ûnder Redbad it misjonariswurk seagen as in middel fan de Franken om Fryslân ûnderdiel te meitsjen fan it Frankyske Ryk. De Frankyske misjonaris [[Wulfram]] koe frij troch de Fryske lannen bewege en hy hat sels besocht om Redbad te winnen foar it kristendom. Redbad wegere en gong fierder mei syn striid tsjin de Franken en it kristendom. Redbad wie in machtich hearsker mei grutte kwaliteiten, mar it wie ek ien dy't de konflikten brûkte om oan nije besittingen te kommen. Sa waarden lânslju somtiden beskuldige fan lânferrie dat se har eigendom kwyt wienen oan de kening. Yn [[708]] joech er opdracht om [[Wurssing]], in ealman en asega dy't bekend stie om syn ûnpartidige fonnissen, fêst te nimmen. It slagge Wurssing (de pake fan de lettere misjonaris [[Liudger]]) lykwols om út te naaien. Yn it jier 714 waard Grimoald fermoarde. De lettere oerlevering woe in heidenske Fries ferantwurdlik meitsje foar de moard, dy't dêrfoar opdracht krige fan Redbad, mar mei de hjoeddeistige ynformaasje kin net mear fêstholden wurde oan dy fertinking. Doe't Pippyn letter yn it jier [[714]] weirekke kamen de Franken mei de opfolging yn de problemen. De striid tusken [[Karel Martel]] en syn styfmem Plektrudis waard troch Redbad brûkt om de Ryndelta en it gebiet súdlik dêrfan yn Fryske hannen te krijen. Hy makke in nij Frysk leger, sette dêrmei nei it suden, en focht dêr krekt salang dat alle Fryske lannen wer ûnderdiel waarden fan syn bewâld. Hy sluet in ferbûn mei de Frankyske hofmeier [[Ragenfrid]] en Redbad syn leger koe yn [[716]] oan Keulen ta it gebiet fan de Franken ynkringe. De [[Slach by Keulen]] wie de iennichste kear dat de Franken ûnder Karel Martel in slach ferlearen. Yn de lannen dy't Redbad ferovere hie, waarden de tsjerken ôfbrutsen of ôfbaarnd en de prysters en misjonarissen waarden fuortreage, de heidenske alters en timpels krigen har âlde plak werom. De stêd Keulen waard úteinlik mei in bulte jild frijkocht. De Fryske legers gongen werom nei it noarden mei in grutte bút en in soad kriichsfinzenen. Redbad makke plannen om it Frankeryk foar in twadde kear binnen te fallen en socht dêrfoar in grutte kriichsmacht. Troch it ferstjerren fan Redbad yn it jier 719 wurde de plannen net mear útfierd. == Dea == Redbad stoar yn de neisimmer of iere hjerst fan it jier 719. By syn dea hie Redbad in grut en heidensk Fryslân neilitten. It is net dúdlik hoe't Redbad weirekke is, it begraafplak is ek net bekend. Neffens de [[leginde]]n soe Redbad syn grêf oan of ûnder de Redbadsberch yn it Eastfryske [[Dunum]] lizze. Oaren hâlde út dat er ûnder in grutte stien yn Bearumerfean leit. Yn de âlde ferhalen wienen der Redbadsbergen op [[Helgolân]] en it ûnderstrûpte eilân [[Bant (eilân)|Bant]]. In oare mooglikheid is dat it lichem fan Redbad ferbrând is yn de heidenske tradysje. [[File:Radboud doopvont.jpg|right|thumb|200px|Redbad dy't him neffens de leginde op it lêste stuit net dope liet; Borduersel út (wierskynlik) it begjin fan de 16e iuw.]] De primêre boarnen jouwe net oan wa't him opfolge hat. Nei alle gedachten wienen der problemen mei de opfolging, omdat de Frankyske tsjinstanner [[Karel Martel]] nei de dea fan Redbad ienfâldich it Fryske ryk ynfalle koe en de Friezen ûnderwerpe koe. De wjerstân fan de Friezen wie nei de dea fan Redbad swak. Karel Martel hoegde him by de útwreiding fan it Frankyske Ryk net te beheinen ta ''citerior Frisia'', Fryslân besuden de Ryn, mar koe Fryslân oan it [[Fly]] ta feroverje. Nei de dea fan Redbad yn it jier 719 woenen de Friezen noch niks witte fan de kristlike bekeardrift fan de Franken en harren misjonarissen, en wienen dus trou oan it stânpunt fan kening Redbad. Al yn 716 waard Bonifatius troch Redbad tsjinholden. Bonifatius krige de dea fan de Friezen doe't er yn it jier 754 of 755 wer begûn mei syn misjonariswurk yn Fryslân. Neffens de Frankyske en de kristlike skriuwers hie Bonifatius de "martlersdea" krigen. Dêrnei binne der gjin bewizen mear fan fersetsdieden tsjin de Franken en it kristendom. Sawol Karl Martel as Karel de Grutte moasten noch ferskillende kearen de striid yn om alle kearen wer in stik fan Fryslân te feroverjen, mar om it jier 800 hinne is Fryslân ûnderdiel fan it Frankyske Ryk. == Famylje == Redbad libbe yn de iere [[Midsiuwen]], in tiidrek dêr't net folle skreaune boarnen fan oerlevere binne. Oer syn jeugd is feitlik neat bekend. Hoewol't yn lettere kroniken beweard wurdt dat er in soan fan kening [[Aldgillis]] wie, bestiet foar soks yn it boarnemateriaal út dy tiid gjin bewiis. Wol groeide er nei alle wierskynlikheid op yn in famylje dy't by de Fryske elite hearde en kaam net earder oan de macht as nei de dea fan Aldgillis. Mei wa't er troud wie is likegoed ûnbekend. Neffens de primêre boarnen hied er yn alle gefallen in dochter dy't troud west hat mei de soan fan hofmeier [[Pippyn fan Herstal]], en der wie sprake fan in soantsje dat as lyts bern ferstoar. <ref>H. Halbertsma (2000), "Frieslands oudheid, side 85''. </ref> Lettere skriuwers hawwe it der oer dat er fjouwer bern hie: Aldgillis, [[Poppo]], [[Aldgillis II]] en [[Thiadsvind]], mar dat wurdt troch hjoeddeiske histoarisy as optinksels beskôge. == Myten & leginden == Omdat der net in hiele protte oerlevere is binne de ferhalen om kening Redbad hinne soms mytysk of legindarysk. De myten en leginden wolle ha dat Redbad net dea is, mar ûnder in stien leit te sliepen. De lokaasje fan dat sliepplak wurdt yn ferskillende ferhalen oars ferteld. Neffens de ferhalen soe Redbad ûnder de [[Redbadsberch]] by [[Dunum]] lizze of yn in grot ûnder it [[Reaklif]]. In oar foarbyld fan mytefoarming om Redbad hinne is dat Redbad syn foet al foar in part yn it doopbekken hie omdat [[Wulfram]] him bekeare soe. Op 't lêst hie Redbad de foet weromlutsen. Neffens de skriftlike boarnen út dy tiid spaande Wulfram wol om yn de Fryske lannen, mar fierdere details oer it wurk fan Wulfram binne net bekend. == Neitins == *Redbad hat syn namme yn de 20e iuw ek noch jûn oan de Fryske studinteferiening fan Utert. Dy feriening is yn 2013 nij libben ynblaasd troch Utertse studinten. *Yn in ferkiezing, dy't yn [[2004]] troch de studinteferiening [[FFJ Bernlef|Bernlef]] yn [[Grins (stêd)|Grins]] holden waard, waard Kening Redbad mei 900 fan de 3500 stimmen keazen ta de ferneamdste Fries ea. *Yn 2011 ferskynde de [[histoaryske roman]] ''Rêdbâd - kronyk fan in kening'' fan de skriuwer [[Willem Schoorstra]]. Yn 2018 waard op basis fan dy roman ek in [[iepenloftspul]] makke, dat opfierd waard yn [[Broeksterwâld]]. *Yn 2018 brochten [[regisseur]] [[Roel Reiné]] en [[filmprodusint]] [[Klaas de Jong (produsint)|Klaas de Jong]] de [[histoaryske film|histoaryske]] [[aventoerefilm]] ''[[Redbad (film)|Redbad]]'' út, wêrfan't it haadpersonaazje allinnich yn grutte halen wat mei de wiere Redbad út te stean hie. *Op [[29 juny]] [[2019]] ûntbleaten de [[Jongfryske Mienskip]], it [[Westfries Genootschap]] út [[West-Fryslân]], it [[Seelter Buund]] út [[Sealterlân]] en [[die Friesen]] út [[East-Fryslân]] yn it [[Kleaster Ihlow]] in [[monumint]] ta [[neitins]] oan Redbad, 1300 jier nei syn dea. Ihlow waard dêrfoar útkeazen om't it yn 'e [[Lette Midsiuwen]] de [[kânselarij]] fan 'e [[Upstalbeam]] wie, dêr't [[diplomaat|gesant]]en út alle Fryske gebieten gearkamen.<ref>——, ''Redbad-monument in Oost-Friesland'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 1 july 2019, s. 21.</ref> == Sjoch ek == * [[Redbad (biskop)]] {{boarnen|boarnefernijing= '''Literatuer:''' * {{aut|Herre Halbertsma}}, ''Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang'', Utert-2000. '''Primêre boarne:''' * {{aut|[[Beda]]}}, [https://www.fordham.edu/halsall/basis/bede-book1.html ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum'' (Ingelske oersetting)] '''Fuotnoat:''' <references/> '''Keppeling om utens:''' * [http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/18/ Kening Redbad yn de kanon fan de Fryske skiednis] }} [[Kategory:Redbad| ]] [[Kategory:Kening fan de Friezen]] [[Kategory:Persoan berne yn de 7e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 719]] [[Kategory:Nijsgjirrige siden]] pb3hu0yi93ejemrv45g54fvy5jme215 0 3594 1228416 1197377 2026-04-21T15:37:23Z Hurkonides 5270 1228416 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks geastlike | ôfbylding = Saint Boniface by Cornelis Bloemaert.jpg | ôfbyldingstekst = ''Bonfatius, skildere troch [[Kornelis Bloemaert]]'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = Bonifatius | echte namme = Wynfrith | nasjonaliteit = {{ENGetn}} | bertedatum = [[673]] | berteplak = [[Crediton]] | stjerdatum = [[5 juny]] [[754]] | stjerplak = [[Dokkum]] | dynasty = | etnisiteit = | regionale identiteit = | religy = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | denominaasje = [[Benediktinen]] | wapen = | oare wijing = | oare wijingsdatum = | wijingsdatum ta diaken = | wijingsdatum ta preester = [[705]] | wijingsdatum ta biskop = [[30 novimber]] [[722]] | amtsperioade1 = | funksje1 = | amtsperioade2 = | funksje2 = | amtsperioade3 = | funksje3 = | amtsperioade4 = | funksje4 = | amtsperioade5 = | funksje5 = | amtsperioade6 = | funksje6 = | amtsperioade7 = | funksje7 = | amtsperioade8 = | funksje8 = | amtsperioade9 = | funksje9 = | amtsperioade10 = | funksje10 = | amtsperioade11 = | funksje11 = | amtsperioade12 = | funksje12 = | amtsperioade13 = | funksje13 = | amtsperioade14 = | funksje14 = | amtsperioade15 = | funksje15 = | amtsperioade16 = | funksje16 = | amtsperioade17 = | funksje17 = | amtsperioade18 = | funksje18 = | amtsperioade19 = | funksje19 = | amtsperioade20 = | funksje20 = | wurken = | ûnderskiedings = | webside = }} '''Bonifatius''' ([[Crediton]], sirka [[673]] - [[5 juny]] [[754]]) wie in [[Ingelân|Angelsaksysk]] [[sindeling]], [[biskop]] en [[aartsbiskop]]. [[Ofbyld:Bonifatiusstatue Fulda.jpg|thumb|right|Stânbyld fan Bonifatius yn [[Fulda]].]] == Muonts == Bonifatius waard as ''Wynfrith'' berne yn in begoedige, mooglik aadlike, famylje, neffens de tradysje yn Crediton yn [[Devon]]. Yn [[685]] waard er tabetroud oan it Benediktynske kleaster fan [[Exeter]]. Dernei waard er muonts yn it Benediktynske kleaster fan [[Nursling]], en doe't er 30 jier âld wie prester. Hy waard learaar oan de kleasterskoalle, dêr't er stikken oer de grammatika skreau, en ek inkelde gedichten. == Sindeling == Yn 715 of 716 begûn er oan in sindingsekspedysje nei Fryslân. Om't syn [[Angelsaksysk]] foar de Friezen fersteanber wêze soe, tocht er dat syn kânsen om de Friezen ta in oar leauwen te bringen better wêze soenen as dy fan minsken út it suden. Mar it gebiet wie nei de dea fan de Frankyske [[Pippyn II]] yn oarloch, en de ynspannings fan Wynfrith hienen gjin sukses. Nei in jier kaam er werom nei Nursling, dêr't er ta abt keazen waard. == Bonifatius == Yn [[718]] gong Wynfrith nei Rome dêr't er yn [[719]] fan paus [[Gregorius II]] de opdracht krige ta evangelisaasje-wurk yn Beieren, Túringen, Hessen en Fryslân en de reorganisaasje fan de tsjerke dêr. Fan him krige er ek de namme ''Bonifatius'', ''bringer fan it goede''. Fiif jier wie er aktyf yn Hessen en Túringen. Syn oanpak wie it ferneatigjen fan hillige bylden en tempels fan de ynwenners. Yn [[721]] besocht er ek [[Willibrord]], dêr't er mooglik mei gearwurke hat yn Fryslân besuden de Ryn. Op [[30 novimber]] [[722]] waard er biskop makke oer de gebieten dêr't er aktyf yn wie. == Iik fan Thunor == Om in ein te meitsjen oan de tolerânsje tusken [[kristenen]] en oarsleauwenden ûnder de [[Saksen (folk)|Saksen]] liet Bonifatius yn [[723]] de hillige iik fan Thunor omkappe. Dy stie yn [[Geismar]], op de grins fan it kristlike [[Hessen]] en it meast net-kristlike [[Nedersaksen]], en waard ek troch kristenen besocht. Faak wurdt dit sjoen as it begjin fan it kerstenjen fan Dútslân. Yn [[732]] brocht er yn Rome rapport út fan syn hanneljen, en waard er troch paus [[Gregorius III]] [[aartsbiskop]] oer Dútslân makke. Bonifatius gong werom nei Dútslân en gong fierder mei syn wurk. By syn tredde besite oan Rome, yn [[737]]/[[738]] waard er [[legaat]] fan de paus foar Dútslân makke. == Legaat == As legaat fan de Paus stifte er yn [[Beieren]] yn [[739]] bisdommen yn [[Salzburch]], [[Regensburch]], [[Freising]] en [[Passau]]. Fierder nei it noarden makke er yn [[742]] [[Búraburch]], [[Wúrzburch]] en [[Erfurt]] ta bisdommen. Yn 742 of 744 waard troch syn folgeling Stormi, mei stipe fan Bonifatius, it Benediktynske [[kleaster Fulda]] stifte. Op [[1 maaie]] [[748]] waard Bonifatius troch paus [[Zacharias]] [[Mainz]] tawiisd as sit. Mooglik wie yn [[751]] Bonifatius dejinge dy't [[Pippyn de Koarte]] ta kening oer de Franken kroande. == Dea == [[Ofbyld:BonifatiusKapel2.jpg|thumb|right|Stânbyld fan Bonifatius mei de kapelle.]] Yn [[754]] gong er as in âld man werom nei de Friezen, om te dwaan wat him earder net slagge wie: it bekearen fan de Friezen ta it Kristendom. Hy doopte in grut tal fan Friezen, mar doe't er net fier fan [[Dokkum]] minsken oproppen hie ta in gearkomste, waard er dêr deade, tegearre mei helpbiskop [[Eoban]] en mear as fyftich oare selskipslju. Eardere skiedskriuwers hawwe it oer moard, guon histoarisy fan distiid tinke dat sprake wie fan deaslach. Bonifatius soe mei syn gefolch net ûnferhoeds oerfallen wêze mar kaam by in iepenlik wapene treffen om it libben. Hy waard byset yn de Sint-Salvatortsjerke yn Utert en waard letter oerbrocht nei it kleaster Fulda. In [[relikwy]] fan Bonifatius wurdt bewarre yn [[Eibingen]]. == Hillige == Bonifatius waard al fluch as in hillige sjoen, mar de befêstiging dêrfan kaam earst op [[11 juny]] [[1874]] doe't er trocht Paus [[Pius IX]] kanonisearre waard. Syn Roomske nammedei is [[5 juny]], syn Otterdokse nammedei is [[19 desimber]]. Alle jierren komt de Dútske konferinsje fan biskoppen gear by it grêf fan Bonifatius. Yn Dokkum waard, mooglik troch [[Liudger]], in tsjerke wijd oan Bonifatius, dêr't letter in Augustynsk kleaster by stifte waard. De Bonifatiusboarne, op it plak dêr't Bonifatius neffens oerlevering ferstoarn is, is in beafeartsplak wurden. Mei troch [[Titus Brandsma]] waard hjir de Bonifatiuskapelle boud. Sûnt [[1956]] is Dokkum it offisjele beafeartsplak fan it bisdom Grins. Yn [[1962]] waard yn Dokkum in stânbyld foar Bonifatius oprjochte. {{boarnen|boarnefernijing= ;Literatuer: * {{aut|B. Jongma}}, ''De H. Bonifatius - syn libben en syn wirk'', Ljouwert 1938 * {{aut|Akky van der Veer}}, ''Bonifatius en syn tiid'', Ljouwert 2004, ISBN 90-5615-088-X ;Keppeling om utens: * [http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/18/ Bonifatius yn de kanon fan de Fryske skiednis] * [http://www.friesgenootschap.nl/artikelen/bonifatius.htm ''De dood van Bonifatius: gevolg van een verkeerde kersteningsstrategie?''] }} [[Kategory:Bonifatius| ]] [[Kategory:Angelsaksysk persoan]] [[Kategory:Ingelsk sindeling]] [[Kategory:Ier-kristlik sindeling]] [[Kategory:Ingelsk biskop]] [[Kategory:Biskop fan Utert]] [[Kategory:Nederlânsk biskop]] [[Kategory:Dútsk aartsbiskop]] [[Kategory:Roomsk-katolyk aartsbiskop]] [[Kategory:Ingelsk hillige]] [[Kategory:Dútsk hillige]] [[Kategory:Nederlânsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Anglikaansk hillige]] [[Kategory:Eastersk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Eastersk-katolyk hillige]] [[Kategory:Ingelsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Nederlânsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Dútsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Moardslachtoffer]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Persoan berne yn 673]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 754]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Dokkum]] [[Kategory:Skiednis fan Dokkum]] t26lx8xw4f2j9oeqrwbuj2gykp5bkm9 0 7936 1228412 1147667 2026-04-21T12:06:23Z Kening Aldgilles 167 1228412 wikitext text/x-wiki {{Taaltabel| namme = Frânsk | oare nammen = gjin | Ingelske namme = French | eigen namme = '''français''' | sprutsen yn = [[Frankryk]], [[Kanada]] bynamme yn [[Quebec (provinsje)|Quebek]], [[Nij Brunswyk]] en foar in part yn [[Ontario]]; [[Belgje]]; [[Switserlân]]; [[Libanon]]; [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]; [[Monako]]; [[Marokko]]; [[Algerije]]; [[Tuneezje]]; [[Ivoarkust]]; [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo]]; [[Niger]]; [[Senegal]]; [[Haïty]]; [[Laos]]; [[Kambodja]]; [[Fietnam]]. | taalgebiet = oer de hiele wrâld, bynamme yn Frankryk en Afrika | tal sprekkers = 270.000.000, dêrfan sa'n 80 miljoen memmetaalsprekers| teljier = 2004 | dialekten = [[Berrisjoansk]], [[Boerboneesk]], [[Orléaneesk]], [[Toerangaarsk]], [[Kebekaansk]] | taalklassifikaasje = Yndo-Jeropeesk - Italo Keltysk -Italysk - Latynsk Faliskysk - Latynsk - Romaansk - Frânsk | skrift = it Latynske alfabet | bibeloersetting = 5e iuw | taalstatus = yn tritich lannen in offisjele taal | taalkoade ISO 639-1 = fr | taalkoade ISO 639-2 = fre (B) en fra (T) | taalkoade ISO 639-3/DIS = fra | }} It '''Frânsk''' (''français'') is tredde op 'e list fan oantal sprekkers op 'e [[Romaanske talen|Romaanske]] taallist, nei it [[Spaansk]] en [[Portegeesk]], wurdt it Frânsk sprutsen troch meiinoar 270 miljoen minsken. Foar sa'n 80 miljoen minsken is Frânsk de memmetaal. De boarne fan it Frânsk is it [[Latyn]], mar der binne ek in soad [[Aldgryksk]]e [[lienwurd]]en yn 'e taal. Histoarysk sjoen hat it Frânsk trije foarmen hân: it [[Aldfrânsk]], it [[Midfrânsk]] en it [[Nijfrânsk]]. == Taalgebiet == It Frânsk is yn 30 lannen op ierde in offisjele [[taal]]. [[Ofbyld:Distribution map of the French language in Europe.png|thumb|left|Taalkaart Frânsk yn Europa.]] === Frânsk yn Europa === Fierwei de measte memmetaalsprekkers fan it Frânsk wenje yn [[Frankryk]]. Yn grutte dielen fan [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Switserlân]] en yn it uterste noardwesten fan [[Itaalje]] wurdt de taal troch memmetaalsprekkers sprutsen. De stedsteat [[Monako]] is folslein Frânsktalich. Neffens in ûndersyk dat útfierd is yn opdracht fan de [[Europeeske Kommisje]], wurdt it Frânsk troch 12% fan de ynwenners fan de [[Europeeske Uny]] as memmetaal praat (2012). It Frânsk is dêrmei nei it Dútsk (16%), Ingelsk (13%) en Italjaansk (13%) de fjirdgrutste Europeeske taal.<ref>[[Europeeske Kommisje]] (Special Eurobarometer 386): [http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf Europeans and their Languages] (sjoen op 29 augustus 2016)</ref> Mei it Ingelsk en Dútsk is Frânsk ien fan de wichtichste amts- en wurktalen fan de [[Europeeske Uny]]. Dat leit ûnder oaren oan de posysje fan Frankryk as oprjochtingslid en oan de sprieding fan de [[Ynstellings fan de Jeropeeske Uny|ynstituten fan de Europeeske Uny]] yn Frânsktalige stêden lykas [[Brussel]], [[Straasburch|Straasboarch]] en [[Lúksemboarch (stêd)|Lúksemboarch]]. Lykwols is it Ingelsk as wurktaal fanselssprekkender wurden as wurktaal. Dêrtroch wurde der hieltyd minder dokuminten direkt yn it Frânsk fêstlein.<ref>France Diplomatie: [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy/european-union/france-and-the-european-union/article/the-french-language-in-european The French language in European institutions] (sjoen op 29 augustus 2016)</ref> === Frânsk bûten Europa === Bûten Europa wenje yn de Kanadeeske provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]] in soad memmetaalsprekkers. Sa'n 6 miljoen minsken, sa'n 80% fan de ynwenners, hawwe it Frânsk as memmetaal. Yn de provinsjes [[Ontario]], [[Alberta]], [[Manitoba]], [[Nij-Breunswyk]] en [[Nij-Skotlân]] wenje noch mear Frânsketalige minderheden. Dêrtroch hat sa'n dik 20% fan de Kanadeeske befolking it Frânsk as memmetaal. Yn de [[Feriene Steaten]] wenje Frânsktalige minderheden yn [[Louisiana]] en [[Maine]], mei-inoar inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers. [[Ofbyld:Map-Francophone World.svg|thumb|upright=1.5|It Frânsk yn 'e wrâld{{legend|#0C5EB1|Memmetaal}}{{legend|#0080FF|Bestjoerlike taal}}{{legend|#9FCEFF|Ferkearstaal}}{{legend|#00FF00|Minderheden}}]] Yn Afrika hat it Frânsk noch hieltyd in belangrike status as ferkears- en hannelstaal. Yn in protte Afrikaanske lannen is it Frânsk de offisjele amtstaal en spilet in belangrike rol yn bygelyks bestjoer, rjochtspraak en ûnderwiis. Sa hat de [[Demokratyske Republyk Kongo]] wol mear as 200 talen, 4 ynterregionale talen en it Frânsk as neutrale amtstaal dy't ek yn it ûnderwiis brûkt wurdt. Yn fierwei de measte Frânstalige lannen yn Afrika is it Frânsk dus de twadde of tredde taal. Der binne stêden lykas [[Abidjan]] ([[Ivoarkust]]) en [[Libreville]] ([[Gabon]]) dêr't it Frânsk troch in mearderheid fan de befolking as memmetaal sprutsen wurdt. Yn de ferskillende oerseeske gebieten dy't Frankryk hjoed de dei hat, is it Frânsk de iennichste amtstaal. === Ynternasjonale amts- en wurktaal === It Frânsk is in amts- of wurktaal by ferskate ynternasjonale organisaasjes (bgl. de [[Europeeske Uny]], Ynternasjonnale Olympyske Kommisje, Wrâld Hannel Organisaasje, [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]], FIFA, [[Afrikaanske Uny]], ESA, Ynterpol ensfh.) en it is ien fan de seis offisjele talen fan de [[Feriene Naasjes]] en syn organisaasjes. == Skiednis == [[Ofbyld:Map Gallia Tribes Towns.png|thumb|Galje yn de tiid fan [[Julius Caesar]] (58 f. Kr.)]] Yn [[Galje]] wienen trije folken mei elk in eigen taal: De [[Kelten]] yn it midden (troch de Romeinen Galjers neamd), de Aquitani yn it súdwesten en de Belgjers yn it noarden. De Romanisearring fûn yn twa fasen plak. Mei it ûntstean fan de Romeinske provinsje [[Gallia Narbonensis]] waard it [[Latyn]] yn Súd-Frankryk yntroduseard. Fan 58 f. Kr. ôf ferovere [[Julius Caesar]] it noarden fan Galje yn de [[Gallyske Kriech]]. Nei de ferovering folge de fersprieding fan it Latyn nei it noarden. De âldst oerlevere Frânske skriften komme út de [[9e iuw]]. It âldste dokumint yn it Frânsk is it ''Unthjit fan Straasboarch'', dy't nei alle wierskyn ek troch it gewoane folk begrepen wurde moast. Fan de [[12e iuw]] ôf is der sprake fan in literêre kultuer. De measte Frânske teksten fan foar de 14e iuw binne skreaun yn de súdlike dialekten, it [[Oksitaansk]] as ek de ''Langue d'Oc''. Yn it ''Edikt fan Villers-Cotterêts'', dat yn [[1539]] opsteld is, waard it Frânsk as ferplichte bestjoerstaal ynsteld. Dat wurke yn it foardiel fan de ''Langue d'Oïl'', de noardlike fariant fan it Frânsk, want it noardlike [[Parys]] wie doe al sa'n tûzen jier it nasjonale en sintrale bestjoerssintrum. Yn dy tiid waard, krekt as by oare Europeeske nasjonale talen, in begjin makke mei it standardisearjen fan de grammatika en it gearstallen fan wurdboeken. Yn 1635 waard de [[Académie française]] oprjochte. Dêrmei krige de steat Frankryk it foech oer it standardisearjen fan de Frânske taal. De 'Gouden Iuw' fan it Frânsk wie de 17e iuw, benammen troch literêre wurken fan [[Pierre Corneille|Corneille]], [[Jean Racine|Racine]] en [[Molière]]. Yn de 18e iuw makke it Latyn yn wittenskiplike publikaasjes hieltyd mear romte foar it Frânsk, wat geunstich wurke op de helderheid en krektens fan de taal. De moderne Frânske stavering ûntstie, krekt as de [[Ingelsk]]e, gruttendiels oan 'e ein fan de [[midsiuwen]]. Sûnt is de útspraak bot feroare, dat de skriuwwize komt faak net mear oerien mei de sprektaal. Hja ferdútst wol de talige sitewaasje fan de midsiuwen. Doe waarden alle einletters ek noch útsprutsen (''filles'' waard útsprutsen sa't it skreaun waard), de ''ai'' en de ''oi'' noch wienen noch wide twilûden en de ''ou'' klonk mear as ''oow''. === Tiidrekken === De histoaryske ûntwikkelingsfasen fan de Frânske taal wurde oanjûn mei trije tiidrekken: * ''Aldfrânsk'' (sa likernôch oant de [[13e iuw]]); * ''Midfrânsk'' (oant de [[16e iuw]]) * Nijfrânsk. == Dialekten en farianten == === Europeesk Frânsk === It ‘‘Standertfrânsk’‘ (''français standard''), basearre op it dialekt fan [[Parys]], is de foarm dy't yn it ûnderwiis, de media en offisjele konteksten brûkt wurdt. Dêrneist binne der regionale aksenten yn Frankryk sels, lykas it Súd-Frânske aksent (''accent du Midi'') dat sterk beynfloede is troch it [[Oksitaansk]] en yn it easten aksint Elsass en Lotaringen. It ‘‘Belgysk Frânsk’‘ en it ‘‘Switsers Frânsk’‘ hawwe harren eigen wurdskat, útdrukkingen en útspraakfarianten dy't ôfwike fan it Stânderfrânsk. === Kanadeesk Frânsk === It Kanadeesk Frânsk, benammen it ‘‘Kebeksk Frânsk’‘ (''québécois''), is de wichtichste net-Europeeske fariant. It hat him apart ûntwikkele sûnt de 17de iuw en ferskilt fan it Europeesk Frânsk yn útspraak, wurdskat en guon grammatikale eigenskappen. Sa brûkt it Kebeksk Frânsk in protte argäyske wurden dy't yn it Europeesk Frânsk net mear foarkomme. It ‘‘Akadysk Frânsk’‘, sprutsen yn it kustgebiet fan Kanada, is in aparte konservative fariant. === Afrikaansk Frânsk === It Afrikaansk Frânsk is net ien standertfoarm, mar in ferskaat fan regionale farianten. It Westafrikanaaske Frânsk (mei sawat 75 miljoen sprekkers), it Noardafrikanaaske of ‘‘Maghrebynske Frânsk’‘ (mei sawat 36 miljoen sprekkers) en de Yndyske Oseaanfarianten ([[Réunion]], [[Mauritius]], [[Seychellen]]) hawwe elk harren eigen klanken, wurden en grammatikale ynfloeden fan pleatslike talen. == De Académie française == De ‘‘[[Académie française]]’‘, stifte yn 1634 troch [[Kardinaal Richelieu]] ûnder kening [[Loadewyk XIII]], is de offisjele wachter fan 'e Frânske taal. It orgaan bestiet út 40 permaninte leden, de ‘‘Immortels’‘, dy't beneamd wurde foar it libben. Harren wichtichste taak is de gearstalling fan it ‘‘Dictionnaire de l'Académie française’‘, it offisjele Frânske wurdboek. De Académie jout ek adfisen oer nije wurden, benammen as it giet om it ferfrânskjen fan Ingelske lienwurden: dat ynstitút stelde ‘‘logiciel’‘ foar ynstee fan ‘‘software’‘ en ‘‘courriel’‘ ynstee fan ‘‘e-mail’‘. Bekende leden wiene ûnder oaren [[Voltaire]] (oansletten yn 1746) en [[Victor Hugo]] (1841). Opmerklik is dat grutte skriuwers lykas [[Molière]], [[Gustave Flaubert]], [[Émile Zola]] (dy't 24 kear ôfwiisd waard) en [[Jean-Paul Sartre]] nea lid wurden binne. == Taalpriuwke == [[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]]: : [[Ofbyld:Universal Declaration of Human Rights - frn - ezwa - Art1.ogg]] {{cquote|<center>Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.}} „Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.“ == Sjoch ek == * [[Frânske lienwurden yn it Frysk|List fan Frânske lienwurden yn it Frysk]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|French language}} * [http://www.dicovia.com/dico/francais-frison/lettre-C/0-59 Frânsk-Frysk] {{noat|Frânsk}} {{YnterWiky|code=fr}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DEFAULTSORT:Fransk}} [[Kategory:Frânsk| ]] [[Kategory:Oïlyske talen]] [[Kategory:Frânsen]] [[Kategory:Taal yn Frankryk]] [[Kategory:Taal yn Andorra]] [[Kategory:Taal yn Benyn]] [[Kategory:Taal yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Taal yn Boerûndy]] [[Kategory:Taal yn Belgje]] [[Kategory:Taal yn Dzjibûty]] [[Kategory:Taal yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Taal yn Fanûatû]] [[Kategory:Taal yn it Fatikaan]] [[Kategory:Taal yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Taal yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Taal yn Frânsk-Polyneezje]] [[Kategory:Taal yn Frânsk-Sint-Marten]] [[Kategory:Taal yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] [[Kategory:Taal yn Gabon]] [[Kategory:Taal yn Gûadelûp]] [[Kategory:Taal yn Guernsey]] [[Kategory:Taal yn Guinee]] [[Kategory:Taal yn Haïty]] [[Kategory:Taal yn Yndia]] [[Kategory:Taal yn Itaalje]] [[Kategory:Taal yn Ivoarkust]] [[Kategory:Taal yn Jersey]] [[Kategory:Taal yn Kameroen]] [[Kategory:Taal yn Kanada]] [[Kategory:Taal yn de Komoaren]] [[Kategory:Taal yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Taal yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Taal yn Laos]] [[Kategory:Taal yn Libanon]] [[Kategory:Taal yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Taal yn Madagaskar]] [[Kategory:Taal yn Majot]] [[Kategory:Taal yn Maly]] [[Kategory:Taal yn Martinyk]] [[Kategory:Taal yn Mauretaanje]] [[Kategory:Taal yn Monako]] [[Kategory:Taal yn Niger]] [[Kategory:Taal yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Taal yn Reünion]] [[Kategory:Taal yn Rûanda]] [[Kategory:Taal yn Senegal]] [[Kategory:Taal yn de Seysjellen]] [[Kategory:Taal yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Taal yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Taal yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Taal yn Switserlân]] [[Kategory:Taal yn Togo]] [[Kategory:Taal yn Tsjaad]] [[Kategory:Taal yn Tuneezje]] [[Kategory:Taal yn Wallis en Fûtûna]] dv9x3jw5ro6v5madk27yhnbxsxw45th 0 10129 1228417 1059792 2026-04-21T15:43:27Z Hurkonides 5270 1228417 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Willibrord.jpg|thumb|De hillige Willibrord]] '''Willibrord''', ek '''Willibrordus''' ([[658]] - [[7 novimber]] [[739]]), wie in [[Angelsaksen|Angelsaksysk]] [[biskop]], dy't bekend stie as de "Apostel fan de Friezen." == Libben == Willibrord waard berne yn [[Northumbria]] ([[Ingelân]]) as soan fan tige [[kristendom|kristlike]] âlden, dy't noch net sa lang lyn ta it kristlike leauwen bekeard wienen. As sânjierrige jonge fertroude syn heit, Wilgis, him ta oan it [[kleaster]] fan Ripon (flakby [[York (Ingelân)|York]]) as [[oblaat]]. De heit fan Willibrord sels waard [[hearremyt]]. Yn Ripon groeide Willibrord op ûnder ynfloed fan [[Sint-Wilfridus]] (Egbert), de biskop fan [[York (Ingelân)|York]]. Dizze biskop wie, oars as de doe yn [[Grut-Brittanje]] hearskende [[Katolyk-Keltyske tradysje]], in foarstanner fan de Roomske line. Doe't Willibrord 20 jier âld wie, gong er fuort nei it "Eilân fan de Hilligen", ([[Ierlân]]). Dêr moast er him ûnderwerpe oan tige strange tucht yn it kleaster fan Rathmelsigy. Hy waard yn [[688]] as [[preester]] wijd. Fûl mei de geast fan "[[peregrinatio]]", en mei de winsk om de heidenkse folken fan dy tiid te bekearen, stiek er yn [[690]] mei alve maten oer nei it Jeropese festelân. Hy kaam oan lân by [[Katwyk]] en ferkundigde dêr it evangeelje oan de [[heidendom|heidenske]] [[Friezen]]. Yn 690 reizge er mei tolve oaren, wêrûnder [[Werenfried fan Elst]], nei de Fryske kening [[Redbad]] om syn foarbyld Jesus Kristus te folgjen dy't ek omreizge om it bliid boadskip te ferkundigjen. Hy besocht it heidenske [[Fryske ryk]] dat fan de [[Weser]] (Noard-[[Dútslân]] oant de [[It Swin (Brugge)|Swin]] yn [[Belgje]] rûn. It [[Fryske heidendom]] waard krekt as by oare [[Germanen|Germaanske]] folken sterk bepaald troch natuerferearing, mei hillige beammen en stiennen en wetter as libbensboarne. Yn de ûnstiene [[leginde]]n oer de apostel spilen de wetterboarne en putten in wichtige rol, omdat Willibrord tsjinoer de natueurferearing fan de Friezen Kristus sette as ienige en ivige boarne. Yn tsjinstelling ta de [[missionaris|missymetoade]] fan de [[Ierlân|Iersk]]-[[Skotlân|Skotske]] muontsen, dy't by de evangelysaasje gjin systeem brûkten, organisearre Willibrord syn missy tige pragmatysk en goed trochtocht. Sa socht er earst de beskerming by [[Pippyn II]], dy't de Fryske kening Redbad oer de [[Ryn]] ferdreaun hie, en fersekere er himsels fan de pauslike goedkarring doe't er nei twa swiere reizen yn [[695]] yn [[Rome (stêd)|Rome]] oankaam. Hy waard troch [[Paus Sergius I]] as [[aartsbiskop]] fan de Friezen wijd, wêrby't [[Utert (stêd)|Utert]] him tawiisd waard as syn haadsit. Troch oanrikkemendaasje fan Peppyn waard Willibrord fan de Frankyske eallju ek in protte lân skonken, dêr't er hiel wat tsjerken en kleasters mei bouwe koe. Sa krige er yn [[698]] de earste helte fan it grutte bûten fan [[Irmina]], abdis flakby [[Trier]] en mem fan [[Plektrudis]], de frou fan Peppyn. Doe't Peppyn him letter ek it oare part fan it bûten joech, wie Willibrordus by steat om de abdij fan Echternach te stiftsjen, it plak dêr't er syn missytochten nei it Fryske ryk ta, en sels nei [[Denemarken]] en Thuringia ([[Turingen]] yn Dutslân) ta tariede. Willibrord hie lykwols by de Friezen te krijen mei in soad tsjinslaggen. Dy tsjinslaggen wienen der benammen it gefolch fan dat er him fersekere hie fan de stipe fan Pippyn, en dêrom de Fryske kening Redbad net oan syn kant fûn. Hjiroan kaam earst in ein doe't [[Karel Martel]] nei de dea fan kening Redbad, de Friezen ferslein hie. Yn [[719]] krige Willibrord selskip fan [[Bonifatius]], dy't nei in ferbliuw fan trije jier nei oare heidenkse Germaanske lannen luts om dêr it evangeelje te ferkundigjen. == Missymetoade == De metoade dy't Willibrord brûkt hat om it evangeelje by de Friezen te bringen wie feitlik fernederjend foar harren. Hy socht politike en militêre stipe by de grutste tsjinstanner fan it Fryske ryk ûnder kening Redbad, nammentlik by it doe al kristlike [[Frankyske ryk]]. Benammen hofmeier Pippyn wie Willibrord syn grutte beskermhear. == Literatuer == * A.G. Weiler, ''Willibrords missie. Christendom en cultuur in de zevende en achtste eeuw'', Hilversum, 1989; * K. van Gulik, e.o., ''Willibrord tussen Ierland en Rome. Een bundel historische en muzikaal-liturgische bijdragen'', Utrecht, 1995; * A.H. de Jong, e.o, ''Woest en ledig? Nederland vòòr Willibrord'', Hilversum, 1995; * Catalogus tentoonstelling Museum Het Catharijneconvent, ''Willibrord en het begin van Nederland'', Utrecht, 1995. [[Kategory:Willibrord| ]] [[Kategory:Ingelsk sindeling]] [[Kategory:Ier-kristlik sindeling]] [[Kategory:Angelsaksysk persoan]] [[Kategory:Ingelsk biskop]] [[Kategory:Nederlânsk biskop]] [[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] [[Kategory:Biskop fan Utert]] [[Kategory:Ingelsk hillige]] [[Kategory:Nederlânsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Anglikaansk hillige]] [[Kategory:Eastersk-otterdoks hillige]] [[Kategory:Eastersk-katolyk hillige]] [[Kategory:Persoan berne yn 658]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 739]] ssp16fhm58l8itc1wkora7zz77pltqs 0 10131 1228452 1228397 2026-04-22T07:13:40Z Kneppelfreed 2013 1228452 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]] De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene. Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden. == Etymology == It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd "frij" of "dapper". Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar "spear", itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne. In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd "woast" betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as "brutaal". It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk). It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan "woast", is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. == Franken en Romeinen == De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet. Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene. De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]]. Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]'' yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. == Iere Franken == [[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei "Francia" (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]] De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte. De "ynterne persepsje" fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy "stammeswaarm" ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene. Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen. Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn. As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as "Franken" beskôgen. == Dielstammen fan de Franken == By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene. Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane: * [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje. * [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]]. * [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten. * [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme "Sugambren" wolris brûkt ynstee fan "Franken". Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: "Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!"" * [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr. * [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. * [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas: * [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn. * [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken. Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene: * [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken. * [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken. * [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen. * [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in "lyts keninkryk" oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken. Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de franken yntegrearreb har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking: * Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen. * troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene * fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltsyke]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]] * [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje. == Salyske en Ripuaryske Franken == === Salyske Franken of Westfranken === {{Apart|Salyske Franken}} It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, wie in langere perioade yn de 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út "Batavia", it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]]. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses ferdigenje. De letter keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene frankyske krigers dêr yn militêre tsjinst by de Romeinen. De Salyske franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, dêr't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermastere ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein mei oan de Romeinske hearskippij yn Galje. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten. It is ûnder skiedkundigen net dúdlik wannear't de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Unbestriidber is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]]. Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I: * [[Klodio]] (430/440) * [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]] * [[Gilderik I]] (457/63–481/82) * [[Klovis I]] (481/82–511) === Ripuaryske Franken of Rynfranken === {{Apart|Ripuaryske Franken}} == Sjoch ek == * [[Ferbûn fan de spearen]] * it [[Frankyske Ryk]] * [[Frysk-Frankyske oarloggen]] * [[List fan Frankyske hearskers]] {{Germaanske folken}} [[Kategory:Franken| ]] [[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] 72oj9ldx3gr7qhqi1meio66wa2vzrpr 1228453 1228452 2026-04-22T07:14:44Z Kneppelfreed 2013 /* Salyske en Ripuaryske Franken */ 1228453 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]] De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene. Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden. == Etymology == It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd "frij" of "dapper". Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar "spear", itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne. In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd "woast" betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as "brutaal". It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk). It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan "woast", is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. == Franken en Romeinen == De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet. Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene. De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]]. Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]'' yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. == Iere Franken == [[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei "Francia" (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]] De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte. De "ynterne persepsje" fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy "stammeswaarm" ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene. Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen. Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn. As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as "Franken" beskôgen. == Dielstammen fan de Franken == By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene. Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane: * [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje. * [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]]. * [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten. * [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme "Sugambren" wolris brûkt ynstee fan "Franken". Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: "Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!"" * [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr. * [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. * [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas: * [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn. * [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken. Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene: * [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken. * [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken. * [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen. * [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in "lyts keninkryk" oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken. Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de franken yntegrearreb har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking: * Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen. * troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene * fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltsyke]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]] * [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje. == Salyske en Ripuaryske Franken == === Salyske Franken of Westfranken === {{Apart|Salyske Franken}} It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, duorre algeduerigen de 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út "Batavia", it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]]. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses ferdigenje. De letter keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene frankyske krigers dêr yn militêre tsjinst by de Romeinen. De Salyske franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, dêr't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermastere ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein mei oan de Romeinske hearskippij yn Galje. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten. It is ûnder skiedkundigen net dúdlik wannear't de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Unbestriidber is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]]. Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I: * [[Klodio]] (430/440) * [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]] * [[Gilderik I]] (457/63–481/82) * [[Klovis I]] (481/82–511) === Ripuaryske Franken of Rynfranken === {{Apart|Ripuaryske Franken}} == Sjoch ek == * [[Ferbûn fan de spearen]] * it [[Frankyske Ryk]] * [[Frysk-Frankyske oarloggen]] * [[List fan Frankyske hearskers]] {{Germaanske folken}} [[Kategory:Franken| ]] [[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] 9qqvwg52o98hdui0flowssyb7jh6mwd 0 45812 1228414 1227671 2026-04-21T14:42:45Z Drewes 2754 redsje 1228414 wikitext text/x-wiki [[File:Neil Armstrong pose.jpg|thumb|Neil Armstrong yn 1969]] [[Ofbyld:Neil Armstrong.jpg|thumb|Neil Armstrong op de moanne yn moannelanner Eagle, koart nei de moannekuier]] '''Neil Alden Armstrong''' ([[Wapakoneta]] ([[Ohio]]), [[5 augustus]] [[1930]] - [[Kolumbus (Ohio)]], [[25 augustus]] [[2012]]<ref>[https://nos.nl/artikel/410699-astronaut-neil-armstrong-overleden.html {{nl}} NOS.nl 25-8-2012 Neil Armstrong overleden]</ref>) is in earder [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] testpiloat en [[Romtefarder|astronaut]]. Hy sette op [[21 july]] [[1969]] om 02.56.20 oere ([[UTC]]) as earste minsk foet op de [[Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)|moanne]]. == Piloat == Armstrong hat tsjinne yn de [[Koreaanske Oarloch]] as gefjochtspiloat foar de U.S. Navy (Marine). Hy studearre oan de [[Purdue-universiteit]] en helle it diploma fan loftfeartkundich yngenieur yn [[1955]]. Letter waard hy testpiloat foar de [[NASA|National Aeronautics and Space Administration]] en bestjoerde sân kear it X-15-fleantúch, dat it snelheidsrekord yn de loft fêstige en oant 70 kilometer hichte kaam. Yn [[1962]] waard hy troch de NASA selektearre as astronaut. == Gemini-projekt == Hy wie de kommandant fan de [[Gemini 8]]-missy, dy't yn [[1966]] as earste in keppeling tusken twa [[Romteskip|romtefartugen]] bewurkmastere. Hy wie ek de kommandant fan it ferfangingsteam foar de [[Apollo 8]]-missy. Hy ûntsnapte yn 1968 krekt oan de dea by in trening foar de moannelâning. == Apollo-projekt == Yn [[1969]] wie hy de kommandant fan de [[Apollo 11]]-missy dy't foar it earst besocht om op de [[Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)|Moanne]] te lânjen. Op de eigenltlike missy nom hy twa minuten en 21 sekonden foar de lâning de bestjoering oer fan de moannelâningsmodule ''Eagle'' omdat de automatyske lâning drige yn in gebiet mei in soad lytse kraters en "rotsblokken sa grut as folksweinen", en sette him del yn in flak gebiet, inkele hûnderten meters fierder.<ref>[http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/a11.html Apollo 11 Lunar Surface Journal<!-- Automatysk oanmakke titel: ferbetterje de omskriuwing as soks mooglik is -->]</ref> In pear oeren letter stapte hy út de [[moannelâner]]. == Earste wurden op de moanne == Doe't hy de earste foet op de moanneboaiem sette, sei er: :''"That's one small step for a man, one giant leap for mankind."'' De 'a' yn "for a man" waard lykwols tige koart útsprutsen, en troch de minne kwaliteit fan de lûdsferbining waard de sin wrâldferneamd as ''"That's one small step for man, one giant leap for mankind."'' [[Semantyk|Semantysk]] sjoen is dat in minder sterke sin, om't ''man'' dan hast deselde betsjutting hat as ''mankind''. Sels bewearde Armstrong dat hy de 'a' wiswol útsprutsen hie. In analyze mei moderne [[kompjûter]]techniken fan de betreffende lûdsopnamen jouwe himme hjiryn gelyk: hy hat de 'a' wól útsprutsen. <ref>[http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/4225856.html ''Hear what Neil Armstrong really said on the moon'', Houston Chronicle<!-- Automatysk oanmakke titel: ferbetterje de omskriuwing as dat mooglik is -->]</ref> Dochs giet de kontroverse troch meidat net elk elkenien it iens is mei de konklúzje fan it neamde ûndersyk. <ref>[http://history.nasa.gov/alsj/a11/a11.step.html http://history.nasa.gov/alsj/a11/a11.step.html]</ref> Harkje yn [[Ogg Vorbis]] nei de orizjinele wurden: [[Media:Phrase de Neil Armstrong.oga|That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind]] == Heechlearaar == Yn [[1970]] ferliet Armstrong de [[NASA]]. Hy waard heechlearaar loftfeart- en romtefearttechnyk oan de [[Universiteit fan Cincinnati]] en kocht yn it tichtbylizzende [[Lebanon (Ohio)|Lebanon]] in pleats mei 40 hektare grûn dêr't yn dieltiid op buorke. == Yn Nederlân == Neil Amstrong wie op [[18 novimber]] [[2010]] yn Nederlân<ref>[http://www.nu.nl/algemeen/2381437/neil-armstrong-in-haag.html ''Neil Armstrong in Den Haag''], [[NU.nl]], 17 novimber 2010</ref> dêr't hy in [[speech]]<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=4n4q3KTpDfs Neil Armstrong in Den Haag op YouTube, diel 1]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=gbDVDXI9918 Neil Armstrong in Den Haag op YouTube, diel 2]</ref> hold by de ''Science & Technology Summit'' yn it [[World Forum]] yn [[De Haach]] en dêr't hy foar de gek sei dat hy him (80 jier âld) noch beskikber stelde as [[kommandant]] foar in missy nei [[Mars (planeet)|Mars]].<ref>[http://www.nu.nl/wetenschap/2382331/neil-armstrong-wil-nog-best-mars.html ''Neil Armstrong wil nog best naar Mars''], [[NU.nl]], 18 novimber 2010</ref> == Trivia == * Der is in [[asteroïde]] nei Neil Armstrong ferneamd, de [[6469 Armstrong]]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Neil Armstrong}} }} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Neil}} [[Kategory:Neil Armstrong| ]] [[Kategory:Amerikaansk romtefarder]] [[Kategory:Amerikaansk piloat]] [[Kategory:Amerikaansk ofsier]] [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Koreaanske Oarloch]] [[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Skotsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1930]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2012]] renkapgkby4zb0cuzm89m3k01y7usqs 0 45994 1228433 1186649 2026-04-21T20:38:59Z Eric Duff 654 1228433 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-right:0em; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; background:#000000; font-size:90%" ! colspan="2" bgcolor="FF0000" | <span style="font-size:large;"> São Paulo FC</span> |-bgcolor="#008000" | colspan="2" align="center" bgcolor="#000000" | |- !colspan="2" bgcolor="FF0000" | Basis ynformaasje |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Namme''' || FK São Paulo |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Oprjochte''' || [[1930]] |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Stadion''' || [[Cícero Pompeu de Toledo Stadion]] |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Kapasiteit''' || 58.337 |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Foarsitter''' ||[[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] Julio Casares |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Trener''' || [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] Luis Zubeldía |} [[Ofbyld:São Paulo Futebol Clube logo (2022).svg|right]]<br /> '''São Paulo FC''' (São Paulo Futebol Clube - SPFC) is in profesjonele fuotbalklup yn [[São Paulo (stêd)|São Paulo]] yn [[Brazylje]]. De klup waard stifte yn [[1930]] en spilet yn it [[Cícero Pompeu de Toledo stadion]], dêr't 58.337 minsken yn kinne. == Keppeling om utens == * [http://www.spfc.com.br/ Offisjele webstee fan São Paulo FC] {{DEFAULTSORT:Sao Paulo FC}} [[Kategory:Brazyljaanske fuotbalklup]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1930]] [[Kategory:São Paulo]] dvn7pbua2uy5zafpdfnuaq9eak544td 0 61504 1228456 1228094 2026-04-22T07:59:55Z Mysha 254 /* De 100 boeken fan de iuw */ 95 en 96: Noch 3, en dan noch 2 Russyske 1228456 wikitext text/x-wiki De '''100 boeken fan de iuw''' is in ranglist fan boeken dy't beskôge wurde as de hûndert bêste fan de [[20e iuw]]. De list waard yn 'e maityd fan 1999 mei in opinypeiling gearstald troch de Frânske boekhannelskeatling ''Fnac'' en de Paryske krante ''[[Le Monde]]''. Der waard úteinset mei in list fan twahûndert titels dy't opsteld wie troch boekwinkels en [[sjoernalist]]en; dêrop waard oan 17,000 Frânsen frege op 'e boeken te stimmen, útgeande fan 'e fraach: "Hokker boeken binne jo yn it ûnthâld stykjen bleaun?" (''Quels livres sont restés dans votre mémoire?'').<ref>[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=46796 Écrivains et choix sentimentaux], [[Josyane Savigneau]], ''Le Monde'', 15 October 1999. {{fr}}</ref> De list fan ferneamde titels is in mjuks fan grutte [[roman]]s mei [[poëzij]] en [[toanielstik]]ken, en teffens [[stripferhaal|stripferhalen]]. De earste fyftich wurken op 'e list wiene it ûnderwerp fan in [[essay]] troch [[Frédéric Beigbeder]], ''The Last Inventory Before Liquidation'', wêryn't er de oandacht fêstige op it [[Frankryk|Frânske]] karakter fan 'e list. ==De 100 boeken fan de iuw== {| class="wikitable sortable centre" ! scope=col | nr. ! scope=col class="unsortable" | Titel ! scope=col class="unsortable" | Auteur ! scope=col | Jier |---------------------------------- | align="right" | 1 | ''[[L'Étranger]]'' ("De Fjemdling") | [[Albert Camus]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 2 | ''[[À la recherche du temps perdu]]'' ("Op syk nei ferlerne tiid") | [[Marcel Proust]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 3 | ''[[Der Process]]'' ("It proses") | [[Franz Kafka]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 4 | ''Le Petit Prince''<br />{{Flagge FY}} ''[[De Lytse Prins]]'' | [[Antoine de Saint-Exupéry]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 5 | ''[[La Condition humaine]]'' ("De minsklike kondysje") | [[André Malraux]] | [[1933]] |---------------------------------- | align="right" | 6 | ''[[Voyage au bout de la nuit]]'' ("Reis nei de ein fan 'e nacht")‎ | [[Louis-Ferdinand Céline]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 7 | ''[[The Grapes of Wrath]]'' ("De druven fan 'e grime") | [[John Steinbeck]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 8 | ''[[For Whom the Bell Tolls (roman)|For Whom the Bell Tolls]]'' ("Foar wa't de klok liedt") | [[Ernest Hemingway]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 9 | ''[[Le Grand Meaulnes]]'' ("De Grutte Meaulnes") | [[Alain-Fournier]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 10 | ''[[L'Écume des jours]]'' ("It Skom fan de Dagen") | [[Boris Vian]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 11 | ''[[Le Deuxième Sexe]]'' ("It twadde geslacht"; non-fiksje) | [[Simone de Beauvoir]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 12 | ''[[En attendant Godot]]'' ("Wachtsjend op Godot"; toanielstik) | [[Samuel Beckett]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 13 | ''[[L'être et le néant]]'' ("It wêzen en it neat"; filosofy) | [[Jean-Paul Sartre]] <nowiki>[</nowiki>[[File:Nobel prize medal mod.png|15px]]] | [[1943]] |---------------------------------- | align="right" | 14 | ''[[Il nome della rosa]]'' ("De namme fan de roas") | [[Umberto Eco]] | [[1980]] |---------------------------------- | align="right" | 15 | ''[[Archipelag GULAG]]'' | [[Aleksander Solzjenitsyn]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1973]] |---------------------------------- | align="right" | 16 | ''[[Paroles]]'' ("Wurden"; gedichten) | [[Jacques Prévert]] | [[1946]] |---------------------------------- | align="right" | 17 | ''[[Alcools]]'' (gedichten) | [[Guillaume Apollinaire]] | [[1913]] |---------------------------------- | align="right" | 18 | ''[[Túfke]] - [[Le Lotus bleu]]'' ("De Blauwe lotus"; tekenteltsje) | [[Hergé]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 19 | ''Het Achterhuis'' (deiboek)<br />{{Flagge FY}} ''[[It Achterhûs (deiboek)|It Achterhûs]]'' | [[Anne Frank]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 20 | ''[[Tristes tropiques]]'' ("Trieste tropen"; memoires) | [[Claude Lévi-Strauss]] | [[1955]] |- |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 21 | ''[[Brave New World]]'' | [[Aldous Huxley]] | [[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 22 | ''Nineteen Eighty-Four''<br />{{Flagge FY}} ''[[1984 (boek)|1984]]'' | [[George Orwell]] | [[1949]] |---------------------------------- | align="right" | 23 | ''Astérix le Gaulois'' (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Asterix de Galjer]]''<ref>[http://www.asterix-obelix.nl/index.php?page=manylanguages/album.inc&book_nr=1 Album 1 at Asterix around the World] {{en}}</ref> | [[René Goscinny]] / [[Albert Uderzo]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 24 |''La Cantatrice Chauve''<br> {{Flagge FY}} ''[[De Keale Sjongeres]]'' (toanielstik) | [[Eugène Ionesco]] | [[1952]] |---------------------------------- | align="right" | 25 | ''[[Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie]]'' ("Trije essays oer seksuele teory"; non-fiksje) | [[Sigmund Freud]] | [[1905]] |---------------------------------- | align="right" | 26 | ''[[L'Œuvre au noir]]'' ("It wurk yn swart") | [[Marguerite Yourcenar]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 27 | ''[[Lolita (roman)|Lolita]]'' | [[Vladimir Nabokov]] | [[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 28 | ''[[Ulysses]]'' | [[James Joyce]] | [[1922]] |---------------------------------- | align="right" | 29 | ''[[Il deserto dei Tartari]]'' ("De Woastyn fan 'e Tataren") | [[Dino Buzzati]] | [[1940]] |---------------------------------- | align="right" | 30 | ''[[Les faux-monnayeurs]]'' ("De falskemunters") | [[André Gide]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 31 | ''[[Le Hussard sur le toit]]'' ("De Huzaar op it dak") | [[Jean Giono]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 32 | ''[[Belle du Seigneur]]'' ("De skientme fan 'e Hear") | [[Albert Cohen]] | [[1968]] |---------------------------------- | align="right" | 33 | ''[[Cien años de soledad]]'' ("Hûndert jier iensumens") | [[Gabriel García Márquez]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 34 | ''[[The Sound and the Fury]]'' ("It Lûd en de Lilkens") | [[William Faulkner]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 35 | ''[[Thérèse Desqueyroux]]'' | [[François Mauriac]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 36 | ''[[Zazie dans le métro]]'' ("Zazie yn de metro") | [[Raymond Queneau]] | [[1959]] |---------------------------------- | align="right" | 37 | ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' ("Ferwarring fan gefoelens"; novelle) | [[Stefan Zweig]] | [[1927]] |---------------------------------- | align="right" | 38 | ''[[Gone with the Wind (roman)|Gone with the Wind]]'' ("Ferdwûn mei de wyn") | [[Margaret Mitchell]] | [[1936]] |---------------------------------- | align="right" | 39 | ''[[Lady Chatterley's Lover]]'' ("De leafste fan dame Chatterley") | [[D.H. Lawrence]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 40 | ''[[Der Zauberberg]]'' ("De Tsjoenberch") | [[Thomas Mann]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1924]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 41 | ''[[Bonjour tristesse]]'' ("Goendei fertriet") | [[Françoise Sagan]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 42 | ''Le silence de la mer''<br />{{Flagge FY}} ''[[In see fan stilte]]'' | [[Jean Bruller|Vercors]] | [[1942]] |---------------------------------- | align="right" | 43 | ''[[La Vie mode d'emploi]]'' ("It libben: gebrûkshantlieding") | [[Georges Perec]] | [[1978]] |---------------------------------- | align="right" | 44 | ''[[De Hûn fan de Baskervilles]]'' | [[Arthur Conan Doyle]] | [[1901]]-[[1902]] |---------------------------------- | align="right" | 45 | ''[[Sous le soleil de Satan]]'' ("Under de sinne fan Satan") | [[Georges Bernanos]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 46 | ''[[The Great Gatsby]]'' ("De Grutte Gatsby") | [[F. Scott Fitzgerald]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 47 | ''[[Žert]]'' ("De grap") | [[Milan Kundera]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 48 | ''[[Gli indifferenti]]'' ("De ûnferskilligen") | [[Alberto Moravia]] | [[1954]] |---------------------------------- | align="right" | 49 | ''[[The Murder of Roger Ackroyd]]'' ("De moard op Roger Ackroyd") | [[Agatha Christie]] | [[1926]] |---------------------------------- | align="right" | 50 | ''[[Nadja]]'' | [[André Breton]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 51 | ''[[Aurélien]]'' | [[Louis Aragon]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 52 | ''[[Le Soulier de satin]]'' ("De satinen pantoffel") | [[Paul Claudel]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 53 |''Sei personaggi in cerca d'autore''<br> {{Flagge FY}} ''[[Seis personaazjes om in skriuwer út]]'' (toanielstik) | [[Luigi Pirandello]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1921]] |---------------------------------- | align="right" | 54 | ''[[Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui]]'' ("De tsjinkearbere opkomst fan Arturo Ui"; toanielstik) | [[Bertolt Brecht]] | [[1958]] |---------------------------------- | align="right" | 55 | ''[[Vendredi ou les Limbes du Pacifique]]'' ( "Freed of de Limbo fan 'e Stille Oseaan") | [[Michel Tournier]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 56 | ''[[The War of the Worlds]]'' ( "De oarloch fan 'e wrâlden") | [[Herbert George Wells]] | [[1898]] |---------------------------------- | align="right" | 57 | ''[[Se questo è un uomo]]'' ("As dit in man is"; memoires) | [[Primo Levi]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 58 | ''In de Ban van de Ring''<br />{{Flagge FY}} ''[[Master fan Alle Ringen]]'' | [[J. R. R. Tolkien]] | [[1954]]-[[1955]] |---------------------------------- | align="right" | 59 | ''[[Les Vrilles de la vigne]]'' ("De ranken fan de wynstôk"; koarte ferhalen) | [[Colette (schrijfster)|Colette]] | [[1908]] |---------------------------------- | align="right" | 60 | ''[[Capitale de la douleur]]'' ("Haadstêd fan fertriet": gedichten) | [[Paul Éluard]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 61 | ''[[Martin Eden]]'' | [[Jack London (skriuwer)|Jack London]] | [[1909]] |---------------------------------- | align="right" | 62 | ''Corto Maltese (strip)<br />{{Flagge FY}} ''[[Corto Maltese|De Ballade fan de Sâlte See]]'' | [[Hugo Pratt]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 63 | ''[[Le Degré zéro de l'écriture]]'' ("De nulgraad fan it skriuwen": essay) | [[Roland Barthes]] | [[1953]] |---------------------------------- | align="right" | 64 | ''[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]'' ("De ferlerne eare fan Katharina Blum") | [[Heinrich Böll]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1974]] |---------------------------------- | align="right" | 65 | ''[[Le rivage des Syrtes]]'' ("De kust fan Syrtes") | [[Julien Gracq]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 66 | ''[[Les mots et les choses]]'' (filosofy) | [[Michel Foucault]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 67 | ''[[On the Road]]'' ("Op 'e dyk") | [[Jack Kerouac]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 68 | ''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]]'' ("Nils Holgerssons wûnderbaarlike reis troch Sweden") | [[Selma Lagerlöf]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1906]]-[[1907]] |---------------------------------- | align="right" | 69 | ''[[A Room of One's Own]]'' ('In eigen keamer', essay) | [[Virginia Woolf]] | [[1929]] |---------------------------------- | align="right" | 70 | ''[[The Martian Chronicles]]'' ("De Marsiaanske Kroniken") | [[Ray Bradbury]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 71 | ''[[Le Ravissement de Lol V. Stein]]'' ("De útskroevenens fan Lol V. Stein") | [[Marguerite Duras]] | [[1964]] |---------------------------------- | align="right" | 72 | ''[[Le Procès-verbal]]'' ("It proses-ferbaal") | [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 73 | ''[[Tropismes]]'' | [[Nathalie Sarraute]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 74 | ''[[Journal (1887-1910)]]'' (deiboek) | [[Jules Renard]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 75 | ''[[It Geheim fan Lord Jim]] (''Lord Jim'') | [[Joseph Conrad]] | [[1900]] |---------------------------------- | align="right" | 76 | ''[[Écrits]]'' ("Geskriften", non-fiksje) | [[Jacques Lacan]] | [[1966]] |---------------------------------- | align="right" | 77 | ''[[Le Théâtre et son double]]'' ("It teäter en syn tsjinhinger", essays) | [[Antonin Artaud]] | [[1938]] |---------------------------------- | align="right" | 78 | ''[[Manhattan Transfer (roman)|Manhattan Transfer]]'' | [[John Dos Passos]] | [[1925]] |---------------------------------- | align="right" | 79 | ''[[Ficciones]]'' | [[Jorge Luis Borges]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 80 | ''[[Moravagine]]'' | [[Blaise Cendrars]] | [[1926]] |---------------------------------- !!!!!!! |---------------------------------- | align="right" | 81 | ''[[Gjenerali i ushtrisë së vdeku]] ("De Generaal fan it Deade Leger") | [[Ismail Kadare]] | [[1963]] |---------------------------------- | align="right" | 82 | ''[[Sophie's Choice]]'' ("Sophie's kar") | [[William Styron]] | [[1979]] |---------------------------------- | align="right" | 83 | ''[[Romancero Gitano]]'' ("Sigeunerballade", gedichten) | [[Federico García Lorca]] | [[1928]] |---------------------------------- | align="right" | 84 | ''[[Pietr-le-Letton]]'' ("Pietr de Let") | [[Georges Simenon]] | [[1931]] |---------------------------------- | align="right" | 85 | ''[[Notre-Dame-des-Fleurs]]'' ('Us Leaffrou fan 'e Blommen') | [[Jean Genet]] | [[1944]] |---------------------------------- | align="right" | 86 | ''[[Der Mann ohne Eigenschaften]]'' ("De Man Sûnder Eigenskippen") | [[Robert Musil]] | [[1930]]-[[1932]] |---------------------------------- | align="right" | 87 | ''[[Fureur et mystère]]'' ("Fury en mystearje", gedichten) | [[René Char]] | [[1948]] |---------------------------------- | align="right" | 88 | ''[[The Catcher in the Rye]]'' ("De fanger yn it roggefjild") | [[Jerome David Salinger]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 89 | ''[[No Orchids for Miss Blandish]]'' ("Gjin orgideeën foar juffer Blandish") | [[James Hadley Chase]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 90 | ''[[Les aventures de Blake et Mortimer]]'' ("De aventoeren fan Blake en Mortimer", strip) | [[Edgar P. Jacobs]] | [[1950]] |---------------------------------- | align="right" | 91 | ''[[Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge]]'' | [[Rainer Maria Rilke]] | [[1910]] |---------------------------------- | align="right" | 92 | ''[[La Modification]]'' ('De modifikaasje') | [[Michel Butor]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 93 | ''[[The Origins of Totalitarianism]]'', non-fiksje. ('De oarsprong fan totalitarisme') | [[Hannah Arendt]] | [[1951]] |---------------------------------- | align="right" | 94 | ''[[Master i Margarita]]'' ((Russysk: Мастер и Маргарита) | [[Michail Boelgakov]] | [[1967]] |---------------------------------- | align="right" | 95 | ''[[The Rosy Crucifixion]]'' ("De Roaze Krusiging") | [[Henry Miller]] | [[1949]]-[[1960]] |---------------------------------- | align="right" | 96 | ''[[The Big Sleep]]'' ("De Grutte Sliep") | [[Raymond Chandler]] | [[1939]] |---------------------------------- | align="right" | 97 | ''[[Bitter]]'' (gedichten) | [[Saint-John Perse]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 98 | ''[[Guust Flater]]'' (strip) | [[André Franquin]] | [[1957]] |---------------------------------- | align="right" | 99 | ''[[Under the Volcano]]'' | [[Malcolm Lowry]] | [[1947]] |---------------------------------- | align="right" | 100 | ''[[Midnight’s Children]]'' | [[Salman Rushdie]] | [[1981]] |} ==Sjoch ek== *[[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]] *[[Pulitzerpriis (literatuer)]] *[[Prometheus Award]] – <small>Orwell, Tolkien, Bradbury</small> ==Keppelings om utens== {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Bibliografy]] [[Kategory:Kultuer yn Frankryk]] 1akbs784bgb1bpt8mk0gsmq2rawxzd6 0 65631 1228435 1214222 2026-04-21T23:11:30Z Icodense 24097 Phiadelphia → Philadelphia 1228435 wikitext text/x-wiki {{Sjonger of muzikant | ôfbylding = Bruce Springsteen - Roskilde Festival 2012.jpg | ôfbyldingstekst = Springsteen op it Roskildefestival 2012 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Bruce Frederick Joseph Springsteen | nasjonaliteit = {{USAnasj}} | berne = [[23 septimber]] [[1949]] | berteplak = [[Long Branch (Nij-Jersey)|Long Branch]], [[Nij-Jersey]], [[Feriene Steaten|FS]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | sjenre = [[Rockmuzyk|Rock]] | ynstrumint = | sjongtaal = [[Ingelsk]] | grutste hit(s) = Blinded by the Light,<br>Born to Run,<br>Born in the USA,<br>The River,<br>I'm on Fire,<br>Streets of Philadelphia,<br>Glory Days,<br>My Hometown | jierren aktyf = [[1964]]-no | prizen = | webside = }} '''Bruce Frederick Joseph Springsteen''' ([[Long Branch (Nij-Jersey)|Long Branch]], [[Nij-Jersey]], [[23 septimber]] [[1949]]) is in Amerikaanske rockmuzikant, sjonger, [[gitarist]] en [[ferskeskriuwer]]. Syn bynamme is ''The Boss''. De muzykprodusint, kritikus en manager Jon Landau sei yn 1974 oer him: 'I’ve seen Rock and Roll ‘s future and its name is Bruce Springsteen'. == Biografy == Fan de jierren 60 ôf spile Springsteen yn meardere bands, wêrûnder ''The Castiles'' en ''Steel Mill'' . Yn 1972 waard de sjonger ûntdutsen troch John Hammond, dy't earder ek Bob Dylan ûntduts. Springsteen tekene yn dat jier in kontrakt by Hammond syn wurkjouwer  Columbia Records. Syn earste albums “''Greetings From Ashbury Park, NJ''” en  “''The Wild, the Innocent & the E Street Shuffle''”  (beide fan 1973) waarden yn it begjin net in soad ferkoft.Hy wie eins bekinder as skriuwer fan lieten foar oaren. Sa hie Manfred Mann’s Earth Band sukses mei “Blinded by the light” en “Spirits in the night" en the Hollies mei “4th of July, Ashbury Park (Sandy)”. Springsteen bruts yn 1975 troch mei syn tredde album "Born to Run". Syn begeliedingsband the [[ E Street Band]] bestie doe út Clarence Clemons op saksofoan, Steve van Zandt op gitaar, Danny Federicy op oargel, Roy Bittan op piano, Garry Tallent op basgitaar en Max Weinberger op drums.  Hoewol’t der sa no en dan wol wat feroarje soe yn de geartstalling fan dizze band, der ek guon leden ferstoaren en Springsteen ek in tal solo-albums makke hat, is de kearn fan de E Street Band net feroare. Ek syn fjirde album “''Darkness on the Edge of Town'',” dat yn 1978 ferskynde, waard in grut sukses. Dat wie noch mear it gefal mei “''The'' ''River''”, in dûbelalbum. Fan dit album kamen de hits “Hungry Heart” en “The River” dat yn de Top 2000 fan 2016 op in fjirtjinde plak stie. Nei dat album hienen de fans ferwachte dat er op deselde foet trochgean soe, mar hy kaam mei it ienfâldige en wat tsjustere “''Nebraska''”. Yn 1984 kaam it album “''Born in the USA''” út, mei in tournee dy ‘t twa jier duorje soe. Sân lieten fan dit album waarden in hit. De titelsong wie in kritysk lied oer de Vietnamoarloch en de ekonomyske krisis, mar in soad Amerikanen (wêrunder presidint Ronald Reagen) seagen it as in pattriotysk lied. Dat Bruce Springsteen ek in hiele goede útfierder wie op it poadium, die bliken op it album “''Bruce Springsteen & the E Street Band Live 1975-1985''. “ Nei dat live album ferskynde wer in rêstiger en yntrofert album “''Tunnel of Love''” Yn 1989 naam er ôfskie fan de E Street Band. Yn 1992 ferskynden tagelyk de albums “''Human'' ''Touch''” en “''Lucky Town''”. Sommige kritisy fregen harren ôf oft it net better west hie en bring ien album út mei de bêste lieten fan beide. Yn it selde jier naam er in “unplugged” sessy op, dy’t foar it grutste part “plugged” wie. Ek brocht er it liet “Streets of Philadelphia” út, foar de “soundtrack” fan de film Philadelphia. Dêrfoar krige er in Oscar foar it bêste liet en in Grammy Award. Yn 1995 brocht er in “''Greatest Hits''”album út mei dêrop ek fjouwer nije lieten dy ‘t er spile mei de E Street Band. It folgjende album “''The Ghost of Tom Joad''” wie wer hiel kalm en yntrofert. Dat fierde er út tidens in solo tournee yn lytse téaters.Yn 1999 kaam de E Street Band op’e nij byelkoar nei it ferskinen fan “''Tracks,”'' fjouwer cd’s mei lieten dy ‘t noch net earder útbrocht wienen. Dêrnei waard “''Live in New York City''”, útbrocht. Nei de oanslaggen op de Twin Towers naam er it album “''The Rising''” op, mei ûnder oaren “Empty sky”en “My City  of Ruins.” Yn 2005 brocht er it solo album “''Devils & Dust''” út, in soad minsken seagen de titelsong  as it bêste liet oer de ynfaasje yn Yrak. Yn 2006 kaam er mei “''We Shall Overcome: The Seeger Sessions''” mei lieten fan de Amerikaanske folksjonger Pete Seeger. Dêrnei folge it album “''Magic''” (2007) dêr’t er yn 2009 in Award krige foar “Girls in their Summer Clothes”. Yn de hjerst fan 2008 sette Bruce Springsteen him bot yn foar  de ferkiezing fan Barack Obama. Hy naam ek diel oan in iepenloft konsert foar de ynauguraasje fan Obama, dêr ‘t rom 400.000 minsken wienen. Yn 2009 naam er “''Working on a'' ''dream''” op,  mei under oaren it liet “The Last Carnival” foar Danny Federici, de oargelspiler fan de E Street Band, dy ‘t ferstoar oan hûdkanker. Yn 2011 kaam er mei in album mei opnames dy't makke wienen foar "Darkness on the Edge of Town" mar dy net earder útbrocht wienen "The Promise-the Lost Sessions: Darkness on the Edge of Town". Yn 2012 naam er it album “''Wrecking Ball''” op, it earste album sûnder “The Big Man”, saksofoanspiler Clarence Clemmons dy't stoarn wie. Yn 2014 kaam er mei “''High Hopes''” dêr ‘t neist de E Street Band ek de gitarist Tom Morello fan de band Rage Against the Machine op mei spilet. Nei “High Hopes” hat er de albums “''The Ties that Bind – The River Collection''” (2015) en “''Chaptes en Verse''”(2016) útbrocht mei diels oare fersjes fan al earde útbrochte lieten.  Dat er  in goede life “performer”is, docht ek bliken út it feit dat lêzers fan it Hollânske musykblêd “Lust For Life” him keazen hawwe as de bêste “live-act” fan alle tiden. Bruce Springsteen wennet mei syn (twadde) frou Patti Scialfa en bern yn Rumson. Hy wie earder fan 1985 oant 1989 troud mei aktrise Julianne Phillips. Hy hat twa soannen en in dochter. == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht op !! Label !! Singles |- |Greetings from Asbury Park, N.J. |[[5 jannewaris]] [[1973]] |rowspan=19|Columbia |Blinded by the Light,<br>Spirit in the Night |- |The Wild, the Innocent & the E Street Shuffle |[[11 novimber]] [[1973]] |4th of July, Asbury Park (Sandy),<br>Rosalita (Come Out Tonight) |- |Born to Run |[[25 augustus]] [[1975]] |Born to Run,<br>Tenth Avenue Freeze-Out |- |Darkness on the Edge of Town |[[2 juny]] [[1978]] |Prove It All Night,<br>Badlands,<br>The Promised Land |- |The River |[[17 oktober]] [[1980]] |Hungry Heart,<br>Fade Away,<br>I Wanna Marry You,<br>Sherry Darling,<br>The River,<br>Cadillac Ranch,<br>Point Blank |- |Nebraska |[[30 novimber]] [[1982]] |Atlantic City,<br>Open All Night |- |Born in the U.S.A. |[[4 juny]] [[1984]] |Dancing in the Dark,<br>Cover Me,<br>Born in the U.S.A.,<br>I'm on Fire,<br>Glory Days,<br>I'm Goin' Down,<br>My Hometown |- |Tunnel of Love |[[9 oktober]] [[1987]] |Brilliant Disguise,<br>Tunnel of Love,<br>Tougher Than the Rest,<br>Spare Parts |- |Human Touch |rowspan=2|[[31 maart]] [[1992]] |Human Touch,<br>57 Channels (And Nothin' On),<br>Roll of the Dice |- |Lucky Town |Better Days,<br>Leap of Faith,<br>If I Should Fall Behind,<br>Lucky Town |- |The Ghost of Tom Joad |[[21 novimber]] [[1995]] |The Ghost of Tom Joad |- |The Rising |[[30 july]] [[2002]] |The Rising,<br>Lonesome Day,<br>Waitin' on a Sunny Day |- |Devils & Dust |[[26 april]] [[2005]] |Devils & Dust,<br>All the Way Home |- |Magic |[[25 septimber]] [[2007]] |Radio Nowhere,<br>Girls in Their Summer Clothes |- |Working on a Dream |[[27 jannewaris]] [[2009]] |Working on a Dream,<br>My Lucky Day,<br>The Wrestler,<br>What Love Can Do |- |Wrecking Ball |[[6 maart]] [[2012]] |We Take Care of Our Own,<br>Rocky Ground,<br>Death to My Hometown |- |High Hopes |[[14 jannewaris]] [[2014]] |High Hopes |- |Western Stars |[[14 juny]] [[2019]] |Hello Sunshine,<br>There Goes My Miracle,<br>Tucson Train,<br>Western Stars |- |Letter to You |[[23 oktober]] [[2020]] |Letter to You,<br>Ghosts,<br>The Power of Prayer,<br>I'll See You in My Dreams |- |Only the Strong Survive |2022 | | |} ===Cover-album=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht op !! Label |- |We Shall Overcome:<br>The Seeger Sessions |[[25 april]] [[2006]] |Columbia |} ===Live-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht op !! Label |- |Live/1975–85 |[[10 novimber]] [[1986]] |rowspan=7|Columbia |- |In Concert/MTV Plugged |[[12 april]] [[1993]] |- |Live in New York City |[[3 april]] [[2001]] |- |Hammersmith Odeon London '75 |[[28 febrewaris]] [[2006]] |- |Live in Dublin |[[5 juny]] [[2007]] |- |Springsteen on Broadway |[[14 desimber]] [[2018]] |- |The Legendary 1979 No Nukes Concerts |[[19 novimber]] [[2021]] |} ===Kompilaasje-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht op |- |Greatest Hits |[[28 febrewaris]] [[1995]] |- |Tracks |[[10 novimber]] [[1998]] |- |18 Tracks |[[13 april]] [[1999]] |- |The Essential Bruce Springsteen |[[11 novimber]] [[2003]] |- |Greatest Hits |[[1 juny]] [[2009]] |- |The Promise |[[16 novimber]] [[2010]] |- |Collection: 1973–2012 |[[15 april]] [[2013]] |- |Chapter and Verse |[[23 septimber]] [[2016]] |} {{DEFAULTSORT:Springsteen, Bruce}} [[Kategory:Amerikaansk sjonger]] [[Kategory:Amerikaansk muzikant]] [[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk polityk aktivist]] [[Kategory:Amerikaansk minskerjochte-aktivist]] [[Kategory:Homorjochte-aktivist]] [[Kategory:Grammy-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan fan Napolitaansk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1949]] 7dnqx2wa4xkimgjy5rq39wvo2lruwdd 0 168802 1228441 1214349 2026-04-22T00:16:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Taksonomy */ kt 1228441 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= goudjakhals| Ofbyld = [[OFbyld:Golden jackal.jpg|250px]]| lûd = [[Ofbyld:Jackal.ogg|250px]]| Ryk = [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')| Skift = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | Famylje = [[hûneftigen]] (''Canidae'') | Skaai = [[hûnen]] (''Canis'') | Wittenskiplike namme = Canis aureus | Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige ---- |lânkaart=[[Ofbyld:Canis aureus distribution map.png|center|250px]] }} De '''goudjakhals''' of '''goudwolf''' (''Canis aureus'') is in middelgrutte [[hûneftig]]e út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[Canis]]. De goudjakhals stiet tichterby de wat foarsere [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') en de folle gruttere [[wolf]] (''Canis lupus'') as de [[sealjakhals]] (''Canis mesomelas''). Yn Europa waard de goudjakhals oarspronklik fral yn East-Europa oantroffen, mar hy wreidet syn gebiet út en hjoed-de-dei wurdt de goudjakhals ek yn [[Denemark]], [[Dútslân]] en [[Nederlân]] sjoen. Yn febrewaris 2022 waard foar it earst in goudjakhals yn Fryslân yn 'e gemeente [[De Fryske Marren]] sjoen.<ref>[https://www.zoogdiervereniging.nl/nieuws/2022/goudjakhals-rukt-op-nu-ook-friesland-gesignaleerd Zoogdiervereniging]</ref> Yn jannewaris 2023 waard oannommen dat de goudwolf him yntusken yn it bûtendykske [[Waad]]gebiet fêstige hat.<ref>[https://www.ad.nl/binnenland/zeldzame-goudjakhals-voelt-zich-thuis-op-het-friese-wad~a5b69647/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2 Algemeen Dagblad, 30 jannewaris 2023]</ref> == Beskriuwing == [[Ofbyld:Golden jackal paws.jpg|thumb|left|Soaltsjes fan de poaten.]] De goudjakhals liket op in lytsere wolf, mar hat in slankere bou mei koartere poaten, in spitsere snút en in sturt dy't altiten omleech hinget. De earen fan 'e goudjakhals binne neffens dy fan 'e wolf grutter. Syn hier is rossich brún oant goudread mei grutte fariaasjes en fral yn 'e winter fakentiden wat swart op 'e rêch. Oars as by alle oare hûneftigen binne by de goudjakhals de soaltsjes fan 'e twa foarteannen oan 'e efterkant oan inoar fergroeid. Dêrmei hat de goudjakhals in poatôfdruk, dy't maklik is te ûnderskieden fan dy fan 'e [[foks]], de wolf of in hûn. Wyfkes binne yn 'e regel lytser as reukes.<ref<[Wolven in Nederland, oproppen 2 july 2023]</ref> == Iten == De goudjakhals is wat iten oanbelanget net tier, it komt him net krekt en hy jaget op lytse [[sûchdieren]] (fral kjifdieren lykas [[wrotmûzen]] en [[rotten]]), [[kninen]], en lytse hoefdieren lykas hartekealtsjes, lytse fûgels, fisken, amfibyën en ynsekten. Dêrnjonken yt de goudjakhals ek ôffal, ies en/of plantaardich materiaal, fruchten, blombollen of kalebassen. Somtiden achterfolgje se oare rôfbisten, om de resten fan harren jacht op te fretten. De goudjakhals kin langere tiid sûnder wetter. Syn hoale leit faak op iepen flakten ferside stoppe tusken de begroeiïng. It is selsgroeven hoale of in hoale fan bygelyks in [[Das|taks]] dat ferlitten is. Yn 'e skimer en de nacht ferlit er de hoale om te jeien. === Hâlden en dragen === [[Ofbyld:Sri Lankan jackals (Canis aureus naria) male and pregnant female 5.jpg|thumb|250px|Reuke en teefke fan in pearke goudjakhalzen (Sry Lanka).]] In pearke goudjakhalzen bliuwt in libben lang by inoar. Se libje yn famyljeferbân en somtiden bliuwe folwoeksen jongen (sawol reuen as teefkes) langer by de âlden. Sa foarmet him in gruttere groep om it alfapear mei harren welpen hinne. Meastentiids libje der sa'n fiif bisten yn in groep, mar de groep kin wol oant tritich bisten grut wurde. De bisten jeie meiïoar en soargje ek meiïnoar foar de jongen. Meastal plantet allinnich it alfapear him fierder fuort. It alfapear set it [[territoarium]] ôf mei urine. Ek litte se op opfallende plakken stront efter, lykas by strûken en stiennen en lâns de grinzen fan it territoarium. Mei meardere famyljes foarmje se somtiden grutte groepsterritoaria, as der teminsten genôch iten oanwêzich is. De goudjakhals hat in hiele rige oan lûden, dêrûnder blaffen en grommen. Ek gûlt de goudjakhals lykas in wolf, meastal docht er dat moarns. Fierders had de soarte in soad fan 'e selde ekspresjes en hâldings as wolven en húshûnen. [[Ofbyld:-7587- Jackal cubs begging for food from the adults (14468169626).jpg|thumb|left|In goudjakhals mei welpen.]] De peartiid falt yn Europa yn 'e maitiid. As it teefke swier is, bringt it reuke har iten. Nei in draachtiid fan sa'n 63 dagen wurde de welpen yn 'e simmer berne. Der wurde meastentiids twa oant fjouwer jongen berne, mar dat tal kin fariearje fan ien oant njoggen. By de berte binne de welpen 200 oant 250 gram swier. Nei trije wike ferlitte de jongen foar it earst harren hoale en krije se ek foar it earst fêst iten. Oare groepsleden nimme dan iten yn 'e mage mei, dat se foar de jongen opkoarje. Nei acht wiken wurde se boartlik en nei fiif oant seis moanne kinne de jongen foar harsels soargje. De goudjakhals is yn 'e regel yn in âldens fan om 'e tweintich moanne hinne geslachtsryp. Yn finzenskip kin in goudjakhals sechtjin jier wurde, yn it wyld leit dy leeftyd ôfhinklik fan it leefgebiet leger. == Leefgebiet == De goudjakhals kin him oeral al gau rêde, mar hy mei graach oer iepen, drûgere gersgebieten met strewellen. In goudjakhals komt somtiden ek yn doarpen, dêr't ôffal te finen is. De goudjakhals is lânseigen op it [[Arabysk Skiereilân]], [[Lyts-Aazje]], it [[Yndia|Yndysk Subkontinint]] en [[Sry Lanka]]. Yn Europa is de soarte yn [[Bulgarije]], [[Grikelân]] en [[Roemeenje]] al sûnt de lêste iistiid oanwêzich. Yn 'e rin fan 'e 20e iuw sette de goudwolf útein mei in útwreiding yn Sintraal-Europa. De goudwolf is tsintwurdich ek lânseigen yn 'e rest fan 'e [[Balkan]] en [[Hongarije]]. [[Itaalje]], [[Sloveenje]] en [[Eastenryk]] wiene de folgjende lannen dêr't de goudwolf him fêstige. De lêste tiid lit de goudwolf him ek mear sjen yn Dútslân, [[Switserlân]], [[Poalen]], Denemark, de [[Baltikum|Baltyske steaten]] en Nederlân. Yn 2016 en 2017 waard de goudjakhals foar it earst yn Nederlân op de [[Feluwe]] sjoen. Dêrnei folge [[Drinte]] yn 2019. Twa jier letter waard der in goudjakhals op de kamera set yn [[Uithuizermeeden]] en yn itselde jier waard by [[Zeist]] nei in oanriding in dea eksimplaar fûn. Yn 2022 die by DNA-ûndersyk bliken dat in goudwolf by [[Ferwert]] in pear skiep deabiten hie.<ref>[https://www.ad.nl/friesland/goudjakhals-doodde-twee-schapen-bij-ferwert-voor-de-tweede-keer-in-nederland~a78a8255e/ Algemeen Dagblad, 21 desimber 2022]</ref> De [[Oekraïne]] en de trije [[Baltikum|Baltyske lannen]] beskôgje de goudjakhals as [[eksoat]] en dêr wurdt útroeging oantrune. De goudjakhals is neffens de definysje dêrfan lykwols gjin eksoat, om't it bist him op eigen krêft útwreidet, him net-eksponinsjoneel fuortplantet en net troch minken yntrodusearre wurdt. Om't de soarte op Taheakke V fan de habitatrjochtline stiet, is in folsleine úroeging yn guon East-Europeeske lanen yn striid mei de behearsregels. == Taksonomy == [[Ofbyld:Grey jackal from Seraïdi, Algeria 7.jpg|thumb|250px|Afrikaanse jakhals yn Algerije.]] De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Carolus Linnaeus|Carl Linnaeus]]. Lang waard tocht dat goudjakhalzen út Afrika, Europa en Aazje fan 'e selde soarte wiene. In yn 2015 publisearre wittenskiplike stúdzje ornearre dat de yn Afrika libjende goudjakhalzen genetysk ôfwike fan 'e [[Jeraazje|Jeraziatyske]] goudjakhals. Nei oanlieding dêrfan wurdt dy groep no as in aparte soarte beskôge en ta de Afrikaanske goudjakhals (''Canis anthus'') rekkene. [[Ofbyld:Canis aureus subspecies range.png|thumb|250px|Fersprieding [[ûndersoarte]]n fan 'e gewoane goudjakhals.]] Neffens "Mammal Species of the World" fan Wilson & Reeder (2005) wiene der tolve ûndersoarten. De Afrikaanske ûndersoarten wurde lykwols hjoed-de-dei ûnder de yn 2015 beskreaune soarte ''Canis anthus'' rekkene. Dêrfandinne binne der no noch sân ûndersoarten fan 'e gewoane goudjakhals of de goudwolf (''Canis aureus'') te ûnderskieden: * ''Canis aureus aureus'' – Arabysk Skiereilân, [[Irak]] en [[Iran]] oant Noardwest-Yndia * ''Canis aureus cruesemanni'' [[Paul Matschie|Matschie]], 1900 – Noardeast-Yndia en it fêstelân fan Súdeast-Aazje * ''Canis aureus ecsedensis'' [[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1947 – Hongarije; ûndersoartestatus twifeleftich<ref name="Zootier">{{de}} Zootierliste (2016). ''[https://web.archive.org/web/20161220170239/http://www.zootierliste.de/?klasse=1&ordnung=115&familie=11509&art=1120122 Raubtier. Hundeartige. Goldschakal (kein Unterartenstatus).]'' </ref> * ''Canis aureus indicus'' [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1833 – Noard-Yndia en [[Nepal]] * ''Canis aureus moreotica'' [[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|I. Geoffroy Saint-Hillaire]], 1835 – Lyts-Aazje, [[Transkaukaazje]], East- en Súdeast-Europa * ''Canis aureus naria'' [[Robert Charles Wroughton|Wroughton]], 1916 – Sry Lanka en Súd-Yndia * ''Canis aureus syriacus'' [[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], 1833 – Levant {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: {{nl}} [https://nl.wikipedia.org/wiki/Goudjakhals Goudjakhals] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Canis aureus}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Hûn (skaai)]] [[Kategory:Jakhals]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] q7qcnnvyspmrf54hdwm1dsg1e6mkb6t 1 176581 1228457 1224045 2026-04-22T08:06:05Z Mysha 254 /* Twa bysûndere gefallen */ Syrillysk alfabet 1228457 wikitext text/x-wiki == Niels Holgerssons wonderbare reis == Wat moat der stean dêr't wy no ''Niels Holgerssons wonderbare reis'' hawwe mei in keppeling nei nl:. Wy hawwe in side oer [[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]], mar fansels is der gjin Frysk boek fan. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 sep 2024, 14.43 (CEST) :Ik haw de oarspronklike Sweedske titel skreaun [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 6 sep 2024, 16.31 (CEST) == La Cantatrice Chauve (24) == Krekt hokfoar titel wolle wy hawwe, en wêrom soenen wy in keppeling nei in nl: ferzje opnimme? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 26 nov 2024, 16.09 (CET) :It liket my ta dat we de Fryske titel fan 'e oersetting oanhâlde as dy der is, en as der gjin oersetting is, dan de orizjinele titel yn 'e oarspronklike taal. Wêrom't yn dizze list keppelings nei nl: poate binne, is my in riedsel. Wat my oangiet kinne dy allegearre wiske wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jan 2025, 21.17 (CET) :: Ik nim oan om't doe de tiid keppelings nei nl: brûkt wienen dêr't wy noch neat hienen. Stadich oan sil dat goed komme. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Tabel opbrekke? == No't ik der in skofte mei dwaande bin, fernim ik hoe lang of in tabel fan 100 yngongen wol net is. By [[Spiel des Jahres]] hie ik alle tsien jierren in brekking ynfoegd; is it in idee om soks hjir ek te dwaan? En moat it dan yn fjouweren, yn fiven of op tsien? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 jan 2025, 10.44 (CET) :Ja, mar Spiel des Jahres is der in logyske opdieling yn desennia. Dat is hjir net. Ik fyn dat de tabel der hiel kreas útsjocht sa't it no is. In minpunt as jo de boel opdiele, is dat jo deselde kolommen yn de opdielde tabellen nea wer rjocht ûnderinoar krije, wat in rommelich byld jout. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 jan 2025, 21.13 (CET) :: Tsja, mar at men witte wol wêr't Tropismen stiet in de list, dan is er min oersjoch. [[Spiel des Jahres]] hat brekkings, foar ús, mar gjin opdieling, foar de wiki, dat de kolommen komme goed. Dat soe hjir ek kinne. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::O, mar dat is gjin brek yn 'e tabel, mar gewoan in lege rige. Dan bliuwt it yndie wol ien tabel. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jan 2025, 00.03 (CET) == Twa bysûndere gefallen == * Mei yngong 85 haw ik neat: Ik hoopje dat in oar dy dwaan kin; * Yngong 15 is net yn it [[Latynske skrift]], dat ik wit net hoe't de side hjitte moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 apr 2026, 09.54 (CEST) : {{Ping|Mysha}} Yngong 85, [[Notre-Dame-des-Fleurs]] is dien. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 2 apr 2026, 18.08 (CEST) :: Tank; dat makket de bysûndere gefallen: yngong 15 en yngong 94. Dy twa binne yn it [[Syrillysk alfabet]], dat wy moatte al besykje en behannelje beide itselde. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7867ffyp1r7r2o89vpwj192wqetomi9 0 177005 1228447 1228391 2026-04-22T05:41:39Z Kneppelfreed 2013 Kneppelfreed hat de side [[Minorisearre taal]] omneamd ta [[Marginalisearre taal]]: nei oerlis 1228391 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Euskararen atzerakada1.png|thumb|Troch iuwenlange minorisaasje is it Baskyske taalgebiet in stik lytser wurden.]] Yn 'e [[sosjolinguistyk]] is in '''minorisearre taal''' in taal dy't [[Sosjale útsluting|marginalisearre]], ferfolge of ferbean wurdt. <ref name="CNSE">{{Cite web|title=El Ponce de León, referente en inclusión educativa y social|url=https://www.ponceleon.org/centro_educativo/index.php/noticias/el-ponce-de-leon-en-los-medios/1034-el-faro-cnse-el-ponce-de-leon-referente-en-inclusion-educativa-y-social}}</ref> Taalminorisaasje komt fuort út 'e oanstriid fan lannen om ien mienskiplike homogene taal foar de hannel en de oerheid te fêstigjen, of om ideologyske redenen. <ref name="spo">{{Cite book|title=The Handbook of Educational Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&q=minoritized+language&pg=PA266}}</ref> Minorisearre talen binne typysk beheind ta in lytser skala oan [[taaldomein]]en as de [[Taalymperialisme|dominante talen]], itjinge soarget foar in [[Taalferoaring|taalferskowing]] yn it foardiel fan de dominante taal. Faak is der in patroan fan iensidige twataligens om't sprekkers fan minorisearre talen de dominante taal wol leare, mar net oarsom. De status fan in minorisearre taal wurdt gauris leger achte. == Minderheid foaroer minorisearre == Wannear't der sprutsen wurdt fan in [[minderheidstaal]] giet it benammen oer de numerike ferhâldings. It is in taal dy't brûkt wurdt troch in lyts tal sprekkers yn in gebiet.<ref name="CNSE"/> Dêrnjonken is der sprake fan minder politike macht by de oanbelangjende groep. <ref name="spo" /> Dat lêste jildt ek foar minorisearre talen, mar in taal kin ek minorisearre wurde wylst er troch in mearderheid fan 'e befolking sprutsen wurdt. In foarbyld dêrfan is it [[Frysk]] yn [[Fryslân]], dêr't in mearderheid fan de minsken Frysk prate kin wylst de taal wol minorisearre wurdt. Oare foarbylden binne de [[lânseigen talen|oarspronklike talen]] fan Afrika yn tiden fan kolonisaasje, doe't de koloniale talen wichtiger achte waarden. "It gebrûk fan it Spaansk as deistich kommunikaasjemiddel, en dus syn maatskiplik belang, hinget sterk ôf fan hoe't de Spaanske befolking it brûkt. Spitigernôch is der in dúdlike ferpleatsing nei it Ingelsk te fernimmen ûnder Spaansktaligen dy't nei de Feriene Steaten ferfearn binne." - Carmen Silva-Corvalán (2002) Fierder wurdt it [[Spaansk]] yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] minorisearre wêrtroch't it in minderheidstaal wurden is. Oan de oare kant is it Spaansk lykwols de dominante taal yn [[Latynsk-Amearika]], dêr't pleatslike lânseigen talen minorisearre wurde. <ref>{{Cite web |titel=''Indigenous Languages of South America'' |url=http://aboutworldlanguages.com/indigenous-languages-of-south-america|opropdatum=23 augustus 2018}}</ref> De term "minorisearre" krijt somtiden de foarkar boppe it wurd "[[minderheidstaal]]", om't dat it omtinken lûkt nei it machtsferskil tusken talen. <ref name="spo"/> == Westerske taalideology == Nancy Dorian, Kathryn A. Davis en Prem Phyak hawwe ornearre dat der in "westerske taalideology" is dy't [[sosjaal darwinisme]] tapast op 'e taalwittenskip. Dy ideology soe [[ientaligens]] idealisearje, de foardielen fan meartaligens ûntkenne en net-standerttaalfarianten ferachtsje. Om't soksoarte net-standertfarianten as tekoart oantsjut wurde, wurdt in hierargy fan talen makke. Guon auteurs hawwe in ferbining lutsen tusken [[anty-ymmigraasjesentimint]], benammen [[anty-Dútske sentimint]], en Ingelsk-allinich ûnderwiis yn 'e Feriene Steaten. <ref name="Davis">{{Cite book|last1=Davis|first1=Kathryn A.|page=19|last2=Phyak|first2=Prem|title=''Engaged Language Policy and Practices''|date=2016|publisher=Taylor & Francis|ISBN=9781317442493|url=https://books.google.com/books?id=nTQlDwAAQBAJ&q=%22minoritized%22+invented&pg=PA19|language=en}}</ref> Yn Jeropa wie it proses fan minorisaasje, bygelyks fan 'e [[Keltyske talen]] yn [[Grut-Brittanje]] of de [[Talen fan Frankryk|minderheidstalen yn Frankryk]] en [[Talen fan Itaalje|Itaalje]], ferbûn mei it ûntstean fan [[Nasjonalisme|nasjonalistyske]] bewegings dy't yn 'e njoggentjinde iuw de oprjochting fan [[Ientalich|ientalige]], [[Monokultureel|monokulturele]] [[naasjesteat]]en fregen. It proses fan minorisaasje late gauris ta in taalferskowing nei de hegemonyske taal. <ref name="Hinton">{{Cite book|last1=Hinton|first1=Leanne|last2=Huss|first2=Leena|last3=Roche|first3=Gerald|title=The Routledge Handbook of Language Revitalization|date=2018|publisher=Routledge|ISBN=9781317200857|url=https://books.google.com/books?id=5zpODwAAQBAJ&q=language+death+%22minoritization%22&pg=PT375|language=en}}</ref> == Skaaimerken fan minorisaasje == It definiearjende skaaimerk fan minorisaasje is it bestean fan in machtûnbalâns tusken dy taal en de dominante. In teken dat in taal minorisearre is, is dat syn sprekkers iensidige twataligens ûntwikkelje - se leare de dominante of [[prestiizjetaal]], mar sprekkers fan 'e dominante taal leare de minorisearre taal net. In oar faak foarkommend symptoom fan minorisaasje is de beheining fan 'e taal ta in beheind oanbod fan taaldomeinen. In taal dy't útsletten is fan gebrûk troch de oerheid en formeel ûnderwiis kin allinnich thús en yn sosjale rûnten brûkt wurde. Fanwegen it boppesteande wurde sprekkers fan 'e minorisearre taal in subset fan 'e sprekkers fan de dominante taal. Bygelyks binne alle sprekkers fan it [[Skotsk-Gaelysk]] ek Ingelsktaligen, mar de measte Ingelsktaligen yn Skotlân prate gjin Gaelysk. It ferstean en lêzen fan dat Gaelysk soe in brêge betsjutte kinne foar dy taal. <ref name="MacAulay1992">{{Cite book|last=MacAulay|first=Donald|author-link=Donald MacAulay|title=The Celtic Languages|year=1992|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0521231275|url=https://books.google.com/books?id=y3kIq1DYAkMC&pg=PA141|page=141}}</ref> Likegoed fine sprekkers fan it [[Sardynsk]] har yn in relatyf lytse minderheid yn ferliking mei dy fan it [[Italjaansk]], fan wa't it hjoeddeistige oerwicht op [[Sardynje|it eilân]] it gefolch is fan belied dat rjochte is op it útsluten en stigmatisearjen fan 'e groepsidentiteit fan de oarspronklike bewenners. <ref>On the subject of the Sardinian language in relation with the identity practices in Sardinia, see Mongili, Alessandro. ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Condaghes, 2015, chpts. 8, 9.</ref> Yn tsjinstelling ta in minorisearre taal, kinne sprekkers fan in dominante taal alle funksjes fan it deistich libben útfiere. Sprekkers fan 'e dominante taal brûke typysk [[Prestiizje (sosjolinguistyk)|it gruttere prestiizje]] fan 'e dominante taal as tsjinargumint om de sitewaasje te feroarjen. Dat makket it lestich om de sitewaasje geunstiger te meitsjen foar de minorisearre taal. Bygelyks in protte "liberale" krityk op [[taalplanning]] foar minorisearre mienskippen is dat yntervinsje yn it foardiel fan minorisearre talen liket op it belied dat de ûnlykwichtige sitewaasje yn it foarste plak feroarsake hat. Tink dêrby oan taalwetjouwing, elitisme, útsluting fan oare talen fan it formele ûnderwiis, en sels twongen befolkingsoerdracht. == Gefolgen == Yn ''Engaged Language Policy and Practices'' neame de auteurs trije ûndersiken dy't sjen litte dat de akademyske prestaasjes fan studinten te lijen ha ûnder belied dat harren memmetaal minorisearret. [[Nancy Dorian]] hat ornearre dat de "westerske taalideology" (dy't ientaligens befoarderet) in "ideology fan ferachting" stimulearret foar minorisearre talen oer. <ref name="Davis"/> It proses fan minorisaasje kin sa liede ta taalferskowing yn it foardiel fan de dominante taal. <ref name="Hinton"/> == Foarbylden == * Yn Ruslân waarden sprekkers fan [[Os taal|Ös]] en [[Tofa taal|Tofa]] bespotte foar of ferbean harren talen te praten. <ref>{{Cite book|title=When Languages Die|last=Harrison|first=David K.|publisher=Oxford University Press|year=2008|ISBN=978-0195372069|pages=20–21}}</ref> * De [[Guarany-taal]] fan [[Paraguay]], hoewol sprutsen troch in mearderheid fan 'e steatsboargers, wurdt sjoen as in dúdlik foarbyld fan in minorisearre taal, fanwegen de sosjaalekonomyske en politike dominânsje fan it Spaansk. Organisaasjes lykas [[Yvy Marãe'ỹ]] pleitsje tsjin dy trend. * Mei yngong fan 2019 wurde learlingen yn 'e provinsje Guangdong yn [[Sina]] straft as se har memmetaal [[Kantoneesk]] prate. <ref>{{Cite news|last=He Huifeng|title=''Meet the man fighting to keep Cantonese alive in its birthplace''}}</ref> Iepenbiere teksten stimulearje minsken om de taal fan 'e sintrale oerheid [[Standertmandarynsk|Mandaryn]] te brûken mei de wurden: "''Gebrûk beskaafde taal - Wês in beskaafd persoan.''", <ref>{{Cite news|last=Huifeng|first=He|title=''The activist fighting to keep Cantonese alive in its homeland''}}</ref> wat ymplisearret dat de pleatslike taal ûnbeskaafd is. == Keppeling om utens == * [http://www.academia.edu/Documents/in/Minoritized_Languages Undersyk nei minorisearre talen] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Taal]] [[Kategory:Taalkunde]] [[Kategory:Minderheidstaal]] 06ts1fppkmhrnin4pfvc9ad3hjlw6vj 1228451 1228447 2026-04-22T05:48:04Z Kneppelfreed 2013 red 1228451 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Euskararen atzerakada1.png|thumb|Troch iuwenlange minorisaasje is it Baskyske taalgebiet in stik lytser wurden.]] Yn 'e [[sosjolinguistyk]] is in '''marginalisearre taal''' in taal dy't [[Sosjale útsluting|marginalisearre]], ferfolge of ferbean wurdt. <ref name="CNSE">{{Cite web|title=El Ponce de León, referente en inclusión educativa y social|url=https://www.ponceleon.org/centro_educativo/index.php/noticias/el-ponce-de-leon-en-los-medios/1034-el-faro-cnse-el-ponce-de-leon-referente-en-inclusion-educativa-y-social}}</ref> Taalmarginalisaasje komt fuort út 'e oanstriid fan lannen om ien mienskiplike homogene taal foar de hannel en de oerheid te fêstigjen, of om ideologyske redenen. <ref name="spo">{{Cite book|title=The Handbook of Educational Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=8nc6nRRbMSQC&q=minoritized+language&pg=PA266}}</ref> Marginalisearre talen binne typysk beheind ta in lytser skala oan [[taaldomein]]en as de [[Taalymperialisme|dominante talen]], itjinge soarget foar in [[Taalferoaring|taalferskowing]] yn it foardiel fan de dominante taal. Faak is der in patroan fan iensidige twataligens om't sprekkers fan minorisearre talen de dominante taal wol leare, mar net oarsom. De status fan in marginalisearre taal wurdt gauris leger achte. == Minderheid foaroer minorisearre == Wannear't der sprutsen wurdt fan in [[minderheidstaal]] giet it benammen oer de numerike ferhâldings. It is in taal dy't brûkt wurdt troch in lyts tal sprekkers yn in gebiet.<ref name="CNSE"/> Dêrnjonken is der sprake fan minder politike macht by de oanbelangjende groep. <ref name="spo" /> Dat lêste jildt ek foar marginalisearre talen, mar in taal kin ek marginalisearre wurde wylst er troch in mearderheid fan 'e befolking sprutsen wurdt. In foarbyld dêrfan is it [[Frysk]] yn [[Fryslân]], dêr't in mearderheid fan de minsken Frysk prate kin wylst de taal wol marginalisearre wurdt. Oare foarbylden binne de [[lânseigen talen|oarspronklike talen]] fan Afrika yn tiden fan kolonisaasje, doe't de koloniale talen wichtiger achte waarden. "It gebrûk fan it Spaansk as deistich kommunikaasjemiddel, en dus syn maatskiplik belang, hinget sterk ôf fan hoe't de Spaanske befolking it brûkt. Spitigernôch is der in dúdlike ferpleatsing nei it Ingelsk te fernimmen ûnder Spaansktaligen dy't nei de Feriene Steaten ferfearn binne." - Carmen Silva-Corvalán (2002) Fierder wurdt it [[Spaansk]] yn it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] marginalisearre wêrtroch't it in minderheidstaal wurden is. Oan de oare kant is it Spaansk lykwols de dominante taal yn [[Latynsk-Amearika]], dêr't pleatslike lânseigen talen marginalisearre wurde. <ref>{{Cite web |titel=''Indigenous Languages of South America'' |url=http://aboutworldlanguages.com/indigenous-languages-of-south-america|opropdatum=23 augustus 2018}}</ref> De term "marginalisearre" krijt somtiden de foarkar boppe it wurd "[[minderheidstaal]]", om't dat it omtinken lûkt nei it machtsferskil tusken talen. <ref name="spo"/> == Westerske taalideology == Nancy Dorian, Kathryn A. Davis en Prem Phyak hawwe ornearre dat der in "westerske taalideology" is dy't [[sosjaal darwinisme]] tapast op 'e taalwittenskip. Dy ideology soe [[ientaligens]] idealisearje, de foardielen fan meartaligens ûntkenne en net-standerttaalfarianten ferachtsje. Om't soksoarte net-standertfarianten as tekoart oantsjut wurde, wurdt in hierargy fan talen makke. Guon auteurs hawwe in ferbining lutsen tusken [[anty-ymmigraasjesentimint]], benammen [[anty-Dútske sentimint]], en Ingelsk-allinich ûnderwiis yn 'e Feriene Steaten. <ref name="Davis">{{Cite book|last1=Davis|first1=Kathryn A.|page=19|last2=Phyak|first2=Prem|title=''Engaged Language Policy and Practices''|date=2016|publisher=Taylor & Francis|ISBN=9781317442493|url=https://books.google.com/books?id=nTQlDwAAQBAJ&q=%22minoritized%22+invented&pg=PA19|language=en}}</ref> Yn Jeropa wie it proses fan marginalisaasje, bygelyks fan 'e [[Keltyske talen]] yn [[Grut-Brittanje]] of de [[Talen fan Frankryk|minderheidstalen yn Frankryk]] en [[Talen fan Itaalje|Itaalje]], ferbûn mei it ûntstean fan [[Nasjonalisme|nasjonalistyske]] bewegings dy't yn 'e njoggentjinde iuw de oprjochting fan [[Ientalich|ientalige]], [[Monokultureel|monokulturele]] [[naasjesteat]]en fregen. It proses fan marginalisaasje late gauris ta in taalferskowing nei de hegemonyske taal. <ref name="Hinton">{{Cite book|last1=Hinton|first1=Leanne|last2=Huss|first2=Leena|last3=Roche|first3=Gerald|title=The Routledge Handbook of Language Revitalization|date=2018|publisher=Routledge|ISBN=9781317200857|url=https://books.google.com/books?id=5zpODwAAQBAJ&q=language+death+%22minoritization%22&pg=PT375|language=en}}</ref> == Skaaimerken fan minorisaasje == It definiearjende skaaimerk fan marginalisaasje is it bestean fan in machtûnbalâns tusken dy taal en de dominante. In teken dat in taal marginalisearre is, is dat syn sprekkers iensidige twataligens ûntwikkelje - se leare de dominante of [[prestiizjetaal]], mar sprekkers fan 'e dominante taal leare de marginalisearre taal net. In oar faak foarkommend symptoom fan marginalisaasje is de beheining fan 'e taal ta in beheind oanbod fan taaldomeinen. In taal dy't útsletten is fan gebrûk troch de oerheid en formeel ûnderwiis kin allinnich thús en yn sosjale rûnten brûkt wurde. Fanwegen it boppesteande wurde sprekkers fan 'e marginalisearre taal in subset fan 'e sprekkers fan de dominante taal. Bygelyks binne alle sprekkers fan it [[Skotsk-Gaelysk]] ek Ingelsktaligen, mar de measte Ingelsktaligen yn Skotlân prate gjin Gaelysk. It ferstean en lêzen fan dat Gaelysk soe in brêge betsjutte kinne foar dy taal. <ref name="MacAulay1992">{{Cite book|last=MacAulay|first=Donald|author-link=Donald MacAulay|title=The Celtic Languages|year=1992|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-0521231275|url=https://books.google.com/books?id=y3kIq1DYAkMC&pg=PA141|page=141}}</ref> Likegoed fine sprekkers fan it [[Sardynsk]] har yn in relatyf lytse minderheid yn ferliking mei dy fan it [[Italjaansk]], fan wa't it hjoeddeistige oerwicht op [[Sardynje|it eilân]] it gefolch is fan belied dat rjochte is op it útsluten en stigmatisearjen fan 'e groepsidentiteit fan de oarspronklike bewenners. <ref>On the subject of the Sardinian language in relation with the identity practices in Sardinia, see Mongili, Alessandro. ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Condaghes, 2015, chpts. 8, 9.</ref> Yn tsjinstelling ta in minorisearre taal, kinne sprekkers fan in dominante taal alle funksjes fan it deistich libben útfiere. Sprekkers fan 'e dominante taal brûke typysk [[Prestiizje (sosjolinguistyk)|it gruttere prestiizje]] fan 'e dominante taal as tsjinargumint om de sitewaasje te feroarjen. Dat makket it lestich om de sitewaasje geunstiger te meitsjen foar de marginalisearre taal. Bygelyks in protte "liberale" krityk op [[taalplanning]] foar marginalisearre mienskippen is dat yntervinsje yn it foardiel fan marginalisearre talen liket op it belied dat de ûnlykwichtige sitewaasje yn it foarste plak feroarsake hat. Tink dêrby oan taalwetjouwing, elitisme, útsluting fan oare talen fan it formele ûnderwiis, en sels twongen befolkingsoerdracht. == Gefolgen == Yn ''Engaged Language Policy and Practices'' neame de auteurs trije ûndersiken dy't sjen litte dat de akademyske prestaasjes fan studinten te lijen ha ûnder belied dat harren memmetaal marginalisearret. [[Nancy Dorian]] hat ornearre dat de "westerske taalideology" (dy't ientaligens befoarderet) in "ideology fan ferachting" stimulearret foar marginalisearre talen oer. <ref name="Davis"/> It proses fan marginalisaasje kin sa liede ta taalferskowing yn it foardiel fan de dominante taal. <ref name="Hinton"/> == Foarbylden == * Yn Ruslân waarden sprekkers fan [[Os taal|Ös]] en [[Tofa taal|Tofa]] bespotte foar of ferbean harren talen te praten. <ref>{{Cite book|title=When Languages Die|last=Harrison|first=David K.|publisher=Oxford University Press|year=2008|ISBN=978-0195372069|pages=20–21}}</ref> * De [[Guarany-taal]] fan [[Paraguay]], hoewol sprutsen troch in mearderheid fan 'e steatsboargers, wurdt sjoen as in dúdlik foarbyld fan in marginalisearre taal, fanwegen de sosjaalekonomyske en politike dominânsje fan it Spaansk. Organisaasjes lykas [[Yvy Marãe'ỹ]] pleitsje tsjin dy trend. * Mei yngong fan 2019 wurde learlingen yn 'e provinsje Guangdong yn [[Sina]] straft as se har memmetaal [[Kantoneesk]] prate. <ref>{{Cite news|last=He Huifeng|title=''Meet the man fighting to keep Cantonese alive in its birthplace''}}</ref> Iepenbiere teksten stimulearje minsken om de taal fan 'e sintrale oerheid [[Standertmandarynsk|Mandaryn]] te brûken mei de wurden: "''Gebrûk beskaafde taal - Wês in beskaafd persoan.''", <ref>{{Cite news|last=Huifeng|first=He|title=''The activist fighting to keep Cantonese alive in its homeland''}}</ref> wat ymplisearret dat de pleatslike taal ûnbeskaafd is. == Keppeling om utens == * [http://www.academia.edu/Documents/in/Minoritized_Languages Undersyk nei marginalisearre talen] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Taal]] [[Kategory:Taalkunde]] [[Kategory:Minderheidstaal]] 0ld07shzvvanpbvc1mcib1dkkl9fowk 0 191223 1228440 1228389 2026-04-22T00:15:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228440 wikitext text/x-wiki [[File:Flickr_-_Rainbirder_-_Golden_Jackal_(1).jpg|right|thumb|250px|In [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), in [[soarte]] dy't ek yn [[Fryslân]] foarkomt.]] '''Jakhals''' is in algemiene beneaming foar beskate middelgrutte [[hûneftigen]] út [[Jeraazje]] en [[Afrika]] dy't lytser binne as in [[wolf]] (''Canis lupus''), mar grutter as in [[foks]] (''Vulpes vulpes''). [[Histoarysk]] waard de term brûkt foar in [[taksonomy]]ske [[klade]], mar tsjintwurdich stiet ûnwjerlisber fêst dat de jakhalzen as groep in [[parafyletysk]] en dêrom ûnjildich [[skaai (taksonomy)|skaai]] foarmje. Der binne trije [[soarte]]n hûneftigen dy't it wurd 'jakhals' yn 'e soartenamme hawwe: *de [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), dy't foarkomt yn Jeraazje, *de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), dy't foarkomt yn twa net opinoar oanslutende gebieten yn [[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]], en *de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta''), dy't foarkomt fan [[West-Afrika]] oant Súdlik Afrika. Dêrnjonken is der ek noch de [[Afrikaanske goudwolf]] of Afrikaanske wolf (''Canis lupaster'') út [[Noard-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]], wêrfan't oant [[2015]] tocht waard dat it in groep [[ûndersoarte]]n fan 'e goudjakhals wie. Hoewol't dat bist net de namme 'jakhals' yn 'e namme hat, kin it, syn [[taksonomy]]ske skiednis yn acht nommen, grif ek as in soarte jakhals beskôge wurde. De [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') út [[Noard-Amearika]] wurdt soms wol de 'Amerikaanske jakhals' neamd, om't er in gelikense [[lichem (biology)|lichemsbou]] en lichemsgrutte hat as de jakhalzen út 'e [[Alde Wrâld]] en ek om't er deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfollet. Mar de prêrjewolf wurdt lykwols net beskôge as in 'echte' jakhals. Dat is in arbitrêre beslissing dy't mear te krijen hat mei syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e [[Nije Wrâld]] as mei [[genetysk]]e [[sibskip]], want de Afrikaanske goudwolf en ek de goudjakhals binne eins nauwer besibbe oan 'e prêrjewolf as oan 'e sealjakhals en de streekte jakhals. ==Galery== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:L._m._mesomelas,_Sunday%27s_River_Valley_Local_Municipality_3.jpg|de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'') File:Lupulella_adusta_in_Kalabo_Zambia_01.jpeg|de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta'') File:Golden_jackal_in_Jorasi_Range.jpeg|de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') File:Golden_wolf_small.jpg|de [[Afrikaanske goudwolf]] (''Canis lupaster'') </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jackal ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Jackals}} }} [[Kategory:Jakhals| ]] [[Kategory:Hûneftige]] ngn5jxiaaay6dgduainhd8iinzx9e25 1228443 1228440 2026-04-22T00:23:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 + etymology 1228443 wikitext text/x-wiki [[File:Flickr_-_Rainbirder_-_Golden_Jackal_(1).jpg|right|thumb|250px|In [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), in [[soarte]] dy't ek yn [[Fryslân]] foarkomt.]] '''Jakhals''' is in algemiene beneaming foar beskate middelgrutte [[hûneftigen]] út [[Jeraazje]] en [[Afrika]] dy't lytser binne as in [[wolf]] (''Canis lupus''), mar grutter as in [[foks]] (''Vulpes vulpes''). [[Histoarysk]] waard de term brûkt foar in [[taksonomy]]ske [[klade]], mar tsjintwurdich stiet ûnwjerlisber fêst dat de jakhalzen as groep in [[parafyletysk]] en dêrom ûnjildich [[skaai (taksonomy)|skaai]] foarmje. It wurd "jakhals" is om [[1600]] hinne yn it [[Frysk]] trochkrongen fia it [[Frânsk]]e ''chacal'', dat komt fan it [[Osmaanske Ryk|Osmaansk]]-[[Turksk]]e چقال (''çakal''), dat wer komt fan it [[Perzysk]]e شغال (''šaġāl''). Uteinlik giet it wurd nei alle gedachten werom op 'e [[Sanskryt|Sanskrityske]] namme foar "jakhals": शृगाल (''śṛgāla''), dat letterlik "de [[spûkgûlen|spûkgûler]]" betsjut. Der binne trije [[soarte]]n hûneftigen dy't it wurd 'jakhals' yn 'e soartenamme hawwe: *de [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), dy't foarkomt yn Jeraazje, *de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas''), dy't foarkomt yn twa net opinoar oanslutende gebieten yn [[Súdlik Afrika]] en [[East-Afrika]], en *de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta''), dy't foarkomt fan [[West-Afrika]] oant Súdlik Afrika. Dêrnjonken is der ek noch de [[Afrikaanske goudwolf]] of Afrikaanske wolf (''Canis lupaster'') út [[Noard-Afrika]] en de [[Hoarn fan Afrika]], wêrfan't oant [[2015]] tocht waard dat it in groep [[ûndersoarte]]n fan 'e goudjakhals wie. Hoewol't dat bist net de namme 'jakhals' yn 'e namme hat, kin it, syn [[taksonomy]]ske skiednis yn acht nommen, grif ek as in soarte jakhals beskôge wurde. De [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') út [[Noard-Amearika]] wurdt soms wol de 'Amerikaanske jakhals' neamd, om't er in gelikense [[lichem (biology)|lichemsbou]] en lichemsgrutte hat as de jakhalzen út 'e [[Alde Wrâld]] en ek om't er deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfollet. Mar de prêrjewolf wurdt lykwols net beskôge as in 'echte' jakhals. Dat is in arbitrêre beslissing dy't mear te krijen hat mei syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e [[Nije Wrâld]] as mei [[genetysk]]e [[sibskip]], want de Afrikaanske goudwolf en ek de goudjakhals binne eins nauwer besibbe oan 'e prêrjewolf as oan 'e sealjakhals en de streekte jakhals. ==Galery== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:L._m._mesomelas,_Sunday%27s_River_Valley_Local_Municipality_3.jpg|de [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'') File:Lupulella_adusta_in_Kalabo_Zambia_01.jpeg|de [[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta'') File:Golden_jackal_in_Jorasi_Range.jpeg|de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') File:Golden_wolf_small.jpg|de [[Afrikaanske goudwolf]] (''Canis lupaster'') </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jackal ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Jackals}} }} [[Kategory:Jakhals| ]] [[Kategory:Hûneftige]] [[Kategory:Lienwurd út it Sanskryt]] ifwqecdtp3hjk7if907jxplub780mag 1 191224 1228413 1228400 2026-04-21T13:35:51Z Drewes 2754 1228413 wikitext text/x-wiki == Minorisearre? == @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd "minorisearje" net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is "efterstelde taal" better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST) :@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST) ::@[[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]], jawol, mar dit wurd bestiet neffens my noch net yn 't Frysk. It is net oan de Wikipedy en betink nije wurden. Wy folgje wat der yn 'e wurdboeken stiet. As it wurd algemien oannommen wurde soe, dan ja dan soene we it ek oppakke kinne. Ik ha sjoen dat se op it Nederlânsktalige lemma it feroare ha yn "Marginalisatie (taalkunde), want ek yn it Nederlânsk bestiet it wurd "minoriseren" net. Dus om my soe "Marginalisearre taal" faaks better pasje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.25 (CEST) ::::{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|RomkeHoekstra}} "Marginalisatie (taalkunde) en "Marginalisearre taal" foldogge hjir. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 apr 2026, 15.35 (CEST) ry5wgk6mokzu2atxwu68a7x35crs9io 1228434 1228413 2026-04-21T22:14:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Minorisearre? */ Antwurd 1228434 wikitext text/x-wiki == Minorisearre? == @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd "minorisearje" net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is "efterstelde taal" better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST) :@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST) ::@[[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]], jawol, mar dit wurd bestiet neffens my noch net yn 't Frysk. It is net oan de Wikipedy en betink nije wurden. Wy folgje wat der yn 'e wurdboeken stiet. As it wurd algemien oannommen wurde soe, dan ja dan soene we it ek oppakke kinne. Ik ha sjoen dat se op it Nederlânsktalige lemma it feroare ha yn "Marginalisatie (taalkunde), want ek yn it Nederlânsk bestiet it wurd "minoriseren" net. Dus om my soe "Marginalisearre taal" faaks better pasje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.25 (CEST) ::::{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|RomkeHoekstra}} "Marginalisatie (taalkunde) en "Marginalisearre taal" foldogge hjir. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 apr 2026, 15.35 (CEST) :::::{{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra|Drewes|Klaasgroen}} Ik bin it mei Drewes iens. "Marginalisaasje" is in besteand wurd dêr't it yn dit gefal skoan mei ta kin. Ik bin net prinsipieel tsjin it oernimmen fan ynternasjonalismen yn it Frysk (minorisaasje en minorisearre soene sokke ynternasjonalismen wêze kinne), mar yn dit gefal hawwe wy al in wurd dat foldocht, dus hoege gjin nije wurden te betinken. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 apr 2026, 00.14 (CEST) cl67bfuce654cfwagc9k9kz1vqt4gdx 1228449 1228434 2026-04-22T05:41:39Z Kneppelfreed 2013 Kneppelfreed hat de side [[Oerlis:Minorisearre taal]] omneamd ta [[Oerlis:Marginalisearre taal]]: nei oerlis 1228434 wikitext text/x-wiki == Minorisearre? == @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], goeie. Neffens my bestiet it tiidwurd "minorisearje" net yn 't Frysk. Ik sjoch it net op Frysker en [https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft hjirre]. Binne der oare wurdboeken dêr't dit wurd foarkomme soe? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 07.57 (CEST) :{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Mooglik is it in fakterm, yn myn wurdboeken komt it wurd ek net foar. It giet net allinnich om in minderheidstaal, maar om talen dy't aktyf yn 'e knipe of sels ûnderdrukt wurde. Miskien is "efterstelde taal" better, mar yn it gefal fan ûnderdrukking is eftersteld miskien wer wat te swak.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 apr 2026, 08.28 (CEST) :@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Oan de iene kant ûntsteane nije wurden pas wannear't minsken se brûken gean. Minorisaasje soe op himsels prima kinne. Mar oan de oare kant ha je fansels ek gewoan it wurd marginalisearre wat passend is. Dat wurd wurdt ek yn it Hollânsk brûkt. Omneame kin fansels en dan wurde beide wurde as sinonimen meinaam. [[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]] ([[Meidogger oerlis:Klaasgroen|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.01 (CEST) ::@[[Meidogger:Klaasgroen|Klaasgroen]], jawol, mar dit wurd bestiet neffens my noch net yn 't Frysk. It is net oan de Wikipedy en betink nije wurden. Wy folgje wat der yn 'e wurdboeken stiet. As it wurd algemien oannommen wurde soe, dan ja dan soene we it ek oppakke kinne. Ik ha sjoen dat se op it Nederlânsktalige lemma it feroare ha yn "Marginalisatie (taalkunde), want ek yn it Nederlânsk bestiet it wurd "minoriseren" net. Dus om my soe "Marginalisearre taal" faaks better pasje. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 21 apr 2026, 09.25 (CEST) ::::{{Ping|Kneppelfreed|Klaasgroen|Ieneach fan 'e Esk|RomkeHoekstra}} "Marginalisatie (taalkunde) en "Marginalisearre taal" foldogge hjir. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 apr 2026, 15.35 (CEST) :::::{{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra|Drewes|Klaasgroen}} Ik bin it mei Drewes iens. "Marginalisaasje" is in besteand wurd dêr't it yn dit gefal skoan mei ta kin. Ik bin net prinsipieel tsjin it oernimmen fan ynternasjonalismen yn it Frysk (minorisaasje en minorisearre soene sokke ynternasjonalismen wêze kinne), mar yn dit gefal hawwe wy al in wurd dat foldocht, dus hoege gjin nije wurden te betinken. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 apr 2026, 00.14 (CEST) cl67bfuce654cfwagc9k9kz1vqt4gdx 0 191226 1228423 1228407 2026-04-21T16:25:34Z RomkeHoekstra 10582 1228423 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Himachal Pradesh<small>हिमाचल प्रदेश</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = From left P6014 Gangchhua and P6270 in Himachal Pradesh India ref Leomann Map and Google Earth.jpg | ôfbyldingstekst = De piken fan Gangchhua en P6270 yn it heechberchtme fan Himachal Pradesh. | wapen = | haadstêd = [[Shimla]] (simmer)<br>[[Dharamshala]] (winter) | grutste stêd = [[Shimla]] | distrikten = 12 | ynwennertal = 6.864.602 <small>(2011)</small> | oerflak = 55.673 km² | hichte = 350 – 7.000 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Sanskryt]] (ekstra offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 95,17%<br>[[Islam]] 2,18%<br>[[Boedisme]] 1,15% | stifting = 25 jannewaris 1971 | webside = [https://www.himachal.nic.in himachal.nic.in] | ôfbylding99 = Himachal Pradesh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Himachal Pradesh yn Yndia }} '''Himachal Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan Yndia. De steat leit folslein yn 'e [[Himalaya]] en grinzget yn it noarden oan 'e unyterritoaria [[Jammu en Kasjmier]] en [[Ladakh]], yn it westen oan [[Pûndjaab (Yndia)|Pûndjaab]], yn it suden oan [[Haryana]] en yn it súdeasten oan [[Uttarakhand]]. Yn it easten dielt de steat in ynternasjonale grins mei de [[Tibet|Tibetaanske Autonome Regio]] ([[Sina]]). Himachal Pradesh is likernôch 1,3 kear sa grut as Nederlân. Himachal Pradesh bestjut snieberchsteat (Hima = snie, achal = berch, pradesh = steat.) De steat is ferneamd om syn natoer, appelhôven en deunby lizzende hillige plakken. It is in relatyf rike dielsteat fan Yndia as it giet om it ynkommen per ynwenner en it hat in hege graad fan taalfeardigens. Himachal Pradesh wurdt ek wol "Dev Bhumi" (Lân fan 'e Goaden) neamd, fanwegen de tûzenen timpels en it feit dat in soad [[hindoe]]staanske [[myte]]n harren hjir ôfspylje. == Geografy == It lânskip fan Himachal Pradesh kin fan súdwest nei noardeast ferdield wurde yn trije dúdlike geografyske sônes. De [[Shiwaliks]] foarmje de legere heuvels yn it suden fan 'e steat, oant sa'n 1.200 meter. Dêr lizze tichte bosken en wurdt oan lânbou dien. It klimaat is dêr sub-tropysk. [[Ofbyld:Peer Panjal Mountain Ranges.jpg|thumb|left|Pir Panjalbergen.]] Noardliker lizze de bergen fan 'e Legere Himalaya, ek wol de Midden-Himalaya neamd, mei hichten tusken likernôch 1.500 en 4.000 meter. Yn dizze sône lizze bekende plakken lykas [[Shimla]] en [[Dalhousie]]. Berchrêgen lykas de [[Dhauladhar]] en de [[Pir Panjal]] bepale hjir it lânskip. De Grutte Himalaya yn it noarden en easten (Lahaul and Spiti en Kinnaur) bestiet út heechberchtme mei piken oant om de 7.000 meter. Dat gebiet is rûch, kâld en foar in grut part drûch, om't it yn 'e [[reinskaad]] fan 'e Himalaya leit. Himachal Pradesh is ek fan grut belang foar de wetterfoarsjenning fan Noard-Yndia. Ferskate grutte rivieren ûntspringe of streame troch de steat, lykas de [[Chenab (rivier)|Chenab]], [[Ravi (rivier)|Ravi]], [[Beas (rivier)|Beas]] en [[Sutlej]], wylst de [[Yamuna]] de súdeastlike grins rekket. [[Ofbyld:Renuka Lake Sirmaur.jpg|thumb|left|De Renukamar.]] De steat hat in grut tal [[gletsjer]]s, wêrûnder de Bara Shigri, de grutste fan Himachal. Ek binne der ferskate marren, lykas Chandra Taal yn Spiti en de Renukamar yn 'e legere heuvels. Troch de grutte hichteferskillen fariëarret it klimaat sterk: fan waarm en fochtich yn it suden oant tige kâld yn de heechlizzende dellingen. Yn de winter leit der yn grutte dielen fan de steat snie, wêrtroch guon gebieten moannenlang min berikber binne. == Skiednis == De skiednis fan Himachal Pradesh wurdt foar in grut part bepaald troch de isolearre lizzing yn 'e bergen, wêrtroch it gebiet faak in eigen ûntwikkeling trochmakke. Yn 'e âldheid waard de regio bewenne troch stammen lykas de Dasas, Koilis en Kiratas. Letter ûntstiene lytse keninkrykjes en stamsteaten, de saneamde Janapadas. It religieuze libben bestie út in mingfoarm fan [[hindoeïsme]] en leauwen yn lokale goaden (''devta's''). Yn 'e midsiuwen bleau it berchlân foar in grut part bûten direkte kontrôle fan islamityske riken en it [[Mogolryk]]. Lytse keninkrykjes lykas Kangra, Kullu en Chamba holden faak harren selsstannigens. Oan it begjin fan 'e 19e iuw foelen de [[Gurkha]]s it gebiet binnen, mar hja waarden letter troch de Britten weromdreaun. [[Ofbyld:Kasauli-market.jpg|thumb|left|De merke yn Kasauli yn 'e 19e iuw.]] Under [[Britsk-Ynje]] waard it gebiet in taflecht troch it koelere berchklimaat. Shimla waard yn 1864 de simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, dêr't it bestjoer alle jierren hinne ferhuze. In soad lokale foarsten bleaune oant 1947 as [[fazal]]len oan 'e macht. Nei de ûnôfhinklikens fan India waard Himachal earst in [[unyterritoarium]]. Troch gearfoeging fan eardere prinsdommen en gebieten út Pûndjaab groeide it gebiet stadichoan. Op 25 jannewaris 1971 waard Himachal Pradesh de 18e dielsteat fan it lân. == Befolking == [[Hindy]] is de offisjele taal, mar yn 'e praktyk wurde benammen Pahari-dialekten praat; yn it easten komme ek Tibetaansk-Birmaanske talen foar. In relatyf grut part fan 'e befolking bestiet út [[Dalit]]s (sawat 25%). De measte minsken wenje yn lytse doarpen yn it berchlân. Tradisjonele huzen wurde faak boud fan hout en stien, oanpast oan it terrein en bestindich tsjin [[ierdskodding]]s. [[Ofbyld:Dharamsala-Gyuto-Karmapa-04-gje.jpg|thumb|Boedistyske timpel yn Dharamshala.]] De befolking fan Himachal Pradesh is relatyf homogeen wat religy oanbelanget, mar kultureel en taalkundich ferskaat. Mear as 95% fan 'e ynwenners hinget it hindoeïsme oan, faak yn in foarm dêr't de klassike tradysjes kombinearre wurde mei it leauwen yn lokale berchgoaden (''kuldevta's''). Fierder ha de [[islam]], it [[boedisme]] (benammen yn Lahaul en Spiti en Kinnaur) en it [[sikhisme]] in lytse oanhing. In opfallend skaaimerk is de Tibetaanske mienskip: sûnt 1959 wennet de [[Dalai Lama]] yn [[Dharamshala]], dat dêrmei in wichtich sintrum fan Tibetaansk boedisme yn ballingskip wurden is. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Himachal Pradesh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 95,43% || 95,17% || style="color: red;" | -0,26% || Ien fan 'e heechste persintaazjes yn Yndia |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 1,97% || 2,18% || style="color: green;" | +0,21% || Fral yn 'e distrikten Chamba en Sirmaur. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 1,19% || 1,16% || style="color: red;" | -0,03% || Benammen yn 'e gebieten dy't oan Pûndjaab grinzgje. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 1,25% || 1,15% || style="color: red;" | -0,10% || Dominant yn Lahaul & Spiti en Kinnaur; sterk beynfloede troch Tibet. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style="color: green;" | +0,05% || Konsintrearre yn stedske gebieten lykas Shimla. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,03% || 0,16% || style="color: green;" | +0,13% || Ynklusyf Jaïnisme en lokale stam-religys. |} De groei fan 'e befolking yn Himachal Pradesh is de lêste desennia stadiger gien as yn soad oare Yndiaaske steaten, wat faak sjoen wurdt as in teken fan goede ûntwikkeling en ûnderwiis. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Himachal Pradesh (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 1.920.294 || 1.896.944 || 1.928.206 || 2.029.113 || 2.263.245 || 2.385.981 || 2.812.463 |- ! Groei | — || style="color:red;" | -1,2% || +1,6% || +5,2% || +11,5% || +5,4% || +17,9% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 3.460.434 || 4.280.818 || 5.170.877 || 6.077.900 || 6.864.602 || || |- ! Groei | +23,0% || +23,7% || +20,8% || +17,5% || +12,9% || || |} Himachal Pradesh hat gjin megastêden. Faak binne de stêden histoaryske ''hill stations'' of nije yndustriële hubs oan 'e grins mei de flakten. Hill stations binne berchdelsettings yn Yndia dy't yn 'e koloaniale tiid ûntwikkele of útwreide waarden troch de Britten as koelere bestjoers- en ferbliuwplakken om oan 'e waarmte fan 'e flakten te ûntkommen. De sifers yn ûndersteande tabel binne foar de stêden sels, net foar it hiele distrikt. [[Ofbyld:Shimla th.jpg|thumb|Shimla.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Shimla]] || Shimla || 142.555 || 169.578 || style="color: green;" | +19,0% || Haadstêd en toeristysk sintrum. |- | 2 || [[Solan]] || Solan || 34.206 || 39.256 || style="color: green;" | +14,8% || Hub foar lânbou en ûnderwiis. |- | 3 || [[Dharamshala]] || Kangra || 19.124 || 30.764 || style="color: green;" | +60,9% || Winterhaadstêd en Tibetaansk sintrum. |- | 4 || [[Baddi]] || Solan || 22.601 || 29.911 || style="color: green;" | +32,3% || Wichtich yndustrieel sintrum (farmasy). |- | 5 || [[Nahan]] || Sirmaur || 25.972 || 28.899 || style="color: green;" | +11,3% || Histoaryske stêd yn it suden. |- | 6 || [[Mandi (stêd)|Mandi]] || Mandi || 26.858 || 26.422 || style="color: red;" | -1,6% || Kulturele stêd oan 'e rivier de Beas. |} == Kultuer en toerisme == De kultuer fan Himachal Pradesh is in kleurich mingsel fan religy en berchtradysjes. It Kullu Dussehra is wrâldferneamd. Wylst Dussehra yn 'e measte dielen fan India einiget mei de ferbaarning fan Ravana-poppen, begjint it yn 'e Kullu-delling krekt dan. Hûnderten lokale goaden (''devta's'') wurde út de doarpen op draachstuollen nei de stêd brocht. De Pahari-skilderkeunst is in foarm fan miniatuerkeunst dy't bloeide yn 'e 17e en 18e iuw oan 'e hôven fan 'e berchfoarsten. [[Ofbyld:Ved Prakash - Solang Valley 2014-05-10 2547.JPG|thumb|left|Man mei in tradisjonele Himchali-pet.]] De tradisjonele Himachali pet is in wollen mûtse mei kleurige rânen en wurdt droegen troch manlju; it is in symboal fan 'e steat wurden. Himachal Pradesh is ien fan de populêrste fakânsjebestimmings fan Yndia. [[Ofbyld:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|thumb|It Key-kleaster.]] Shimla, de eardere simmerhaadstêd fan Britsk-Ynje, stiet bekend om syn koloniale arsjitektuer en de smelle berchtrein, de ''Toy Train'', dy’t ûnderdiel is fan it [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. Manali is in sintrum foar aventoerstoerisme en in poarte nei de Hege Himalaya. Dharamshala en McLeod Ganj binne it spirituele sintrum fan 'e Tibetaanske mienskip yn ballingskip. De Spiti Valley is in kâlde heechlânwoastyn mei âlde boedistyske kleasters lykas it Key-kleaster. == Natoer == Himachal Pradesh is in wichtige regio foar biodiversiteit. De steat is it leefgebiet fan seldsume soarten lykas de [[snieloaihoars]] en de [[westlike saterhin]], in kleurige [[Fazanten|fazant]] dy't ek de steatsfûgel is. De steat hat fiif nasjonale parken, wêrfan de wichtichste hjirûnder beskreaun wurde. [[Ofbyld:Himalayn National Park 01.jpg|thumb|Nasjonaal Park Great Himalayan]] * It [[Nasjonaal Park Great Himalayan]] yn Kullu stiet op 'e UNESCO-wrâlderfgoedlist. It park beskermet alpine berchtoppen en tichte bosken. * It [[Nasjonaal Park Pin Valley]] leit yn 'e kâlde woastyn fan Spiti. Yn it gebiet komme de snieloaihoars en de Sibearyske stienbok foar. It lânskip is rûch en sûnder beammen mei planten dy't oanpast binne oan ekstreme kjeld. Oare nasjonale parken: * [[Nasjonaal park Inderkilla]], * [[Nasjonaal Park Khirganga]], * [[Nasjonaal Park Simbalbara]]. == Ekonomy == [[Ofbyld:Apple orchards in Kotgarh (21487239943).jpg|thumb|left|Appelhôf yn Kotgarh.]] De steat wurdt faak de appelsteat fan Yndia neamd. Himachal produsearret grutte hoemannichten appels en oare fruchten lykas parren, benammen yn 'e hegere dellingen. Ek de tylt fan krûden en grienten bûten it seizoen is wichtich, om't dy yn 'e waarme flakten minder goed groeie kinne. Troch de grutte hichteferskillen en de ferskate riviersystemen hat de steat in sterk potinsjeel foar wetterkrêft. Himachal produsearret in grut part fan syn elektrisiteit út wetterkrêft en leveret ek stroom oan oare steaten lykas Delhi en Pûndjaab. In wichtige yndustry is de farmaseutyske sektor. De stêd Baddi is útgroeid ta in produksjesintrum foar medisinen yn Yndia. == Bestjoer == Himachal Pradesh is ferdield yn 12 distrikten, dy't ferdield binne yn trije divyzjes (regio's): Shimla, Kangra en Mandi. De distrikten ferskille in soad fan inoar; wylst de súdlike distrikten lykas Solan en Sirmaur tichtebefolke en yndustrieel binne, binne de distrikten yn it heechberchtme, lykas Lahaul en Spiti, de grutste fan oerflak mar hawwe se de minste ynwenners fanwegen it rûge klimaat. [[Ofbyld:Himachal Pradesh 2011 administrativ.svg|thumb|Yndieling distrikten Himachal Pradesh.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Oerflak (km²) |- | [[Bilaspur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Bilaspur]] || Bilaspur || 340.885 || 381.956 || style="color: green;" | +12,0% || 1.167 |- | [[Chamba (distrikt)|Chamba]] || Chamba || 460.899 || 519.080 || style="color: green;" | +12,6% || 6.522 |- | [[Hamirpur (distrikt yn Himachal Pradesh)|Hamirpur]] || Hamirpur || 412.700 || 454.768 || style="color: green;" | +10,2% || 1.118 |- | [[Kangra (distrikt)|Kangra]] || Dharamshala || 1.339.030 || 1.510.075 || style="color: green;" | +12,8% || 5.739 |- | [[Kinnaur (distrikt)|Kinnaur]] || Reckong Peo || 78.334 || 84.121 || style="color: green;" | +7,4% || 6.401 |- | [[Kullu (distrikt)|Kullu]] || Kullu || 381.571 || 437.903 || style="color: green;" | +14,8% || 5.503 |- | [[Lahaul en Spiti (distrikt)|Lahaul en Spiti]] || Kyelang || 33.224 || 31.564 || style="color: red;" | -5,0% || 13.835 |- | [[Mandi (distrikt)|Mandi]] || Mandi || 901.344 || 999.777 || style="color: green;" | +10,9% || 3.950 |- | [[Shimla (distrikt)|Shimla]] || Shimla || 722.502 || 814.010 || style="color: green;" | +12,7% || 5.131 |- | [[Sirmaur (distrikt)|Sirmaur]] || Nahan || 458.593 || 529.855 || style="color: green;" | +15,5% || 2.825 |- | [[Solan (distrikt)|Solan]] || Solan || 500.557 || 580.320 || style="color: green;" | +15,9% || 1.936 |- | [[Una (distrikt)|Una]] || Una || 442.733 || 521.173 || style="color: green;" | +17,7% || 1.540 |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://hptdc.in/ Toeristyske side oer Himachal Pradesh.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Himachal Pradesh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Himachal Pradesh| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1971]] ft6r1tfhb51ss39qvemf8qvdt4tsgss 0 191229 1228415 1228409 2026-04-21T15:33:29Z Drewes 2754 red. 1228415 wikitext text/x-wiki It '''Javaansk''' (eigen namme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronesyske talen|Austronesyske taal]] dy't benammentlik sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronesyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dit grut tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek. == Geografyske fersprieding == It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Yogyakarta]]. Der binne ek Javaanssktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen. Bûten Yndoneezje wurdt Javaansk noch sprutsen yn: * '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op plantaazjes te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]]. * '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek hjir wenje neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. * '''[[Nederlân]]''': In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. * '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaansktalige mienskippen. Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Baly]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java. == Klassifikaasje == It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynesyske talen|Malaio-Polynesyske]] tûke fan de [[Austronesyske talen|Austronesyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Soendaneesk]], it [[Madoereesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynesyske groep. Binnen de Austronesyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan. == Skiednis == === Aldjavaansk (Kawi) === De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewaarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op 25 maart 804 nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in irrigaasjekanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], ôflaat fan deselde boarne. It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskrit]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it machtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dizze perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindu styl útbylden. Bekende wurken út dizze tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk. === Middeldjavaansk en Nijjavaansk === It Middeldjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Bali]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dizze perioade begûn de islamisearring fan Java, wêrtroch't in protte Arabyske en Perzyske lienwurden yn it Javaansk opmars makken, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar "kust"). It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't de ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Yogyakarta]], it haadfoarm fan literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it Latynsk alfabet. De earste Javaanske drukparse wie fan [[Paul van Vlissingen]], waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta. === Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid === Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Indoneesk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dit bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer. == Dialekten == It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt: === Sintraal-Javaansk === It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Yogyakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standerddialekt fan it Javaansk. Dizze ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Yogyakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal. === East-Javaansk === It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike kenmerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten. === West-Javaansk (Banyumasan) === It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regionen [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dizze dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standerddialekt en hat eigen ûndialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt. == Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama == Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dit systeem wjerspegelet de sosjale hiërargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, leeftiid en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's: === Ngoko === ''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen. === Madya === ''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semiformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko. === Krama === ''Krama'' is it formele nivo, brûkt by persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike palizen fan Yogyakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten). De ûntjouwing fan dit stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich. '''Foarbyld: "ik yt"''' {| class="wikitable" |- ! Nivo !! Javaansk |- | Ngoko || ''aku mangan'' |- | Madya || ''kula dhahar'' |- | Krama || ''kula nedha'' |} It behearsjen fan dizze ferskate nivo's is foar in protte jonge Javaannen meitiid dreech wurden, om't it Indoneesk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is. == Skriuwsystemen == It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoeddedei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun: === Aksara Jawa (Javaansk skrift) === It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in lettergreepskrift wêrby't elke letter in klinker ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn beurt ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua''). It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske drukyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoeddedei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Yogyakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes. === Latynsk alfabet === It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanders yn de 19de iuw, is hjoeddedei de meast brûkte manier om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte. === Pegon-skrift === It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturasje tusken islamistyske en ynheemske Javaanske tradysjes. == Literatuer == It Javaansk hat ien fan de âldste en rikste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearet út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje. === Klassike literatuer === De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (ynheemse Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne: * '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos. * '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. * '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. * '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myt en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanders. === Eigentiidske literatuer === Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan drukpersen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten. == Kultuer en keunst == It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes. === Wayang === De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppenspul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt. === Gamelan === De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begeliede wayang-foarstellingen en keninglike seremonjes. === Batik === De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele wyfstechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Yogyakarta en Surakarta stiet wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed. == Sosjolinguïstyk en taalsituaasje == Hoewol it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Indoneesk]] (Bahasa Indonesia) is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dit hat liede ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Indoneesk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes. It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Ûndersyk yn Yogyakarta hat oantoand dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonengroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Yogyakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oare troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen. == Javaansk yn Nederlân en yn Suriname == === Surinaamsk Javaansk === It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dizze ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreooltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolingwistyske situaasje en wurdt bestudearje as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring. === Javaansk yn Nederlân === Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed de dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden. == Taalkundige skaaimerken == === Fonology === It Javaansk hat 23–25 konsonantfoneemen en 6–8 klinkers. Kenmerkend binne de retroflekse klanken (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronesyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer betwist wurdt: guon lingwisten bewearre dat de nadruk op de lêste syllabe falt, oaren op de op-ien-nei-lêste. === Morfology === It Javaansk is in aglutinatyf taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks "ite" yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha''). === Syntaksis === It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin artikel lykas it Nederlânske "de" of "het". == Lienwurden == It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen: * '''[[Sanskrit]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskrit. * '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan religy (bygelyks ''masjid'' foar mosk). * '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte Nederlânske wurden yn it deistige Javaansk. * '''[[Indoneesk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat. == Sjoch ek == * [[Javaansk folk]] * [[Java (eilân)]] * [[Austronesyske talen]] * [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]] * [[Wayang]] * [[Gamelan]] * [[Indoneesk]] * [[Surinaamsk Javaansk]] == Boarnen == * Encyclopædia Britannica: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese script'' * Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese'' * MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing & Alphabet'' [[Kategory:Austronesyske talen]] [[Kategory:Talen yn Yndoneezje]] [[Kategory:Talen yn Suriname]] 71u4yor66ltdf4w5loudvc9z4s3wvby 1228426 1228415 2026-04-21T17:30:28Z Drewes 2754 Stavering moat hifke wurde 1228426 wikitext text/x-wiki {{Stavering}} It '''Javaansk''' (eigen namme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronesyske talen|Austronesyske taal]] dy't benammentlik sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronesyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dit grut tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek. == Geografyske fersprieding == It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Yogyakarta]]. Der binne ek Javaanssktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen. Bûten Yndoneezje wurdt Javaansk noch sprutsen yn: * '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op plantaazjes te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]]. * '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek hjir wenje neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. * '''[[Nederlân]]''': In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. * '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaansktalige mienskippen. Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Baly]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java. == Klassifikaasje == It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynesyske talen|Malaio-Polynesyske]] tûke fan de [[Austronesyske talen|Austronesyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Soendaneesk]], it [[Madoereesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynesyske groep. Binnen de Austronesyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan. == Skiednis == === Aldjavaansk (Kawi) === De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewaarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op 25 maart 804 nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in irrigaasjekanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], ôflaat fan deselde boarne. It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskrit]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it machtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dizze perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindu styl útbylden. Bekende wurken út dizze tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk. === Middeldjavaansk en Nijjavaansk === It Middeldjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Bali]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dizze perioade begûn de islamisearring fan Java, wêrtroch't in protte Arabyske en Perzyske lienwurden yn it Javaansk opmars makken, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar "kust"). It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't de ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Yogyakarta]], it haadfoarm fan literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it Latynsk alfabet. De earste Javaanske drukparse wie fan [[Paul van Vlissingen]], waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta. === Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid === Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Indoneesk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dit bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer. == Dialekten == It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt: === Sintraal-Javaansk === It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Yogyakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standerddialekt fan it Javaansk. Dizze ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Yogyakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal. === East-Javaansk === It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike kenmerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten. === West-Javaansk (Banyumasan) === It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regionen [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dizze dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standerddialekt en hat eigen ûndialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt. == Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama == Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dit systeem wjerspegelet de sosjale hiërargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, leeftiid en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's: === Ngoko === ''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen. === Madya === ''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semiformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko. === Krama === ''Krama'' is it formele nivo, brûkt by persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike palizen fan Yogyakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten). De ûntjouwing fan dit stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich. '''Foarbyld: "ik yt"''' {| class="wikitable" |- ! Nivo !! Javaansk |- | Ngoko || ''aku mangan'' |- | Madya || ''kula dhahar'' |- | Krama || ''kula nedha'' |} It behearsjen fan dizze ferskate nivo's is foar in protte jonge Javaannen meitiid dreech wurden, om't it Indoneesk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is. == Skriuwsystemen == It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoeddedei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun: === Aksara Jawa (Javaansk skrift) === It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in lettergreepskrift wêrby't elke letter in klinker ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn beurt ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua''). It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske drukyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoeddedei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Yogyakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes. === Latynsk alfabet === It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanders yn de 19de iuw, is hjoeddedei de meast brûkte manier om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte. === Pegon-skrift === It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturasje tusken islamistyske en ynheemske Javaanske tradysjes. == Literatuer == It Javaansk hat ien fan de âldste en rikste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearet út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje. === Klassike literatuer === De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (ynheemse Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne: * '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos. * '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. * '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. * '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myt en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanders. === Eigentiidske literatuer === Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan drukpersen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten. == Kultuer en keunst == It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes. === Wayang === De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppenspul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt. === Gamelan === De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begeliede wayang-foarstellingen en keninglike seremonjes. === Batik === De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele wyfstechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Yogyakarta en Surakarta stiet wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed. == Sosjolinguïstyk en taalsituaasje == Hoewol it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Indoneesk]] (Bahasa Indonesia) is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dit hat liede ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Indoneesk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes. It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Ûndersyk yn Yogyakarta hat oantoand dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonengroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Yogyakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oare troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen. == Javaansk yn Nederlân en yn Suriname == === Surinaamsk Javaansk === It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dizze ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreooltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolingwistyske situaasje en wurdt bestudearje as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring. === Javaansk yn Nederlân === Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed de dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden. == Taalkundige skaaimerken == === Fonology === It Javaansk hat 23–25 konsonantfoneemen en 6–8 klinkers. Kenmerkend binne de retroflekse klanken (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronesyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer betwist wurdt: guon lingwisten bewearre dat de nadruk op de lêste syllabe falt, oaren op de op-ien-nei-lêste. === Morfology === It Javaansk is in aglutinatyf taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks "ite" yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha''). === Syntaksis === It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin artikel lykas it Nederlânske "de" of "het". == Lienwurden == It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen: * '''[[Sanskrit]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskrit. * '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan religy (bygelyks ''masjid'' foar mosk). * '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte Nederlânske wurden yn it deistige Javaansk. * '''[[Indoneesk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat. == Sjoch ek == * [[Javaansk folk]] * [[Java (eilân)]] * [[Austronesyske talen]] * [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]] * [[Wayang]] * [[Gamelan]] * [[Indoneesk]] * [[Surinaamsk Javaansk]] == Boarnen == * Encyclopædia Britannica: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese script'' * Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese'' * MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing & Alphabet'' [[Kategory:Austronesyske talen]] [[Kategory:Talen yn Yndoneezje]] [[Kategory:Talen yn Suriname]] 6e8so81ok9ba40l2wq7ou5ps1sl12o2 1228437 1228426 2026-04-22T00:07:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Austronesysk --> Austronezysk 1228437 wikitext text/x-wiki {{Stavering}} It '''Javaansk''' (eigen namme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronezyske talen|Austronezyske taal]] dy't benammentlik sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronezyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dit grut tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek. == Geografyske fersprieding == It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Yogyakarta]]. Der binne ek Javaanssktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen. Bûten Yndoneezje wurdt Javaansk noch sprutsen yn: * '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op plantaazjes te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]]. * '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek hjir wenje neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. * '''[[Nederlân]]''': In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. * '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaansktalige mienskippen. Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Baly]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java. == Klassifikaasje == It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynesyske talen|Malaio-Polynesyske]] tûke fan de [[Austronezyske talen|Austronezyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Soendaneesk]], it [[Madoereesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynesyske groep. Binnen de Austronezyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan. == Skiednis == === Aldjavaansk (Kawi) === De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewaarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op 25 maart 804 nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in irrigaasjekanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], ôflaat fan deselde boarne. It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskrit]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it machtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dizze perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindu styl útbylden. Bekende wurken út dizze tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk. === Middeldjavaansk en Nijjavaansk === It Middeldjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Bali]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dizze perioade begûn de islamisearring fan Java, wêrtroch't in protte Arabyske en Perzyske lienwurden yn it Javaansk opmars makken, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar "kust"). It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't de ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Yogyakarta]], it haadfoarm fan literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it Latynsk alfabet. De earste Javaanske drukparse wie fan [[Paul van Vlissingen]], waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta. === Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid === Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Indoneesk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dit bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer. == Dialekten == It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt: === Sintraal-Javaansk === It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Yogyakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standerddialekt fan it Javaansk. Dizze ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Yogyakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal. === East-Javaansk === It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike kenmerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten. === West-Javaansk (Banyumasan) === It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regionen [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dizze dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standerddialekt en hat eigen ûndialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt. == Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama == Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dit systeem wjerspegelet de sosjale hiërargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, leeftiid en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's: === Ngoko === ''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen. === Madya === ''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semiformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko. === Krama === ''Krama'' is it formele nivo, brûkt by persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike palizen fan Yogyakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten). De ûntjouwing fan dit stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich. '''Foarbyld: "ik yt"''' {| class="wikitable" |- ! Nivo !! Javaansk |- | Ngoko || ''aku mangan'' |- | Madya || ''kula dhahar'' |- | Krama || ''kula nedha'' |} It behearsjen fan dizze ferskate nivo's is foar in protte jonge Javaannen meitiid dreech wurden, om't it Indoneesk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is. == Skriuwsystemen == It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoeddedei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun: === Aksara Jawa (Javaansk skrift) === It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in lettergreepskrift wêrby't elke letter in klinker ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn beurt ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua''). It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske drukyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoeddedei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Yogyakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes. === Latynsk alfabet === It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanders yn de 19de iuw, is hjoeddedei de meast brûkte manier om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte. === Pegon-skrift === It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturasje tusken islamistyske en ynheemske Javaanske tradysjes. == Literatuer == It Javaansk hat ien fan de âldste en rikste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearet út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje. === Klassike literatuer === De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (ynheemse Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne: * '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos. * '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. * '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. * '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myt en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanders. === Eigentiidske literatuer === Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan drukpersen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten. == Kultuer en keunst == It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes. === Wayang === De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppenspul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt. === Gamelan === De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begeliede wayang-foarstellingen en keninglike seremonjes. === Batik === De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele wyfstechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Yogyakarta en Surakarta stiet wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed. == Sosjolinguïstyk en taalsituaasje == Hoewol it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Indoneesk]] (Bahasa Indonesia) is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dit hat liede ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Indoneesk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes. It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Ûndersyk yn Yogyakarta hat oantoand dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonengroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Yogyakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oare troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen. == Javaansk yn Nederlân en yn Suriname == === Surinaamsk Javaansk === It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dizze ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreooltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolingwistyske situaasje en wurdt bestudearje as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring. === Javaansk yn Nederlân === Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed de dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden. == Taalkundige skaaimerken == === Fonology === It Javaansk hat 23–25 konsonantfoneemen en 6–8 klinkers. Kenmerkend binne de retroflekse klanken (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronesyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer betwist wurdt: guon lingwisten bewearre dat de nadruk op de lêste syllabe falt, oaren op de op-ien-nei-lêste. === Morfology === It Javaansk is in aglutinatyf taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks "ite" yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha''). === Syntaksis === It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin artikel lykas it Nederlânske "de" of "het". == Lienwurden == It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen: * '''[[Sanskrit]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskrit. * '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan religy (bygelyks ''masjid'' foar mosk). * '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte Nederlânske wurden yn it deistige Javaansk. * '''[[Indoneesk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat. == Sjoch ek == * [[Javaansk folk]] * [[Java (eilân)]] * [[Austronezyske talen]] * [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]] * [[Wayang]] * [[Gamelan]] * [[Indoneesk]] * [[Surinaamsk Javaansk]] == Boarnen == * Encyclopædia Britannica: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese script'' * Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese'' * MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing & Alphabet'' [[Kategory:Austronezyske talen]] [[Kategory:Taal yn Yndoneezje]] [[Kategory:Taal yn Suriname]] [[Kategory:Taal yn Maleizje]] 440i2wv7dhq1wcdvl3in88yb18o3eul 1228445 1228437 2026-04-22T05:39:17Z Kneppelfreed 2013 stavering hifke en taaltabel taheakke 1228445 wikitext text/x-wiki {{Taaltabel| namme = Javaansk| Ingelske namme = | oare nammen = | eigen namme = Basa Jawa | sprutsen yn = [[Java (eilân)|Java]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Nederlân]], [[Suriname]], [[Maleizje]], [[Singapoer]] | tal sprekkers = 80-90 miljoen| teljier =?| dialekten = [[East-Javaansk]], [[Sintraal-Javaansk]], [[West-Javaansk]] | taalklassifikaasje = [[Austronezyske talen|Austronezysk]] * [[[[Malaio-Polynezyske talen|Maleisk-Polynezysk]]]] ** Westlik Maleisk-Polynezysk *** Sundaask **** Javaansk | skrift = [[Latynsk alfabet]] | bibeloersetting = n.f.t. | taalstatus = | taalkoade ISO 639-1 = jv | taalkoade ISO 639-2 = jav | taalkoade ISO 639-3/DIS = jav | }} It '''Javaansk''' (eigennamme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronezyske talen|Austronezyske taal]] dy't benammen sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronezyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dat grutte tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek. == Geografyske fersprieding == It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Jogjakarta]]. Der binne ek Javaansktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen. Bûten Yndoneezje wurdt it Javaansk noch sprutsen yn: * '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op [[plantaazje]]s te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]]. * '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek dêr wennet neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. * '''[[Nederlân]]''': In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. * '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaansktalige mienskippen. Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Baly]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java. == Klassifikaasje == It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynezyske talen|Malaio-Polynezyske]] tûke fan de [[Austronezyske talen|Austronezyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Sûndaneesk]], it [[Madureesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynezyske groep. Binnen de Austronezyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan. == Skiednis == === Aldjavaansk (Kawi) === De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op [[25 maart]] [[804]] nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in [[yrrigaasje]]kanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], ôflaat fan deselde boarne. It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskryt]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it machtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dy perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindoe-styl útbylden. Bekende wurken út dy tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk. === Midjavaansk en Nijjavaansk === It Midjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Baly]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dy perioade begûn de [[islam]]isearring fan Java, wêrtroch't in protte [[Arabysk]]e en [[Perzysk]]e lienwurden yn it Javaansk bedarren, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar "kust"). It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't it ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Jogjakarta]], de haadfoarm fan it literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it [[Latynsk alfabet]]. De earste Javaanske drukparse wie fan [[Paul van Vlissingen]], waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta. === Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid === Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Yndonezysk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dat bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer. == Dialekten == It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt: === Sintraal-Javaansk === It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Jogjakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standertdialekt fan it Javaansk. Dat ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Jogjakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal. === East-Javaansk === It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike skaaimerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten. === West-Javaansk (Banyumasan) === It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regio's [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dy dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standertdialekt en hat eigen ûnderdialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt. [[Ofbyld:Java tk kaart.jpg|thumb|center|512px|Taalkundige situaasje op Java]] == Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama == Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dat systeem wjerspegelet de sosjale hierargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, âldens en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's: === Ngoko === ''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen. === Madya === ''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semyformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko. === Krama === ''Krama'' is it formele nivo, brûkt troch persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike paleizen fan Jogjakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten). De ûntjouwing fan dat stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich. '''Foarbyld: "ik yt"''' {| class="wikitable" |- ! Nivo !! Javaansk |- | Ngoko || ''aku mangan'' |- | Madya || ''kula dhahar'' |- | Krama || ''kula nedha'' |} It behearskjen fan dy ferskate nivo's is foar in protte jonge Javanen meitiid dreech wurden, om't it Yndonezysk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is. == Skriuwsystemen == It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoed-de-dei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun: === Aksara Jawa (Javaansk skrift) === It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in wurdlidskrift wêrby't alle letters in [[konsonant]] ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn bar ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua''). It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske printyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoed-de-dei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Jogjakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes. === Latynsk alfabet === It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanners yn de 19de iuw, is hjoed-de-dei de meast brûkte manear om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte. === Pegon-skrift === It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturaasje tusken islamistyske en lânseigen Javaanske tradysjes. == Literatuer == It Javaansk hat ien fan de âldste en rykste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearret út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje. === Klassike literatuer === De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (lânseigen Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne: * '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos. * '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. * '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. * '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myten en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanners. === Eigentiidske literatuer === Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan printparsen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten. == Kultuer en keunst == It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes. === Wayang === De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppespul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt. === Gamelan === De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begelate wayang-foarstellingen en keninklike seremonjes. === Batik === De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele weeftechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Jogjakarta en Surakarta is wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed. == Sosjolinguistyk en taalsituaasje == Hoewol't it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Yndonezysk]] (''Bahasa Indonesia'') is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dat hat laat ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Yndonezysk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes. It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Undersyk yn Jogjakarta hat útwiisd dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonegroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Jogjakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oaren troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen. == Javaansk yn Nederlân en yn Suriname == === Surinaamsk Javaansk === It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch it neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dat ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreoaltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolinguistyske situaasje en wurdt bestudearre as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring. === Javaansk yn Nederlân === Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed-de-dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden. == Taalkundige skaaimerken == === Fonology === It Javaansk hat 23–25 konsonantfonemen en 6–8 [[konsonant]]en. Skaaimerkend binne de retroflekse lûden (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronezyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer bestriden wurdt: guon linguisten bewearre dat de neidruk op de lêste [[syllabe]] falt, oaren op de op-ien-nei-lêste. === Morfology === It Javaansk is in aglutinative taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks "ite" yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha''). === Syntaksis === It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin [[Artikel (taalkunde)|artikel]] lykas it Fryske "de" of "it". == Lienwurden == It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen: * '''[[Sanskryt]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskryt. * '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan [[religy]] (bygelyks ''masjid'' foar mosk). * '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte [[Nederlânsk]]e wurden yn it deistige Javaansk. * '''[[Yndonezysk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat. == Sjoch ek == * [[Javaansk folk]] * [[Java (eilân)]] * [[Austronezyske talen]] * [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]] * [[Wayang]] * [[Gamelan]] * [[Indoneesk]] * [[Surinaamsk Javaansk]] == Keppelings om utens == {{CommonsBalke|Javanese language}} {{YnterWiky|right|code=jv}} == Boarnen == * Encyclopædia Britannica: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese script'' * Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese'' * MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing & Alphabet'' [[Kategory:Austronezyske talen]] [[Kategory:Taal yn Yndoneezje]] [[Kategory:Taal yn Suriname]] [[Kategory:Taal yn Maleizje]] tmfl1zpp0u015ag6bcp258i885w5u9o 1228446 1228445 2026-04-22T05:39:36Z Kneppelfreed 2013 1228446 wikitext text/x-wiki {{Taaltabel| namme = Javaansk| Ingelske namme = | oare nammen = | eigen namme = Basa Jawa | sprutsen yn = [[Java (eilân)|Java]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Nederlân]], [[Suriname]], [[Maleizje]], [[Singapoer]] | tal sprekkers = 80-90 miljoen| teljier =?| dialekten = [[East-Javaansk]], [[Sintraal-Javaansk]], [[West-Javaansk]] | taalklassifikaasje = [[Austronezyske talen|Austronezysk]] * [[Malaio-Polynezyske talen|Maleisk-Polynezysk]] ** Westlik Maleisk-Polynezysk *** Sundaask **** Javaansk | skrift = [[Latynsk alfabet]] | bibeloersetting = n.f.t. | taalstatus = | taalkoade ISO 639-1 = jv | taalkoade ISO 639-2 = jav | taalkoade ISO 639-3/DIS = jav | }} It '''Javaansk''' (eigennamme: ''Basa Jawa''; yn it Javaansk skrift: ''ꦧꦱꦗꦮ'') is in [[Austronezyske talen|Austronezyske taal]] dy't benammen sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân [[Java (eilân)|Java]] yn [[Yndoneezje]]. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronezyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dat grutte tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek. == Geografyske fersprieding == It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân [[Java (eilân)|Java]], yn de provinsjes [[Sintraal-Java]], [[East-Java]] en it bysûnder bestjoerlik gebiet [[Jogjakarta]]. Der binne ek Javaansktalige mienskippen op 'e noardkust fan [[West-Java]]. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje [[Lampung]] op it eilân [[Sumatra]], as gefolch fan it regearingsprogramma foar ''transmigrasi'' (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen. Bûten Yndoneezje wurdt it Javaansk noch sprutsen yn: * '''[[Suriname]]''': Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op [[plantaazje]]s te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it [[Nederlânsk]] en [[Sranan Tongo]]. * '''[[Nij-Kaledoanje]]''': Ek dêr wennet neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. * '''[[Nederlân]]''': In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. * '''[[Maleizje]]''' en '''[[Singapoer]]''': Lytse Javaansktalige mienskippen. Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen [[Madura]], [[Baly]] en [[Lombok]], en yn it Sunda-gebiet fan West-Java. == Klassifikaasje == It Javaansk heart ta de [[Malaio-Polynezyske talen|Malaio-Polynezyske]] tûke fan de [[Austronezyske talen|Austronezyske taalfamylje]], en is nau besibbe oan talen lykas it [[Sûndaneesk]], it [[Madureesk]] en it [[Balineesk]]. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynezyske groep. Binnen de Austronezyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan. == Skiednis == === Aldjavaansk (Kawi) === De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of ''Kawi'' (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde ''Sukabumi-ynskripsje'', skreaun op [[25 maart]] [[804]] nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in [[yrrigaasje]]kanaal en waard skreaun yn it [[Pallava-skrift]]; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it [[Kawi-skrift]], ôflaat fan deselde boarne. It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it [[Sanskryt]]; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas [[Mataram (âld keninkryk)|Mataram]], [[Kediri]], [[Singhasari]] en benammentlik it machtich [[Majapahit]]-ryk (13de–16de iuw). Yn dy perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de [[Ramayana]] en de [[Mahabharata]] yn Javaansk-Hindoe-styl útbylden. Bekende wurken út dy tiid binne ûnder oare de ''Ramayana Kakawin'' (ûngefear 9de iuw) en de ''[[Nagarakretagama]]'' (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk. === Midjavaansk en Nijjavaansk === It Midjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op [[Baly]], dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dy perioade begûn de [[islam]]isearring fan Java, wêrtroch't in protte [[Arabysk]]e en [[Perzysk]]e lienwurden yn it Javaansk bedarren, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de ''pasisir''-literatuer neamd (Javaansk foar "kust"). It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't it ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan [[Surakarta]] en [[Jogjakarta]], de haadfoarm fan it literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan [[Mataram (sultanaat)|Mataram]], kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it [[Latynsk alfabet]]. De earste Javaanske drukparse wie fan [[Paul van Vlissingen]], waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge [[Taco Roorda]] in nij Javaansk lettertype, it ''Tuladha Jejeg'', basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta. === Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid === Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it [[Yndonezysk]] de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dat bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer. == Dialekten == It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt: === Sintraal-Javaansk === It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's [[Jogjakarta]] en [[Surakarta]] (Solo), wurdt beskôge as it standertdialekt fan it Javaansk. Dat ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Jogjakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal. === East-Javaansk === It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas [[Surabaya]] en [[Malang]], is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike skaaimerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten. === West-Javaansk (Banyumasan) === It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regio's [[Banyumas]] en [[Tegal]]. Dy dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standertdialekt en hat eigen ûnderdialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt. [[Ofbyld:Java tk kaart.jpg|thumb|center|512px|Taalkundige situaasje op Java]] == Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama == Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as ''unggah-ungguh Jawa''. Dat systeem wjerspegelet de sosjale hierargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, âldens en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's: === Ngoko === ''Ngoko'' is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen. === Madya === ''Madya'' is it middennivo, brûkt yn semyformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko. === Krama === ''Krama'' is it formele nivo, brûkt troch persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: ''krama inggil'' (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike paleizen fan Jogjakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de ''wayang''. Dêrneist besteane ''krama andhap'' (humiltyf, om oer jinsels te praten) en ''krama inggil'' (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten). De ûntjouwing fan dat stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich. '''Foarbyld: "ik yt"''' {| class="wikitable" |- ! Nivo !! Javaansk |- | Ngoko || ''aku mangan'' |- | Madya || ''kula dhahar'' |- | Krama || ''kula nedha'' |} It behearskjen fan dy ferskate nivo's is foar in protte jonge Javanen meitiid dreech wurden, om't it Yndonezysk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is. == Skriuwsystemen == It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoed-de-dei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun: === Aksara Jawa (Javaansk skrift) === It klassike Javaanske skrift, ek wol ''Hanacaraka'' of ''Carakan'' neamd, is in ''[[abugida]]'' – in wurdlidskrift wêrby't alle letters in [[konsonant]] ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it [[Kawi-skrift]], dat op syn bar ôfstamme fan it [[Pallava-skrift]] fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (''scriptio continua''). It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske printyndustry; tydskriften lykas ''Kajawèn'' waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoed-de-dei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Jogjakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes. === Latynsk alfabet === It [[Latynsk alfabet]], yntrodusearre troch de Nederlanners yn de 19de iuw, is hjoed-de-dei de meast brûkte manear om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ''ng'', ''ny'', ''th'' en ''dh'' om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte. === Pegon-skrift === It [[Pegon-skrift]] is in oanpast [[Arabysk alfabet|Arabysk skrift]] dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturaasje tusken islamistyske en lânseigen Javaanske tradysjes. == Literatuer == It Javaansk hat ien fan de âldste en rykste literêre tradysjes fan [[Súdeast-Aazje]], mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearret út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje. === Klassike literatuer === De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan ''kakawin'' (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en ''kidung'' (lânseigen Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne: * '''''Ramayana Kakawin''''' (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske [[Ramayana]]-epos. * '''''[[Nagarakretagama]]''''' (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. * '''''Serat Centhini''''' (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. * '''''Babad Tanah Jawi''''' (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myten en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanners. === Eigentiidske literatuer === Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan printparsen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten. == Kultuer en keunst == It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes. === Wayang === De ''[[wayang]]'' is de tradisjonele Javaanske skadupoppespul, ûnderdiel fan de [[UNESCO]]-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in ''dalang'' (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt. === Gamelan === De ''[[gamelan]]'' is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begelate wayang-foarstellingen en keninklike seremonjes. === Batik === De Javaanske ''[[batik]]'' is in tradisjonele weeftechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Jogjakarta en Surakarta is wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed. == Sosjolinguistyk en taalsituaasje == Hoewol't it Javaansk ien fan de grutste talen fan 'e wrâld is nei oantal sprekkers, is it yn Yndoneezje gjin offisjele nasjonale taal. It [[Yndonezysk]] (''Bahasa Indonesia'') is de nasjonale taal en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de media, it bestjoer en formele konteksten. Dat hat laat ta in situaasje fan ''[[diglossy]]'': it Yndonezysk en it Javaansk libje njonken elkoar, mei elk harren eigen funksjes. It Ngoko-Javaansk genietet relatyf in stabyle posysje as omgongstaal, mar it Krama-Javaansk is serieuzer ûnder druk. Undersyk yn Jogjakarta hat útwiisd dat in grut part fan de jonge generaasje it Krama net goed mear behearsket. Bern leare it Javaansk faak net thús, mar troch freonegroepen bûtenshûs. De Yndonezyske regearing en regionale bestjoeren yn Sintraal-Java, East-Java en Jogjakarta hawwe programma's opset om it Javaansk te behâlden en te befoarderjen, ûnder oaren troch it yn it skoallelesprogramma op te nimmen. == Javaansk yn Nederlân en yn Suriname == === Surinaamsk Javaansk === It Surinaamsk Javaansk is in erfguodtaal dy't sprutsen wurdt troch it neiteam fan de Javaanske plantaazjearbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht nei Suriname brocht waarden. Dat ferskaat hat ûnder ynfloed fan it Nederlânsk en it [[Sranan Tongo]] (de Ingelskbasearre kreoaltaal fan Suriname) signifikante feroarings ûndergien yn wurdskat en grammatika. It is in aparte sosjolinguistyske situaasje en wurdt bestudearre as in foarbyld fan taalkontakt en taalferoaring. === Javaansk yn Nederlân === Troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname wennet hjoed-de-dei yn Nederlân in Javaanssktalige mienskip, benammentlik yn de grutte stêden. == Taalkundige skaaimerken == === Fonology === It Javaansk hat 23–25 konsonantfonemen en 6–8 [[konsonant]]en. Skaaimerkend binne de retroflekse lûden (''dh'' en ''th''), dy't it Javaansk ûnderskiede fan in protte oare Austronezyske talen. It Javaansk hat ek in swak stresssysteem dat yn 'e literatuer bestriden wurdt: guon linguisten bewearre dat de neidruk op de lêste [[syllabe]] falt, oaren op de op-ien-nei-lêste. === Morfology === It Javaansk is in aglutinative taal: wurden wurde foarme troch it taheakjen fan prefiksen, suffiksen en ynfiksen. Sa'n 85 prosint fan alle morfemen yn it Javaansk bestiet út twa sylaben. Wurdfoarming is nau ferbûn mei sprekregelnivo; ferskate nivo's hawwe ferskate wurdfoarmen foar itselde begryp (bygelyks "ite" yn ngoko is ''mangan'', yn krama is it ''nedha''). === Syntaksis === It Javaansk folget yn 't algemien in SVO-wurdfolchoarder (Subjekt–Tiidwurd–Objekt), al kin de folchoarder yn formele taal en poëzy fariearje. It hat in systeem fan demonstrativa, en gjin [[Artikel (taalkunde)|artikel]] lykas it Fryske "de" of "it". == Lienwurden == It Javaansk hat yn syn skiednis lienwurden opnommen út in protte oare talen: * '''[[Sanskryt]]''': Benammentlik yn it Aldjavaansk; sa'n 25 prosint fan de âlde wurdskat is út it Sanskryt. * '''[[Arabysk]] en [[Persysk]]''': Yn de islamistyske perioade, benammentlik op it mêd fan [[religy]] (bygelyks ''masjid'' foar mosk). * '''[[Nederlânsk]]''': Troch de koloniale perioade kamen in protte [[Nederlânsk]]e wurden yn it deistige Javaansk. * '''[[Yndonezysk]]/[[Maleisk]]''': Troch de yntegraasje fan Yndoneezje as nasjonale steat. == Sjoch ek == * [[Javaansk folk]] * [[Java (eilân)]] * [[Austronezyske talen]] * [[Aksara Jawa|Javaansk skrift]] * [[Wayang]] * [[Gamelan]] * [[Indoneesk]] * [[Surinaamsk Javaansk]] == Keppelings om utens == {{CommonsBalke|Javanese language}} {{YnterWiky|right|code=jv}} == Boarnen == * Encyclopædia Britannica: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese language'' * Ingelske Wikipedy: ''Javanese script'' * Ingelske Wikipedy: ''Old Javanese'' * MustGo: ''Javanese Language – Structure, Writing & Alphabet'' [[Kategory:Austronezyske talen]] [[Kategory:Taal yn Yndoneezje]] [[Kategory:Taal yn Suriname]] [[Kategory:Taal yn Maleizje]] t6ions7vpqjyn56392nnv4x9m18sjor 0 191230 1228419 2026-04-21T16:17:56Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu<br><small>दादरा और नगर हवेली तथा दमन और दीव</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Diu Fortress, entrance of the the fort, Aug. 2012.jpg | ôfbyldingstekst = It Portugeeske fort fan Diu. | wapen = | haadstêd = [[Daman (stêd)|Daman]] | grutste stêd = [[Silvassa]] | distrikt..." 1228419 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu<br><small>दादरा और नगर हवेली तथा दमन और दीव</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Diu Fortress, entrance of the the fort, Aug. 2012.jpg | ôfbyldingstekst = It Portugeeske fort fan Diu. | wapen = | haadstêd = [[Daman (stêd)|Daman]] | grutste stêd = [[Silvassa]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 586.956 <small>(2011, gearfoege)</small> | oerflak = 603 km² | talen = [[Hindy]], [[Gûdjaratysk]], [[Konkanysk]], [[Ingelsk]] | religy = [[Hindoeïsme]] 94,08%<br>[[Islam]] 4,33%<br>[[Kristendom]] 0,81% | stifting = 26 jannewaris 2020 (fúzje) | webside = [https://ddd.gov.in ddd.gov.in] | ôfbylding99 = Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de ferskate enklaves yn West-Yndia }} '''Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu''' is in [[unyterritoarium]] yn it westen fan [[Yndia]]. It bestiet út fjouwer aparte geografyske ienheden ([[enklave]]s) dy't ferspraat lizze oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en de grinzen fan 'e dielsteaten [[Gûdjarat]] en [[Maharashtra]]. It territoarium waard foarme troch de gearfoeging fan 'e eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu yn 2020. It gebiet bestiet út in mingeling fan Yndiaaske kultuer en Portegeeske koloniale ynfloeden, dy't mear as 400 jier duorre hawwe. Wylst Dadra en Nagar Haveli mear lân en beboske binne, steane Daman en Diu bekend as histoaryske havenstêden mei fortifikaasjes en strannen. == Geografy en Klimaat == De geografy fariëarret fan 'e beboske heuvels en rivieren yn Nagar Haveli (dêr't de rivier de Daman Ganga trochhinne streamt) oant de rotsige strannen en kalkstiennen kliffen fan Diu. It klimaat is tropysk: simmerdeis hyt en fochtich mei in swiere [[moesson]]-reinperioade tusken juny en septimber. It gebiet fan it unyterritoarium is te ferdielen yn fjouwer parten: [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli Silvassa.jpg|thumb|left|De Damanganga yn Silvassa.]] * Dadra: In lytse enklave folslein omsletten troch de steat [[Gûdjarat]]. * Nagar Haveli: In grutter gebiet tusken Gûdjarat en [[Maharashtra]]. * Daman: In kuststêd oan 'e [[Golf fan Khambhat]]. * Diu: In eilân foar de kust fan it [[skiereilân]] [[Kathiawar]] (Gûdjarat). == Skiednis == Yn 'e 16e iuw krigen [[Portegezen foet oan 'e grûn oan 'e westkust fan Yndia. Yn 1535 waard yn Diu in fort boud mei tastimming fan 'e sultan fan Gûdjarat, dat letter ûnder Portegeesk bestjoer kaam. Yn 1559 namen de Portegezen Daman yn, dat útgroeide ta in wichtige hannelspost. [[Ofbyld:Fortes de Damão.jpg|thumb|left|Alde Portegeske kaart mei de forten fan Daman.]] Dadra en Nagar Haveli kamen letter stadichoan ûnder Portegeeske ynfloed en waarden benammen brûkt as agrarysk gebiet foar [[Daman]]. [[Ofbyld:Daman 004 - Copy.jpg|thumb|Daman.]] Nei de Yndiaaske ûnôfhinklikens fan 1947 wegere Portegal de gebieten ôf te stean. Dadra en Nagar Haveli waarden yn 1954 troch lokale frijheidsbewegingen oernommen en bestiene oant 1961 as de facto selsbestjoer. Yn dat jier makke [[Operation Vijay]] in ein oan it Portegeeske bestjoer yn Daman en Diu. Yn 2020 waarden de eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu gearfoege ta ien bestjoerlik gebiet, mei [[Daman]] as haadstêd. == Befolking == Yn 'e kuststêden Daman en Diu wennet in mjuks fan hannelers, fiskers en it neiteam fan 'e Portegeeske tiid. Yn Dadra en Nagar Haveli is de befolking hiel oars: dêr bestiet mear as 60% fan de minsken út Adivasi's (tribale mienskippen), lykas de Dhodia, Kokna en de Warli. [[Ofbyld:PERSPECTIVE VIEW OF ST.PAUL CHURCH, DIU, INDIA (2012).jpg|thumb|Sint-Paulustsjerke, Diu.]] Hoewol't de Portegezen it [[Katolisisme|roomsk-katolisisme]] yntrodusearren, is de mearderheid fan 'e befolking hjoed-de-dei hindoe. Dochs bliuwt de kristlike ynfloed sichtber yn 'e arsjitektuer en de feestdagen. It persintaazje kristenen liket te sakjen, mar dat komt foar in grut part troch de ûnbidige befolkingsgroei yn 'e yndustriële gebieten fan [[Silvassa]] en Daman, dêr't in soad hindoeïstyske arbeiders út oare dielen fan Yndia op ôf komme. De absolute oantallen kristenen binne relatyf stabyl bleaun. De moslimmienskip hat in sterke histoaryske bân mei de maritime hannel en de fiskerij yn Diu en Daman. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu (gearfoege sifers) ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,19% || 94,08% || style="color: red;" | -0,11% || Dominant yn alle fjouwer enklaves. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,02% || 4,33% || style="color: green;" | +0,31% || Benammen konsintrearre yn 'e havenstêden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,35% || 0,81% || style="color: red;" | -0,54% || Histoarysk wichtich yn Daman en Diu. |- | style="text-align: left;" | [[Sjainisme]] || 0,32% || 0,38% || style="color: green;" | +0,06% || Benammen ûnder de hannelsmienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,11% || style="color: green;" | +0,03% || Lytse mienskip yn yndustriële gebieten. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,04% || 0,29% || style="color: green;" | +0,25% || Ynklusyf [[boedisme]] en lokale stam-tradysjes. |} Yn 'e Portegeeske tiid (1901–1951) groeide de befolking hiel stadich. Der wie net in soad wurk en de gebieten wiene relatyf isolearre. Sûnt 1961 kaam in omslach; fral nei 1991 is der in spektakulêre groei fan it oantal ynwenners. De histoaryske sifers yn 'e tabel fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu fan foar 2020 binne byinoar opteld. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 62.138 || 64.195 || 63.535 || 74.341 || 82.259 || 89.255 || 107.964 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +3,3% || style="color:red;" | -1,0% || +17,0% || +10,7% || +8,5% || +21,0% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 136.837 || 182.648 || 240.407 || 378.694 || 586.956 || || |- ! Groei | +26,7% || +33,5% || +31,6% || +57,5% || +55,0% || || |} == Toerisme en kultuer == Troch de lizzing oan 'e kust en it relatyf frije belied (oars as yn Gûdjarat, dêr't in alkoholferbod jildt) is it unyterritoarium in populêr wykeinútstapke. [[Ofbyld:Interiors of cave 4.JPG|thumb|Naidagrotten.]] Yn Diu stiet it ymposante fort út 1535, dat oan trije kanten troch de see omjûn wurdt en ta de bekendste oerbliuwsels fan 'e Portegeeske tiid heart. Bysûnder binne ek de Naida-grotten mei harren bysûndere ljochtynfal; de rotsen waarden eartiids brûkt as boumateriaal foar Portugeeske gebouwen. Yn Daman steane ferskate histoaryske tsjerken, wêrûnder de Bom Jesus-katedraal, dy’t ferneamd is om syn ryk fersierde fykwurk. Fierder yn it binnenlân, by Silvassa, leit de Vanganga Lake Garden, in park yn [[Japan]]ske styl. == Natoer == [[Ofbyld:Baby Cheetal Deer.jpg|thumb|Jonge aksishart.]] De natoer is in mjuks fan tropysk bosk en kustgebieten. Yn Dadra and Nagar Haveli is likernôch 40–45% fan it oerflak mei bosk bedutsen. Dy bosken besteane benammen út teak, mei bamboe en oare tropyske beamsoarten, en foarmje in wichtige griene sône tusken de yndustriële gebieten. Yn 'e bosken komme ûnder oaren panters, hyena’s en ferskate soarten harten foar. Ek is it gebiet ryk oan fûgels, benammen yn wettergebieten en lâns de kust. In wichtich beskerme gebiet is it Wyldreservaat Dadra and Nagar Haveli, dat de natuer fan 'e útrinners fan 'e [[West Ghats]] beskermet. By Silvassa leit ek it Vasona Lion Safari, dêr’t de [[Aziatyske liuw]] yn in ôfsletten, semy-natuerlike omjouwing holden wurdt. De kust fan Diu hat brede sânstrannen, lykas Nagoa Beach. De Hoka palmbeammen dêr binne yn 'e koloniale tiid troch de Portegezen ynfierd en komme yn Yndia mar op in pear plakken foar. == Ekonomy == De measte minsken yn it unyterrtoarium wurkje yn 'e yndustry, de fiskerij en de lânbou. Yn stêden lykas Silvassa en Daman fertsjinje in soad minsken harren brea yn fabriken, benammen yn 'e tekstyl- en plestiksektor. In grut part fan 'e arbeiders komt út oare steaten, lykas [[Bihar]] en [[Uttar Pradesh]], om't der in grutte fraach nei wurkkrêften is. Oan 'e kust, yn Diu en om Daman hinne, libje in soad minsken fan 'e fiskerij en it toerisme. Fiskers bringe alle dagen farske fisk oan lân, wylst oaren wurkje yn hotels en restaurants. It relatyf frije belied yn ferliking mei Gûdjarat lûkt in soad wykeintoeristen. Yn it binnenlân fan Nagar Haveli wurkje in soad Adivasi yn 'e lânbou. Hja ferbouwe benammen rys en gierst. Dêrnjonken fertsjinje guon minsken by mei tradisjonele keunst. == Bestjoer == Oars as in gewoane dielsteat wurdt in unyterritoarium direkt bestjoerd troch de Yndiaaske federale oerheid yn New Delhi. It unyterritoarium Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu hat dêrom gjin eigen regear mei in ''Chief Minister''. It bestjoer leit by in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt en út namme fan 'e federale oerheid hannelet. It territoarium hat ek gjin eigen wetjaande gearkomste; wetten wurde makke troch it nasjonale parlemint. Dochs hat it gebiet fertsjintwurdiging yn 'e Lok Sabha (de Twadde Keamer fan Yndia), mei twa keazen leden: ien foar Dadra en Nagar Haveli en ien foar Daman en Diu. Yn 2020 waarden de twa eardere unyterritoaria gearfoege om it bestjoer ienfâldiger en effisjinter te meitsjen. Daman waard de haadstêd en it sintrum fan it bestjoer. Foar rjochtspraak falt it territoarium ûnder it Bombay High Court yn [[Mumbai]]. Op lokaal nivo binne der keazen doarpsrieden (''panchayats'') en gemeenterieden. Dy hâlde harren dwaande mei praktyske saken lykas drinkwetter, ferljochting en lokale ynfrastruktuer. It gebiet fan it unyterritoarium is ferdield yn trije distrikten (De ûnbidige befolkingsgroei yn Daman en Dadra en Nagar Haveli komt hast folslein troch de yndustrialisaasje. De sifers yn ûndersteande tabel foar 2001 binne de optelsom fan de doetiidske aparte gebieten). [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|thumb|Distrikten fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | [[Dadra en Nagar Haveli (distrikt)|Dadra en Nagar Haveli]] || [[Silvassa]] || 220.490 || 343.709 || style="color: green;" | +55,9% || Thús fan 'e Adivasi-stammen en grutte yndustry. |- | [[Daman (distrikt)|Daman]] || [[Daman (stêd)|Daman]] || 113.989 || 191.173 || style="color: green;" | +67,7% || Histoaryske havenstêd en yndustrieel sintrum. |- | [[Diu (distrikt)|Diu]] || [[Diu (stêd)|Diu]] || 44.215 || 52.074 || style="color: green;" | +17,8% || Toeristysk eilân mei in sterke fiskerij-tradysje. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://dnhddtourism.in/ Toeristyske side] * [https://dnh.gov.in/tourist-places/ Toeristyske side DNH.] ---- {{Commonscat|Andhra Pradesh}} }} {{DEFAULTSORT:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]] nabtvvqogf8kxj92jzzhkuisld0wy8v 1228421 1228419 2026-04-21T16:22:05Z RomkeHoekstra 10582 1228421 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu<br><small>दादरा और नगर हवेली तथा दमन और दीव</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Diu Fortress, entrance of the the fort, Aug. 2012.jpg | ôfbyldingstekst = It Portugeeske fort fan Diu. | wapen = | haadstêd = [[Daman (stêd)|Daman]] | grutste stêd = [[Silvassa]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 586.956 <small>(2011, gearfoege)</small> | oerflak = 603 km² | talen = [[Hindy]], [[Gûdjaratysk]], [[Konkanysk]], [[Ingelsk]] | religy = [[Hindoeïsme]] 94,08%<br>[[Islam]] 4,33%<br>[[Kristendom]] 0,81% | stifting = 26 jannewaris 2020 (fúzje) | webside = [https://ddd.gov.in ddd.gov.in] | ôfbylding99 = Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de ferskate enklaves yn West-Yndia }} '''Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu''' is in [[unyterritoarium]] yn it westen fan [[Yndia]]. It bestiet út fjouwer aparte geografyske ienheden ([[enklave]]s) dy't ferspraat lizze oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en de grinzen fan 'e dielsteaten [[Gûdjarat]] en [[Maharashtra]]. It territoarium waard foarme troch de gearfoeging fan 'e eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu yn 2020. It gebiet bestiet út in mingeling fan Yndiaaske kultuer en Portegeeske koloniale ynfloeden, dy't mear as 400 jier duorre hawwe. Wylst Dadra en Nagar Haveli mear lân en beboske binne, steane Daman en Diu bekend as histoaryske havenstêden mei fortifikaasjes en strannen. == Geografy en Klimaat == De geografy fariëarret fan 'e beboske heuvels en rivieren yn Nagar Haveli (dêr't de rivier de Daman Ganga trochhinne streamt) oant de rotsige strannen en kalkstiennen kliffen fan Diu. It klimaat is tropysk: simmerdeis hyt en fochtich mei in swiere [[moesson]]-reinperioade tusken juny en septimber. It gebiet fan it unyterritoarium is te ferdielen yn fjouwer parten: [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli Silvassa.jpg|thumb|left|De Damanganga yn Silvassa.]] * Dadra: In lytse enklave folslein omsletten troch de steat [[Gûdjarat]]. * Nagar Haveli: In grutter gebiet tusken Gûdjarat en [[Maharashtra]]. * Daman: In kuststêd oan 'e [[Golf fan Khambhat]]. * Diu: In eilân foar de kust fan it [[skiereilân]] [[Kathiawar]] (Gûdjarat). == Skiednis == Yn 'e 16e iuw krigen [[Portegezen foet oan 'e grûn oan 'e westkust fan Yndia. Yn 1535 waard yn Diu in fort boud mei tastimming fan 'e sultan fan Gûdjarat, dat letter ûnder Portegeesk bestjoer kaam. Yn 1559 namen de Portegezen Daman yn, dat útgroeide ta in wichtige hannelspost. [[Ofbyld:Fortes de Damão.jpg|thumb|left|Alde Portegeske kaart mei de forten fan Daman.]] Dadra en Nagar Haveli kamen letter stadichoan ûnder Portegeeske ynfloed en waarden benammen brûkt as agrarysk gebiet foar [[Daman]]. [[Ofbyld:Daman 004 - Copy.jpg|thumb|Daman.]] Nei de Yndiaaske ûnôfhinklikens fan 1947 wegere Portegal de gebieten ôf te stean. Dadra en Nagar Haveli waarden yn 1954 troch lokale frijheidsbewegingen oernommen en bestiene oant 1961 as de facto selsbestjoer. Yn dat jier makke [[Operation Vijay]] in ein oan it Portegeeske bestjoer yn Daman en Diu. Yn 2020 waarden de eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu gearfoege ta ien bestjoerlik gebiet, mei [[Daman]] as haadstêd. == Befolking == Yn 'e kuststêden Daman en Diu wennet in mjuks fan hannelers, fiskers en it neiteam fan 'e Portegeeske tiid. Yn Dadra en Nagar Haveli is de befolking hiel oars: dêr bestiet mear as 60% fan de minsken út Adivasi's (tribale mienskippen), lykas de Dhodia, Kokna en de Warli. [[Ofbyld:PERSPECTIVE VIEW OF ST.PAUL CHURCH, DIU, INDIA (2012).jpg|thumb|Sint-Paulustsjerke, Diu.]] Hoewol't de Portegezen it [[Katolisisme|roomsk-katolisisme]] yntrodusearren, is de mearderheid fan 'e befolking hjoed-de-dei hindoe. Dochs bliuwt de kristlike ynfloed sichtber yn 'e arsjitektuer en de feestdagen. It persintaazje kristenen liket te sakjen, mar dat komt foar in grut part troch de ûnbidige befolkingsgroei yn 'e yndustriële gebieten fan [[Silvassa]] en Daman, dêr't in soad hindoeïstyske arbeiders út oare dielen fan Yndia op ôf komme. De absolute oantallen kristenen binne relatyf stabyl bleaun. De moslimmienskip hat in sterke histoaryske bân mei de maritime hannel en de fiskerij yn Diu en Daman. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu (gearfoege sifers) ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,19% || 94,08% || style="color: red;" | -0,11% || Dominant yn alle fjouwer enklaves. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,02% || 4,33% || style="color: green;" | +0,31% || Benammen konsintrearre yn 'e havenstêden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,35% || 0,81% || style="color: red;" | -0,54% || Histoarysk wichtich yn Daman en Diu. |- | style="text-align: left;" | [[Sjainisme]] || 0,32% || 0,38% || style="color: green;" | +0,06% || Benammen ûnder de hannelsmienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,11% || style="color: green;" | +0,03% || Lytse mienskip yn yndustriële gebieten. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,04% || 0,29% || style="color: green;" | +0,25% || Ynklusyf [[boedisme]] en lokale stam-tradysjes. |} Yn 'e Portegeeske tiid (1901–1951) groeide de befolking hiel stadich. Der wie net in soad wurk en de gebieten wiene relatyf isolearre. Sûnt 1961 kaam in omslach; fral nei 1991 is der in spektakulêre groei fan it oantal ynwenners. De histoaryske sifers yn 'e tabel fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu fan foar 2020 binne byinoar opteld. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 62.138 || 64.195 || 63.535 || 74.341 || 82.259 || 89.255 || 107.964 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +3,3% || style="color:red;" | -1,0% || +17,0% || +10,7% || +8,5% || +21,0% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 136.837 || 182.648 || 240.407 || 378.694 || 586.956 || || |- ! Groei | +26,7% || +33,5% || +31,6% || +57,5% || +55,0% || || |} == Toerisme en kultuer == Troch de lizzing oan 'e kust en it relatyf frije belied (oars as yn Gûdjarat, dêr't in alkoholferbod jildt) is it unyterritoarium in populêr wykeinútstapke. [[Ofbyld:Interiors of cave 4.JPG|thumb|Naidagrotten.]] Yn Diu stiet it ymposante fort út 1535, dat oan trije kanten troch de see omjûn wurdt en ta de bekendste oerbliuwsels fan 'e Portegeeske tiid heart. Bysûnder binne ek de Naida-grotten mei harren bysûndere ljochtynfal; de rotsen waarden eartiids brûkt as boumateriaal foar Portugeeske gebouwen. Yn Daman steane ferskate histoaryske tsjerken, wêrûnder de Bom Jesus-katedraal, dy’t ferneamd is om syn ryk fersierde fykwurk. Fierder yn it binnenlân, by Silvassa, leit de Vanganga Lake Garden, in park yn [[Japan]]ske styl. == Natoer == [[Ofbyld:Baby Cheetal Deer.jpg|thumb|Jonge aksishart.]] De natoer is in mjuks fan tropysk bosk en kustgebieten. Yn Dadra and Nagar Haveli is likernôch 40–45% fan it oerflak mei bosk bedutsen. Dy bosken besteane benammen út teak, mei bamboe en oare tropyske beamsoarten, en foarmje in wichtige griene sône tusken de yndustriële gebieten. Yn 'e bosken komme ûnder oaren panters, hyena’s en ferskate soarten harten foar. Ek is it gebiet ryk oan fûgels, benammen yn wettergebieten en lâns de kust. In wichtich beskerme gebiet is it Wyldreservaat Dadra and Nagar Haveli, dat de natuer fan 'e útrinners fan 'e [[West Ghats]] beskermet. By Silvassa leit ek it Vasona Lion Safari, dêr’t de [[Aziatyske liuw]] yn in ôfsletten, semy-natuerlike omjouwing holden wurdt. De kust fan Diu hat brede sânstrannen, lykas Nagoa Beach. De Hoka palmbeammen dêr binne yn 'e koloniale tiid troch de Portegezen ynfierd en komme yn Yndia mar op in pear plakken foar. == Ekonomy == De measte minsken yn it unyterrtoarium wurkje yn 'e yndustry, de fiskerij en de lânbou. Yn stêden lykas Silvassa en Daman fertsjinje in soad minsken harren brea yn fabriken, benammen yn 'e tekstyl- en plestiksektor. In grut part fan 'e arbeiders komt út oare steaten, lykas [[Bihar]] en [[Uttar Pradesh]], om't der in grutte fraach nei wurkkrêften is. Oan 'e kust, yn Diu en om Daman hinne, libje in soad minsken fan 'e fiskerij en it toerisme. Fiskers bringe alle dagen farske fisk oan lân, wylst oaren wurkje yn hotels en restaurants. It relatyf frije belied yn ferliking mei Gûdjarat lûkt in soad wykeintoeristen. Yn it binnenlân fan Nagar Haveli wurkje in soad Adivasi yn 'e lânbou. Hja ferbouwe benammen rys en gierst. Dêrnjonken fertsjinje guon minsken by mei tradisjonele keunst. == Bestjoer == Oars as in gewoane dielsteat wurdt in unyterritoarium direkt bestjoerd troch de Yndiaaske federale oerheid yn New Delhi. It unyterritoarium Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu hat dêrom gjin eigen regear mei in ''Chief Minister''. It bestjoer leit by in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt en út namme fan 'e federale oerheid hannelet. It territoarium hat ek gjin eigen wetjaande gearkomste; wetten wurde makke troch it nasjonale parlemint. Dochs hat it gebiet fertsjintwurdiging yn 'e Lok Sabha (de Twadde Keamer fan Yndia), mei twa keazen leden: ien foar Dadra en Nagar Haveli en ien foar Daman en Diu. Yn 2020 waarden de twa eardere unyterritoaria gearfoege om it bestjoer ienfâldiger en effisjinter te meitsjen. Daman waard de haadstêd en it sintrum fan it bestjoer. Foar rjochtspraak falt it territoarium ûnder it Bombay High Court yn [[Mumbai]]. Op lokaal nivo binne der keazen doarpsrieden (''panchayats'') en gemeenterieden. Dy hâlde harren dwaande mei praktyske saken lykas drinkwetter, ferljochting en lokale ynfrastruktuer. It gebiet fan it unyterritoarium is ferdield yn trije distrikten (De ûnbidige befolkingsgroei yn Daman en Dadra en Nagar Haveli komt hast folslein troch de yndustrialisaasje. De sifers yn ûndersteande tabel foar 2001 binne de optelsom fan de doetiidske aparte gebieten). [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|thumb|Distrikten fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | [[Dadra en Nagar Haveli (distrikt)|Dadra en Nagar Haveli]] || [[Silvassa]] || 220.490 || 343.709 || style="color: green;" | +55,9% || Thús fan 'e Adivasi-stammen en grutte yndustry. |- | [[Daman (distrikt)|Daman]] || [[Daman (stêd)|Daman]] || 113.989 || 191.173 || style="color: green;" | +67,7% || Histoaryske havenstêd en yndustrieel sintrum. |- | [[Diu (distrikt)|Diu]] || [[Diu (stêd)|Diu]] || 44.215 || 52.074 || style="color: green;" | +17,8% || Toeristysk eilân mei in sterke fiskerij-tradysje. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://dnhddtourism.in/ Toeristyske side] * [https://dnh.gov.in/tourist-places/ Toeristyske side DNH.] ---- {{Commonscat|Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} }} {{DEFAULTSORT:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]] 2jqqibiw47txskjgutmx2b87dsiriuk 1228422 1228421 2026-04-21T16:22:27Z RomkeHoekstra 10582 1228422 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu<br><small>दादरा और नगर हवेली तथा दमन और दीव</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Diu Fortress, entrance of the the fort, Aug. 2012.jpg | ôfbyldingstekst = It Portegeeske fort fan Diu. | wapen = | haadstêd = [[Daman (stêd)|Daman]] | grutste stêd = [[Silvassa]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 586.956 <small>(2011, gearfoege)</small> | oerflak = 603 km² | talen = [[Hindy]], [[Gûdjaratysk]], [[Konkanysk]], [[Ingelsk]] | religy = [[Hindoeïsme]] 94,08%<br>[[Islam]] 4,33%<br>[[Kristendom]] 0,81% | stifting = 26 jannewaris 2020 (fúzje) | webside = [https://ddd.gov.in ddd.gov.in] | ôfbylding99 = Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de ferskate enklaves yn West-Yndia }} '''Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu''' is in [[unyterritoarium]] yn it westen fan [[Yndia]]. It bestiet út fjouwer aparte geografyske ienheden ([[enklave]]s) dy't ferspraat lizze oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en de grinzen fan 'e dielsteaten [[Gûdjarat]] en [[Maharashtra]]. It territoarium waard foarme troch de gearfoeging fan 'e eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu yn 2020. It gebiet bestiet út in mingeling fan Yndiaaske kultuer en Portegeeske koloniale ynfloeden, dy't mear as 400 jier duorre hawwe. Wylst Dadra en Nagar Haveli mear lân en beboske binne, steane Daman en Diu bekend as histoaryske havenstêden mei fortifikaasjes en strannen. == Geografy en Klimaat == De geografy fariëarret fan 'e beboske heuvels en rivieren yn Nagar Haveli (dêr't de rivier de Daman Ganga trochhinne streamt) oant de rotsige strannen en kalkstiennen kliffen fan Diu. It klimaat is tropysk: simmerdeis hyt en fochtich mei in swiere [[moesson]]-reinperioade tusken juny en septimber. It gebiet fan it unyterritoarium is te ferdielen yn fjouwer parten: [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli Silvassa.jpg|thumb|left|De Damanganga yn Silvassa.]] * Dadra: In lytse enklave folslein omsletten troch de steat [[Gûdjarat]]. * Nagar Haveli: In grutter gebiet tusken Gûdjarat en [[Maharashtra]]. * Daman: In kuststêd oan 'e [[Golf fan Khambhat]]. * Diu: In eilân foar de kust fan it [[skiereilân]] [[Kathiawar]] (Gûdjarat). == Skiednis == Yn 'e 16e iuw krigen [[Portegezen foet oan 'e grûn oan 'e westkust fan Yndia. Yn 1535 waard yn Diu in fort boud mei tastimming fan 'e sultan fan Gûdjarat, dat letter ûnder Portegeesk bestjoer kaam. Yn 1559 namen de Portegezen Daman yn, dat útgroeide ta in wichtige hannelspost. [[Ofbyld:Fortes de Damão.jpg|thumb|left|Alde Portegeske kaart mei de forten fan Daman.]] Dadra en Nagar Haveli kamen letter stadichoan ûnder Portegeeske ynfloed en waarden benammen brûkt as agrarysk gebiet foar [[Daman]]. [[Ofbyld:Daman 004 - Copy.jpg|thumb|Daman.]] Nei de Yndiaaske ûnôfhinklikens fan 1947 wegere Portegal de gebieten ôf te stean. Dadra en Nagar Haveli waarden yn 1954 troch lokale frijheidsbewegingen oernommen en bestiene oant 1961 as de facto selsbestjoer. Yn dat jier makke [[Operation Vijay]] in ein oan it Portegeeske bestjoer yn Daman en Diu. Yn 2020 waarden de eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu gearfoege ta ien bestjoerlik gebiet, mei [[Daman]] as haadstêd. == Befolking == Yn 'e kuststêden Daman en Diu wennet in mjuks fan hannelers, fiskers en it neiteam fan 'e Portegeeske tiid. Yn Dadra en Nagar Haveli is de befolking hiel oars: dêr bestiet mear as 60% fan de minsken út Adivasi's (tribale mienskippen), lykas de Dhodia, Kokna en de Warli. [[Ofbyld:PERSPECTIVE VIEW OF ST.PAUL CHURCH, DIU, INDIA (2012).jpg|thumb|Sint-Paulustsjerke, Diu.]] Hoewol't de Portegezen it [[Katolisisme|roomsk-katolisisme]] yntrodusearren, is de mearderheid fan 'e befolking hjoed-de-dei hindoe. Dochs bliuwt de kristlike ynfloed sichtber yn 'e arsjitektuer en de feestdagen. It persintaazje kristenen liket te sakjen, mar dat komt foar in grut part troch de ûnbidige befolkingsgroei yn 'e yndustriële gebieten fan [[Silvassa]] en Daman, dêr't in soad hindoeïstyske arbeiders út oare dielen fan Yndia op ôf komme. De absolute oantallen kristenen binne relatyf stabyl bleaun. De moslimmienskip hat in sterke histoaryske bân mei de maritime hannel en de fiskerij yn Diu en Daman. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu (gearfoege sifers) ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,19% || 94,08% || style="color: red;" | -0,11% || Dominant yn alle fjouwer enklaves. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,02% || 4,33% || style="color: green;" | +0,31% || Benammen konsintrearre yn 'e havenstêden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,35% || 0,81% || style="color: red;" | -0,54% || Histoarysk wichtich yn Daman en Diu. |- | style="text-align: left;" | [[Sjainisme]] || 0,32% || 0,38% || style="color: green;" | +0,06% || Benammen ûnder de hannelsmienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,11% || style="color: green;" | +0,03% || Lytse mienskip yn yndustriële gebieten. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,04% || 0,29% || style="color: green;" | +0,25% || Ynklusyf [[boedisme]] en lokale stam-tradysjes. |} Yn 'e Portegeeske tiid (1901–1951) groeide de befolking hiel stadich. Der wie net in soad wurk en de gebieten wiene relatyf isolearre. Sûnt 1961 kaam in omslach; fral nei 1991 is der in spektakulêre groei fan it oantal ynwenners. De histoaryske sifers yn 'e tabel fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu fan foar 2020 binne byinoar opteld. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 62.138 || 64.195 || 63.535 || 74.341 || 82.259 || 89.255 || 107.964 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +3,3% || style="color:red;" | -1,0% || +17,0% || +10,7% || +8,5% || +21,0% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 136.837 || 182.648 || 240.407 || 378.694 || 586.956 || || |- ! Groei | +26,7% || +33,5% || +31,6% || +57,5% || +55,0% || || |} == Toerisme en kultuer == Troch de lizzing oan 'e kust en it relatyf frije belied (oars as yn Gûdjarat, dêr't in alkoholferbod jildt) is it unyterritoarium in populêr wykeinútstapke. [[Ofbyld:Interiors of cave 4.JPG|thumb|Naidagrotten.]] Yn Diu stiet it ymposante fort út 1535, dat oan trije kanten troch de see omjûn wurdt en ta de bekendste oerbliuwsels fan 'e Portegeeske tiid heart. Bysûnder binne ek de Naida-grotten mei harren bysûndere ljochtynfal; de rotsen waarden eartiids brûkt as boumateriaal foar Portugeeske gebouwen. Yn Daman steane ferskate histoaryske tsjerken, wêrûnder de Bom Jesus-katedraal, dy’t ferneamd is om syn ryk fersierde fykwurk. Fierder yn it binnenlân, by Silvassa, leit de Vanganga Lake Garden, in park yn [[Japan]]ske styl. == Natoer == [[Ofbyld:Baby Cheetal Deer.jpg|thumb|Jonge aksishart.]] De natoer is in mjuks fan tropysk bosk en kustgebieten. Yn Dadra and Nagar Haveli is likernôch 40–45% fan it oerflak mei bosk bedutsen. Dy bosken besteane benammen út teak, mei bamboe en oare tropyske beamsoarten, en foarmje in wichtige griene sône tusken de yndustriële gebieten. Yn 'e bosken komme ûnder oaren panters, hyena’s en ferskate soarten harten foar. Ek is it gebiet ryk oan fûgels, benammen yn wettergebieten en lâns de kust. In wichtich beskerme gebiet is it Wyldreservaat Dadra and Nagar Haveli, dat de natuer fan 'e útrinners fan 'e [[West Ghats]] beskermet. By Silvassa leit ek it Vasona Lion Safari, dêr’t de [[Aziatyske liuw]] yn in ôfsletten, semy-natuerlike omjouwing holden wurdt. De kust fan Diu hat brede sânstrannen, lykas Nagoa Beach. De Hoka palmbeammen dêr binne yn 'e koloniale tiid troch de Portegezen ynfierd en komme yn Yndia mar op in pear plakken foar. == Ekonomy == De measte minsken yn it unyterrtoarium wurkje yn 'e yndustry, de fiskerij en de lânbou. Yn stêden lykas Silvassa en Daman fertsjinje in soad minsken harren brea yn fabriken, benammen yn 'e tekstyl- en plestiksektor. In grut part fan 'e arbeiders komt út oare steaten, lykas [[Bihar]] en [[Uttar Pradesh]], om't der in grutte fraach nei wurkkrêften is. Oan 'e kust, yn Diu en om Daman hinne, libje in soad minsken fan 'e fiskerij en it toerisme. Fiskers bringe alle dagen farske fisk oan lân, wylst oaren wurkje yn hotels en restaurants. It relatyf frije belied yn ferliking mei Gûdjarat lûkt in soad wykeintoeristen. Yn it binnenlân fan Nagar Haveli wurkje in soad Adivasi yn 'e lânbou. Hja ferbouwe benammen rys en gierst. Dêrnjonken fertsjinje guon minsken by mei tradisjonele keunst. == Bestjoer == Oars as in gewoane dielsteat wurdt in unyterritoarium direkt bestjoerd troch de Yndiaaske federale oerheid yn New Delhi. It unyterritoarium Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu hat dêrom gjin eigen regear mei in ''Chief Minister''. It bestjoer leit by in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt en út namme fan 'e federale oerheid hannelet. It territoarium hat ek gjin eigen wetjaande gearkomste; wetten wurde makke troch it nasjonale parlemint. Dochs hat it gebiet fertsjintwurdiging yn 'e Lok Sabha (de Twadde Keamer fan Yndia), mei twa keazen leden: ien foar Dadra en Nagar Haveli en ien foar Daman en Diu. Yn 2020 waarden de twa eardere unyterritoaria gearfoege om it bestjoer ienfâldiger en effisjinter te meitsjen. Daman waard de haadstêd en it sintrum fan it bestjoer. Foar rjochtspraak falt it territoarium ûnder it Bombay High Court yn [[Mumbai]]. Op lokaal nivo binne der keazen doarpsrieden (''panchayats'') en gemeenterieden. Dy hâlde harren dwaande mei praktyske saken lykas drinkwetter, ferljochting en lokale ynfrastruktuer. It gebiet fan it unyterritoarium is ferdield yn trije distrikten (De ûnbidige befolkingsgroei yn Daman en Dadra en Nagar Haveli komt hast folslein troch de yndustrialisaasje. De sifers yn ûndersteande tabel foar 2001 binne de optelsom fan de doetiidske aparte gebieten). [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|thumb|Distrikten fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | [[Dadra en Nagar Haveli (distrikt)|Dadra en Nagar Haveli]] || [[Silvassa]] || 220.490 || 343.709 || style="color: green;" | +55,9% || Thús fan 'e Adivasi-stammen en grutte yndustry. |- | [[Daman (distrikt)|Daman]] || [[Daman (stêd)|Daman]] || 113.989 || 191.173 || style="color: green;" | +67,7% || Histoaryske havenstêd en yndustrieel sintrum. |- | [[Diu (distrikt)|Diu]] || [[Diu (stêd)|Diu]] || 44.215 || 52.074 || style="color: green;" | +17,8% || Toeristysk eilân mei in sterke fiskerij-tradysje. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://dnhddtourism.in/ Toeristyske side] * [https://dnh.gov.in/tourist-places/ Toeristyske side DNH.] ---- {{Commonscat|Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} }} {{DEFAULTSORT:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]] obk0q9jq15u2wqtmmo0rsnggttw4hyj 1228438 1228422 2026-04-22T00:08:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228438 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu<br><small>दादरा और नगर हवेली तथा दमन और दीव</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Diu Fortress, entrance of the the fort, Aug. 2012.jpg | ôfbyldingstekst = It Portegeeske fort fan Diu. | wapen = | haadstêd = [[Daman (stêd)|Daman]] | grutste stêd = [[Silvassa]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 586.956 <small>(2011, gearfoege)</small> | oerflak = 603 km² | talen = [[Hindy]], [[Gûdjaratysk]], [[Konkanysk]], [[Ingelsk]] | religy = [[Hindoeïsme]] 94,08%<br>[[Islam]] 4,33%<br>[[Kristendom]] 0,81% | stifting = 26 jannewaris 2020 (fúzje) | webside = [https://ddd.gov.in ddd.gov.in] | ôfbylding99 = Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de ferskate enklaves yn West-Yndia }} '''Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu''' is in [[unyterritoarium]] yn it westen fan [[Yndia]]. It bestiet út fjouwer aparte geografyske ienheden ([[enklave]]s) dy't ferspraat lizze oan 'e kust fan 'e [[Arabyske See]] en de grinzen fan 'e dielsteaten [[Gûdjarat]] en [[Maharashtra]]. It territoarium waard foarme troch de gearfoeging fan 'e eardere unyterritoaria [[Dadra en Nagar Haveli]] en [[Daman en Diu]] yn 2020. It gebiet bestiet út in mingeling fan Yndiaaske kultuer en Portegeeske koloniale ynfloeden, dy't mear as 400 jier duorre hawwe. Wylst Dadra en Nagar Haveli mear lân en beboske binne, steane Daman en Diu bekend as histoaryske havenstêden mei fortifikaasjes en strannen. == Geografy en Klimaat == De geografy fariëarret fan 'e beboske heuvels en rivieren yn Nagar Haveli (dêr't de rivier de Daman Ganga trochhinne streamt) oant de rotsige strannen en kalkstiennen kliffen fan Diu. It klimaat is tropysk: simmerdeis hyt en fochtich mei in swiere [[moesson]]-reinperioade tusken juny en septimber. It gebiet fan it unyterritoarium is te ferdielen yn fjouwer parten: [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli Silvassa.jpg|thumb|left|De Damanganga yn Silvassa.]] * Dadra: In lytse enklave folslein omsletten troch de steat [[Gûdjarat]]. * Nagar Haveli: In grutter gebiet tusken Gûdjarat en [[Maharashtra]]. * Daman: In kuststêd oan 'e [[Golf fan Khambhat]]. * Diu: In eilân foar de kust fan it [[skiereilân]] [[Kathiawar]] (Gûdjarat). == Skiednis == Yn 'e 16e iuw krigen [[Portegezen foet oan 'e grûn oan 'e westkust fan Yndia. Yn 1535 waard yn Diu in fort boud mei tastimming fan 'e sultan fan Gûdjarat, dat letter ûnder Portegeesk bestjoer kaam. Yn 1559 namen de Portegezen Daman yn, dat útgroeide ta in wichtige hannelspost. [[Ofbyld:Fortes de Damão.jpg|thumb|left|Alde Portegeske kaart mei de forten fan Daman.]] Dadra en Nagar Haveli kamen letter stadichoan ûnder Portegeeske ynfloed en waarden benammen brûkt as agrarysk gebiet foar [[Daman]]. [[Ofbyld:Daman 004 - Copy.jpg|thumb|Daman.]] Nei de Yndiaaske ûnôfhinklikens fan 1947 wegere Portegal de gebieten ôf te stean. Dadra en Nagar Haveli waarden yn 1954 troch lokale frijheidsbewegingen oernommen en bestiene oant 1961 as de facto selsbestjoer. Yn dat jier makke [[Operation Vijay]] in ein oan it Portegeeske bestjoer yn Daman en Diu. Yn 2020 waarden de eardere unyterritoaria Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu gearfoege ta ien bestjoerlik gebiet, mei [[Daman]] as haadstêd. == Befolking == Yn 'e kuststêden Daman en Diu wennet in mjuks fan hannelers, fiskers en it neiteam fan 'e Portegeeske tiid. Yn Dadra en Nagar Haveli is de befolking hiel oars: dêr bestiet mear as 60% fan de minsken út Adivasi's (tribale mienskippen), lykas de Dhodia, Kokna en de Warli. [[Ofbyld:PERSPECTIVE VIEW OF ST.PAUL CHURCH, DIU, INDIA (2012).jpg|thumb|Sint-Paulustsjerke, Diu.]] Hoewol't de Portegezen it [[Katolisisme|roomsk-katolisisme]] yntrodusearren, is de mearderheid fan 'e befolking hjoed-de-dei hindoe. Dochs bliuwt de kristlike ynfloed sichtber yn 'e arsjitektuer en de feestdagen. It persintaazje kristenen liket te sakjen, mar dat komt foar in grut part troch de ûnbidige befolkingsgroei yn 'e yndustriële gebieten fan [[Silvassa]] en Daman, dêr't in soad hindoeïstyske arbeiders út oare dielen fan Yndia op ôf komme. De absolute oantallen kristenen binne relatyf stabyl bleaun. De moslimmienskip hat in sterke histoaryske bân mei de maritime hannel en de fiskerij yn Diu en Daman. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu (gearfoege sifers) ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 94,19% || 94,08% || style="color: red;" | -0,11% || Dominant yn alle fjouwer enklaves. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 4,02% || 4,33% || style="color: green;" | +0,31% || Benammen konsintrearre yn 'e havenstêden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,35% || 0,81% || style="color: red;" | -0,54% || Histoarysk wichtich yn Daman en Diu. |- | style="text-align: left;" | [[Sjainisme]] || 0,32% || 0,38% || style="color: green;" | +0,06% || Benammen ûnder de hannelsmienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,11% || style="color: green;" | +0,03% || Lytse mienskip yn yndustriële gebieten. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,04% || 0,29% || style="color: green;" | +0,25% || Ynklusyf [[boedisme]] en lokale stam-tradysjes. |} Yn 'e Portegeeske tiid (1901–1951) groeide de befolking hiel stadich. Der wie net in soad wurk en de gebieten wiene relatyf isolearre. Sûnt 1961 kaam in omslach; fral nei 1991 is der in spektakulêre groei fan it oantal ynwenners. De histoaryske sifers yn 'e tabel fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu fan foar 2020 binne byinoar opteld. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 62.138 || 64.195 || 63.535 || 74.341 || 82.259 || 89.255 || 107.964 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +3,3% || style="color:red;" | -1,0% || +17,0% || +10,7% || +8,5% || +21,0% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 136.837 || 182.648 || 240.407 || 378.694 || 586.956 || || |- ! Groei | +26,7% || +33,5% || +31,6% || +57,5% || +55,0% || || |} == Toerisme en kultuer == Troch de lizzing oan 'e kust en it relatyf frije belied (oars as yn Gûdjarat, dêr't in alkoholferbod jildt) is it unyterritoarium in populêr wykeinútstapke. [[Ofbyld:Interiors of cave 4.JPG|thumb|Naidagrotten.]] Yn Diu stiet it ymposante fort út 1535, dat oan trije kanten troch de see omjûn wurdt en ta de bekendste oerbliuwsels fan 'e Portegeeske tiid heart. Bysûnder binne ek de Naida-grotten mei harren bysûndere ljochtynfal; de rotsen waarden eartiids brûkt as boumateriaal foar Portugeeske gebouwen. Yn Daman steane ferskate histoaryske tsjerken, wêrûnder de Bom Jesus-katedraal, dy’t ferneamd is om syn ryk fersierde fykwurk. Fierder yn it binnenlân, by Silvassa, leit de Vanganga Lake Garden, in park yn [[Japan]]ske styl. == Natoer == [[Ofbyld:Baby Cheetal Deer.jpg|thumb|Jonge aksishart.]] De natoer is in mjuks fan tropysk bosk en kustgebieten. Yn Dadra and Nagar Haveli is likernôch 40–45% fan it oerflak mei bosk bedutsen. Dy bosken besteane benammen út teak, mei bamboe en oare tropyske beamsoarten, en foarmje in wichtige griene sône tusken de yndustriële gebieten. Yn 'e bosken komme ûnder oaren panters, hyena’s en ferskate soarten harten foar. Ek is it gebiet ryk oan fûgels, benammen yn wettergebieten en lâns de kust. In wichtich beskerme gebiet is it Wyldreservaat Dadra and Nagar Haveli, dat de natuer fan 'e útrinners fan 'e [[West Ghats]] beskermet. By Silvassa leit ek it Vasona Lion Safari, dêr’t de [[Aziatyske liuw]] yn in ôfsletten, semy-natuerlike omjouwing holden wurdt. De kust fan Diu hat brede sânstrannen, lykas Nagoa Beach. De Hoka palmbeammen dêr binne yn 'e koloniale tiid troch de Portegezen ynfierd en komme yn Yndia mar op in pear plakken foar. == Ekonomy == De measte minsken yn it unyterrtoarium wurkje yn 'e yndustry, de fiskerij en de lânbou. Yn stêden lykas Silvassa en Daman fertsjinje in soad minsken harren brea yn fabriken, benammen yn 'e tekstyl- en plestiksektor. In grut part fan 'e arbeiders komt út oare steaten, lykas [[Bihar]] en [[Uttar Pradesh]], om't der in grutte fraach nei wurkkrêften is. Oan 'e kust, yn Diu en om Daman hinne, libje in soad minsken fan 'e fiskerij en it toerisme. Fiskers bringe alle dagen farske fisk oan lân, wylst oaren wurkje yn hotels en restaurants. It relatyf frije belied yn ferliking mei Gûdjarat lûkt in soad wykeintoeristen. Yn it binnenlân fan Nagar Haveli wurkje in soad Adivasi yn 'e lânbou. Hja ferbouwe benammen rys en gierst. Dêrnjonken fertsjinje guon minsken by mei tradisjonele keunst. == Bestjoer == Oars as in gewoane dielsteat wurdt in unyterritoarium direkt bestjoerd troch de Yndiaaske federale oerheid yn New Delhi. It unyterritoarium Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu hat dêrom gjin eigen regear mei in ''Chief Minister''. It bestjoer leit by in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt en út namme fan 'e federale oerheid hannelet. It territoarium hat ek gjin eigen wetjaande gearkomste; wetten wurde makke troch it nasjonale parlemint. Dochs hat it gebiet fertsjintwurdiging yn 'e Lok Sabha (de Twadde Keamer fan Yndia), mei twa keazen leden: ien foar Dadra en Nagar Haveli en ien foar Daman en Diu. Yn 2020 waarden de twa eardere unyterritoaria gearfoege om it bestjoer ienfâldiger en effisjinter te meitsjen. Daman waard de haadstêd en it sintrum fan it bestjoer. Foar rjochtspraak falt it territoarium ûnder it Bombay High Court yn [[Mumbai]]. Op lokaal nivo binne der keazen doarpsrieden (''panchayats'') en gemeenterieden. Dy hâlde harren dwaande mei praktyske saken lykas drinkwetter, ferljochting en lokale ynfrastruktuer. It gebiet fan it unyterritoarium is ferdield yn trije distrikten (De ûnbidige befolkingsgroei yn Daman en Dadra en Nagar Haveli komt hast folslein troch de yndustrialisaasje. De sifers yn ûndersteande tabel foar 2001 binne de optelsom fan de doetiidske aparte gebieten). [[Ofbyld:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg|thumb|Distrikten fan Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | [[Dadra en Nagar Haveli (distrikt)|Dadra en Nagar Haveli]] || [[Silvassa]] || 220.490 || 343.709 || style="color: green;" | +55,9% || Thús fan 'e Adivasi-stammen en grutte yndustry. |- | [[Daman (distrikt)|Daman]] || [[Daman (stêd)|Daman]] || 113.989 || 191.173 || style="color: green;" | +67,7% || Histoaryske havenstêd en yndustrieel sintrum. |- | [[Diu (distrikt)|Diu]] || [[Diu (stêd)|Diu]] || 44.215 || 52.074 || style="color: green;" | +17,8% || Toeristysk eilân mei in sterke fiskerij-tradysje. |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://dnhddtourism.in/ Toeristyske side] * [https://dnh.gov.in/tourist-places/ Toeristyske side DNH.] ---- {{Commonscat|Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} }} {{DEFAULTSORT:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu}} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]] kprxdjgudcgh8su05d3i1hdhu4s5j4i 14 191231 1228420 2026-04-21T16:21:24Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]]" 1228420 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2020]] k1qq0b1c5gfo7la51ujx76zoqa57ok4 0 191232 1228424 2026-04-21T17:20:35Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Sanskryt]] 1228424 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sanskryt]] qah8pdsjc6revjrn4du93l2wb97jnjs 0 191233 1228425 2026-04-21T17:24:29Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Baly]] 1228425 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Baly]] qho54ovaxv42noo53jn5m8ncu6447qy 0 191234 1228427 2026-04-21T18:02:24Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Andamanen en Nikobaren<br><small>अंडमान और निकोबार द्वीप समूह</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg | ôfbyldingstekst = Mangrovebeam op it strân fan 'e Adamanen. | wapen = | haadstêd = [[Port Blair]] | grutste stêd = [[Port Blair]] | distrikten..." 1228427 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Andamanen en Nikobaren<br><small>अंडमान और निकोबार द्वीप समूह</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg | ôfbyldingstekst = Mangrovebeam op it strân fan 'e Adamanen. | wapen = | haadstêd = [[Port Blair]] | grutste stêd = [[Port Blair]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 380.581 <small>(2011)</small> | oerflak = 8.249 km² | talen = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Bingaalsk]], [[Tamil]], [[Telugu]] | religy = [[Hindoeïsme]] 69,45%<br>[[Kristendom]] 21,28%<br>[[Islam]] 8,52% | stifting = 1 novimber 1956 | webside = [https://www.andaman.gov.in andaman.gov.in] | ôfbylding99 = Andaman and Nicobar Islands in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de eilannen yn de Golf fan Bengalen }} '''De Andamanen en Nikobaren''' foarmje in unyterritoarium fan Yndia dat bestiet út 572 eilannen, wêrfan't mar 38 permanint bewenne binne. De arsjipel wurdt troch it [[Ten Degree Channel]] yn twaën splitst: de [[Andamanen]] yn it noarden en de [[Nikobaren]] yn it suden. De eilannen steane bekend om harren ûnbidige biodiversiteit, kristalheldere wetter en de oanwêzigens fan guon fan 'e meast isolearre stammen fan de wrâld, dy't somtiden noch folslein sûnder kontakt mei de moderne beskaving libje. == Geografy == De eilannen fan 'e Andamanen and Nikobaren binne de toppen fan in ûnderseeske berchrêch dy't fan Birma oant Yndoneezje rint. [[Ofbyld:Barren island - arijay prasad.jpg|thumb|left|Barren Island.]] It lânskip bestiet foar it grutste part út tichte tropyske reinwâlden, dy’t sa’n 80 oant 90% fan it oerflak oerdekke. Lâns de kusten lizze mangrovebosken en koraalriffen, dy’t in wichtige rol spylje yn it ekosysteem. Op [[Barren Island]] leit de iennichste aktive [[fulkaan]] fan [[Súd-Aazje]]. De eilannen waarden yn 2004 swier troffen troch de [[Seebeving Yndyske Oseaan 2004|tsûnamy fan 2004]], dy’t op guon plakken de kustline en it lânskip foargoed feroare hat. == Skiednis == De skiednis fan 'e Andamanen en Nikobaren kin yn twa tiidrekken ferdield wurde: de tige âlde skiednis fan 'e lânseigen folken en de lettere koloniale tiid. De eilannen wurde al tûzenen jierren bewenne troch lytse groepen dy't nei alle gedachten ôfstamme fan iere migraasjes út Afrika lâns de kusten fan 'e Yndyske Oseaan. Guon fan dy groepen, lykas de [[Sentinelezen]] op Noard Sentinel Eilân, hâlde oant hjoed-de-dei elk kontakt mei de bûtenwrâld ôf. [[Ofbyld:Cellular Jail Andaman and around vrvbaan042k24 (177).jpg|thumb|left|Cellular Jail.]] Under it [[Britsk Ynje|Britske bewâld]] waarden de eilannen sûnt 1858 brûkt as strafkoloanje. De beruchte Cellular Jail yn Port Blair waard boud om finzenen yn isolaasje te hâlden. Dêrtroch krigen de eilannen de bynamme Kalapani (“Swart Wetter”), in plak fan ballingskip dêr't finzenen mar selden fan weromkamen. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waarden de eilannen beset troch [[Japan]]. Yn 1943 waarden se symboalysk oerdroegen oan 'e Azad Hind Government ûnder lieding fan Subhas Chandra Bose, hoewol’t de werklike macht by de Japanners bleau. == Befolking == [[Ofbyld:Andamanese shooting fish.jpg|thumb|left|Fiskende ynwenners begjin 20e iuw.]] De befolking fan 'e Andamanen en Nikobaren bestiet út in bysûndere mingeling fan lânseigen folken en lettere ynwenners fan it Yndiaaske fêstelân. De lânseigen befolking libbet al tûzenen jierren op 'e eilannen. Op 'e Andamanen giet it om groepen lykas de Sentinelezen, de Jarawa en de Onge, dy’t foar in part noch as jager-samlers libje. Op 'e Nikobaren hearre dêr ûnder oaren de Nikobarezen en de Shompen by, mei in kulturele ferbining mei Súdeast-Aazje. De mearderheid fan 'e hjoeddeistige befolking bestiet út minsken dy't har letter op de eilannen fêstige hawwe. Dy kolonisten, benammen út steaten lykas [[West-Bingalen]] en [[Tamil Nadu]], meitsje dat de eilannen faak omskreaun wurde as in miny-Yndia, mei in grutte ferskaat oan talen en religys. De religieuze ferdieling is unyk foar Yndia troch it relatyf hege persintaazje kristenen ûnder de lânseigen befolking fan 'e Nikobaren. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn de Andamanen en Nikobaren ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 69,20% || 69,45% || style="color: green;" | +0,25% || Benammen ûnder de migranten út West-Bingalen en Tamil Nadu. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 21,70% || 21,28% || style="color: red;" | -0,42% || Sterk fertsjintwurdige op 'e Nikobaren. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 8,20% || 8,52% || style="color: green;" | +0,32% || Benammen konsintrearre yn Port Blair. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,43% || 0,39% || style="color: red;" | -0,04% || Lytse mienskip. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,47% || 0,36% || style="color: red;" | -0,11% || Ynklusyf [[boedisme]] en tradisjonele stam-religys. |} De befolkingssifers litte in dúdlik kearpunt sjen nei de Twadde Wrâldkriich. Nei in lytse delgong tusken 1941 en 1951 — troch de Japanske besetting en de ûnrêst yn 'e jierren dêrnei — naam de befolking sûnt de jierren 1960 sterk ta. Dy groei waard benammen oandreaun troch oerheidsbelied dat migraasje fan it fêstelân nei de eilannen stimulearre. Sûnt it begjin fan 'e 21e iuw is de groei minder troch strangere natuerbeskermingsmaatregels en de gefolgen fan 'e tsûnamy yn 2004, dy't in grutte ynfloed hie op it libben op 'e eilannen. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de Andamanen en Nikobaren (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 24.649 || 26.459 || 27.086 || 29.463 || 33.768 || 30.971 || 63.548 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +7,3% || +2,4% || +8,8% || +14,6% || style="color:red;" | -8,3% || +105,2% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 115.133 || 188.741 || 280.661 || 356.152 || 380.581 || || |- ! Groei | +81,2% || +63,9% || +48,7% || +26,9% || +6,9% || || |} == Ekonomy == It libben fan 'e befolking op 'e eilannen is sterk ferbûn mei de see en de natoer, om't grutskalige yndustry hast net mooglik is troch de grutte oerflakte oan beskerme bosk. In diel fan 'e minsken libbet fan 'e lânbou, benammen op 'e Nikobaren, dêr't kokosnuten en nuten fan 'e betelnútpalmbeam de wichtichste gewaaksen binne. Oaren binne ôfhinklik fan 'e fiskerij, sawol foar eigen gebrûk as foar ferkeap, wêrby't de rike see om de eilannen hinne in wichtige boarne fan ynkomsten foarmet. De lêste desennia is it toerisme jimmeroan wichtiger wurden. In soad minsken wurkje yn hotels, gastferbliuwen en as gids, mei besikers dy't komme foar strannen lykas Radhanagar Beach, foar it dûken by de koraalriffen en foar it histoaryske ferline fan 'e Cellular Jail. Omdat sa’n grut part fan it lân út beskerme natuer bestiet, is de ekonomyske romte foar yndustry lyts. Dêrtroch bliuwe natuer, fiskerij en toerisme de wichtichste boarnen fan bestean. == Natoer == De eilannen kenne in grutte biodiversiteit en troch de isolearre lizzing binne in soad soarten [[Endemisme|endemysk]]. Likernôch 80 oant 90% fan it lân bestiet út tropysk [[reinwâld]]. Dêryn groeie mear as 3.000 plantesoarten, wêrfan in wichtich part endemysk is. Oan 'e kust lizze grute [[mangrove]]bosken, dy't in natuerlike beskerming foarmje tsjin stoarmen en tsûnamys. [[Ofbyld:Dugong in Ritchies archipelago Neil Island Andaman.jpg|thumb|left|Dûjong.]] De eilannen binne ek bekend om harren bysûndere fauna. De [[Dûjong]] libbet yn 'e ûndjippe kustwetters en is ien fan de meast bysûndere seebisten fan 'e regio. De [[Andamanenhôfdo]] (''Columba palumboides'') is de steatsfûgel. Fierder komme grutte lânkrabben foar en binne de strannen wichtige nêstplakken foar seeskyldpodden. [[Ofbyld:Great Nicobar Serpent Eagle (Spilornis klossi) by Shreeram MV.jpg|thumb|Nikobarenslange-earn]] Om 'e eilannen lizze de rykste koraalriffen fan 'e Yndyske Oseaan. Hja biede libbensromte oan hûnderten soarten tropyske fisken, seeslangen en dolfinen. In grut part fan dit ûnderwetterekosysteem wurdt beskerme yn it Nasjonaal Seepark Mahatma Gandhi. In bysûnder natuerferskynsel is Barren Island, de iennichste aktive fulkaan fan Súd-Aazje. Ek [[Narcondam]] is fan fulkanyske oarsprong en stiet bekend om de seldsume [[Narcondamnoashoarnfûgel]] (''Rhyticeros narcondami''). == Bestjoerlike yndieling == It territoarium wurdt bestjoerd troch in luitenant-gûverneur dy't oansteld wurdt troch de presidint fan Yndia. Der is gjin eigen parlemint; wetjouwing bart fia it federale parlemint yn New Delhi. [[Ofbyld:Phelsuma andamanense distribution.png|thumb|Kaart fan 'e Andamanen en Nikobaren.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²) |- | North & Middle Andaman || Mayabunder || 105.597 || 3.227 |- | South Andaman || [[Port Blair]] || 238.142 || 2.980 |- | Nicobar || Car Nicobar || 36.842 || 1.841 |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://tourism.andamannicobar.gov.in/ Toeristyske side oerheid] * [https://www.incredibleindia.gov.in/en/andaman-and-nicobar-islands Incredible India] ---- {{Commonscat|Andaman and Nicobar Islands}} }} {{DEFAULTSORT:Andamanen en Nikobaren}} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Andamanen en Nikobaren| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]] 69hz96ug4hltpfxhjhztuqdzzeu0khi 1228439 1228427 2026-04-22T00:09:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Bestjoerlike yndieling */ kt 1228439 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Andamanen en Nikobaren<br><small>अंडमान और निकोबार द्वीप समूह</small> | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Havelock Island, Mangrove tree on the beach, Andaman Islands.jpg | ôfbyldingstekst = Mangrovebeam op it strân fan 'e Adamanen. | wapen = | haadstêd = [[Port Blair]] | grutste stêd = [[Port Blair]] | distrikten = 3 | ynwennertal = 380.581 <small>(2011)</small> | oerflak = 8.249 km² | talen = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Bingaalsk]], [[Tamil]], [[Telugu]] | religy = [[Hindoeïsme]] 69,45%<br>[[Kristendom]] 21,28%<br>[[Islam]] 8,52% | stifting = 1 novimber 1956 | webside = [https://www.andaman.gov.in andaman.gov.in] | ôfbylding99 = Andaman and Nicobar Islands in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan de eilannen yn de Golf fan Bengalen }} '''De Andamanen en Nikobaren''' foarmje in unyterritoarium fan Yndia dat bestiet út 572 eilannen, wêrfan't mar 38 permanint bewenne binne. De arsjipel wurdt troch it [[Ten Degree Channel]] yn twaën splitst: de [[Andamanen]] yn it noarden en de [[Nikobaren]] yn it suden. De eilannen steane bekend om harren ûnbidige biodiversiteit, kristalheldere wetter en de oanwêzigens fan guon fan 'e meast isolearre stammen fan de wrâld, dy't somtiden noch folslein sûnder kontakt mei de moderne beskaving libje. == Geografy == De eilannen fan 'e Andamanen and Nikobaren binne de toppen fan in ûnderseeske berchrêch dy't fan Birma oant Yndoneezje rint. [[Ofbyld:Barren island - arijay prasad.jpg|thumb|left|Barren Island.]] It lânskip bestiet foar it grutste part út tichte tropyske reinwâlden, dy’t sa’n 80 oant 90% fan it oerflak oerdekke. Lâns de kusten lizze mangrovebosken en koraalriffen, dy’t in wichtige rol spylje yn it ekosysteem. Op [[Barren Island]] leit de iennichste aktive [[fulkaan]] fan [[Súd-Aazje]]. De eilannen waarden yn 2004 swier troffen troch de [[Seebeving Yndyske Oseaan 2004|tsûnamy fan 2004]], dy’t op guon plakken de kustline en it lânskip foargoed feroare hat. == Skiednis == De skiednis fan 'e Andamanen en Nikobaren kin yn twa tiidrekken ferdield wurde: de tige âlde skiednis fan 'e lânseigen folken en de lettere koloniale tiid. De eilannen wurde al tûzenen jierren bewenne troch lytse groepen dy't nei alle gedachten ôfstamme fan iere migraasjes út Afrika lâns de kusten fan 'e Yndyske Oseaan. Guon fan dy groepen, lykas de [[Sentinelezen]] op Noard Sentinel Eilân, hâlde oant hjoed-de-dei elk kontakt mei de bûtenwrâld ôf. [[Ofbyld:Cellular Jail Andaman and around vrvbaan042k24 (177).jpg|thumb|left|Cellular Jail.]] Under it [[Britsk Ynje|Britske bewâld]] waarden de eilannen sûnt 1858 brûkt as strafkoloanje. De beruchte Cellular Jail yn Port Blair waard boud om finzenen yn isolaasje te hâlden. Dêrtroch krigen de eilannen de bynamme Kalapani (“Swart Wetter”), in plak fan ballingskip dêr't finzenen mar selden fan weromkamen. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waarden de eilannen beset troch [[Japan]]. Yn 1943 waarden se symboalysk oerdroegen oan 'e Azad Hind Government ûnder lieding fan Subhas Chandra Bose, hoewol’t de werklike macht by de Japanners bleau. == Befolking == [[Ofbyld:Andamanese shooting fish.jpg|thumb|left|Fiskende ynwenners begjin 20e iuw.]] De befolking fan 'e Andamanen en Nikobaren bestiet út in bysûndere mingeling fan lânseigen folken en lettere ynwenners fan it Yndiaaske fêstelân. De lânseigen befolking libbet al tûzenen jierren op 'e eilannen. Op 'e Andamanen giet it om groepen lykas de Sentinelezen, de Jarawa en de Onge, dy’t foar in part noch as jager-samlers libje. Op 'e Nikobaren hearre dêr ûnder oaren de Nikobarezen en de Shompen by, mei in kulturele ferbining mei Súdeast-Aazje. De mearderheid fan 'e hjoeddeistige befolking bestiet út minsken dy't har letter op de eilannen fêstige hawwe. Dy kolonisten, benammen út steaten lykas [[West-Bingalen]] en [[Tamil Nadu]], meitsje dat de eilannen faak omskreaun wurde as in miny-Yndia, mei in grutte ferskaat oan talen en religys. De religieuze ferdieling is unyk foar Yndia troch it relatyf hege persintaazje kristenen ûnder de lânseigen befolking fan 'e Nikobaren. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn de Andamanen en Nikobaren ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 69,20% || 69,45% || style="color: green;" | +0,25% || Benammen ûnder de migranten út West-Bingalen en Tamil Nadu. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 21,70% || 21,28% || style="color: red;" | -0,42% || Sterk fertsjintwurdige op 'e Nikobaren. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 8,20% || 8,52% || style="color: green;" | +0,32% || Benammen konsintrearre yn Port Blair. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,43% || 0,39% || style="color: red;" | -0,04% || Lytse mienskip. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,47% || 0,36% || style="color: red;" | -0,11% || Ynklusyf [[boedisme]] en tradisjonele stam-religys. |} De befolkingssifers litte in dúdlik kearpunt sjen nei de Twadde Wrâldkriich. Nei in lytse delgong tusken 1941 en 1951 — troch de Japanske besetting en de ûnrêst yn 'e jierren dêrnei — naam de befolking sûnt de jierren 1960 sterk ta. Dy groei waard benammen oandreaun troch oerheidsbelied dat migraasje fan it fêstelân nei de eilannen stimulearre. Sûnt it begjin fan 'e 21e iuw is de groei minder troch strangere natuerbeskermingsmaatregels en de gefolgen fan 'e tsûnamy yn 2004, dy't in grutte ynfloed hie op it libben op 'e eilannen. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de Andamanen en Nikobaren (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 24.649 || 26.459 || 27.086 || 29.463 || 33.768 || 30.971 || 63.548 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +7,3% || +2,4% || +8,8% || +14,6% || style="color:red;" | -8,3% || +105,2% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || || |- ! Ynwennertal | 115.133 || 188.741 || 280.661 || 356.152 || 380.581 || || |- ! Groei | +81,2% || +63,9% || +48,7% || +26,9% || +6,9% || || |} == Ekonomy == It libben fan 'e befolking op 'e eilannen is sterk ferbûn mei de see en de natoer, om't grutskalige yndustry hast net mooglik is troch de grutte oerflakte oan beskerme bosk. In diel fan 'e minsken libbet fan 'e lânbou, benammen op 'e Nikobaren, dêr't kokosnuten en nuten fan 'e betelnútpalmbeam de wichtichste gewaaksen binne. Oaren binne ôfhinklik fan 'e fiskerij, sawol foar eigen gebrûk as foar ferkeap, wêrby't de rike see om de eilannen hinne in wichtige boarne fan ynkomsten foarmet. De lêste desennia is it toerisme jimmeroan wichtiger wurden. In soad minsken wurkje yn hotels, gastferbliuwen en as gids, mei besikers dy't komme foar strannen lykas Radhanagar Beach, foar it dûken by de koraalriffen en foar it histoaryske ferline fan 'e Cellular Jail. Omdat sa’n grut part fan it lân út beskerme natuer bestiet, is de ekonomyske romte foar yndustry lyts. Dêrtroch bliuwe natuer, fiskerij en toerisme de wichtichste boarnen fan bestean. == Natoer == De eilannen kenne in grutte biodiversiteit en troch de isolearre lizzing binne in soad soarten [[Endemisme|endemysk]]. Likernôch 80 oant 90% fan it lân bestiet út tropysk [[reinwâld]]. Dêryn groeie mear as 3.000 plantesoarten, wêrfan in wichtich part endemysk is. Oan 'e kust lizze grute [[mangrove]]bosken, dy't in natuerlike beskerming foarmje tsjin stoarmen en tsûnamys. [[Ofbyld:Dugong in Ritchies archipelago Neil Island Andaman.jpg|thumb|left|Dûjong.]] De eilannen binne ek bekend om harren bysûndere fauna. De [[Dûjong]] libbet yn 'e ûndjippe kustwetters en is ien fan de meast bysûndere seebisten fan 'e regio. De [[Andamanenhôfdo]] (''Columba palumboides'') is de steatsfûgel. Fierder komme grutte lânkrabben foar en binne de strannen wichtige nêstplakken foar seeskyldpodden. [[Ofbyld:Great Nicobar Serpent Eagle (Spilornis klossi) by Shreeram MV.jpg|thumb|Nikobarenslange-earn]] Om 'e eilannen lizze de rykste koraalriffen fan 'e Yndyske Oseaan. Hja biede libbensromte oan hûnderten soarten tropyske fisken, seeslangen en dolfinen. In grut part fan dit ûnderwetterekosysteem wurdt beskerme yn it Nasjonaal Seepark Mahatma Gandhi. In bysûnder natuerferskynsel is Barren Island, de iennichste aktive fulkaan fan Súd-Aazje. Ek [[Narcondam]] is fan fulkanyske oarsprong en stiet bekend om de seldsume [[Narcondamnoashoarnfûgel]] (''Rhyticeros narcondami''). == Bestjoerlike yndieling == It territoarium wurdt bestjoerd troch in luitenant-gûverneur dy't oansteld wurdt troch de presidint fan Yndia. Der is gjin eigen parlemint; wetjouwing bart fia it federale parlemint yn New Delhi. [[Ofbyld:Phelsuma andamanense distribution.png|thumb|Kaart fan 'e Andamanen en Nikobaren.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²) |- | North & Middle Andaman || Mayabunder || 105.597 || 3.227 |- | South Andaman || [[Port Blair]] || 238.142 || 2.980 |- | Nicobar || Car Nicobar || 36.842 || 1.841 |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India] * [https://tourism.andamannicobar.gov.in/ Toeristyske side oerheid] * [https://www.incredibleindia.gov.in/en/andaman-and-nicobar-islands Incredible India] ---- {{Commonscat|Andaman and Nicobar Islands}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} {{DEFAULTSORT:Andamanen en Nikobaren}} [[Kategory:Andamanen en Nikobaren| ]] [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Aazje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]] m40vz59dbu4i91k1umdsev02vg67x0n 0 191235 1228428 2026-04-21T18:34:24Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kail | ôfbylding = Kail 001x.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = DEU Kail COA.svg | ynwennertal = 291 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung/bf-t2b Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 6,16 km² | befolkingstichtens..." 1228428 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kail | ôfbylding = Kail 001x.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = DEU Kail COA.svg | ynwennertal = 291 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung/bf-t2b Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 6,16 km² | befolkingstichtens = 47 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 294 m | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]] | bestjoerlike ienheid 3 = ferbânsgemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]] | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | stifting = | postkoade = 56829 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_10_38_N_7_11_22_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°10'N 07°11'E}} | webside = [https://kail-eifel.de/ kail-eifel.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Rynlân-Palts | lat_deg = 50 | lat_min = 10 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 11 | lon_sec = 22 | lon_dir = E }} '''Kail''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp is part fan it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Kail leit op in heechflakte yn 'e [[Eifel]], tichteby de [[Mûzel (Dútslân)|Mûzel]]. == Skiednis == De earste skriftlike fermelding fan Kail datearret út it jier 1121, ûnder de namme "Chele". Histoarysk sjoen hie de [[Kleaster fan Springiersbach|abdij fan Springiersbach]] hjir in soad besit. It doarp hat altiten in agrarysk karakter hân, wat hjoed-de-dei noch werom te sjen is oan 'e ferskate âlde pleatsen. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:2023 Kail, Sint-Batoloméustsjerke.jpg|thumb|left|Sint-Batoloméustsjerke.]] * De katolike parochytsjerke Sint-Bartoloméus, in [[Neogotyk|neogoatysk]] gebou út 1901. * Yn 'e omjouwing fan it doarp steane ferskate histoaryske weikrusen en kapeltsjes. * It doarp is in moai útgongspunt foar kuiertochten troch it Pommerbachtal rjochting de Mûzel. == Kultuer == Kail stiet yn 'e regio bekend om syn aktive mienskipslibben en de "Kailer Nacht", in evenemint dat rûnom besikers lûkt. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Kail}} }} {{DEFAULTSORT:Kail}} [[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]] [[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] bv1e88rf4kui4108yts6olhb9drenld 1228429 1228428 2026-04-21T18:35:14Z RomkeHoekstra 10582 1228429 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kail | ôfbylding = Kail 001x.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = DEU Kail COA.svg | ynwennertal = 291 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung/bf-t2b Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 6,16 km² | befolkingstichtens = 47 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 294 m | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]] | bestjoerlike ienheid 3 = ferbânsgemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]] | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | stifting = | postkoade = 56829 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_10_38_N_7_11_22_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°10'N 07°11'E}} | webside = [https://kail-eifel.de/ kail-eifel.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Rynlân-Palts | lat_deg = 50 | lat_min = 10 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 11 | lon_sec = 22 | lon_dir = E }} '''Kail''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp is part fan it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Kail leit op in heechflakte yn 'e [[Eifel]], tichteby de [[Mûzel (Dútslân)|Mûzel]]. == Skiednis == De earste skriftlike fermelding fan Kail datearret út it jier 1121, ûnder de namme "Chele". Histoarysk sjoen hie de [[Kleaster fan Springiersbach|abdij fan Springiersbach]] hjir in soad besit. It doarp hat altiten in agrarysk karakter hân, wat hjoed-de-dei noch werom te sjen is oan 'e ferskate âlde pleatsen. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:2023 Kail, Sint-Batoloméustsjerke.jpg|thumb|left|Sint-Batoloméustsjerke.]] * De katolike parochytsjerke Sint-Bartoloméus, in [[Neogotyk|neogoatysk]] gebou út 1901. * Yn 'e omjouwing fan it doarp steane ferskate histoaryske weikrusen en kapeltsjes. * It doarp is in moai útgongspunt foar kuiertochten troch it Pommerbachtal rjochting de Mûzel. == Kultuer == Kail stiet yn 'e regio bekend om syn aktive mienskipslibben en de "Kailer Nacht", in evenemint dat rûnom besikers lûkt. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kail}} }} {{DEFAULTSORT:Kail}} [[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]] [[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] cgu83v3up27k0yatd3o800zr1y2rl8o 0 191236 1228430 2026-04-21T19:16:53Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Illerich | ôfbylding = Illerich2.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Finsintiustsjerke yn Illerich | wapen = DEU Illerich COA.svg | ynwennertal = 827 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak..." 1228430 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Illerich | ôfbylding = Illerich2.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Finsintiustsjerke yn Illerich | wapen = DEU Illerich COA.svg | ynwennertal = 827 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 7,75 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 400 m | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]] | bestjoerlike ienheid 3 = ferbânsgemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]] | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | stifting = | postkoade = 56814 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_12_04_N_7_07_01_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°12'N 07°07'E}} | webside = [https://www.illerich.de/ www.illerich.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Rynlân-Palts | lat_deg = 50 | lat_min = 12 | lat_sec = 04 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 07 | lon_sec = 01 | lon_dir = E }} '''Illerich''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Illerich leit op 'e hichten fan 'e [[Eifel]], likernôch sân kilometer noardlik fan 'e stêd [[Cochem]] en de [[Mûzel (Dútslân)|Mûzel]]. == Skiednis == It doarp waard foar it earst neamd yn it jier 1056 as "Alrich". De [[abdij fan Brauweiler]] hie hjir doe al besit. De namme is mooglik fan [[Kelten|Keltyske]] of [[Romeinen|Romeinske]] oarsprong, wat wiist op in tige âlde bewenning fan it gebiet. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:2026 Illerich, parochytsjerke Sint-Finsintsius (2).jpg|thumb|left|Parochytsjerke Sint-Finsintsius.]] * De katolike parochytsjerke Sint-Finsintsius (St. Vinzenz), boud oan it begjin fan 'e 20e iuw yn neogoatyske styl. * In pear hûndert meter bûten it doarp stiet oan 'e wei nei [[Kaisersesch]] in oan 'e [[Fjirtjin Needhelpers]] wijd hillich hûske, in lytse kapel út de 19e iuw. == Mienskip == Illerich is in wenmienskip mei in agraryske grûnslach, mar tsjinnet hjoed-de-dei ek as wenplak foar minsken dy't wurkje yn tichteby lizzende plakken lykas [[Kaisersesch]] of Cochem. It doarp hat in ryk ferieningslibben mei ûnder oare in eigen muzykkapel en frijwillige brânwar. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Illerich}} }} {{DEFAULTSORT:Illerich}} [[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]] [[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] d8ve0fazqgv6zkq68u7zr38g1icksrs 0 191237 1228431 2026-04-21T19:39:17Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Landkern | ôfbylding = St Servatius church in Landkern (15).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Servatius | wapen = DEU Landkern COA.svg | ynwennertal = 923 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak..." 1228431 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Landkern | ôfbylding = St Servatius church in Landkern (15).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Servatius | wapen = DEU Landkern COA.svg | ynwennertal = 923 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 10,61 km² | befolkingstichtens = 87 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 410 m | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]] | bestjoerlike ienheid 3 = ferbânsgemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]] | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | stifting = | postkoade = 56814 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_11_20_N_7_09_15_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°11'N 07°09'E}} | webside = [https://www.landkern.de/ www.landkern.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Rynlân-Palts | lat_deg = 50 | lat_min = 11 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 09 | lon_sec = 15 | lon_dir = E }} '''Landkern''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp is part fan it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Landkern leit op in hichte yn 'e East-Eifel, flakby de stêd [[Cochem]]. == Skiednis == De namme Landkern wurdt foar it earst neamd yn in dokumint út it jier 1051. It plak hie histoarysk nauwe bannen mei de [[abdij fan Brauweiler]] en letter mei [[Kar-Trier]]. Troch syn lizzing oan in âlde hannelsrûte wie it doarp fan betsjutting foar it ferkear tusken de [[Eifel]] en de [[Mûzel (rivier)|Mûzel]]. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Hofanlage Hauptstraße 37.jpg|thumb|left|Fakwurkpleats, Hauptstraße 37]] * De katolike parochytsjerke Sint-Servatius, in neogoatysk krústsjerke (1859–1862). * Ferskate âlde weikrusen en kapellen yn 'e omjouwing, dy't tsjûgje fan de religieuze skiednis fan de streek. * In pear âlde fakwurkhûzen út de 17e en 18e iuw. * De Meilenstein, in âlde ôfstânspeal dy't tichteby it doarp stiet. == Mienskip == Landkern is ien fan 'e gruttere doarpen yn 'e ferbânsgemeente Kaiseresch en hat in eigen pjutteboartersplak en basisskoalle. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Landkern}} }} {{DEFAULTSORT:Landkern}} [[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]] [[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] 7m5vaot8gg50nhf3x2majkui4d040nx 0 191238 1228432 2026-04-21T20:09:04Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Hambuch | ôfbylding = 2026 Hambuch, Jehannes de Dopertsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Jehannes de Doper-tsjerke yn Hambuch | wapen = DEU Hambuch COA.svg | ynwennertal = 732 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt..." 1228432 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Hambuch | ôfbylding = 2026 Hambuch, Jehannes de Dopertsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Jehannes de Doper-tsjerke yn Hambuch | wapen = DEU Hambuch COA.svg | ynwennertal = 732 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]</ref> | oerflak = 4,81 km² | hichte = 400 m | befolkingstichtens = 152 ynw./km² | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Cochem-Zell]] | bestjoerlike ienheid 3 = ferbânsgemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]] | boargemaster = | postkoade = 56761 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_13_50_N_7_04_50_E_scale:12500_type:city_region:DE|50°13'N 07°04'E}} | webside = [https://hambuch.info/ hambuch.info] | mapname = Rynlân-Palts | lat_deg = 50 | lat_min = 13 | lat_sec = 50 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 04 | lon_sec = 50 | lon_dir = E }} '''Hambuch''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Cochem-Zell]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kaiseresch (Verbandsgemeinde)|Kaiseresch]]. Hambuch leit yn de East-Eifel, tichteby de autodyk A48. == Skiednis == Hambuch waard foar it earst neamd yn in dokumint út it jier 866. De namme soe ôflaat wêze fan "Hagenbuche" (haachbûk). Lange tiid foel it doarp ûnder it juridysk foech fan it tichtebylizzende kleaster Rosenthal, dat yn de Pommerbach-delling lei. == It besjen wurdich == * De katolike parochytsjerke Sint-Jehannes de Doper (St. Johannes der Täufer). Dit is in neogoatysk gebou út 1847-1848, ûntwurpen troch de arsjitekt Johann Claudius von Lassaulx. * By it eardere kleaster Rosenthal yn 'e delling fan 'e Pommerbach stiet hjoed-de-dei in kapel. Fan it kleaster sels binne allinnich in pear muorreresten oerbleaun. == Mienskip == Hambuch hat in pjutteboartersplak en in basisskoalle ("Schieferland-Grundschule"), dy't ek troch bern út de omlizzende doarpen besocht wurde. It doarp hat in aktyf ferieningslibben mei in muzykkapel en sportferiening. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Hambuch}} }} {{DEFAULTSORT:Hambuch}} [[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]] [[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]] 0p5f0es1bkdbwfr37ukpzu7k5awvvai 0 191239 1228436 2026-04-22T00:04:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Himachal Pradesh]] 1228436 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Himachal Pradesh]] 9j6bg6uxyk23nxtqot3mkbxu7d4mlva 14 191240 1228442 2026-04-22T00:16:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228442 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Hûneftige]] 4eouxfqvs4wb3yx2w0nflyqw1rti620 0 191241 1228444 2026-04-22T00:25:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wurk 1228444 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} De '''sealjakhals''' (''Lupulella mesomelas'') is in middelgrutte [[hûneftige]] út [[Afrika]]. avt3y4d900ir81ietbi5itx2gj9v8z1 0 191242 1228448 2026-04-22T05:41:39Z Kneppelfreed 2013 Kneppelfreed hat de side [[Minorisearre taal]] omneamd ta [[Marginalisearre taal]]: nei oerlis 1228448 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Marginalisearre taal]] nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv 1 191243 1228450 2026-04-22T05:41:39Z Kneppelfreed 2013 Kneppelfreed hat de side [[Oerlis:Minorisearre taal]] omneamd ta [[Oerlis:Marginalisearre taal]]: nei oerlis 1228450 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Marginalisearre taal]] nay7v93yzbutizz86bdwc0c4h5clvof 0 191244 1228454 2026-04-22T07:23:31Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Chandigarh <small>चंडीगढ़ / ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ</small> | status = Unyterritoarium en stêd | ôfbylding = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg | ôfbyldingstekst = It Kapitoalkompleks fan Le Corbusier. | wapen = | haadstêd = Chandigarh | grutste stêd = Chandigarh | distrikten = 1 | ynwennertal = 1.055.450 <small>(2011)</small> | oerflak..." 1228454 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Chandigarh <small>चंडीगढ़ / ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ</small> | status = Unyterritoarium en stêd | ôfbylding = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg | ôfbyldingstekst = It Kapitoalkompleks fan Le Corbusier. | wapen = | haadstêd = Chandigarh | grutste stêd = Chandigarh | distrikten = 1 | ynwennertal = 1.055.450 <small>(2011)</small> | oerflak = 114 km² | befolkingstichtens = 9.258 ynw./km² | hichte = maks. 479 m | talen = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Pûnjaabsk]] | religy = [[Hindoeïsme]] 80,78%<br>[[Sikhisme]] 13,11%<br>[[Islam]] 4,87% | stifting = 1 novimber 1966 | webside = [https://chandigarh.gov.in chandigarh.gov.in] | ôfbylding99 = Chandigarh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Chandigarh. }} '''Chandigarh''' is in stêd en [[unyterritoarium]] yn it noarden fan [[Yndia]]. De stêd is unyk omdat se dêrnjonken ek tsjinnet as haadstêd fan 'e dielsteaten [[Pûndjaab (Yndia)|Pûnjaab]] as [[Haryana]], wylst se sels net by ien fan beide dielsteaten heart, mar streekrjocht troch de federale oerheid bestjoerd wurdt. De namme betsjut "it fort fan Chandi", nei de goadinne [[Chandi]], dy’t yn in timpel yn 'e omkriten fereare wurdt. == Skiednis == [[Ofbyld:Chandigarh Tricity.svg|thumb|left|De planmjittige oanlis fan Chandigarh.]] Nei de opdieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 ferlear de Yndiaaske Pûndjaab syn haadstêd [[Lahore]] oan [[Pakistan]]. De earste Yndiaaske premier, [[Jawaharlal Nehru]], woe dêrom in nije, moderne stêd bouwe. De stêd waard ûntwurpen troch de [[Frankryk|Frânsk]]-[[Switserlân|Switserske]] arsjitekt [[Le Corbusier]]. Hy dielde Chandigarh yn as ôfsletten wiken mei eigen foarsjennings lykas winkels, skoallen en parken. Troch de brede leanen en in protte griene romte stiet de stêd bekend as ien fan 'e skjinste en meast oersichtlike stêd fan it lân. == Befolking == Chandigarh hat in relatyf heech nivo fan wolfeart en oplieding. Om't it in bestjoerlik sintrum is, wenje der in soad amtners en militêren út ferskate dielen fan it lân. De offisjele talen binne [[Hindy]] en [[Ingelsk]], mar troch de lizzing wurdt ek in soad Pûndjaabsk praat. Wat religy oanbelanget is de mearderheid [[Hindoeïsme|hindoe]], mei ek in wichtige mienskip fan [[Sikhisme|sikhs]]. == Natoer en toerisme == [[Ofbyld:Sukhna Lake Chandigarh India.jpg|thumb|left|Sokhnamar.]] Hoewol't Chandigarh in moderne stêd is, krige de natoer in wichtige rol yn it stedsbyld. De Sukhnamar is in keunstmjittige mar oan 'e foet fan 'e [[Shiwaliks]], dêr't minsken komme om te rekreärjen. In bysûndere attraksje is de Rock Garden of Chandigarh, oanlein troch de Yndiaaske arsjitekt Nek Chand, mei bylden makke fan ôfeart. Ek de Zakir Hussain Rose Garden is ferneamd; it is ien fan 'e grutste roazetunen fan [[Aazje]], mei hûnderten soarten roazen. In tal fan 'e wichtichste gebouwen fan Le Corbusier yn Chandigarh, lykas it Kapitoal-kompleks, steane sûnt 2016 op de [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]list as ûnderdiel fan syn arsjitektoanysk wurk. === Befolkingsûntwikkeling === Sûnt de bou fan Chandigarh yn 'e jierren 1950 is de befolking hurd groeid. Yn 'e lêste jierren wurdt dy groei lykwols lestiger troch romtegebrek en it tichtslykjen fan 'e stêd. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Chandigarh (1961–2011) ! Jier | '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' |- ! Ynwennertal | 119.881 || 257.251 || 451.610 || 642.015 || 900.635 || 1.055.450 |- ! Groei | — || style="color:green;" | +114,6% || +75,6% || +42,2% || +40,3% || +17,2% |} === Religy === De religieuze gearstalling fan Chandigarh wjerspegelet de lizzing tusken it foaral hindoeïstyske Haryana en it troch sikhisme dominearre Punjab, al hat de stêd sels in hindoe-mearderheid mei in wichtige sikh-minderheid. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Chandigarh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 78,60% || 80,78% || style="color: green;" | +2,18% || De grutste groep, fral ûnder amtners en hannelers. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 16,10% || 13,11% || style="color: red;" | -2,99% || In wichtige kulturele en histoaryske minderheid. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 3,90% || 4,87% || style="color: green;" | +0,97% || Groeiende mienskip yn de tsjinstesektor. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,80% || 0,83% || style="color: green;" | +0,03% || Lyts, mar stabyl. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,60% || 0,41% || style="color: red;" | -0,19% || Ynklusyf Boedisme en Sjainisme. |} == Ekonomy en wurkgelegenheid == Yn Chandigarh fertsjinje in soad minsken harren brea yn it bestjoer en de tsjinstesektor, en folle minder yn lânbou of swiere yndustry. In grut part fan 'e befolking wurket foar de oerheid. As haadstêd fan Pûndjaab en Haryana en tagelyk unyterritoarium is de stêd in wichtich bestjoerlik sintrum, mei in soad amtners, rjochters en militêr personiel. [[Ofbyld:Administrative building, Panjab University, Chandigarh.jpg|thumb|Haadgebou de Panjab-universteit.]] Ek ûnderwiis en sûnenssoarch spylje in grutte rol. In soad ynwenners wurkje by grutte ynstellings lykas it Postgraduate Institute of Medical Education and Research en de Panjab University. Dêrnjonken wurkje hieltyd mear minsken yn 'e tsjinstesektor en de ynformaasjetechnology. It Rajiv Gandhi Chandigarh Technology Park lûkt grutte bedriuwen oan, lykas Infosys en IBM. == Bestjoer == Bestjoerlik is Chandigarh in bysûnder gefal. As unyterritoarium wurdt de stêd bestjoerd troch in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Yn 'e praktyk is dat meastentiids de gûverneur fan Pûndjaab. Tagelyk tsjinnet Chandigarh as haadstêd fan sawol Pûndjaab as Haryana. De parlemintsgebouwen fan beide dielsteaten steane njonken inoar yn it Kapitoal Kompleks, ûntwurpen troch Le Corbusier. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chandigarh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Chandigarh| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]] dfvchiwvnceguo4ug1vtobp3i9n5h80 14 191245 1228455 2026-04-22T07:26:06Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Chandigarh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]] [[Kategory:Plak yn Yndia]]" 1228455 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chandigarh}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]] [[Kategory:Plak yn Yndia]] fsdyhu5iwrf7ap4m9zot98iiawfobrt 0 191246 1228458 2026-04-22T10:07:51Z Mysha 254 Bytsje meager, en grif hearre der mear kategorys by.Mar it is fakânsje; ik hoopje yn Maaie werom te wêzen. 1228458 wikitext text/x-wiki [[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]]).]] '''''Amers''''' ([[Frânsk]] foar "seemerk") is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]], [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]]. De seemerken yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk. Trije jieren letter krige ''Saint-John Perse'' de Nobel priis foar de literatuer takind. ''Amers'' waard yn [[1999] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. [[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]] [[Kategory:Poëzij fan 1957]] kl1dcas8x5c21qt71p2ctxv51buatms