Franken

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Franken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10131</id>
    <revision>
      <id>1228498</id>
      <parentid>1228453</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1228498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27518" sha1="7hhzneoykdxzu3jgd9bsb7gbayo927v" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en Saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Dielstammen fan de Franken ==
By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene.  Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. 

It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane:

* [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje.
* [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]].
* [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten.
* [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme &quot;Sugambren&quot; wolris brûkt ynstee fan &quot;Franken&quot;. Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: &quot;Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!&quot;&quot;
* [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr.
* [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. 
* [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. 

Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas:

* [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn.
* [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken.

Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene:

* [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken.
* [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken.
* [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen.
* [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in &quot;lyts keninkryk&quot; oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken.

Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de franken yntegrearreb har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking:

* Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen.
* troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene
* fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltyske]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]]
* [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje.

== Salyske en Ripuaryske Franken == 
[[Ofbyld:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|Jeropa nei de fal fan it Westromeinske Ryk]]
=== Salyske Franken of Westfranken ===
{{Apart|Salyske Franken}}
It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, duorre algeduerigen de 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út &quot;Batavia&quot;, it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]]. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses ferdigenje. De letter keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene frankyske krigers dêr yn militêre tsjinst by de Romeinen.

De Salyske franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, dêr't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermastere ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein mei oan de Romeinske hearskippij yn Galje. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten.

It is ûnder skiedkundigen net dúdlik wannear't de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Unbestriidber is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]].

Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I:
* [[Klodio]] (430/440)
* [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]]
* [[Gilderik I]] (457/63–481/82)
* [[Klovis I]] (481/82–511)

=== Ripuaryske Franken of Rynfranken === 
{{Apart|Ripuaryske Franken}}
De term ''Francia Rhinensis'' wie al sûnt de 5e iuw bekend. Sûnt likernôch de 6e iuw waarden de stammen dy't har oan de Midryn en de stream op fêstigen ek wol Ripuaarjers neamd, itjinge &quot;ouwerbewenners&quot; betsjut. Njonken de Saaljers foarmen se de twadde wichtige stamme yn de Frankyske ekspânsje. Ut harren útstie letter de takke fan de Mûzelfranken. De Rynfranken wreiden har nyn it ramt fan 'e Frankyske ekspânsje út fan Keulen oer [[mainz]] oant yn it hjoeddeistige [[hessen]] en oer [[Worms]] nei [[Spiers]]. De Mûzelfranken fêstigen har yn 'e delling fan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en ynd  eoangrinzgjende gebieten oant [[Trier]] en yn it hjoeddeistige [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]

De Rynfranken hiene harren eigen [[lytskening]]en. Dêr wie [[Sigebert fan Keulen]], ek wol &quot;de Lamme&quot; neamd, de wichtichste fan. Yn in alliânsje mei de Salyske kening Klovis I hie er yn 496 de Alemannen ferslein yn 'e [[Slach by Tolbiak]]. Dochs waard er it slachtoffer fan in gearspanning fan syn eardere striidmaat, dy't dêrnei ek by de Ripuaarjers de macht oernaam en de twa grutte Frankyske folksgroepen feriene.

Fan de stamhaden en keningen fan de Ripuaarjers yn it tiidrek fan it ûntstean fan de Franken oant de gearspanning tsjin kening Sigebert fan Keulen wurde de folgjende persoanen yn skriftlike boarnen neamd:

* [[Gennobaudes]] (287/289)
* [[Askarikus]] en [[Merogaisus]] (likernôch 306)
* [[Mallobaudes]] (likernôch 380)
* [[Gennobaudes (4e iuw)|Gennobaudes]] (II) (fan 388 ôf)
* [[Teudomer]] (413–428)
* Sigismer, yn 469 as „keningssoan“ neamd
* [[Sigebert fan Keulen]] (kening fan 483 oant 509)

== De Frankyske maatskippij ==
De Salyske kening Klovis I fan it hûs fan de [[Merovingen]] wie de earste Frankyske hearskers dy't alle Frankyske keninkriken, dy fan de Saaljers en de Ripuaarjers, ûnder ie hearskippij feriene. Ek eardere net-Frankyske gebieten waarden by it keninkryk ynlive, sa't it [[Frankyske Ryk]] (''Regnum Francorum'') en it lân fan de Franken (''Francia'') sûnt net mear identyk wiene.

Yn it ryk libben de Franken as in folk mei taalkundige en kulturele tradysjes dy't weromgeane oant de tiid fan de (proto-)Frankyske stammen en dêr't de gebrûken fan, nettsjinsteande de fierder geande kerstening, basearre wiene op it âlde Germaansk-Frankysk rjocht. Klovis I hie tusken [[507]]]] en [[511]] de ''[[Lex salica]]'' opstelle litten, de wetjouwing fan de Salyske Franken. De dêrop basearre ''[[Lex Ripuaria]]'' ferskynde yn de 7e iuw yn it Rynfrankyske gebiet ûnder it bewâld fan kening [[Dagobert I]], de lêste Merovinger dy't neffens tradisjonele wittenskiplike opfetting noch selsstannich regearre. Nei him namen de [[hofmeier]]s stadichoan de macht oer. Wylst yn de Ripuarryske wetjouwing benammen it rjocht fan it Frankyske folk fêstlein waard, befette de wetjouwing fan de Saaljers ek grutte wetteksten dy't net-Frankyske, benammen de Gallo-Romaanske befolking oangie. Ek regelings foar de geastlike stân (preesters, kleasters, biskoppen) wiene part fan de ''Lex Salica''. 

== Utwreiding fan it Frankyske Ryk ==
[[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300px|Utwreiding fan it Frankyske Ryk (481-814)]]
{{Apart|Frankyske Ryk}}
Fan de 6e iuw oant en mei de 8e iuw feroveren de Franken ûnder de Merovingyske keningen stadichoan ek de nea troch Rome besette streken fan ''[[Germania Magna]]'' eastlik fan de Ryn en noardlik fan de [[Donau]]. Under de [[Karolingen|Karolingyske]] dynasty oermasteren de Franken it grutste art fan [[Itaalje]] en it gebiet fan noardlik [[Spanje]] tusken de [[Ebro]] en de [[Pyreneeën]]. Dêr ûntstie yn Jeropa de machtichste steat sûnt de fal fan it Westromeinske Ryk mei. Kening [[Karel de Grutte]] waard yn it jier [[800]] troc paus [[Leo III (paus)|Leo III]] ta [[Roomsk-Dútske keizer|Roomsk keizer]] kroane

== De ein fan de Franken as folk == 
Nei harren oermastering fan Noard-Galje wennen in soad Germaansktalige Franken yn mienskippen dêr't de mearderheid fan de Befolking net Frankysk wie en de oerhearskjende taal it [[Gallo-Romaansk]] wie. Alneidat de Franken lykwols machtiger waarden en har fermongen mei de folken dêr't se oer hearsken, waard de namme fan de Franken hieltyd breder tapast, benammen yn wat hjoed-de-dei Noard-Frankryk is. Christopher Wickham murk op dat it wurd &quot;Frankysk&quot; al gau syn eksklusive etnyske konnotaasje ferlear. Noardlik fan de [[Loire (rivier)|Loire]] liket eltsenien uterlik healwei de 7e iuw as Frankysk ferwiisd (mei útsûndering fan de [[Bretonnen]]) te wêzen. Nei ''Romani'' (Romeinen) waarden de ynwenners fan [[Akwitaanje]] dêrnei ferwiisd.

== Lettere bestjuttings fan Franken ==
Alneidat de maatskippijen feroaren, krige de namme nije betsjuttings en hold de âlde Frankyske mienskip yn syn oarspronklike foarm op te bestean.

Yn it Jeropa fan lettere tiden wiene it benammen de ynwenners fan it [[keninkryk Frankryk]] dy't yn it [[Latyn]] de ''Franci'' (Franken) neamd waarden, hoewol't al fluch nije termen gongberder waarden dy't de [[Frânsen]] yn ferbân brochten mei de eardere Franken, dochs harren dêr ek fan ûnderskaten. Hjoeddeistige Jeropeeske termen lykas it Frânske ''français'' en it Dútske ''Franzose'' binne ôflaat fan it midsiuwske Latynske ''francensis'',dat &quot;út Frânsje&quot; (lân fan de Franken) bestjut, dat foar midsiuwske minsken yn Frankryk wie. Yn it midsiusk Latyn waarden Frânsen ek gauris ''francigenae'' neamd, betsjuttende &quot;yn Frankryk berne&quot;.

Lykas yn Frankryk hat de regio [[Franken (gebiet)|Franken]] yn Dútslân in namme dy't oaspronklik ferwiisde nei de Franken, mar yn 'e rin fan 'e tiid in eigen betsjutting krige. It wie de eastlike útrinner fan it kearngebiet fan it Frankyske Merovingyske Ryk. It woeks út ta it midsiuwsk [[hartochdom Franken]] yn it [[Hillige Roomske Ryk]], dat furtkaam út it [[East-Frânsje|eastlike part fan it Frankyske Ryk]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk waard it grutste part fan it eastlik ryk, nettsjinsteande de Frankyske oarsprong, net as Frankysk beskôge. De namme Franken stie dêrfoar yn kontrast mei de allyk machtige net-Frankyske [[stamhartochdom]]men eastlik fan de Ryn, lykas Tueringen, [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], [[Hartochdom Swaben|Swaben]] en [[Hartochdom Beieren|Beieren]].

Yn tsjinstelling ta Frankryk en de regio Franken waarden de sintrale Frankyske gebieten westlik fan 'e Ryn mei oare nammen oantsjut. De regio foarme ynearsten de kearn fan it Merovingyske Frankyske [[Austraasje]], dêr't ek de regio Franken eastlik fan 'e Ryn by hearde. austraasje stie yn kontrast mei it westlike Frankyske [[Neustrje]], yn Frankryk. It part fan Austraasje westlik fan de Ryn waard letter [[Loataringen]] neamd, nei de Karolingyske Frankyske kening [[Loatarius II]], mar nei syn dea waard it gebiet tuske ferdield tusken it West- en Eastfrankyske Ryk en krige it syn ûnôfhinklikens nea werom.

Yn mear ynternasjonale konteksten, lykas by de [[Krústochten]] yn it eastlik [[Middelânske See]]gebiet, waard de term &quot;Frank&quot; ek brûkt foar alle Jeropeanen út West- en Mid-Jeropa dy't de Latynske riten fan it kristendom folgen ûnder it gesach fan de paus yn Rome. It gebrûk fan de term &quot;Frank&quot; om alle westjeropeanen oan te tsjutten, fersprate him nei it easten nei in soad Aziatyske talen, lykas de [[Perzysk]]e oantsjutting [[Farang]].

== Taal ==
[[Ofbyld:2022 11 13 - Map West Germanic – cc. 476 CE - final.png|300px|thumb|De Westgermaanske taalgebieten om 476 hinne]]
{{Apart|Aldfrankysk}}
Yn in moderne taalkundige kontekst wurdt de Germaanske taal fan de eardere Franken ek wol &quot;[[Aldfrankysk]]&quot; neamd. Dy term ferwiist nei de taal fan de Franken fan foar de [[Heechdútske lûdferskowing]], dy't yn de 7e iuw wie. Nei dy lûdferskowing woeksen de Frankyske dialekten útinoar. De dialekten dy't letter it [[Nederlânsk]] foarmje soene, ûndergiene dy lûdferskowings net, wylst alle oaren dat al diene, yn ien of oare mjitte, dêr't it saneamde [[Rynlânske waaier]]patroan troch ûntstie. 

De eardere Frankyske taal is net streekrjocht dokumintearre, mei útsûndering fan in lyts bytsje [[Runen|rune]]-ynskripsjes dy't fûn waarden op earder Frankysk grûngebiet, lykas de [[ynskripsje fan Bergakker]]. Likegoed is in grut part fan de Frankyske wurdskat rekonstruearre troch ûndersyk nei eardere Germaanske lienwurden yn it [[Aldfrânsk]] en troch middel fan ferlykjende rekonstruksje yn it Nederlânsk. De ynfloed fan it Aldfrankysk op de hjoeddeistige [[Gallo-Romaanske talen|Gallo-Romaanske]] wurdskat en [[fonology]] is al lang ûnderwerp fan wittenskiplik debat. Oannommen wurdt dat de Frankyske ynfloed op ûnder oaren fan de fjouwer [[Wynstreek|wynstreken]] lykas ''nord'' (noard), ''sud'' (súd), ''est'' (east) en ''ouest'' (west) en noch op syn minst 1000 stamwurden.

Hoewol't de Franken lang om let gâns [[Galje]] oermasterje soene, wreiden de sprekkers fan it Frankyske Ryk harren allinnich út yn Noard-Galje en genôch oantallen om in taalkundige ynfloed te hawwen. Meardere iuwen lang wie Noard-Galje in twatalich gebiet, mei [[Fulgêr Latyn]] en Frankysk. De taal dy't brûkt waard op skrift, by de oerheid wie it Latyn. Urban T. Holmes hat suggerearre dat in Germaanske taal noch oant 850 as twadde taal sprutsen waard troch amtners yn West-Austraasje en Noard-Neustrje, en dat dy taal yn de 10e iuw folslein ferdwûn wie as sprutsen taal út de regio's dêr't hjoed-de-dei Frânsk sprutsen wurdt.


== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>7hhzneoykdxzu3jgd9bsb7gbayo927v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228501</id>
      <parentid>1228498</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27547" sha1="9yu6q54wt5fvfzdgdvg80je18hi1m7d" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en Saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Dielstammen fan de Franken ==
By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene.  Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. 

It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane:

* [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje.
* [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]].
* [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten.
* [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme &quot;Sugambren&quot; wolris brûkt ynstee fan &quot;Franken&quot;. Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: &quot;Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!&quot;&quot;
* [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr.
* [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. 
* [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. 

Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas:

* [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn.
* [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken.

Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene:

* [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken.
* [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken.
* [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen.
* [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in &quot;lyts keninkryk&quot; oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken.

Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de franken yntegrearreb har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking:

* Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen.
* troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene
* fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltyske]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]]
* [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje.

== Salyske en Ripuaryske Franken == 
[[Ofbyld:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|Jeropa nei de fal fan it Westromeinske Ryk]]
=== Salyske Franken of Westfranken ===
{{Apart|Salyske Franken}}
It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, duorre algeduerigen de 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út &quot;Batavia&quot;, it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]]. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses ferdigenje. De letter keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene frankyske krigers dêr yn militêre tsjinst by de Romeinen.

De Salyske franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, dêr't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermastere ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein mei oan de Romeinske hearskippij yn Galje. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten.

It is ûnder skiedkundigen net dúdlik wannear't de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Unbestriidber is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]].

Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I:
* [[Klodio]] (430/440)
* [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]]
* [[Gilderik I]] (457/63–481/82)
* [[Klovis I]] (481/82–511)

=== Ripuaryske Franken of Rynfranken === 
{{Apart|Ripuaryske Franken}}
De term ''Francia Rhinensis'' wie al sûnt de 5e iuw bekend. Sûnt likernôch de 6e iuw waarden de stammen dy't har oan de Midryn en de stream op fêstigen ek wol Ripuaarjers neamd, itjinge &quot;ouwerbewenners&quot; betsjut. Njonken de Saaljers foarmen se de twadde wichtige stamme yn de Frankyske ekspânsje. Ut harren útstie letter de takke fan de Mûzelfranken. De Rynfranken wreiden har nyn it ramt fan 'e Frankyske ekspânsje út fan Keulen oer [[mainz]] oant yn it hjoeddeistige [[hessen]] en oer [[Worms]] nei [[Spiers]]. De Mûzelfranken fêstigen har yn 'e delling fan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en ynd  eoangrinzgjende gebieten oant [[Trier]] en yn it hjoeddeistige [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]

De Rynfranken hiene harren eigen [[lytskening]]en. Dêr wie [[Sigebert fan Keulen]], ek wol &quot;de Lamme&quot; neamd, de wichtichste fan. Yn in alliânsje mei de Salyske kening Klovis I hie er yn 496 de Alemannen ferslein yn 'e [[Slach by Tolbiak]]. Dochs waard er it slachtoffer fan in gearspanning fan syn eardere striidmaat, dy't dêrnei ek by de Ripuaarjers de macht oernaam en de twa grutte Frankyske folksgroepen feriene.

Fan de stamhaden en keningen fan de Ripuaarjers yn it tiidrek fan it ûntstean fan de Franken oant de gearspanning tsjin kening Sigebert fan Keulen wurde de folgjende persoanen yn skriftlike boarnen neamd:

* [[Gennobaudes]] (287/289)
* [[Askarikus]] en [[Merogaisus]] (likernôch 306)
* [[Mallobaudes]] (likernôch 380)
* [[Gennobaudes (4e iuw)|Gennobaudes]] (II) (fan 388 ôf)
* [[Teudomer]] (413–428)
* Sigismer, yn 469 as „keningssoan“ neamd
* [[Sigebert fan Keulen]] (kening fan 483 oant 509)

== De Frankyske maatskippij ==
De Salyske kening Klovis I fan it hûs fan de [[Merovingen]] wie de earste Frankyske hearskers dy't alle Frankyske keninkriken, dy fan de Saaljers en de Ripuaarjers, ûnder ie hearskippij feriene. Ek eardere net-Frankyske gebieten waarden by it keninkryk ynlive, sa't it [[Frankyske Ryk]] (''Regnum Francorum'') en it lân fan de Franken (''Francia'') sûnt net mear identyk wiene.

Yn it ryk libben de Franken as in folk mei taalkundige en kulturele tradysjes dy't weromgeane oant de tiid fan de (proto-)Frankyske stammen en dêr't de gebrûken fan, nettsjinsteande de fierder geande kerstening, basearre wiene op it âlde Germaansk-Frankysk rjocht. Klovis I hie tusken [[507]] en [[511]] de ''[[Lex Salica]]'' opstelle litten, de wetjouwing fan de Salyske Franken. De dêrop basearre ''[[Lex Ripuaria]]'' ferskynde yn de 7e iuw yn it Rynfrankyske gebiet ûnder it bewâld fan kening [[Dagobert I]], de lêste Merovinger dy't neffens tradisjonele wittenskiplike opfetting noch selsstannich regearre. Nei him namen de [[hofmeier]]s stadichoan de macht oer. Wylst yn de Ripuaryske wetjouwing benammen it rjocht fan it Frankyske folk fêstlein waard, befette de wetjouwing fan de Saaljers ek grutte wetteksten dy't net-Frankyske, benammen de Gallo-Romaanske befolking oangie. Ek regelings foar de geastlike stân (preesters, kleasters, biskoppen) wiene part fan de ''Lex Salica''. 

== Utwreiding fan it Frankyske Ryk ==
[[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300px|Utwreiding fan it Frankyske Ryk (481-814)]]
{{Apart|Frankyske Ryk}}
Fan de 6e iuw oant en mei de 8e iuw feroveren de Franken ûnder de Merovingyske keningen stadichoan ek de nea troch Rome besette streken fan ''[[Germania Magna]]'' eastlik fan de Ryn en noardlik fan de [[Donau]]. Under de [[Karolingen|Karolingyske]] dynasty oermasteren de Franken it grutste art fan [[Itaalje]] en it gebiet fan noardlik [[Spanje]] tusken de [[Ebro]] en de [[Pyreneeën]]. Dêr ûntstie yn Jeropa de machtichste steat sûnt de fal fan it Westromeinske Ryk mei. Kening [[Karel de Grutte]] waard yn it jier [[800]] troc paus [[Leo III (paus)|Leo III]] ta [[Roomsk-Dútske keizer|Roomsk keizer]] kroane

== De ein fan de Franken as folk == 
Nei harren oermastering fan Noard-Galje wennen in soad Germaansktalige Franken yn mienskippen dêr't de mearderheid fan de befolking net Frankysk wie en de oerhearskjende taal it [[Gallo-Romaansk]] wie. Alneidat de Franken lykwols machtiger waarden en har fermongen mei de folken dêr't se oer hearsken, waard de namme fan de Franken hieltyd breder tapast, benammen yn wat hjoed-de-dei Noard-Frankryk is. Christopher Wickham murk op dat it wurd &quot;Frankysk&quot; al gau syn eksklusive etnyske konnotaasje ferlear. Noardlik fan de [[Loire (rivier)|Loire]] liket eltsenien uterlik healwei de 7e iuw as Frankysk ferwiisd (mei útsûndering fan de [[Bretonnen]]) te wêzen. Nei ''Romani'' (Romeinen) waarden de ynwenners fan [[Akwitaanje]] dêrnei ferwiisd.

Alneidat de maatskippijen feroaren, krige de namme nije betsjuttings en hold de âlde Frankyske mienskip yn syn oarspronklike foarm op te bestean.


== Lettere bestjuttings fan Franken ==
Yn it Jeropa fan lettere tiden wiene it benammen de ynwenners fan it [[keninkryk Frankryk]] dy't yn it [[Latyn]] de ''Franci'' (Franken) neamd waarden, hoewol't al fluch nije termen gongberder waarden dy't de [[Frânsen]] yn ferbân brochten mei de eardere Franken, dochs harren dêr ek fan ûnderskaten. Hjoeddeistige Jeropeeske termen lykas it [[Frânsk]]e ''français'' en it [[Dútsk]]e ''Franzose'' binne ôflaat fan it midsiuwske Latynske ''francensis'',dat &quot;út Frânsje&quot; (lân fan de Franken) bestjut, dat foar midsiuwske minsken yn Frankryk wie. Yn it midsiuwsk Latyn waarden Frânsen ek gauris ''francigenae'' neamd, betsjuttende &quot;yn Frankryk berne&quot;.

Lykas yn Frankryk hat de regio [[Franken (gebiet)|Franken]] yn Dútslân in namme dy't oaspronklik ferwiisde nei de Franken, mar yn 'e rin fan 'e tiid in eigen betsjutting krige. It wie de eastlike útrinner fan it kearngebiet fan it Frankyske Merovingyske Ryk. It woeks út ta it midsiuwsk [[hartochdom Franken]] yn it [[Hillige Roomske Ryk]], dat fuortkaam út it [[East-Frânsje|eastlike part fan it Frankyske Ryk]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk waard it grutste part fan it eastlik ryk, nettsjinsteande de Frankyske oarsprong, net as Frankysk beskôge. De namme Franken stie dêrfoar yn kontrast mei de allyk machtige net-Frankyske [[stamhartochdom]]men eastlik fan de Ryn, lykas Tueringen, [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], [[Hartochdom Swaben|Swaben]] en [[Hartochdom Beieren|Beieren]].

Yn tsjinstelling ta Frankryk en de regio Franken waarden de sintrale Frankyske gebieten westlik fan 'e Ryn mei oare nammen oantsjut. De regio foarme ynearsten de kearn fan it Merovingyske Frankyske [[Austraasje]], dêr't ek de regio Franken eastlik fan 'e Ryn by hearde. It eastlike Frankyske Austraasje stie yn kontrast mei it westlike Frankyske [[Neustrje]], yn Frankryk. It part fan Austraasje westlik fan de Ryn waard letter [[Loataringen]] neamd, nei de Karolingyske Frankyske kening [[Lotarius II]], mar nei syn dea waard it gebiet tuske ferdield tusken it West- en Eastfrankyske Ryk en krige it syn ûnôfhinklikens nea werom.

Yn mear ynternasjonale konteksten, lykas by de [[Krústochten]] yn it eastlik [[Middelânske See]]gebiet, waard de term &quot;Frank&quot; ek brûkt foar alle Jeropeanen út West- en Mid-Jeropa dy't de Latynske riten fan it kristendom folgen ûnder it gesach fan de paus yn Rome. It gebrûk fan de term &quot;Frank&quot; om alle westjeropeanen oan te tsjutten, fersprate him nei it easten nei in soad Aziatyske talen, lykas de [[Perzysk]]e oantsjutting [[Farang]].

== Taal ==
[[Ofbyld:2022 11 13 - Map West Germanic – cc. 476 CE - final.png|300px|thumb|De Westgermaanske taalgebieten om 476 hinne]]
{{Apart|Aldfrankysk}}
Yn in moderne taalkundige kontekst wurdt de Germaanske taal fan de eardere Franken ek wol &quot;[[Aldfrankysk]]&quot; neamd. Dy term ferwiist nei de taal fan de Franken fan foar de [[Heechdútske lûdferskowing]], dy't yn de 7e iuw wie. Nei dy lûdferskowing woeksen de Frankyske dialekten útinoar. De dialekten dy't letter it [[Nederlânsk]] foarmje soene, ûndergiene dy lûdferskowings net, wylst alle oaren dat al diene, yn ien of oare mjitte, dêr't it saneamde [[Rynlânske waaier]]patroan troch ûntstie. 

De eardere Frankyske taal is net streekrjocht dokumintearre, mei útsûndering fan in lyts bytsje [[Runen|rune]]-ynskripsjes dy't fûn waarden op earder Frankysk grûngebiet, lykas de [[ynskripsje fan Bergakker]]. Likegoed is in grut part fan de Frankyske wurdskat rekonstruearre troch ûndersyk nei eardere Germaanske lienwurden yn it [[Aldfrânsk]] en troch middel fan ferlykjende rekonstruksje yn it Nederlânsk. De ynfloed fan it Aldfrankysk op de hjoeddeistige [[Gallo-Romaanske talen|Gallo-Romaanske]] wurdskat en [[fonology]] is al lang ûnderwerp fan wittenskiplik debat. Oannommen wurdt dat de Frankyske ynfloed op ûnder oaren fan de fjouwer [[Wynstreek|wynstreken]] lykas ''nord'' (noard), ''sud'' (súd), ''est'' (east) en ''ouest'' (west) en noch op syn minst 1000 stamwurden.

Hoewol't de Franken lang om let gâns [[Galje]] oermasterje soene, wreiden de sprekkers fan it Frankyske Ryk harren allinnich út yn Noard-Galje en genôch oantallen om in taalkundige ynfloed te hawwen. Meardere iuwen lang wie Noard-Galje in twatalich gebiet, mei [[Fulgêr Latyn]] en Frankysk. De taal dy't brûkt waard op skrift, by de oerheid wie it Latyn. Urban T. Holmes hat suggerearre dat in Germaanske taal noch oant 850 as twadde taal sprutsen waard troch amtners yn West-Austraasje en Noard-Neustrje, en dat dy taal yn de 10e iuw folslein ferdwûn wie as sprutsen taal út de regio's dêr't hjoed-de-dei Frânsk sprutsen wurdt.


== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>9yu6q54wt5fvfzdgdvg80je18hi1m7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228502</id>
      <parentid>1228501</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lettere bestjuttings fan Franken */</comment>
      <origin>1228502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27548" sha1="1i1x4i056qgzqx26jxia4li9zts4hg1" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]]
De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbân dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene.  

Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se letter harren machtssintrum opbouden.

== Etymology ==
It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd &quot;frij&quot; of &quot;dapper&quot;. Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar &quot;spear&quot;, itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in namme fan in teory oer it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne.

In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd &quot;woast&quot; betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol de bestjuttings oannaam as &quot;brutaal&quot;. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil), it [[Dútsk]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk).  

It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan &quot;woast&quot;, is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen.

== Franken en Romeinen ==
De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net-kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet.

Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaing en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, en gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Der wiene hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dy't har ta gruttere konflikten late koene.

De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fa it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn taaksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]].

Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makke Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]''  yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as lytskening fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich en de beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. 

== Iere Franken ==
[[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei &quot;Francia&quot; (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]]
De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as stamnanne rikte.

De &quot;ynterne persepsje&quot; fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy &quot;stammeswaarm&quot; ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene.

Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en Saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. It neamen fan dy earste Frankyske ynfallen binne lykwols letter te finen yn de let-antike boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontempêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon op ta hege posysjes. De útwreiding fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen.

Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn.

As der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin, is kontroversjeel. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de romtlik skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigibert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as &quot;Franken&quot; beskôgen.

== Dielstammen fan de Franken ==
By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene.  Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. 

It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane:

* [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje.
* [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]].
* [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten.
* [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme &quot;Sugambren&quot; wolris brûkt ynstee fan &quot;Franken&quot;. Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: &quot;Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!&quot;&quot;
* [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr.
* [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. 
* [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. 

Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas:

* [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn.
* [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken.

Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene:

* [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken.
* [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken.
* [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen.
* [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in &quot;lyts keninkryk&quot; oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken.

Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de franken yntegrearreb har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking:

* Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen.
* troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene
* fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltyske]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]]
* [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje.

== Salyske en Ripuaryske Franken == 
[[Ofbyld:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|Jeropa nei de fal fan it Westromeinske Ryk]]
=== Salyske Franken of Westfranken ===
{{Apart|Salyske Franken}}
It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, duorre algeduerigen de 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út &quot;Batavia&quot;, it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]]. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses ferdigenje. De letter keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene frankyske krigers dêr yn militêre tsjinst by de Romeinen.

De Salyske franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, dêr't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermastere ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein mei oan de Romeinske hearskippij yn Galje. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten.

It is ûnder skiedkundigen net dúdlik wannear't de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Unbestriidber is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]].

Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I:
* [[Klodio]] (430/440)
* [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]]
* [[Gilderik I]] (457/63–481/82)
* [[Klovis I]] (481/82–511)

=== Ripuaryske Franken of Rynfranken === 
{{Apart|Ripuaryske Franken}}
De term ''Francia Rhinensis'' wie al sûnt de 5e iuw bekend. Sûnt likernôch de 6e iuw waarden de stammen dy't har oan de Midryn en de stream op fêstigen ek wol Ripuaarjers neamd, itjinge &quot;ouwerbewenners&quot; betsjut. Njonken de Saaljers foarmen se de twadde wichtige stamme yn de Frankyske ekspânsje. Ut harren útstie letter de takke fan de Mûzelfranken. De Rynfranken wreiden har nyn it ramt fan 'e Frankyske ekspânsje út fan Keulen oer [[mainz]] oant yn it hjoeddeistige [[hessen]] en oer [[Worms]] nei [[Spiers]]. De Mûzelfranken fêstigen har yn 'e delling fan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en ynd  eoangrinzgjende gebieten oant [[Trier]] en yn it hjoeddeistige [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]

De Rynfranken hiene harren eigen [[lytskening]]en. Dêr wie [[Sigebert fan Keulen]], ek wol &quot;de Lamme&quot; neamd, de wichtichste fan. Yn in alliânsje mei de Salyske kening Klovis I hie er yn 496 de Alemannen ferslein yn 'e [[Slach by Tolbiak]]. Dochs waard er it slachtoffer fan in gearspanning fan syn eardere striidmaat, dy't dêrnei ek by de Ripuaarjers de macht oernaam en de twa grutte Frankyske folksgroepen feriene.

Fan de stamhaden en keningen fan de Ripuaarjers yn it tiidrek fan it ûntstean fan de Franken oant de gearspanning tsjin kening Sigebert fan Keulen wurde de folgjende persoanen yn skriftlike boarnen neamd:

* [[Gennobaudes]] (287/289)
* [[Askarikus]] en [[Merogaisus]] (likernôch 306)
* [[Mallobaudes]] (likernôch 380)
* [[Gennobaudes (4e iuw)|Gennobaudes]] (II) (fan 388 ôf)
* [[Teudomer]] (413–428)
* Sigismer, yn 469 as „keningssoan“ neamd
* [[Sigebert fan Keulen]] (kening fan 483 oant 509)

== De Frankyske maatskippij ==
De Salyske kening Klovis I fan it hûs fan de [[Merovingen]] wie de earste Frankyske hearskers dy't alle Frankyske keninkriken, dy fan de Saaljers en de Ripuaarjers, ûnder ie hearskippij feriene. Ek eardere net-Frankyske gebieten waarden by it keninkryk ynlive, sa't it [[Frankyske Ryk]] (''Regnum Francorum'') en it lân fan de Franken (''Francia'') sûnt net mear identyk wiene.

Yn it ryk libben de Franken as in folk mei taalkundige en kulturele tradysjes dy't weromgeane oant de tiid fan de (proto-)Frankyske stammen en dêr't de gebrûken fan, nettsjinsteande de fierder geande kerstening, basearre wiene op it âlde Germaansk-Frankysk rjocht. Klovis I hie tusken [[507]] en [[511]] de ''[[Lex Salica]]'' opstelle litten, de wetjouwing fan de Salyske Franken. De dêrop basearre ''[[Lex Ripuaria]]'' ferskynde yn de 7e iuw yn it Rynfrankyske gebiet ûnder it bewâld fan kening [[Dagobert I]], de lêste Merovinger dy't neffens tradisjonele wittenskiplike opfetting noch selsstannich regearre. Nei him namen de [[hofmeier]]s stadichoan de macht oer. Wylst yn de Ripuaryske wetjouwing benammen it rjocht fan it Frankyske folk fêstlein waard, befette de wetjouwing fan de Saaljers ek grutte wetteksten dy't net-Frankyske, benammen de Gallo-Romaanske befolking oangie. Ek regelings foar de geastlike stân (preesters, kleasters, biskoppen) wiene part fan de ''Lex Salica''. 

== Utwreiding fan it Frankyske Ryk ==
[[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300px|Utwreiding fan it Frankyske Ryk (481-814)]]
{{Apart|Frankyske Ryk}}
Fan de 6e iuw oant en mei de 8e iuw feroveren de Franken ûnder de Merovingyske keningen stadichoan ek de nea troch Rome besette streken fan ''[[Germania Magna]]'' eastlik fan de Ryn en noardlik fan de [[Donau]]. Under de [[Karolingen|Karolingyske]] dynasty oermasteren de Franken it grutste art fan [[Itaalje]] en it gebiet fan noardlik [[Spanje]] tusken de [[Ebro]] en de [[Pyreneeën]]. Dêr ûntstie yn Jeropa de machtichste steat sûnt de fal fan it Westromeinske Ryk mei. Kening [[Karel de Grutte]] waard yn it jier [[800]] troc paus [[Leo III (paus)|Leo III]] ta [[Roomsk-Dútske keizer|Roomsk keizer]] kroane

== De ein fan de Franken as folk == 
Nei harren oermastering fan Noard-Galje wennen in soad Germaansktalige Franken yn mienskippen dêr't de mearderheid fan de befolking net Frankysk wie en de oerhearskjende taal it [[Gallo-Romaansk]] wie. Alneidat de Franken lykwols machtiger waarden en har fermongen mei de folken dêr't se oer hearsken, waard de namme fan de Franken hieltyd breder tapast, benammen yn wat hjoed-de-dei Noard-Frankryk is. Christopher Wickham murk op dat it wurd &quot;Frankysk&quot; al gau syn eksklusive etnyske konnotaasje ferlear. Noardlik fan de [[Loire (rivier)|Loire]] liket eltsenien uterlik healwei de 7e iuw as Frankysk ferwiisd (mei útsûndering fan de [[Bretonnen]]) te wêzen. Nei ''Romani'' (Romeinen) waarden de ynwenners fan [[Akwitaanje]] dêrnei ferwiisd.

Alneidat de maatskippijen feroaren, krige de namme nije betsjuttings en hold de âlde Frankyske mienskip yn syn oarspronklike foarm op te bestean.


== Lettere bestjuttings fan Franken ==
Yn it Jeropa fan lettere tiden wiene it benammen de ynwenners fan it [[keninkryk Frankryk]] dy't yn it [[Latyn]] de ''Franci'' (Franken) neamd waarden, hoewol't al fluch nije termen gongberder waarden dy't de [[Frânsen]] yn ferbân brochten mei de eardere Franken, dochs harren dêr ek fan ûnderskaten. Hjoeddeistige Jeropeeske termen lykas it [[Frânsk]]e ''français'' en it [[Dútsk]]e ''Franzose'' binne ôflaat fan it midsiuwske Latynske ''francensis'',dat &quot;út Frânsje&quot; (lân fan de Franken) bestjut, dat foar midsiuwske minsken yn Frankryk wie. Yn it midsiuwsk Latyn waarden Frânsen ek gauris ''francigenae'' neamd, betsjuttende &quot;yn Frankryk berne&quot;.

Lykas yn Frankryk hat de regio [[Franken (gebiet)|Franken]] yn Dútslân in namme dy't oaspronklik ferwiisde nei de Franken, mar yn 'e rin fan 'e tiid in eigen betsjutting krige. It wie de eastlike útrinner fan it kearngebiet fan it Frankyske Merovingyske Ryk. It woeks út ta it midsiuwsk [[hartochdom Franken]] yn it [[Hillige Roomske Ryk]], dat fuortkaam út it [[East-Frânsje|eastlike part fan it Frankyske Ryk]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk waard it grutste part fan it eastlik ryk, nettsjinsteande de Frankyske oarsprong, net as Frankysk beskôge. De namme Franken stie dêrfoar yn kontrast mei de allyk machtige net-Frankyske [[stamhartochdom]]men eastlik fan de Ryn, lykas Tueringen, [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], [[Hartochdom Swaben|Swaben]] en [[Hartochdom Beieren|Beieren]].

Yn tsjinstelling ta Frankryk en de regio Franken waarden de sintrale Frankyske gebieten westlik fan 'e Ryn mei oare nammen oantsjut. De regio foarme ynearsten de kearn fan it Merovingyske Frankyske [[Austraasje]], dêr't ek de regio Franken eastlik fan 'e Ryn by hearde. It eastlike Frankyske Austraasje stie yn kontrast mei it westlike Frankyske [[Neustrje]], yn Frankryk. It part fan Austraasje westlik fan de Ryn waard letter [[Loataringen]] neamd, nei de Karolingyske Frankyske kening [[Lotarius II]], mar nei syn dea waard it gebiet tuske ferdield tusken it West- en Eastfrankyske Ryk en krige it syn ûnôfhinklikens nea werom.

Yn mear ynternasjonale konteksten, lykas by de [[Krústochten]] yn it eastlik [[Middellânske See]]gebiet, waard de term &quot;Frank&quot; ek brûkt foar alle Jeropeanen út West- en Mid-Jeropa dy't de Latynske riten fan it kristendom folgen ûnder it gesach fan de paus yn Rome. It gebrûk fan de term &quot;Frank&quot; om alle westjeropeanen oan te tsjutten, fersprate him nei it easten nei in soad Aziatyske talen, lykas de [[Perzysk]]e oantsjutting [[Farang]].

== Taal ==
[[Ofbyld:2022 11 13 - Map West Germanic – cc. 476 CE - final.png|300px|thumb|De Westgermaanske taalgebieten om 476 hinne]]
{{Apart|Aldfrankysk}}
Yn in moderne taalkundige kontekst wurdt de Germaanske taal fan de eardere Franken ek wol &quot;[[Aldfrankysk]]&quot; neamd. Dy term ferwiist nei de taal fan de Franken fan foar de [[Heechdútske lûdferskowing]], dy't yn de 7e iuw wie. Nei dy lûdferskowing woeksen de Frankyske dialekten útinoar. De dialekten dy't letter it [[Nederlânsk]] foarmje soene, ûndergiene dy lûdferskowings net, wylst alle oaren dat al diene, yn ien of oare mjitte, dêr't it saneamde [[Rynlânske waaier]]patroan troch ûntstie. 

De eardere Frankyske taal is net streekrjocht dokumintearre, mei útsûndering fan in lyts bytsje [[Runen|rune]]-ynskripsjes dy't fûn waarden op earder Frankysk grûngebiet, lykas de [[ynskripsje fan Bergakker]]. Likegoed is in grut part fan de Frankyske wurdskat rekonstruearre troch ûndersyk nei eardere Germaanske lienwurden yn it [[Aldfrânsk]] en troch middel fan ferlykjende rekonstruksje yn it Nederlânsk. De ynfloed fan it Aldfrankysk op de hjoeddeistige [[Gallo-Romaanske talen|Gallo-Romaanske]] wurdskat en [[fonology]] is al lang ûnderwerp fan wittenskiplik debat. Oannommen wurdt dat de Frankyske ynfloed op ûnder oaren fan de fjouwer [[Wynstreek|wynstreken]] lykas ''nord'' (noard), ''sud'' (súd), ''est'' (east) en ''ouest'' (west) en noch op syn minst 1000 stamwurden.

Hoewol't de Franken lang om let gâns [[Galje]] oermasterje soene, wreiden de sprekkers fan it Frankyske Ryk harren allinnich út yn Noard-Galje en genôch oantallen om in taalkundige ynfloed te hawwen. Meardere iuwen lang wie Noard-Galje in twatalich gebiet, mei [[Fulgêr Latyn]] en Frankysk. De taal dy't brûkt waard op skrift, by de oerheid wie it Latyn. Urban T. Holmes hat suggerearre dat in Germaanske taal noch oant 850 as twadde taal sprutsen waard troch amtners yn West-Austraasje en Noard-Neustrje, en dat dy taal yn de 10e iuw folslein ferdwûn wie as sprutsen taal út de regio's dêr't hjoed-de-dei Frânsk sprutsen wurdt.


== Sjoch ek ==
* [[Ferbûn fan de spearen]]
* it [[Frankyske Ryk]]
* [[Frysk-Frankyske oarloggen]]
* [[List fan Frankyske hearskers]]

{{Germaanske folken}}

[[Kategory:Franken| ]]
[[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]]
[[Kategory:Skiednis fan Frankryk]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]]
[[Kategory:Skiednis fan Belgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Nederlân]]</text>
      <sha1>1i1x4i056qgzqx26jxia4li9zts4hg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panamakanaal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25548</id>
    <revision>
      <id>1228471</id>
      <parentid>1226122</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>kaart</comment>
      <origin>1228471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="3ca0wtf076iyv15r1ajya2w4s8yv2xb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Panama Canal Map EN.png|thumb|Kaart mei it Panamakanaal]]
[[Ofbyld:Ship passing through Panama Canal 01.jpg|thumb|200px|In skip fart troch de slûzen.]]
It '''Panamakanaal''' is in [[kanaal (wetterwei)|kanaal]] fan mear as 81 km lang yn it Sintraal-Amerikaanske lân [[Panama]]. It kanaal ferbynt de [[Atlantyske Oseaan]] mei de [[Grutte Oseaan]]. It kanaal is fan tige grut belang foar de ynterkontinitale skipfeart omdat de skippen net om [[Súd-Amearika]] hinne hoege te farren. It kanaal is ek de geografyske swette tusken de beide Amearika's. 

== Bou ==
De Frânsman [[Ferdinand de Lesseps]], dy't ek it [[Suezkanaal]] oanlein hie, begûn yn 1880 mei de bou fan it kanaal doe't it gebiet Panama noch by [[Kolombia]] hearde. In soad arbeiders stoaren by de oanlis troch [[malaria]] en [[giele koarts]]. Yn 1881 waard it wurk stillein en yn 1889 gong it boubedriuw fallyt. It tal deade arbeiders yn dy tiid wurdt op 22.000 rûsd.

Yn 1903 skiede Panama him fan Kolombia ôf. In jier letter waard de bou fan it kanaal fuortset. Neffens in ferdrach tusken ien fan de oanstichters fan de Panameeske ôfskieding en it Amerikaanske regear soe in stripe lân fan sa'n 8 kilometer oan beide kanten foar altyd oan de [[Feriene Steaten]] oerdroegen wurde. By de twadde kear stoaren minder minsken as yn de Frânske tiid, likernôch 5.600. It earste skip fear op [[15 augustus]] [[1916]] troch it kanaal.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://wetenschap.infonu.nl/techniek/2539-panamakanaal-81-kilometer-kanaal.html Oer de oanlis fan it Panamakanaal]
}}

[[Kategory:Kanaal yn Panama]]
[[Kategory:Bouwurk út 1914]]</text>
      <sha1>3ca0wtf076iyv15r1ajya2w4s8yv2xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferdinand de Lesseps</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25599</id>
    <revision>
      <id>1228470</id>
      <parentid>847740</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>minus kats</comment>
      <origin>1228470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="7sy9z60xjqwjl3ms6az2s386s5fqwfs" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ferdinand de Lesseps.jpg|thumb|Ferdinand de Lesseps]]
'''Ferdinand Marie Vicomte de Lesseps''' ([[Versailles]], [[19 novimber]] [[1805]] - [[La Chênaie]], [[7 desimber]] [[1894]]) wie in [[Frankryk|Frânske]] diplomaat en yngenieur. Fan 1828 ôf wie er [[konsulaat (diplomasy)|konsul]] te [[Kaïro]], [[Rotterdam]], Málaga en [[Barselona]] en konsul-generaal te [[Madrid (stêd)|Madrid]].

Hy wurke mei oan de oanlis fan it [[Suezkanaal]]. Doe't de [[Feriene Steaten|Amerikanen]] yn [[1903]] de bou fan it [[Panamakanaal]] fuortsetten, wienen se feitliken dwaande om it wurk fan Lesseps dien te meitsjen. Oant 1898 hat er trije jier wurke oan de oanlis dêrfan. Troch it fallisemint fan it bedriuw dat ferantwurdlik wie foar de oanlis koe er net fierder.

{{CommonsLyts|Ferdinand de Lesseps}}

{{DEFAULTSORT:Lesseps, Ferdinand de}}
[[Kategory:Frânsk yngenieur]]
[[Kategory:Frânsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Frânsk diplomaat]]
[[Kategory:Frânske adel]]
[[Kategory:Lid fan de Académie française]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1805]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1894]]</text>
      <sha1>7sy9z60xjqwjl3ms6az2s386s5fqwfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yndustrymole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32418</id>
    <revision>
      <id>1228495</id>
      <parentid>1179008</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="858" sha1="s2w8w5a28hxcelt92gf8mktdtij2xjj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Zwolle Molen De Passiebloem.jpg|250px|thumb|Oaljemûne [[De Passiebloem (mole)|De Passiebloem]] yn Swolle]]

In '''yndustrymole''' is in [[mûne]] dy't brûkt waard, of wurdt, foar bewurkings dy't froeger noch net mei losse masines koenen. Dit is yn tsjinstellings ta de [[nôtmûne]], foar it meallen fan koaren, en de [[poldermûne]], foar it omheech bringjen fan wetter.

Foarbylden fan yndustrymûnen binne:
* [[Fervemûne]]
* [[Houtseachmûne]]
* [[Mostermûne]]
* [[Oaljemûne]]
* [[Papiermûne]]

Op harren sels binne it meallen en pompen ek bewurkings dy't net mei losse masines koenen, mar dy twa wiene sa wichtich dat hja ornaris apart neamd waarden. Dat makket de yndustrymole wat in kategory fan &quot;alle oaren mûnen&quot;.

{{stobbe|in bouwurk‎}}

{{DEFAULTSORT:Industrymole}}
[[Kategory:Mole nei tapassing]]
[[Kategory:Yndustrieel erfgoed]]</text>
      <sha1>s2w8w5a28hxcelt92gf8mktdtij2xjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John William Waterhouse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52646</id>
    <revision>
      <id>1228472</id>
      <parentid>1217337</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IvanScrooge98</username>
        <id>21228</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fan 1910 ôf */quality file</comment>
      <origin>1228472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7911" sha1="cbhmbev7qvonh7mccmvqvox9fshw0t3" xml:space="preserve">[[Ofbyld:John William Waterhouse 01.jpg|thumb|John William Waterhouse]]
'''John William Waterhouse''' ([[Rome (stêd)|Rome]], [[6 april]] [[1849]] – [[Londen]], [[10 febrewaris]] [[1917]]) wie in [[Ingelân|Ingelsk]] [[keunstskilder]], lykas syn heit. Waterhouse wurdt ta de [[Prerafaeliten]] rekkene.

==Biografy==
Nei de middelbere skoalle yn [[Leeds]] waard Waterhouse learling byldhouwen oan de [[Royal Academy of Arts]] yn Londen. Al nei in heal jier hâlde er dêrmei op om selsstannich oan de gong te gean as keunstner. Hy wie fral skilder. Hy wurke yn Londen yn de [[Primrose Hill]] Studios yn de wyk [[Kensington (Londen)|Kensington]] mar wenne in pear kilometer fierderop oan de Abbey Road. Hy skildere it leafst mytologyske foarstellingen.

Waterhouse krige in protte wurdearring mei syn kleurige, laden ôfbyldingen fan froulju, sawol yn it Britske Ryk as op de Wrâldtentoanstellingen yn de 19e iuw. Ynspiraasje helle Waterhouse út it wurk fan skriuwers sa as [[Ovidius]], [[John Keats|Keats]], [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[Alfred Tennyson|Tennyson]] en [[Dante Alighieri|Dante]]. Faak wie dat it opstekken fan de loftrompet út syn hertstocht foar froulju, wetter, natuer, leafde en dea wei, faak mei in tsjustere ûndertoan.

Oer Waterhouse is fierders net folle witten.   

Syn ferneamde skilderij ''The Lady of Shalott'', is te sjen yn de [[Tate Gallery]] yn Londen.

De útstalling J.W. Waterhouse (1849-1917), ''Betoverd door Vrouwen'' wie fan 14 desimber 2008 oant en mei 3 maaie 2009  yn it [[Grinzer Museum]] yn [[Grins (stêd)|Grins]].

== Galery ==
Totaal makke Waterhouse 118 skilderijen, in kar-út:
=== 1870 oant 1880 ===
&lt;gallery&gt;
Image:John William Waterhouse - Undine.JPG|''Undine''&lt;br&gt;1872
Image:Gone_But_Not_Forgotten_-_John_William_Waterhouse.jpg|''Gone, But Not Forgotten''&lt;br&gt;1873
Image:John William Waterhouse- The Unwelcome Companion - a Street Scene in Cairo.JPG|''The Unwelcome Companion--A Street Scene in Cairo''&lt;br&gt;1873
Image:La_Fileuse_-_John_William_Waterhouse.jpg|''La Fileuse''&lt;br&gt;1874
Image:Peristyle.jpg|''In the Peristyle''&lt;br&gt;1874
Image:Miranda - John William Waterhouse.jpg|''Miranda''&lt;br&gt;1875
Image:John William Waterhouse - A Sick Child brought into the Temple of Aesculapius (1877).jpg|''A Sick Child brought into the Temple of Aesculapius''&lt;br&gt;1877
Image:John William Waterhouse - The Remorse of the Emperor Nero after the Murder of his Mother.JPG|''The Remorse of the Emperor Nero after the Murder of his Mother''&lt;br&gt;1878
&lt;/gallery&gt;

=== 1880 oant 1890 ===
&lt;gallery&gt;
Image:John William Waterhouse - Dolce Far Niente (1880).jpg|''Dolce far Niente''&lt;br&gt;1880
Image:Waterhouse-Diogenes.jpg|''Diogenes''&lt;br&gt;1882
Image:John William Waterhouse - The Favorites of the Emperor Honorius - 1883.jpg|''The Favorites of the Emperor Honorius''&lt;br&gt;1883
Image:John William Waterhouse oracle 1884.png|''Consulting the Oracle''&lt;br&gt;1884
Image:John William Waterhouse - Saint Eulalia - 1885.jpg|''[[Saint Eulalia (Waterhouse painting)|Saint Eulalia]]''&lt;br&gt;1885
Image:John William Waterhouse - Magic Circle.JPG|''[[The Magic Circle (Waterhouse painting)|Magic Circle]]''&lt;br&gt;1886

Image:Cleopatra - John William Waterhouse.jpg|''Cleopatra''&lt;br/&gt;1888
Image:JWW Ophelia 1889.jpg|''Ophelia''&lt;br&gt;1889
&lt;/gallery&gt;

=== 1890 oant 1900 ===
&lt;gallery&gt;
Image:A Roman Offering - JWW.jpg|''A Roman Offering''&lt;br&gt;1890
Image:Circe Offering the Cup to Odysseus.jpg|''Circe Offering the Cup to [[Odysseus]]''&lt;br&gt;1891
Image:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|''[[Odysseus|Ulysses]] and the Sirens''&lt;br&gt;1891
Image:JohnWilliamWaterhouse-Danaë(1892).jpg|''[[Danaë]]''&lt;br&gt;1892
Image:Circe_Invidiosa_-_John_William_Waterhouse.jpg|''[[Circe]] Invidiosa''&lt;br&gt;1892
Image:John William Waterhouse - A Naiad or Hylas with a Nymph, 1893.jpg|'''A [[Naiad]]''' or ''[[Hylas]] with a Nymph''&lt;br&gt;1893
Image:John William Waterhouse - La Belle Dame sans Merci (1893).jpg|''La Belle Dame sans Merci''&lt;br&gt;1893
Image:A Female Study - John William Waterhouse.jpg|''A Female Study''&lt;br&gt;1894
Image:The Lady of Shalott Looking at Lancelot.jpg|''The [[Lady of Shalott]] Looking at [[Lancelot]]''&lt;br&gt;1894
Image:John William Waterhouse - Ophelia (1894).jpg|''[[Ophelia]]''&lt;br&gt;1894
Image:John William Waterhouse - The Shrine.JPG|''The Shrine''&lt;br&gt;1895
Image:Waterhouse,_John_William_-_Saint_Cecilia_-_1895.jpg|''[[Saint Cecilia]]''&lt;br&gt;1895
Image:Pandora - John William Waterhouse.jpg|''[[Pandora]]''&lt;br&gt;1896
Image:John_William_Waterhouse_-_Hylas_and_the_Nymphs_%281896%29.jpg | ''[[Hylas]] and the [[Nymph]]s''&lt;br&gt;1896
Image:John William Waterhouse - Juliet.jpg|''[[Juliet]]''&lt;br&gt;1898
&lt;/gallery&gt;

=== 1900 oant 1910 ===
&lt;gallery&gt;
Image:The Siren.jpg|''The Siren''&lt;br&gt; circa 1900
Image:Destiny - John William Waterhouse.jpg|''Destiny''&lt;br&gt;1900
Image:The Lady Clare.jpg|''The Lady Clare''&lt;br&gt;1900
Image:Nymphs finding the Head of Orpheus.jpg|''Nymphs Finding the Head of Orpheus''&lt;br&gt;1900
Image:John William Waterhouse - Mermaid.JPG|''The Mermaid''&lt;br&gt;1901
Image:John William Waterhouse - The Crystal Ball.JPG|''The Crystal Ball''&lt;br&gt;1902
Image:John William Waterhouse - The Missal.JPG|''The Missal''&lt;br&gt;1902
Image:Windswept by John William Waterhouse.jpg|''Windflowers''&lt;br&gt;1902
Image:John William Waterhouse - Boreas (1903).jpg|''[[Boreas (Waterhouse painting)|Boreas]]''&lt;br&gt;1903
Image:John William Waterhouse - Echo and Narcissus - Google Art Project.jpg|''[[Echo and Narcissus (Waterhouse painting)|Echo and Narcissus]]''&lt;br&gt;1903
Image:Psyche-Waterhouse.jpg|''Psyche Opening the Golden Box''&lt;br&gt;1903
Image:John William Waterhouse - Psyche Opening the Door into Cupid's Garden, 1903.jpg|''Psyche Opening the Door into Cupid's Garden''&lt;br&gt;1903
Image:Lamia and the Soldier.jpg|''Lamia''&lt;br&gt;(version 1)&lt;br&gt;1905
Image:Jason and Medea - John William Waterhouse.jpg|''Jason and Medea''&lt;br&gt;1907
Image:The Bouquet (study).jpg|''The Bouquet''&lt;br&gt;(a study)&lt;br&gt;1908
Image:Gather Ye Rosebuds - Ophelia.jpg|''Gather Ye Rosebuds'' or ''Ophelia'' (a study)&lt;br&gt;circa 1908
Image:Gather Ye Rosebuds While Ye May.jpg|''Gather Ye Rosebuds While Ye May...''&lt;br&gt;1908
Image:John William Waterhouse - The Soul of the Rose, aka My Sweet Rose.JPG|''The Soul of the Rose'' or ''My Sweet Rose''&lt;br&gt;1908
Image:Waterhouse-gather ye rosebuds-1909.jpg|''Gather Ye Rosebuds While Ye May''&lt;br&gt;1909
Image:Lamia Waterhouse.jpg|''Lamia''&lt;br&gt;(version 2)&lt;br&gt;1909
Image:Thisbe - John William Waterhouse.jpg|''Thisbe''&lt;br&gt;1909
&lt;/gallery&gt;

=== Fan 1910 ôf ===
&lt;gallery&gt;
Image:John William Waterhouse - Ophelia (1910).jpg|''Ophelia''&lt;br&gt;1910
Image:John William Waterhouse - Spring Spreads One Green Lap of Flowers.JPG|''Spring Spreads One Green Lap of Flowers''&lt;br&gt;1910
Image:John William Waterhouse - The Charmer.JPG|''The Charmer''&lt;br&gt;1911
Image:JohnWilliamWaterhouse-PenelopeandtheSuitors(1912).jpg|''Penelope and the Suitors''&lt;br&gt;1912
Image:John William Waterhouse - The Annunciation.JPG|''The Annunciation''&lt;br&gt;1914
Image:Matilda (formerly called &quot;Beatrice&quot;) - John William Waterhouse.jpg|''Beatrice''&lt;br&gt; Circa 1915
Image:John William Waterhouse - Dante and Matilda.jpg|''Dante en Beatrice''&lt;br&gt;1915
Image:John William Waterhouse - I am half-sick of shadows, said the lady of shalott.JPG|''I am half-sick of shadows, said the Lady of Shalott''&lt;br&gt;1916
Image:1916-a-tale-from-the-decameron-.jpg|''A Tale from the Decameron''&lt;br&gt;1916
Image:Miranda - The Tempest JWW.jpg|''Miranda -- The Tempest''&lt;br&gt;1916
Image:John william waterhouse tristan and isolde with the potion.jpg|''Tristan en Isolde''&lt;br&gt;1916
&lt;/gallery&gt;

== Keppelings om utens ==
*{{en}}[http://www.jwwaterhouse.net/ Webside oer Waterhouse]
* [http://www.johnwilliamwaterhouse.net/ John William Waterhouse.net] mei sa'n 200 skilderijen

{{commonsBalke|John William Waterhouse}}

{{DEFAULTSORT:Waterhouse, John William}}
[[Kategory:Ingelsk keunstskilder]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1849]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1917]]</text>
      <sha1>cbhmbev7qvonh7mccmvqvox9fshw0t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Le Monde's 100 boeken fan de iuw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61504</id>
    <revision>
      <id>1228467</id>
      <parentid>1228456</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* De 100 boeken fan de iuw */ [[]] oars</comment>
      <origin>1228467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17515" sha1="8cxaxokqmqc2mo6jacmh1o6k0sdpaev" xml:space="preserve">De '''100 boeken fan de iuw''' is in ranglist fan boeken dy't beskôge wurde as de hûndert bêste fan de [[20e iuw]]. De list waard yn 'e maityd fan 1999 mei in opinypeiling gearstald troch de Frânske boekhannelskeatling ''Fnac'' en de Paryske krante ''[[Le Monde]]''.

Der waard úteinset mei in list fan twahûndert titels dy't opsteld wie troch boekwinkels en [[sjoernalist]]en; dêrop waard oan 17,000 Frânsen frege op 'e boeken te stimmen, útgeande fan 'e fraach: &quot;Hokker boeken binne jo yn it ûnthâld stykjen bleaun?&quot; (''Quels livres sont restés dans votre mémoire?'').&lt;ref&gt;[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&amp;type_item=ART_ARCH_30J&amp;objet_id=46796 Écrivains et choix sentimentaux], 
[[Josyane Savigneau]], ''Le Monde'', 15 October 1999. {{fr}}&lt;/ref&gt;

De list fan ferneamde titels is in mjuks fan grutte [[roman]]s mei [[poëzij]] en [[toanielstik]]ken, en teffens [[stripferhaal|stripferhalen]]. De earste fyftich wurken op 'e list wiene it ûnderwerp fan in [[essay]] troch [[Frédéric Beigbeder]], ''The Last Inventory Before Liquidation'', wêryn't er de oandacht fêstige op it [[Frankryk|Frânske]] karakter fan 'e list.

==De 100 boeken fan de iuw==
{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | nr.
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Titel
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Auteur
! scope=col | Jier
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| ''[[L'Étranger]]'' (&quot;De Fjemdling&quot;)
| [[Albert Camus]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| ''[[À la recherche du temps perdu]]'' (&quot;Op syk nei ferlerne tiid&quot;)
| [[Marcel Proust]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| ''[[Der Process]]'' (&quot;It proses&quot;)
| [[Franz Kafka]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| ''Le Petit Prince''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[De Lytse Prins]]''
| [[Antoine de Saint-Exupéry]]
| [[1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| ''[[La Condition humaine]]'' (&quot;De minsklike kondysje&quot;)
| [[André Malraux]]
| [[1933]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6

| ''[[Voyage au bout de la nuit]]'' (&quot;Reis nei de ein fan 'e nacht&quot;)‎
| [[Louis-Ferdinand Céline]]
| [[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| ''[[The Grapes of Wrath]]'' (&quot;De druven fan 'e grime&quot;)
| [[John Steinbeck]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| ''[[For Whom the Bell Tolls (roman)|For Whom the Bell Tolls]]'' (&quot;Foar wa't de klok liedt&quot;)
| [[Ernest Hemingway]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| ''[[Le Grand Meaulnes]]'' (&quot;De Grutte Meaulnes&quot;)
| [[Alain-Fournier]]
| [[1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| ''[[L'Écume des jours]]'' (&quot;It Skom fan de Dagen&quot;)
| [[Boris Vian]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| ''[[Le Deuxième Sexe]]'' (&quot;It twadde geslacht&quot;; non-fiksje)
| [[Simone de Beauvoir]]
| [[1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| ''[[En attendant Godot]]'' (&quot;Wachtsjend op Godot&quot;; toanielstik)
| [[Samuel Beckett]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| ''[[L'être et le néant]]'' (&quot;It wêzen en it neat&quot;; filosofy)
| [[Jean-Paul Sartre]] &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[File:Nobel prize medal mod.png|15px]]]
| [[1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| ''[[Il nome della rosa]]'' (&quot;De namme fan de roas&quot;)
| [[Umberto Eco]]
| [[1980]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| ''[[Archipelag GULAG]]'' 
| [[Aleksander Solzjenitsyn]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1973]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| ''[[Paroles]]'' (&quot;Wurden&quot;; gedichten)
| [[Jacques Prévert]]
| [[1946]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| ''[[Alcools]]'' (gedichten)
| [[Guillaume Apollinaire]]
| [[1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| ''[[Túfke]] - [[Le Lotus bleu]]'' (&quot;De Blauwe lotus&quot;; tekenteltsje)
| [[Hergé]]
| [[1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| ''Het Achterhuis'' (deiboek)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[It Achterhûs (deiboek)|It Achterhûs]]''
| [[Anne Frank]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| ''[[Tristes tropiques]]'' (&quot;Trieste tropen&quot;; memoires)
| [[Claude Lévi-Strauss]]
| [[1955]]
|-
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| ''[[Brave New World]]''
| [[Aldous Huxley]]
| [[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| ''Nineteen Eighty-Four''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[1984 (boek)|1984]]''
| [[George Orwell]]
| [[1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| ''Astérix le Gaulois'' (strip)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Asterix de Galjer]]''&lt;ref&gt;[http://www.asterix-obelix.nl/index.php?page=manylanguages/album.inc&amp;book_nr=1 Album 1 at Asterix around the World] {{en}}&lt;/ref&gt;
| [[René Goscinny]] / [[Albert Uderzo]]
| [[1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
|''La Cantatrice Chauve''&lt;br&gt; {{Flagge FY}} ''[[De Keale Sjongeres]]'' (toanielstik)
| [[Eugène Ionesco]]
| [[1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| ''[[Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie]]'' (&quot;Trije essays oer seksuele teory&quot;; non-fiksje)
| [[Sigmund Freud]]
| [[1905]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| ''[[L'Œuvre au noir]]''  (&quot;It wurk yn swart&quot;)
| [[Marguerite Yourcenar]]
| [[1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| ''[[Lolita (roman)|Lolita]]''
| [[Vladimir Nabokov]]
| [[1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| ''[[Ulysses]]''
| [[James Joyce]]
| [[1922]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| ''[[Il deserto dei Tartari]]'' (&quot;De Woastyn fan 'e Tataren&quot;)
| [[Dino Buzzati]]
| [[1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| ''[[Les faux-monnayeurs]]''  (&quot;De falskemunters&quot;)
| [[André Gide]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| ''[[Le Hussard sur le toit]]'' (&quot;De Huzaar op it dak&quot;)
| [[Jean Giono]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| ''[[Belle du Seigneur]]'' (&quot;De skientme fan 'e Hear&quot;)
| [[Albert Cohen]]
| [[1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| ''[[Cien años de soledad]]'' (&quot;Hûndert jier iensumens&quot;)
| [[Gabriel García Márquez]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| ''[[The Sound and the Fury]]'' (&quot;It Lûd en de Lilkens&quot;)
| [[William Faulkner]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| ''[[Thérèse Desqueyroux]]''
| [[François Mauriac]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| ''[[Zazie dans le métro]]'' (&quot;Zazie yn de metro&quot;)
| [[Raymond Queneau]]
| [[1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| ''[[Verwirrung der Gefühle]]'' (&quot;Ferwarring fan gefoelens&quot;; novelle)
| [[Stefan Zweig]]
| [[1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| ''[[Gone with the Wind (roman)|Gone with the Wind]]'' (&quot;Ferdwûn mei de wyn&quot;)
| [[Margaret Mitchell]]
| [[1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| ''[[Lady Chatterley's Lover]]'' (&quot;De leafste fan dame Chatterley&quot;) 
| [[D.H. Lawrence]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| ''[[Der Zauberberg]]'' (&quot;De Tsjoenberch&quot;)
| [[Thomas Mann]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1924]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| ''[[Bonjour tristesse]]'' (&quot;Goendei fertriet&quot;)
| [[Françoise Sagan]]
| [[1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| ''Le silence de la mer''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[In see fan stilte]]''
| [[Jean Bruller|Vercors]]
| [[1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| ''[[La Vie mode d'emploi]]'' (&quot;It libben: gebrûkshantlieding&quot;)
| [[Georges Perec]]
| [[1978]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| ''[[De Hûn fan de Baskervilles]]''
| [[Arthur Conan Doyle]]
| [[1901]]-[[1902]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| ''[[Sous le soleil de Satan]]'' (&quot;Under de sinne fan Satan&quot;)
| [[Georges Bernanos]]
| [[1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| ''[[The Great Gatsby]]'' (&quot;De Grutte Gatsby&quot;)
| [[F. Scott Fitzgerald]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| ''[[Žert]]'' (&quot;De grap&quot;)
| [[Milan Kundera]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| ''[[Gli indifferenti]]'' (&quot;De ûnferskilligen&quot;)
| [[Alberto Moravia]]
| [[1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| ''[[The Murder of Roger Ackroyd]]'' (&quot;De moard op Roger Ackroyd&quot;)
| [[Agatha Christie]]
| [[1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| ''[[Nadja]]''
| [[André Breton]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| ''[[Aurélien]]''
| [[Louis Aragon]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| ''[[Le Soulier de satin]]'' (&quot;De satinen pantoffel&quot;)
| [[Paul Claudel]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
|''Sei personaggi in cerca d'autore''&lt;br&gt; {{Flagge FY}} ''[[Seis personaazjes om in skriuwer út]]'' (toanielstik)
| [[Luigi Pirandello]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1921]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| ''[[Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui]]'' (&quot;De tsjinkearbere opkomst fan Arturo Ui&quot;; toanielstik)
| [[Bertolt Brecht]]
| [[1958]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| ''[[Vendredi ou les Limbes du Pacifique]]'' ( &quot;Freed of de Limbo fan 'e Stille Oseaan&quot;)
| [[Michel Tournier]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| ''[[The War of the Worlds]]'' ( &quot;De oarloch fan 'e wrâlden&quot;)
| [[Herbert George Wells]]
| [[1898]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| ''[[Se questo è un uomo]]'' (&quot;As dit in man is&quot;; memoires)
| [[Primo Levi]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| ''In de Ban van de Ring''&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Master fan Alle Ringen]]''
| [[J. R. R. Tolkien]]
| [[1954]]-[[1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| ''[[Les Vrilles de la vigne]]'' (&quot;De ranken fan de wynstôk&quot;; koarte ferhalen)
| [[Colette (schrijfster)|Colette]]
| [[1908]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| ''[[Capitale de la douleur]]'' (&quot;Haadstêd fan fertriet&quot;: gedichten)
| [[Paul Éluard]]
| [[1926]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| ''[[Martin Eden]]''
| [[Jack London (skriuwer)|Jack London]]
| [[1909]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| ''Corto Maltese (strip)&lt;br /&gt;{{Flagge FY}} ''[[Corto Maltese|De Ballade fan de Sâlte See]]''
| [[Hugo Pratt]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| ''[[Le Degré zéro de l'écriture]]'' (&quot;De nulgraad fan it skriuwen&quot;: essay)
| [[Roland Barthes]]
| [[1953]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| ''[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]'' (&quot;De ferlerne eare fan Katharina Blum&quot;)
| [[Heinrich Böll]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1974]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| ''[[Le rivage des Syrtes]]'' (&quot;De kust fan Syrtes&quot;)
| [[Julien Gracq]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| ''[[Les mots et les choses]]'' (filosofy)
| [[Michel Foucault]]
| [[1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| ''[[On the Road]]'' (&quot;Op 'e dyk&quot;)
| [[Jack Kerouac]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| ''[[Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige]]'' (&quot;Nils Holgerssons wûnderbaarlike reis troch Sweden&quot;)
| [[Selma Lagerlöf]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1906]]-[[1907]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| ''[[A Room of One's Own]]'' ('In eigen keamer', essay)
| [[Virginia Woolf]]
| [[1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| ''[[The Martian Chronicles]]'' (&quot;De Marsiaanske Kroniken&quot;)
| [[Ray Bradbury]]
| [[1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| ''[[Le Ravissement de Lol V. Stein]]'' (&quot;De útskroevenens fan Lol V. Stein&quot;)
| [[Marguerite Duras]]
| [[1964]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| ''[[Le Procès-verbal]]'' (&quot;It proses-ferbaal&quot;)
| [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| ''[[Tropismes]]''
| [[Nathalie Sarraute]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| ''[[Journal (1887-1910)]]'' (deiboek)
| [[Jules Renard]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| ''[[It Geheim fan Lord Jim]] (''Lord Jim'')
| [[Joseph Conrad]]
| [[1900]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| ''[[Écrits]]'' (&quot;Geskriften&quot;, non-fiksje)
| [[Jacques Lacan]]
| [[1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| ''[[Le Théâtre et son double]]'' (&quot;It teäter en syn tsjinhinger&quot;, essays)
| [[Antonin Artaud]]
| [[1938]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| ''[[Manhattan Transfer (roman)|Manhattan Transfer]]''
| [[John Dos Passos]]
| [[1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| ''[[Ficciones]]''
| [[Jorge Luis Borges]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| ''[[Moravagine]]''
| [[Blaise Cendrars]]
| [[1926]]
|----------------------------------
!!!!!!!
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| ''[[Gjenerali i ushtrisë së vdeku]] (&quot;De Generaal fan it Deade Leger&quot;)
| [[Ismail Kadare]]
| [[1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| ''[[Sophie's Choice]]'' (&quot;Sophie's kar&quot;)
| [[William Styron]]
| [[1979]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| ''[[Romancero Gitano]]'' (&quot;Sigeunerballade&quot;, gedichten)
| [[Federico García Lorca]]
| [[1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| ''[[Pietr-le-Letton]]'' (&quot;Pietr de Let&quot;)
| [[Georges Simenon]]
| [[1931]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| ''[[Notre-Dame-des-Fleurs]]'' ('Us Leaffrou fan 'e Blommen')
| [[Jean Genet]]
| [[1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| ''[[Der Mann ohne Eigenschaften]]'' (&quot;De Man Sûnder Eigenskippen&quot;)
| [[Robert Musil]]
| [[1930]]-[[1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| ''[[Fureur et mystère]]'' (&quot;Fury en mystearje&quot;, gedichten)
| [[René Char]]
| [[1948]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| ''[[The Catcher in the Rye]]'' (&quot;De fanger yn it roggefjild&quot;)
| [[Jerome David Salinger]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| ''[[No Orchids for Miss Blandish]]'' (&quot;Gjin orgideeën foar juffer Blandish&quot;)
| [[James Hadley Chase]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| ''[[Les aventures de Blake et Mortimer]]'' (&quot;De aventoeren fan Blake en Mortimer&quot;, strip)
| [[Edgar P. Jacobs]]
| [[1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| ''[[Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge]]''
| [[Rainer Maria Rilke]]
| [[1910]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| ''[[La Modification]]'' ('De modifikaasje')
| [[Michel Butor]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| ''[[The Origins of Totalitarianism]]'', non-fiksje. ('De oarsprong fan totalitarisme')
| [[Hannah Arendt]]
| [[1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| ''[[Master i Margarita]]'' ((Russysk: Мастер и Маргарита)
| [[Michail Boelgakov]]
| [[1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95  
| ''[[The Rosy Crucifixion]]'' (&quot;De Roaze Krusiging&quot;)
| [[Henry Miller]]
| [[1949]]-[[1960]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| ''[[The Big Sleep]]'' (&quot;De Grutte Sliep&quot;)
| [[Raymond Chandler]]
| [[1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| ''[[Amers]]'' (gedichten)
| [[Saint-John Perse]] [[File:Nobel prize medal mod.png|20px]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| ''[[Guust Flater]]'' (strip)
| [[André Franquin]]
| [[1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| ''[[Under the Volcano]]''
| [[Malcolm Lowry]]
| [[1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| ''[[Midnight’s Children]]''
| [[Salman Rushdie]]
| [[1981]]
|}

==Sjoch ek==
*[[File:Nobel prize medal mod.png|20px]] [[Nobelpriis foar de Literatuer]]
*[[Pulitzerpriis (literatuer)]]
*[[Prometheus Award]] – &lt;small&gt;Orwell, Tolkien, Bradbury&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Bibliografy]]
[[Kategory:Kultuer yn Frankryk]]</text>
      <sha1>8cxaxokqmqc2mo6jacmh1o6k0sdpaev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Lean</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62167</id>
    <revision>
      <id>1228469</id>
      <parentid>1215577</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>spaasje</comment>
      <origin>1228469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3558" sha1="gd4sgozbgnm32igb79qgx5l16vp6126" xml:space="preserve">[[Ofbyld:DavidLean1965.jpg|thumb|David Lean yn Noard-Finlân (1965) by it filmjen fan &quot;Doctor Zhivago&quot;]]
'''Sir David Lean''' ([[Croydon (Londen)|Croyden]], [[25 maart]] [[1908]] – [[Londen]], [[16 april]] [[1991]]) wie in [[Ingelân|Ingelsk]] [[filmregisseur]], filmprodusint en ''screenwriter'' dy ferneamd waard fan [[Epos|epyske]] spektakelfilms lykas ''Lawrence of Arabia'', ''The Bridge on the River Kwai'' en ''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]''. Syn ferfilmings fan [[Charles Dickens|Dickens]] syn romans ''Great Expectations'' (1946)  en ''Oliver twist'' (1948) wurde heech oanskreaun.
 
== Regisseur ==
Lean stie bekend as in regisseur dy't tige sekuer wurke en dy't each hie foar details. Dean syn films hawwe fierder as skaaimerk dat de karakters en de ûntjouwing dêrfan in protte omtinken krije. Foar de rezjy fan ''Lawrence of Arabia'' en ''The Bridge on the River Kwai'' ûntfong er in [[Academy Award|Oscar]].

''The Bridge on the River Kwai'' en ''Lawrence of Arabia'' wûnnen elk sân Oscars. ''Lawrence of Arabia'' wurdt yn it generaal beskôge as in hichtpunt yn de filmskiednis. Ek ''Doctor Zhivago'' krige fiif Oscars.

== Priveelibben ==
Lean hat lang yn [[Limehouse]], east Londen wenne. It hûs oan Narrow Street sit noch yn de famylje. Lean hat seis kear troud west en skiede fiif kear; syn lêste frou hat him oerlibbe. Hy hat ien soan en teminsten twa pakesizzers, dêr't er oars folslein fan ferfrjemde wie.  
# Isabel Lean (1930 – 1936) (in folle nicht); sy krigen ien soan, Peter 
# Kay Walsh (1940 – 1949) 
# Ann Todd (1949 – 1957) 
# Leila Matkar (1960 – 1978) (út [[Hyderabad]], [[Yndia]]), syn langste houlik.   
# Sandra Hotz (1981 – 1984) 
# Sandra Cooke (1990 – 1991)

== Filmografy ==
# ''[[In Which We Serve]]'' (1942) 
# ''[[This Happy Breed]]'' (1944) 
# ''[[Blithe Spirit]]'' (1945) 
# ''[[Brief Encounter]]'' (1945) 
# ''[[Great Expectations (1946)|Great Expectations]]'' (1946) 
# ''[[Oliver Twist (1948)|Oliver Twist]]'' (1948) 
# ''[[The Passionate Friends]]'' (1949) 
# ''[[Madelein]]'' (1950) 
# ''[[The Sound Barrier]]'' (1952) 
# ''[[Hobson's Choice]]'' (1954) 
# ''[[Summertime (film)|Summertime]]'' (1955) 
# ''[[The Bridge on the River Kwai]]'' (1957) 
# ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' (1962) 
# ''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]'' (1965) 
# ''[[Ryan's Daughter]]'' (1970) 
# ''[[A Passage to India]]'' (1984)

== Literatuer ==
* [[Kevin Brownlow]]: ''David Lean. A Biography.'' St. Martin's Press, 1996, ISBN 0-312-14578-0.
* Michael Coyne: ''Epic Encounters. The Films of David Lean.'' yn: ''Cinema &amp; Society.'' I.B. Tauris, 2004,ISBN 1-86064-513-5.
* Thomas Koebner, Fabienne Liptay, Matthias Bauer (Hrsg.): ''David Lean.'' yn: ''Film-Konzepte Nr. 10.'' edition text + kritik, München 2008, 100 S., ISBN 978-3-88377-922-5 oder ISBN 3-88377-922-9.
* Sandra Lean, Barry Chattington: ''David Lean. An Intimate Portrait.'' Carlton Books, 2001, ISBN 0-233-05014-0.
* Gene D. Phillips: ''Beyond the Epic: The Life and Films of David Lean.'' The University Press of Kentucky, 2006, ISBN 0-8131-2415-8.
* Stephen M. Silverman: ''David Lean.'' Harry N. Abrams, 1992, ISBN 0-8109-2507-9.
* James Ursini, Alain Silver: ''David Lean and His Films.'' Silman-James Press, 1992, ISBN 1-879505-00-2.

{{DEFAULTSORT:Lean, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmregisseur]]
[[Kategory:Ingelsk filmprodusint]]
[[Kategory:Ingelsk filmeditor]]
[[Kategory:Oscar-winner]]
[[Kategory:Golden Globe-winner]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1908]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1991]]</text>
      <sha1>gd4sgozbgnm32igb79qgx5l16vp6126</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rihanna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78944</id>
    <revision>
      <id>1228494</id>
      <parentid>1219171</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>stobbe oars</comment>
      <origin>1228494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="779" sha1="eg8i3heuj50q89g6b7efba35cnb1562" xml:space="preserve">{{Stobbe|muzikant}}
[[Ofbyld:Rihanna_Cologne_2013_03_(Edited).png|thumb|right|Rihanna]]
'''Robyn Rihanna Fenty''', artystenamme '''Rihanna''' ([[Saint Michael, Barbados]], [[20 febrewaris]] [[1988]]), is in [[Barbados|Barbadysk]] [[sjongster]].

[[Kategory:Barbadysk sjonger]]
[[Kategory:Barbadysk dance-artyst]]
[[Kategory:Barbadysk R&amp;B-artyst]]
[[Kategory:Barbadysk hiphopartyst]]
[[Kategory:Barbadysk reggae-artyst]]
[[Kategory:Barbadysk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Barbadysk filmakteur]]
[[Kategory:Barbadysk moadeûntwerper]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Afro-Barbadysk persoan]]
[[Kategory:Barbadysk persoan fan Iersk komôf]]
[[Kategory:Barbadysk persoan fan Guyaansk komôf]]
[[Kategory:Persoan fan Guyaansk-Kreoalsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1988]]</text>
      <sha1>eg8i3heuj50q89g6b7efba35cnb1562</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Judith Schalansky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85048</id>
    <revision>
      <id>1228459</id>
      <parentid>1227328</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suhrkampverlag</username>
        <id>57789</id>
      </contributor>
      <comment>Author picture updated</comment>
      <origin>1228459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="cm82qk3gzxger6b1togbc95yovzsvg4" xml:space="preserve">[[File:Schalansky Autorinnenfoto SV.jpg|thumb|Judith Schalansky (2026)]]

'''Judith Schalansky''' ([[Greifswald]], [[20 septimber]] [[1980]]) is in Dútsk [[auteur|skriuwster]] en yndustrieel ûntwerpster.

Schalansky studearre [[keunstskiednis]] en kommunikaasje-design. Yn 2009 ferskynde har boek ''Atlas der abgelegenen Inseln'', in beskriuwing fan de skiednis fan fyftich eilannen oer de hiele wrâld. Se makke ek de yllustraasjes. Dizze atlas is yn 2014 yn it Nederlânsk ferskynd ûnder de titel: ''De Atlas van Afgelegen Eilanden'' mei de ûndertitel: ''Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen''. It sidenûmer mei beskriuwing fan it eilân, is op OpenStreetMap [https://www.openstreetmap.org] opnaam as Schalansky_ref [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Key:Schalansky_ref]

Schalansky is yn Nederlân fral ferneamd troch har twadde [[roman]], ''Der Hals Der Giraffe'', wer mei selsmakke yllustraasjes, dêr't yn Dútslân goed 125.000 stiks fan ferkocht waarden. It boek waard yn it [[Nederlânsk]] oerset ûnder de titel ''De lessen van mevrouw Lohmark''. Yn 2012 trede se op yn it festival [[Crossing Border]], mar gruttere bekendheid krige hja troch in optreden by [[Adriaan van Dis]], dy't yn it ramt fan de [[Boekewike]] en frege troch [[Matthijs van Nieuwkerk]], presintator fan ''[[De Wereld Draait Door]]'', yn maart 2013 yn dat programma ien kear it programma ''Hier is... Adriaan van Dis'' fannijs fersoarge. Dêrnei stie de ''De lessen van mevrouw Lohmark'' in tal wiken yn de bestsellerlist fan de [[Stichting Kollektive Propaganda fan it Nederlânske Boek|CPNB]].

Sûnt maitiid 2013 jout hja by Matthes &amp; Seitz Berlin de boekerige ''Naturkunden'' út.&lt;ref&gt;[http://inventur-blog.de/perfektionist/naturkunden/ ''Naturkunden''] Vorstellung und Rezension der Buchreihe durch Dirk Hohnsträter, sjoen op 1 novimber 2013.&lt;/ref&gt; Fan ''Der Hals Der Giraffe'' en ''Atlas der abgelegenen Inseln'' binne teäterferzjes makke.

Se wennet en wurket mei har partner yn Berlyn.

== Wurk ==
* ''Fraktur mon Amour (2006)''
* ''Blau steht dir nicht (2008)''
* ''Atlas der abgelegenen Inseln (2009)''  (yn it Nederlânsk &quot;De Atlas van Afgelegen Eilanden&quot; ISBN 9789056724900)
* ''Der Hals der Giraffe (2011)'' (yn it Nederlânsk ''De lessen van mevrouw Lohmark'')
* ''Verzeichnis einiger Verluste'' (2018); yn it Nederlânsk ''Inventaris van enkele verliezen'')

{{boarnen|boarnefernijing=
* Nederlânsktalige Wikipedy: ''Judith Schalansky'' 
&lt;references/&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Schalansky, Judith}}
[[Kategory:Dútsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Dútsk publisist]]
[[Kategory:Dútsk yllustrator]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Poalsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1980]]</text>
      <sha1>cm82qk3gzxger6b1togbc95yovzsvg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wolgast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88408</id>
    <revision>
      <id>1228496</id>
      <parentid>1133415</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T05:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>39066</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Wolgast.png]] → [[File:DEU Wolgast COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1228496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2556" sha1="79anouwo4zr77bqw7sj35o0avw22q4w" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Wolgast Rathausplatz 2013-06-21 25c.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = ''Gemeentehûs yn Wolgast''
| wapen                       =  [[Ofbyld:DEU Wolgast flag.png|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU Wolgast COA.svg|60px]]  
| ynwennertal                 =	12.055 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 61,73  km²
| befolkingstichtens          = 195 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 12 m
| lân                         = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Meklenburch-Foarpommeren]]
| bestjoerlike ienheid 2      = [[Landkreis|Lânkring]]
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Foarpommeren-Greifswald]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 = 
| koördinaten                = {{Koördinaten yn tekst|54_3_0_N_13_46_0_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|54° 3'N 13° 46' E}}
| webside                    = [https://wolgast.de/ wolgast.de]
| ôfbylding2                 =
| ôfbyldingstekst2           = 
| ôfbylding3                 = 
| ôfbyldingstekst3           = 	
| mapname                    = Meklenburch-Foarpommeren
| lat_deg                    = 54  
| lat_min                    = 3
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 13
| lon_min                    = 46
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      =''Lokaasje Wolgast yn 'e dielstseat [[Meklenburch-Foarpommeren]]''
| ôfbylding99                = 
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        = 
}}
'''Wolgast''' is in gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Meklenburch-Foarpommeren]], dy't part is fan de [[Landkreis]] [[Foarpommeren-Greifswald]]. Wolgast hie ein 2022 12.055 ynwenners.

== Berne yn Wolgast ==
* [[Philipp Otto Runge]] (1777), keunstskilder
* [[Willy Stöwer]] (1864 – Berlyn, 1931), Dútsk keunstskilder

== Keppeling om utens ==
* [http://www.wolgast.de/ Webstee fan de gemeente]

{{CommonsBalke|Wolgast}}

[[Kategory:Plak yn Meklenburch-Foarpommeren]]
[[Kategory:Gemeente yn Meklenburch-Foarpommeren]]
[[Kategory:Hânzestêd]]</text>
      <sha1>79anouwo4zr77bqw7sj35o0avw22q4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Delhi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>151326</id>
    <revision>
      <id>1228491</id>
      <parentid>1044413</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="fc194ju8ku9dy292yip3322sy7jhyiv" xml:space="preserve">[[Kategory:Plak yn Yndia]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 6e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1992]]</text>
      <sha1>fc194ju8ku9dy292yip3322sy7jhyiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kampus Fryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151543</id>
    <revision>
      <id>1228463</id>
      <parentid>1045075</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rijksuniversiteit Groningen Campus Fryslan</username>
        <id>57791</id>
      </contributor>
      <comment>/* Underrjocht */</comment>
      <origin>1228463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6028" sha1="e2oycsf8dwgj5bbgpdhwhsymbnrd4q0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks universiteit
| namme                = Kampus Fryslân &lt;br&gt; (Ryksuniversiteit Grins)
| ôfbylding            = De_Beurs,_Campus_Fryslan,_Rijksuniversiteit_Groningen_(2019).jpg
| ôfbyldingsbreedte    = 250px
| ôfbyldingtekst       = 
| ôfkoarting           = 
| ynternasjonale namme = University of Groningen Campus Fryslân
| latynske namme       = 
| motto                =   
| plak                 = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| lân                  = [[Nederlân]]
| oprjochting          = [[2018]]
| slutingsdatum        = 
| type                 =  
| rektor               = 
| presidint            = 
| studinten            = 100 (2018) &lt;ref&gt;[https://frieschdagblad.nl/2018/9/14/campus-fryslan-begint-klein-maar-is-vol-ambitie ''Campus Fryslân begint klein maar is vol ambitie''] [[Frysk Deiblêd]] 14 septimber 2018&lt;/ref&gt;
| meiwurkers           = 
| netwurken            =   
| webside              = [https://www.rug.nl/cf/ www.rug.nl/cf]
}}
De '''Kampus Fryslân''' is in [[fakulteit]] fan de [[Ryksuniversiteit Grins]] dy't fêstige is yn de Fryske haadstêd [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].

De fakulteit rjochtet him benammen op it multydisiplinêr bestudearjen fan wittenskiplike fraachstikken dy't gearhingje mei maatskiplike en ekonomyske tema's dy't te krijen hawwe mei [[Fryslân]].

== Skiednis ==
Kampus Fryslân is fêstige yn it eardere [[Beurs- en Waachgebou (Ljouwert)|Beurs- en Waachgebou]] oan de Wurdumerdyk. De [[biblioteek]] dy't der jierren lang yn fêstige wie, ferhuze nei de [[Blokhûspoarte]]. Yn juny 2016 waard it gebou oanwiisd as nij haadketier foar e Fryske fakulteit en yn novimber 2017 hawwe de Ryksuniversiteit Grins en de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] it oerdragen fan de eigendom ûndertekene.&lt;ref&gt;[https://www.rug.nl/cf/over-campus-fryslan/newbuilding/building_and_location Gebou en lokaasje] rug.nl&lt;/ref&gt; It ûntwerp foar de renovaasje is fan J. O. N. G. arsjitekten.&lt;ref&gt;[https://www.rug.nl/news/2017/11/design-of-the-ug-campus-fryslan-faculty-building-announced Untwerp fakulteitsgebou Kampus Fryslân] rug.nl 3 novimber 2017&lt;/ref&gt; Op de foargevel fan it gebou stiet de [[Ingelsk]]e namme ''university of groningen campus fryslân''.&lt;ref&gt;[https://www.lc.nl/friesland/Grote-letters-op-Leeuwarder-Beurs-university-of-groningen-campus-frysl%C3%A2n-24192192.html ''Grote letters op Leeuwarder Beurs &quot;university of groningen campus fryslân&quot;''] [[Ljouwerter Krante]] 19 febrewaris 2019&lt;/ref&gt; Op 13 septimber 2018, goed twahûndert jier nei it slute fan de [[Universiteit fan Frjentsjer]], hat Fryslân folslein universitêr ûnderrjocht werom.&lt;ref&gt;[https://frieschdagblad.nl/2018/9/14/campus-fryslan-begint-klein-maar-is-vol-ambitie ''Campus Fryslân begint klein maar is vol ambitie''] [[Frysk Deiblêd]] 14 septimber 2018&lt;/ref&gt; Der wie earder ek al ris besocht om dizze campus fan de grûnte krijen. Yn 1976 waard der yn itselde gebou in Subfakulteit Sosjale Wittenskippen yn Ljouwert (SSWL) troch de Ryksuniversiteit Grins (RUG) oprjochte mei as stêf fiif heechleararen en in tsiental dosinten. Dy universitêre oplieding bleau oant 1985 bestean en levere guon tsientallen studinten mei in doktoraaldiploma ôf. Yn it ramt fan grutte besunigings yn de [[1980-er jierren]] stjitte RUG de oplieding ôf en waarden de studinten oan fakulteiten yn [[Grins (stêd)|Grins]] oerdroegen. Nei tritich jier is dit nije universitêre inisjatyf it twadde sûnt it opheffen fan de Universiteit fan Frjentsjer. De offisjele iepning fûn plak op 31 oktober 2019.&lt;ref&gt;[https://www.lc.nl/friesland/leeuwarden/Campus-Frysl%C3%A2n-gaat-nu-echt-open-hoe-ziet-het-gebouw-er-van-binnen-uit-24975195.html ''Campus Fryslân gaat nu echt open, hoe ziet het gebouw er van binnen uit?''] Ljouwerter Krante 31 oktober 2019&lt;/ref&gt;

== Underrjocht ==
Kampus Fryslân bestiet út trije parten: in ''[[University College]]'', in ''Master College'' en in ''Graduate School''. Mei it úteinsetten fan de [[bachelor]] ''Global Responsibility &amp; Leadership'' en de [[Master (akademyske graad)|master]] ''Sustainable Entrepreneurship'' in ''Graduate School'' en in ''Research Institute'' is kampus Fryslân sûnt septimber 2018 offisjeel de alfde fakulteit fan de Ryksuniversiteit Grins.

It hjoeddeistich oanbod:

;Bachelor

* ''BSc Global Responsibility &amp; Leadership''
* LLB Rjochtsgeleardens BA'' (allinnich propedeuse)

;Master

* ''Sustainable Entrepreneurship'' (MSc)
* ''Governance and Law in Digital Society'' (LLM)
* ''Tourism Geography and Planning'' (MSc)
* ''Multilingualism'' (MA)
* ''Water Technology'' (joint degree)
* ''voice Technology'' (MSc)

== Undersyk ==
De promoasjetrajekten fan Kampus Fryslân falle ûnder de ''Graduate School''. It ûndersykswurk fan de akademyske meiwurkers falle ûnder it ''Research Institute''. It ûndersyk jout benammen omtinken op it mêd fan ''Health &amp; Food'' (sûnens &amp; iten), ''Sustainable Economy'' (duorsume ekonomy), ''Culture, Language &amp; Technology'' (kultuer, taal &amp; technology) en ''Governance'' (bestjoer).

== Organisaasje ==
Op 1 oktober 2018 naam eardere dekaan prof. dr. [[Jouke de Vries]] de posysje fan foarsitter Kolleezje fan Bestjoer fan de Ryksuniversiteit Grins&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Jouke de Vries-grondlegger-van-de-University-Campus-Frysl%C3%A2n-23628129.html ''Jouke-de-Vries grondlegger van de University Campus Fryslân''] Ljouwerter Krante 5 oktober 2018&lt;/ref&gt;. Prof. dr. Andrej Zwitter folge Jouke de Vries op as dekaan fan Kampus Fryslân. Njonken ûndersyk en ûnderwiis is it Akademysk Klimaat yn Fryslân in tema dêr't Kampus Fryslân him foar ynset. Dat bart troch it organisearjen fan iepenbiere eveneminten sa as bygelyks in Wittenskipskafee, Museum Universiteit lêzings en it meidwaan oan Studium Generale Ljouwert.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.rug.nl/cf/ Webside fan Kampus Fryslân]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Heger ûnderwiis yn Fryslân]]
[[Kategory:Skoalle yn Ljouwert]]
[[Kategory:Ryksuniversiteit Grins]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2018]]</text>
      <sha1>e2oycsf8dwgj5bbgpdhwhsymbnrd4q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kirchberg (Verbandsgemeinde)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185004</id>
    <revision>
      <id>1228478</id>
      <parentid>1201342</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1228478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4248" sha1="hziyx3yjl82m6aiv52al16rox4y3ihb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       = Ferbânsgemeente Kirchberg
| ôfbylding                   = Verbandsgemeinde Kirchberg (Hunsrück) in SIM.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Verbandsgemeinde Kirchberg COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 20.803 &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistischebibliothek.de/mir/servlets/MCRFileNodeServlet/RPHeft_derivate_00008227/A1033_202222_hj_G.pdf Rheinland Pfalz, Statistisches Landesamt, 2024]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 227,92 km²
| befolkingstichtens          = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Hunsrück-Kreis]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4=
| soart gemeente              = [[ferbânsgemeente]]
| gemeenteyndieling           = 40 [[Ortsgemeinde]]n
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_56_34.75_N_7_24_22.63_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|49°56' N 7°24'E}}  
| Kfz                         = SIM, GOA
| Gemeindeschlüssel           = 07 1 40 5004
| postkoade                   = 
| stifting                    = 1970
| ferkearsieren               =
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| webside                     = [https://www.kirchberg-hunsrueck.de/de/ www.kirchberg-hunsrueck.de]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Dútslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 29
| lat_sec                     = 8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 57
| lon_sec                     = 6
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
De '''ferbânsgemeente Kirchberg''' is in gemeenteferbân yn 'e [[Rhein-Hunsrück-Kreis]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. De ferbânsgemeente waard yn it ramt fan 'e gemeentlike bestjoersherfoarmingen fan Rynlân-Palts offisjeel op 7 novimber 1970 stifte Op dy datum waarden de eardere amten Büchenbeuren en Gemünden, twa gemeenten út it amt Rhaunen en de stêd Kirchberg ta de nije ferbânsgemeente gearfoege.

== Plakken ==
By de ferbânsgemeente hearre 40 selsstannige ''[[Ortsgemeinde]]n''. It haadplak is [[Kirchberg (Hunsrück)|Kirchberg]], dat de namme oan 'e ferbânsgemeente joech.

{|
|
# [[Bärenbach (Rhein-Hunsrück)|Bärenbach]]
# [[Belg]]
# [[Büchenbeuren]]
# [[Dickenschied]]
# [[Dill (Dútslân)|Dill]]
# [[Dillendorf]]
# [[Gehlweiler]]
# [[Gemünden, Rhein-Hunsrück|Gemünden]]
# [[Hahn (Rynlân-Palts)|Hahn]]
# [[Hecken]]
# [[Heinzenbach]]
# [[Henau]]
# [[Hirschfeld (Rynlân-Palts)|Hirschfeld]]
# [[Kappel (Dútslân)|Kappel]]
|valign=top|
&lt;ol start=15&gt;
&lt;li&gt; [[Kirchberg (Hunsrück)|Kirchberg]]
&lt;li&gt; [[Kludenbach]] 
&lt;li&gt; [[Laufersweiler]] 
&lt;li&gt; [[Lautzenhausen]] 
&lt;li&gt; [[Lindenschied]] 
&lt;li&gt; [[Maitzborn]] 
&lt;li&gt; [[Metzenhausen]] 
&lt;li&gt; [[Nieder Kostenz]] 
&lt;li&gt; [[Niedersohren]] 
&lt;li&gt; [[Niederweiler (Rhein-Hunsrück)|Niederweiler]] 
&lt;li&gt; [[Ober Kostenz]]
&lt;li&gt; [[Raversbeuren]] 
&lt;li&gt; [[Reckershausen]] 
&lt;/ol&gt;
|valign=top|
&lt;ol start=28&gt;
&lt;li&gt; [[Rödelhausen]] 
&lt;li&gt; [[Rödern]] 
&lt;li&gt; [[Rohrbach (Rhein-Hunsrück)|Rohrbach]]
&lt;li&gt; [[Schlierschied]] 
&lt;li&gt; [[Schwarzen]] 
&lt;li&gt; [[Sohren]] 
&lt;li&gt; [[Sohrschied]] 
&lt;li&gt; [[Todenroth]] 
&lt;li&gt; [[Unzenberg]] 
&lt;li&gt; [[Wahlenau]] 
&lt;li&gt; [[Womrath]] 
&lt;li&gt; [[Woppenroth]] 
&lt;li&gt; [[Würrich]]
&lt;/ol&gt;
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Verbandsgemeinde Kirchberg}}
}}

[[Kategory:Gemeenteferbân yn Rynlân-Palts|Kirchberg]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1970]]</text>
      <sha1>hziyx3yjl82m6aiv52al16rox4y3ihb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dielermetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191166</id>
    <redirect title="Grutste-gemiddeldemetoade" />
    <revision>
      <id>1228479</id>
      <parentid>1228235</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Grutste-gemiddeldemetoade]]</comment>
      <origin>1228479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutste-gemiddeldemetoade]]</text>
      <sha1>eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diel-en-ôfrûnmetoade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191167</id>
    <redirect title="Grutste-gemiddeldemetoade" />
    <revision>
      <id>1228480</id>
      <parentid>1228236</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Grutste-gemiddeldemetoade]]</comment>
      <origin>1228480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grutste-gemiddeldemetoade]]</text>
      <sha1>eeivktbr178rql770wc7mxxq7sldelk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chandigarh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191244</id>
    <revision>
      <id>1228486</id>
      <parentid>1228454</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoer */ korr</comment>
      <origin>1228486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="bog1rllcs1ewtiihdzpsb845rtk9lpp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Chandigarh
&lt;small&gt;चंडीगढ़ / ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ&lt;/small&gt;
| status            = Unyterritoarium en stêd
| ôfbylding         = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg
| ôfbyldingstekst   = It Kapitoalkompleks fan Le Corbusier.
| wapen             =
| haadstêd          = Chandigarh
| grutste stêd      = Chandigarh
| distrikten        = 1
| ynwennertal       = 1.055.450 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 114 km²
| befolkingstichtens = 9.258 ynw./km²
| hichte            = maks. 479 m
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Pûnjaabsk]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 80,78%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 13,11%&lt;br&gt;[[Islam]] 4,87%
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://chandigarh.gov.in chandigarh.gov.in]
| ôfbylding99       = Chandigarh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Chandigarh.
}}
'''Chandigarh''' is in stêd en [[unyterritoarium]] yn it noarden fan [[Yndia]]. De stêd is unyk omdat se dêrnjonken ek tsjinnet as haadstêd fan 'e dielsteaten [[Pûndjaab (Yndia)|Pûnjaab]] as [[Haryana]], wylst se sels net by ien fan beide dielsteaten heart, mar streekrjocht troch de federale oerheid bestjoerd wurdt.

De namme betsjut &quot;it fort fan Chandi&quot;, nei de goadinne [[Chandi]], dy’t yn in timpel yn 'e omkriten fereare wurdt.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Chandigarh Tricity.svg|thumb|left|De planmjittige oanlis fan Chandigarh.]]
Nei de opdieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 ferlear de Yndiaaske Pûndjaab syn haadstêd [[Lahore]] oan [[Pakistan]]. De earste Yndiaaske premier, [[Jawaharlal Nehru]], woe dêrom in nije, moderne stêd bouwe.

De stêd waard ûntwurpen troch de [[Frankryk|Frânsk]]-[[Switserlân|Switserske]] arsjitekt [[Le Corbusier]]. Hy dielde Chandigarh yn as ôfsletten wiken mei eigen foarsjennings lykas winkels, skoallen en parken. Troch de brede leanen en in protte griene romte stiet de stêd bekend as ien fan 'e skjinste en meast oersichtlike stêd fan it lân.

== Befolking ==
Chandigarh hat in relatyf heech nivo fan wolfeart en oplieding. Om't it in bestjoerlik sintrum is, wenje der in soad amtners en militêren út ferskate dielen fan it lân.

De offisjele talen binne [[Hindy]] en [[Ingelsk]], mar troch de lizzing wurdt ek in soad Pûndjaabsk praat. Wat religy oanbelanget is de mearderheid [[Hindoeïsme|hindoe]], mei ek in wichtige mienskip fan [[Sikhisme|sikhs]].

== Natoer en toerisme ==
[[Ofbyld:Sukhna Lake Chandigarh India.jpg|thumb|left|Sokhnamar.]]
Hoewol't Chandigarh in moderne stêd is, krige de natoer in wichtige rol yn it stedsbyld. De Sukhnamar is in keunstmjittige mar oan 'e foet fan 'e [[Shiwaliks]], dêr't minsken komme om te rekreärjen.

In bysûndere attraksje is de Rock Garden of Chandigarh, oanlein troch de Yndiaaske arsjitekt Nek Chand, mei bylden makke fan ôfeart. Ek de Zakir Hussain Rose Garden is ferneamd; it is ien fan 'e grutste roazetunen fan [[Aazje]], mei hûnderten soarten roazen.

In tal fan 'e wichtichste gebouwen fan Le Corbusier yn Chandigarh, lykas it Kapitoal-kompleks, steane sûnt 2016 op de [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]list as ûnderdiel fan syn arsjitektoanysk wurk.

=== Befolkingsûntwikkeling ===
Sûnt de bou fan Chandigarh yn 'e jierren 1950 is de befolking hurd groeid. Yn 'e lêste jierren wurdt dy groei lykwols lestiger troch romtegebrek en it tichtslykjen fan 'e stêd.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Chandigarh (1961–2011)
! Jier
| '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011'''
|-
! Ynwennertal
| 119.881 || 257.251 || 451.610 || 642.015 || 900.635 || 1.055.450
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:green;&quot; | +114,6% || +75,6% || +42,2% || +40,3% || +17,2%
|}

=== Religy ===
De religieuze gearstalling fan Chandigarh wjerspegelet de lizzing tusken it foaral hindoeïstyske Haryana en it troch sikhisme dominearre Punjab, al hat de stêd sels in hindoe-mearderheid mei in wichtige sikh-minderheid.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Chandigarh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 78,60% || 80,78% || style=&quot;color: green;&quot; | +2,18% || De grutste groep, fral ûnder amtners en hannelers.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 16,10% || 13,11% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,99% || In wichtige kulturele en histoaryske minderheid.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 3,90% || 4,87% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,97% || Groeiende mienskip yn de tsjinstesektor.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,80% || 0,83% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03% || Lyts, mar stabyl.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,60% || 0,41% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,19% || Ynklusyf Boedisme en Sjainisme.
|}

== Ekonomy en wurkgelegenheid ==
Yn Chandigarh fertsjinje in soad minsken harren brea yn it bestjoer en de tsjinstesektor, en folle minder yn lânbou of swiere yndustry. In grut part fan 'e befolking wurket foar de oerheid. As haadstêd fan Pûndjaab en Haryana en tagelyk unyterritoarium is de stêd in wichtich bestjoerlik sintrum, mei in soad amtners, rjochters en militêr personiel.
[[Ofbyld:Administrative building, Panjab University, Chandigarh.jpg|thumb|Haadgebou de Panjab-universteit.]]
Ek ûnderwiis en sûnenssoarch spylje in grutte rol. In soad ynwenners wurkje by grutte ynstellings lykas it Postgraduate Institute of Medical Education and Research en de Panjab University.

Dêrnjonken wurkje hieltyd mear minsken yn 'e tsjinstesektor en de ynformaasjetechnology. It Rajiv Gandhi Chandigarh Technology Park lûkt grutte bedriuwen oan, lykas Infosys en IBM.

== Bestjoer ==
Bestjoerlik is Chandigarh in bysûnder gefal. As unyterritoarium wurdt de stêd bestjoerd troch in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Yn 'e praktyk is dat meastentiids de gûverneur fan Pûndjaab.

Tagelyk tsjinnet Chandigarh as haadstêd fan sawol Pûndjaab as Haryana. De parlemintsgebouwen fan beide dielsteaten steane njonken inoar yn it Kapitoal Kompleks, ûntwurpen troch Le Corbusier.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chandigarh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Chandigarh| ]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>bog1rllcs1ewtiihdzpsb845rtk9lpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228488</id>
      <parentid>1228486</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoer */ kt</comment>
      <origin>1228488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6612" sha1="q6lpv4er5qzhgz7y1sv1btsdq1th6gt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Chandigarh
&lt;small&gt;चंडीगढ़ / ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ&lt;/small&gt;
| status            = Unyterritoarium en stêd
| ôfbylding         = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg
| ôfbyldingstekst   = It Kapitoalkompleks fan Le Corbusier.
| wapen             =
| haadstêd          = Chandigarh
| grutste stêd      = Chandigarh
| distrikten        = 1
| ynwennertal       = 1.055.450 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 114 km²
| befolkingstichtens = 9.258 ynw./km²
| hichte            = maks. 479 m
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Pûnjaabsk]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 80,78%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 13,11%&lt;br&gt;[[Islam]] 4,87%
| stifting          = 1 novimber 1966
| webside           = [https://chandigarh.gov.in chandigarh.gov.in]
| ôfbylding99       = Chandigarh in India.svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Chandigarh.
}}
'''Chandigarh''' is in stêd en [[unyterritoarium]] yn it noarden fan [[Yndia]]. De stêd is unyk omdat se dêrnjonken ek tsjinnet as haadstêd fan 'e dielsteaten [[Pûndjaab (Yndia)|Pûnjaab]] as [[Haryana]], wylst se sels net by ien fan beide dielsteaten heart, mar streekrjocht troch de federale oerheid bestjoerd wurdt.

De namme betsjut &quot;it fort fan Chandi&quot;, nei de goadinne [[Chandi]], dy’t yn in timpel yn 'e omkriten fereare wurdt.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Chandigarh Tricity.svg|thumb|left|De planmjittige oanlis fan Chandigarh.]]
Nei de opdieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 ferlear de Yndiaaske Pûndjaab syn haadstêd [[Lahore]] oan [[Pakistan]]. De earste Yndiaaske premier, [[Jawaharlal Nehru]], woe dêrom in nije, moderne stêd bouwe.

De stêd waard ûntwurpen troch de [[Frankryk|Frânsk]]-[[Switserlân|Switserske]] arsjitekt [[Le Corbusier]]. Hy dielde Chandigarh yn as ôfsletten wiken mei eigen foarsjennings lykas winkels, skoallen en parken. Troch de brede leanen en in protte griene romte stiet de stêd bekend as ien fan 'e skjinste en meast oersichtlike stêd fan it lân.

== Befolking ==
Chandigarh hat in relatyf heech nivo fan wolfeart en oplieding. Om't it in bestjoerlik sintrum is, wenje der in soad amtners en militêren út ferskate dielen fan it lân.

De offisjele talen binne [[Hindy]] en [[Ingelsk]], mar troch de lizzing wurdt ek in soad Pûndjaabsk praat. Wat religy oanbelanget is de mearderheid [[Hindoeïsme|hindoe]], mei ek in wichtige mienskip fan [[Sikhisme|sikhs]].

== Natoer en toerisme ==
[[Ofbyld:Sukhna Lake Chandigarh India.jpg|thumb|left|Sokhnamar.]]
Hoewol't Chandigarh in moderne stêd is, krige de natoer in wichtige rol yn it stedsbyld. De Sukhnamar is in keunstmjittige mar oan 'e foet fan 'e [[Shiwaliks]], dêr't minsken komme om te rekreärjen.

In bysûndere attraksje is de Rock Garden of Chandigarh, oanlein troch de Yndiaaske arsjitekt Nek Chand, mei bylden makke fan ôfeart. Ek de Zakir Hussain Rose Garden is ferneamd; it is ien fan 'e grutste roazetunen fan [[Aazje]], mei hûnderten soarten roazen.

In tal fan 'e wichtichste gebouwen fan Le Corbusier yn Chandigarh, lykas it Kapitoal-kompleks, steane sûnt 2016 op de [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]list as ûnderdiel fan syn arsjitektoanysk wurk.

=== Befolkingsûntwikkeling ===
Sûnt de bou fan Chandigarh yn 'e jierren 1950 is de befolking hurd groeid. Yn 'e lêste jierren wurdt dy groei lykwols lestiger troch romtegebrek en it tichtslykjen fan 'e stêd.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Chandigarh (1961–2011)
! Jier
| '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011'''
|-
! Ynwennertal
| 119.881 || 257.251 || 451.610 || 642.015 || 900.635 || 1.055.450
|-
! Groei
| — || style=&quot;color:green;&quot; | +114,6% || +75,6% || +42,2% || +40,3% || +17,2%
|}

=== Religy ===
De religieuze gearstalling fan Chandigarh wjerspegelet de lizzing tusken it foaral hindoeïstyske Haryana en it troch sikhisme dominearre Punjab, al hat de stêd sels in hindoe-mearderheid mei in wichtige sikh-minderheid.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Chandigarh
! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Hindoeïsme]] || 78,60% || 80,78% || style=&quot;color: green;&quot; | +2,18% || De grutste groep, fral ûnder amtners en hannelers.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sikhisme]] || 16,10% || 13,11% || style=&quot;color: red;&quot; | -2,99% || In wichtige kulturele en histoaryske minderheid.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Islam]] || 3,90% || 4,87% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,97% || Groeiende mienskip yn de tsjinstesektor.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Kristendom]] || 0,80% || 0,83% || style=&quot;color: green;&quot; | +0,03% || Lyts, mar stabyl.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Oars / net opjûn || 0,60% || 0,41% || style=&quot;color: red;&quot; | -0,19% || Ynklusyf Boedisme en Sjainisme.
|}

== Ekonomy en wurkgelegenheid ==
Yn Chandigarh fertsjinje in soad minsken harren brea yn it bestjoer en de tsjinstesektor, en folle minder yn lânbou of swiere yndustry. In grut part fan 'e befolking wurket foar de oerheid. As haadstêd fan Pûndjaab en Haryana en tagelyk unyterritoarium is de stêd in wichtich bestjoerlik sintrum, mei in soad amtners, rjochters en militêr personiel.
[[Ofbyld:Administrative building, Panjab University, Chandigarh.jpg|thumb|Haadgebou de Panjab-universteit.]]
Ek ûnderwiis en sûnenssoarch spylje in grutte rol. In soad ynwenners wurkje by grutte ynstellings lykas it Postgraduate Institute of Medical Education and Research en de Panjab University.

Dêrnjonken wurkje hieltyd mear minsken yn 'e tsjinstesektor en de ynformaasjetechnology. It Rajiv Gandhi Chandigarh Technology Park lûkt grutte bedriuwen oan, lykas Infosys en IBM.

== Bestjoer ==
Bestjoerlik is Chandigarh in bysûnder gefal. As unyterritoarium wurdt de stêd bestjoerd troch in ''Administrator'', dy't troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Yn 'e praktyk is dat meastentiids de gûverneur fan Pûndjaab.

Tagelyk tsjinnet Chandigarh as haadstêd fan sawol Pûndjaab as Haryana. De parlemintsgebouwen fan beide dielsteaten steane njonken inoar yn it Kapitoal Kompleks, ûntwurpen troch Le Corbusier.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chandigarh}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Chandigarh| ]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Plak yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]</text>
      <sha1>q6lpv4er5qzhgz7y1sv1btsdq1th6gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Chandigarh</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191245</id>
    <revision>
      <id>1228487</id>
      <parentid>1228455</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1228487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="k2xqguhtz1eic6p4wrf114r8adirgif" xml:space="preserve">{{Commonscat|Chandigarh}}
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1966]]
[[Kategory:Plak yn Yndia]]</text>
      <sha1>k2xqguhtz1eic6p4wrf114r8adirgif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191246</id>
    <revision>
      <id>1228461</id>
      <parentid>1228458</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="iinszl3lx1y97uat7it5tl6co3kivd0" xml:space="preserve">[[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]]).]]
'''''Amers''''' ([[Frânsk]] foar &quot;seemerk&quot;) is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]], [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]].

De seemerken yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk.

Trije jieren letter krige ''Saint-John Perse'' de Nobel priis foar de literatuer takind. ''Amers'' waard yn [[1999] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].


[[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]]
[[Kategory:Frânsktalige dichtbondel]]
[[Kategory:Dichtbondel út 1957]]</text>
      <sha1>iinszl3lx1y97uat7it5tl6co3kivd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228462</id>
      <parentid>1228461</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="471u84u39myyrrz2z99vi0fp7ydppaa" xml:space="preserve">{{wurk}}
[[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]])]]
'''''Amers''''' ([[Frânsk]] foar ) is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[Skûlnamme|skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]] yn [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]].

De seemerken yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk.

Trije jieren letter krige Saint-John Perse de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend. ''Amers'' waard yn [[1999] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].


[[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]]
[[Kategory:Frânsktalige dichtbondel]]
[[Kategory:Dichtbondel út 1957]]</text>
      <sha1>471u84u39myyrrz2z99vi0fp7ydppaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228464</id>
      <parentid>1228462</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1228464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1737" sha1="2fq0vqtgyyl39r5rk3wh2l6mga19uvm" xml:space="preserve">[[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]])]]
'''''Amers''''' is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[Skûlnamme|skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]] yn [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]].

De titel betsjut &quot;seemarkeringen&quot; (punten dy't brûkt wurde om op see te navigearjen, sawol keunstmjittich as natuerlik); it is mooglik in wurdspiling op it Frânske ''amer(s)'', 'bitter', &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mjcN9Kra_90C&amp;dq=Amers+seamarks&amp;pg=PA142|title=Poem and Symbol: A Brief History of French Symbolism|first=Wallace|last=Fowlie|date=1 novomber 2010|publisher=Penn State Press|via=Google Books|isbn=978-0271038131}}&lt;/ref&gt; dat hjir miskien 'sâlt' betsjut, en docht ek tinken oan ''mer'', 'see'. &lt;ref&gt;Little, Roger. &quot;The Image of the Threshold in the Poetry of Saint-John Perse.&quot; The Modern Language Review 64, no. 4 (1969): 777-92. Accessed 4 febrewaris 2020. doi:10.2307/3723920.&lt;/ref&gt;

De seemarkeringen yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk.

Trije jieren letter krige Saint-John Perse de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/perse/speech/|title=The Nobel Prize in Literature 1960|website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;''Amers'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]]
[[Kategory:Frânsktalige dichtbondel]]
[[Kategory:Dichtbondel út 1957]]</text>
      <sha1>2fq0vqtgyyl39r5rk3wh2l6mga19uvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228465</id>
      <parentid>1228464</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Frysk asjebleaft</comment>
      <origin>1228465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1736" sha1="a5gdhoxfsbi00y4eldwkfhvx52gtb7r" xml:space="preserve">[[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]])]]
'''''Amers''''' is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[Skûlnamme|skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]] yn [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]].

De titel betsjut &quot;seemarkeringen&quot; (punten dy't brûkt wurde om op see te navigearjen, sawol keunstmjittich as natuerlik); it is mooglik wurdboarterij op it Frânske ''amer(s)'', 'bitter', &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mjcN9Kra_90C&amp;dq=Amers+seamarks&amp;pg=PA142|title=Poem and Symbol: A Brief History of French Symbolism|first=Wallace|last=Fowlie|date=1 novomber 2010|publisher=Penn State Press|via=Google Books|isbn=978-0271038131}}&lt;/ref&gt; dat hjir miskien 'sâlt' betsjut, en docht ek tinken oan ''mer'', 'see'. &lt;ref&gt;Little, Roger. &quot;The Image of the Threshold in the Poetry of Saint-John Perse.&quot; The Modern Language Review 64, no. 4 (1969): 777-92. Accessed 4 febrewaris 2020. doi:10.2307/3723920.&lt;/ref&gt;

De seemarkeringen yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk.

Trije jieren letter krige Saint-John Perse de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/perse/speech/|title=The Nobel Prize in Literature 1960|website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;''Amers'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]]
[[Kategory:Frânsktalige dichtbondel]]
[[Kategory:Dichtbondel út 1957]]</text>
      <sha1>a5gdhoxfsbi00y4eldwkfhvx52gtb7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191247</id>
    <revision>
      <id>1228460</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Perse, Saint-John]]&quot;</comment>
      <origin>1228460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="0kjgngd9f3kgdjjgjjmkp3ue8qafpi6" xml:space="preserve">[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Perse, Saint-John]]</text>
      <sha1>0kjgngd9f3kgdjjgjjmkp3ue8qafpi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Dichtbondel út 1957</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191248</id>
    <revision>
      <id>1228466</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Dichtbondel nei jier|1957]] [[Kategory:Literêr wurk út 1957]]&quot;</comment>
      <origin>1228466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="kr49lzsabqc7q3kxzlfrzxd72hel6pv" xml:space="preserve">[[Kategory:Dichtbondel nei jier|1957]]
[[Kategory:Literêr wurk út 1957]]</text>
      <sha1>kr49lzsabqc7q3kxzlfrzxd72hel6pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-John Perse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191249</id>
    <revision>
      <id>1228468</id>
      <timestamp>2026-04-22T15:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>stobbe is it</comment>
      <origin>1228468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1329" sha1="ig08yincj4qm2x0yb2qrljajmji61g5" xml:space="preserve">{{Stobbe|biografy}}
[[Ofbyld:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|Saint-John Perse yn 1960]]
'''Alexis Leger''' (Saint-Léger-les-Feuilles ([[Guadelûp]]), [[31 maaie]] [[1887]] – [[Giens]] ([[Provâns-Alpen-Côte d'Azur]]), [[20 septimber]] [[1975]]), better bekend ûnder syn [[pseudonym]] '''Saint-John Perse'''; ek '''Saint-Leger Leger'''), wie in Frânske [[dichter]], [[skriuwer]] en [[diplomaat]], dy't yn 1960 de [[Nobelpriis foar Literatuer]] krige ''&quot;foar de hege flecht en de evokative byldspraak fan syn [[poëzij]] dy't op in fisjonêre wize de omstannichheden fan ús tiid wjerspegelet&quot;''. &lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/summary/ The Nobel Prize in Literature 1961] nobelprize.org&lt;/ref&gt;

== Wurken ==
* ''Éloges'' (1911) 
* ''Anabase'' (1924) 
* ''Exil'' (1942)
* ''Pluies'' (1943)
* ''Poème à l'étrangère'' (1943)
* ''Neiges'' (1944)
* ''Vents'' (1946)
* ''[[Amers]]'' (1957)
* ''Chronique'' (1960)
* ''Poésie'' (1961)
* ''Oiseaux'' (1963)
* ''Chant pour un équinoxe'' (1971)
* ''Nocturne'' (1973)
* ''Sécheresse'' (1974)

{{Commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Perse, Saint-John}}
[[Kategory:Frânsk dichter]]
[[Kategory:Frânsk skriuwer]]
[[Kategory:Frânsk diplomaat]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1887]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1975]]</text>
      <sha1>ig08yincj4qm2x0yb2qrljajmji61g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228492</id>
      <parentid>1228468</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ynsafier't ik neigean kin, hat er allinnich mar poëzij skreaun.</comment>
      <origin>1228492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="suajcoid45lhcau1vj4zhicr10lz02g" xml:space="preserve">{{Stobbe|biografy}}
[[Ofbyld:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|Saint-John Perse yn 1960]]
'''Alexis Leger''' (Saint-Léger-les-Feuilles ([[Guadelûp]]), [[31 maaie]] [[1887]] – [[Giens]] ([[Provâns-Alpen-Côte d'Azur]]), [[20 septimber]] [[1975]]), better bekend ûnder syn [[pseudonym]] '''Saint-John Perse'''; ek '''Saint-Leger Leger'''), wie in Frânske [[dichter]] en [[diplomaat]], dy't yn 1960 de [[Nobelpriis foar Literatuer]] krige ''&quot;foar de hege flecht en de evokative byldspraak fan syn [[poëzij]] dy't op in fisjonêre wize de omstannichheden fan ús tiid wjerspegelet&quot;''. &lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/summary/ The Nobel Prize in Literature 1961] nobelprize.org&lt;/ref&gt;

== Wurken ==
* ''Éloges'' (1911) 
* ''Anabase'' (1924) 
* ''Exil'' (1942)
* ''Pluies'' (1943)
* ''Poème à l'étrangère'' (1943)
* ''Neiges'' (1944)
* ''Vents'' (1946)
* ''[[Amers]]'' (1957)
* ''Chronique'' (1960)
* ''Poésie'' (1961)
* ''Oiseaux'' (1963)
* ''Chant pour un équinoxe'' (1971)
* ''Nocturne'' (1973)
* ''Sécheresse'' (1974)

{{Commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Perse, Saint-John}}
[[Kategory:Frânsk dichter]]
[[Kategory:Frânsk diplomaat]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1887]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1975]]</text>
      <sha1>suajcoid45lhcau1vj4zhicr10lz02g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228493</id>
      <parentid>1228492</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>stobbe oars</comment>
      <origin>1228493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="7rhpz9saim1fg4e4nhswiphhu7g4tgl" xml:space="preserve">{{Stobbe|skriuwer}}
[[Ofbyld:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|Saint-John Perse yn 1960]]
'''Alexis Leger''' (Saint-Léger-les-Feuilles ([[Guadelûp]]), [[31 maaie]] [[1887]] – [[Giens]] ([[Provâns-Alpen-Côte d'Azur]]), [[20 septimber]] [[1975]]), better bekend ûnder syn [[pseudonym]] '''Saint-John Perse'''; ek '''Saint-Leger Leger'''), wie in Frânske [[dichter]] en [[diplomaat]], dy't yn 1960 de [[Nobelpriis foar Literatuer]] krige ''&quot;foar de hege flecht en de evokative byldspraak fan syn [[poëzij]] dy't op in fisjonêre wize de omstannichheden fan ús tiid wjerspegelet&quot;''. &lt;ref&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/summary/ The Nobel Prize in Literature 1961] nobelprize.org&lt;/ref&gt;

== Wurken ==
* ''Éloges'' (1911) 
* ''Anabase'' (1924) 
* ''Exil'' (1942)
* ''Pluies'' (1943)
* ''Poème à l'étrangère'' (1943)
* ''Neiges'' (1944)
* ''Vents'' (1946)
* ''[[Amers]]'' (1957)
* ''Chronique'' (1960)
* ''Poésie'' (1961)
* ''Oiseaux'' (1963)
* ''Chant pour un équinoxe'' (1971)
* ''Nocturne'' (1973)
* ''Sécheresse'' (1974)

{{Commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Perse, Saint-John}}
[[Kategory:Frânsk dichter]]
[[Kategory:Frânsk diplomaat]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1887]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1975]]</text>
      <sha1>7rhpz9saim1fg4e4nhswiphhu7g4tgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Delhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191250</id>
    <revision>
      <id>1228473</id>
      <timestamp>2026-04-22T18:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Delhi&lt;br&gt;&lt;small&gt;दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ&lt;/small&gt; | status            = Nasjonaal Haadstedsk Territoarium | ôfbylding         = Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg | ôfbyldingstekst   = Reade Fort yn Delhi. | wapen             = Emblem of India.svg | haadstêd          = [[Nij Delhi]] | grutste stêd      = Delhi | distrikten        = 11 | ynwennertal       = 16.787.941 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt; | oerfl...&quot;</comment>
      <origin>1228473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10873" sha1="b55hcetcnut6b4ekq1x353xxjbdodaj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Delhi&lt;br&gt;&lt;small&gt;दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ&lt;/small&gt;
| status            = Nasjonaal Haadstedsk Territoarium
| ôfbylding         = Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg
| ôfbyldingstekst   = Reade Fort yn Delhi.
| wapen             = Emblem of India.svg
| haadstêd          = [[Nij Delhi]]
| grutste stêd      = Delhi
| distrikten        = 11
| ynwennertal       = 16.787.941 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 1.484 km²
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Punjabi]], [[Urdu]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 81,68%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,86%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 3,40%
| stifting          = 1 febrewaris 1992 (as NCT)
| webside           = [https://delhi.gov.in delhi.gov.in]
| ôfbylding99       = National Capital Territory of Delhi in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Delhi yn it noarden fan Yndia.
}}
'''Delhi''' is in [[unyterritoarium]] (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) mei in bysûndere status. It omfiemet sawol de histoaryske stêd [[Old Delhi]] as de troch de Britten oanleine haadstêd [[New Delhi]]. It is, nei Mumbai, de grutste stêdekloft fan it lân. Delhi hat in tige rike skiednis en wurdt faak de &quot;stêd fan 'e sân stêden&quot; neamd, omdat ferskate riken hjir harren haadstêd fêstigen.

== Geografy ==
Delhi leit yn it noarden fan [[Yndia]] en wurdt oan trije kanten omjûn troch [[Haryana]] en yn it easten troch [[Uttar Pradesh]]. De geografy fan 'e stêd wurdt foar in grut part bepaald troch twa natuerlike eleminten.
[[Ofbyld:Old Yamuna Bridge Delhi 03.jpg|thumb|left|Alde brêge yn Dehli oer de Yamuna.]]
De [[Yamuna]] streamt troch it eastlike part fan 'e stêd en hat fanâlds in sintrale rol spile yn 'e ûntwikkeling fan Delhi. De measte fan 'e &quot;sân histoaryske stêden&quot; waarden oan 'e westlike ouwer boud. Hjoed-de-dei foarmet de rivier de skieding tusken it sintrum en East-Delhi (Trans-Yamuna).

De Delhirêch is in heuveleftige útrinner fan it [[Aravalliberchtme]]. Dizze rige rint as in soarte fan rêchbonke troch de stêd en wurdt faak de “griene long” fan Delhi neamd, omdat se beskerming biedt tsjin de hjitte, drûge wyn út [[Radjastan]].

It klimaat fan Delhi is subtropysk kontinintaal en tige útsprutsen. De simmers (april–juny) binne tige hjit, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C komme, wylst de winters (desimber–jannewaris) kâld en faak dampich binne, mei temperatueren dy't soms ticht by it friespunt komme.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid wurdt de stêd yn 'e epyske tradysje ferbûn mei Indraprastha, de haadstêd fan 'e Pandava’s út it ferneamde epos [[Mahabharata]].
[[Ofbyld:Jama Masjid, Delhi.jpg|thumb|left|De Jamamoskee.]]
Sûnt de 12e iuw waard Delhi it sintrum fan ferskate [[Islam|islamityske]] [[Sultanaat|sultanaten]]. Letter waard it in wichtich machtsintrum fan it [[Mogolryk]]. Keizer Shah Jahan liet yn 'e 17e iuw Shahjahanabad bouwe (it hjoeddeiske Ald Delhi), mei ûnder oaren it Reade Fort en de Jamamoskee.

Yn 'e tiid fan [[Britsk Ynje]] ferhûzen de Britten yn 1911 de haadstêd fan [[Kolkata]] (doe Calcutta) nei Delhi. Se lieten de arsjitekten [[Edwin Lutyens]] en [[Herbert Baker]] in nije, planmjittich oanleine haadstêd ûntwerpe: New Delhi.

Nei de ûnôfhinklikens yn 1947 waard Delhi de haadstêd fan it selsstannige Yndia. De stêd feroare doe drastysk nei de dieling fan [[Britsk-Ynje]] troch de komst fan miljoenen flechtlingen út de Pûndjaab.

== Befolking ==
Delhi is ien fan 'e fluchst groeiende metropoalen op 'e wrâld. It is in smeltkroes fan talen, kultueren en religys, mei miljoenen migranten dy't út alle dielen fan Yndia nei de stêd tein binne foar wurk en ûnderwiis.

De meast sprutsen taal is it [[Hindy]], mar Delhi hat yn 'e praktyk in meartalige taalsituaasje. It [[Pûndjaabsk]] en it [[Urdu]] hawwe yn bepaalde konteksten in offisjele status as twadde talen. It [[Ingelsk]] spilet in wichtige rol yn bestjoer, heger ûnderwiis en it bedriuwslibben. Troch de grutte Bingaalske mienskip wurdt ek it [[Bingaalsk]] yn guon wiken in soad praat.

=== Religy ===
Hoewol't it [[hindoeïsme]] de grutste religy is, hat Delhi in hiel ferskaat religieus lânskip. Old Delhi is noch altyd in wichtich sintrum foar de islamityske mienskip, wylst de [[Sikhisme|sikhs]] in grutte kulturele ynfloed op 'e stêd hawwe. Ek de Bingaalske mienskip is goed fertsjintwurdige, benammen yn Chittaranjan Park.
[[Ofbyld:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|De Laxminarayan-timpel.]]
[[Ofbyld:20191203 Moti Masjid, Red Fort, Delhi 0505 6362 DxO.jpg|thumb|Moti Masjid (Motimoskee) yn it Reade Fort.]]
[[Ofbyld:St. James Church 9.jpg|thumb|Sint-Jakobustsjerke.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Delhi (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Hindoeïsme]] || 81,68% || Ferspraat oer de hiele stêd; de dominante groep.
|-
| [[Islam]] || 12,86% || Benammen yn Ald-Delhi en om de Jama Masjid hinne.
|-
| [[Sikhisme]] || 3,40% || In kultureel wichtige groep mei grutte timpels.
|-
| [[Sjainisme]] || 0,99% || In histoarysk wichtige hannelsmienskip yn 'e âlde binnenstêd.
|-
| [[Kristendom]] || 0,87% || In lytse mienskip, faak út Súd-Yndiaaske steaten.
|-
| Oars || 0,20% || Ynklusyf boedisme en oare minderheden.
|}

=== Befolkingsûntwikkeling ====
De grutste sprong yn it ynwennertal fûn plak nei de dieling fan Britsk-Ynje yn 1947, doe't miljoenen hindoes en sikhs út de westlike Pûndjaab (Pakistan) harren yn Delhi fêstigen. Sûnt dy tiid is de stêd elk desennium mei miljoenen minsken groeid.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Delhi (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 405.819 || 413.851 || 488.452 || 636.246 || 917.939 || 1.744.072 || 2.658.612
|-
! Groei
| — || +2,0% || +18,0% || +30,3% || +44,3% || style=&quot;color:green;&quot; | +90,0% || +52,4%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 4.065.698 || 6.220.406 || 9.420.644 || 13.850.507 || 16.787.941 || ||
|-
! Groei
| +52,9% || +53,0% || +51,4% || +47,0% || +21,2% || ||
|}

== Kultuer en Toerisme ==
Delhi hat in kulturele rykdom fan tûzenen jierren oan skiednis. Old Dehli hat nauwe, drokke strjitsjes en New Dehli griene leanen. 

Delhi hat trije lokaasjes dy't op de [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]] steane: 

* It Reade Fort (Lal Qila) is in grut fort fan reade sânstien, boud troch Mogol-keizer Shah Jahan. 
* De tombe fan Humayun is in foarbyld fan iere Mogol-arsjitektuer en in foarrinner fan 'e ferneamde [[Taj Mahal]] yn [[Agra]]. 
* De Qutub Minar is in yndrukwekkende oerwinningspylder fan 73 meter heech, boud yn 'e 12e iuw en omfieme troch ruïnes út 'e iere islamityske perioade fan Yndia. 
[[Ofbyld:India Gate 1.JPG|thumb|India Gate.]]
Oare wichtige trekpleisters binne de India Gate (in oarlochsmonumint), de Lotus-timpel (bekend om syn moderne arsjitektuer) en de Jamamoskee, ien fan 'e grutste moskeeën fan it lân. 

As kulturele haadstêd hat Delhi de wichtichste musea fan it lân, lykas it National Museum, de National Gallery of Modern Art en it National Crafts Museum, dêr't tradisjoneel Yndiaask hânwurk út alle gebieten te sjen is.

== Ekonomy ==
Delhi is it grutste kommersjele sintrum fan Noard-Yndia en hat ien fan 'e heechste ynkommens per ynwenner fan it lân. De ekonomy is de lêste desennia stadichoan ferskood fan hannel nei in moderne tsjinstesektor, dy't mei aktiviteiten yn ûnder oaren IT, telekommunikaasje, banken en fersekerings de wichtichste pylder fan 'e ekonomy foarmet. De stêd lûkt dêrtroch in soad multynasjonale bedriuwen oan.
[[Ofbyld:Chandni Chowk, 2008 (06).JPG|thumb|left|In winkelstrjitte yn Chandni Chowk (Sintraal-Dehli).]]
As haadstêd spilet de oerheid in sintrale rol yn 'e wurkgelegenheid. De oanwêzigens fan parleminten, ministearjes en diplomatike missys soarget foar in stabyl ynkommen foar in grut part fan 'e befolking. Ek hannel en detailhannel binne tige wichtich. Delhi funksjonearret as in grut distribúsjesintrum foar guod dat oer hiel Noard-Yndia ferspraat wurdt.

Swiere yndustry is foar in grut part ferhûze nei de râne fan 'e stêd troch miljeuregels. Yn 'e foarstêden is lykwols noch altyd in soad lichte yndustry te finen, lykas de produksje fan elektroanika, tekstyl en auto-ûnderdielen.

== Bestjoer ==
Delhi hat in bysûndere bestjoerlike struktuer dy’t ôfwykt fan dy fan 'e measte oare unyterritoaria. Offisjeel hjit Dehli it Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Delhi (NCT) en hat it, oars as de measte unyterritoaria, in eigen parlemint en in eigen regear ûnder lieding fan in ''Chief Minister'', lykas by in dielsteat.

Dochs is de macht ferdield tusken it lokale bestjoer en de federale oerheid. Dy lêste hâldt, troch in Luitenant-gûverneur, de kontrôle oer wichtige saken lykas plysje, iepenbiere oarder en grûn. Dat soarget yn 'e praktyk geregeld foar spannings tusken it stedsbestjoer en de lanlike oerheid.
[[Ofbyld:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|Parlemintsgebou.]]
Binnen it territoarium nimt New Delhi in aparte posysje yn. Hjir sitte de presidint fan Yndia, it nasjonale parlemint en de heechste rjochtbank, wat it gebiet ek it politike hert fan it lân makket.

Bestjoerlik is Delhi fierder opdield yn alve distrikten, dy’t elk harren eigen taken en ferantwurdlikheden hawwe.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 80%; text-align: left;&quot;
|+ Distrikten fan Delhi
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|-
| [[New Delhi (distrikt)|New Delhi]] || Connaught Place || 142.004 || 35
|-
| [[North Delhi]] || Alipur || 887.978 || 60
|-
| [[North West Delhi]] || Kanjhawala || 3.656.539 || 440
|-
| [[North East Delhi]] || Nand Nagri || 2.241.624 || 60
|-
| [[West Delhi]] || Rajouri Garden || 2.543.243 || 129
|-
| [[South Delhi]] || Saket || 2.731.929 || 250
|-
| [[South West Delhi]] || Dwarka || 2.292.958 || 420
|-
| [[South East Delhi]] || Defance Colony || 637.775* || 102
|-
| [[East Delhi]] || Preet Vihar || 1.709.346 || 64
|-
| [[Central Delhi]] || Daryaganj || 582.320 || 25
|-
| [[Shahdara]] || Shahdara || 322.931* || 40
|}
''&lt;small&gt;Sifers foar South East Delhi en Shahdara binne rûmings, om't dizze distrikten koart nei de folkstelling fan 2011 offisjeel ynsteld binne troch it splitsen fan besteande distrikten.&lt;/small&gt;''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Delhi}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Delhi| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1992]]</text>
      <sha1>b55hcetcnut6b4ekq1x353xxjbdodaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228489</id>
      <parentid>1228473</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoer */ kt</comment>
      <origin>1228489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10883" sha1="l7urg7owi4m2t9me83rt9fzhzngi6uk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Delhi&lt;br&gt;&lt;small&gt;दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ&lt;/small&gt;
| status            = Nasjonaal Haadstedsk Territoarium
| ôfbylding         = Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg
| ôfbyldingstekst   = Reade Fort yn Delhi.
| wapen             = Emblem of India.svg
| haadstêd          = [[Nij Delhi]]
| grutste stêd      = Delhi
| distrikten        = 11
| ynwennertal       = 16.787.941 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 1.484 km²
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Punjabi]], [[Urdu]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 81,68%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,86%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 3,40%
| stifting          = 1 febrewaris 1992 (as NCT)
| webside           = [https://delhi.gov.in delhi.gov.in]
| ôfbylding99       = National Capital Territory of Delhi in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Delhi yn it noarden fan Yndia.
}}
'''Delhi''' is in [[unyterritoarium]] (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) mei in bysûndere status. It omfiemet sawol de histoaryske stêd [[Old Delhi]] as de troch de Britten oanleine haadstêd [[New Delhi]]. It is, nei Mumbai, de grutste stêdekloft fan it lân. Delhi hat in tige rike skiednis en wurdt faak de &quot;stêd fan 'e sân stêden&quot; neamd, omdat ferskate riken hjir harren haadstêd fêstigen.

== Geografy ==
Delhi leit yn it noarden fan [[Yndia]] en wurdt oan trije kanten omjûn troch [[Haryana]] en yn it easten troch [[Uttar Pradesh]]. De geografy fan 'e stêd wurdt foar in grut part bepaald troch twa natuerlike eleminten.
[[Ofbyld:Old Yamuna Bridge Delhi 03.jpg|thumb|left|Alde brêge yn Dehli oer de Yamuna.]]
De [[Yamuna]] streamt troch it eastlike part fan 'e stêd en hat fanâlds in sintrale rol spile yn 'e ûntwikkeling fan Delhi. De measte fan 'e &quot;sân histoaryske stêden&quot; waarden oan 'e westlike ouwer boud. Hjoed-de-dei foarmet de rivier de skieding tusken it sintrum en East-Delhi (Trans-Yamuna).

De Delhirêch is in heuveleftige útrinner fan it [[Aravalliberchtme]]. Dizze rige rint as in soarte fan rêchbonke troch de stêd en wurdt faak de “griene long” fan Delhi neamd, omdat se beskerming biedt tsjin de hjitte, drûge wyn út [[Radjastan]].

It klimaat fan Delhi is subtropysk kontinintaal en tige útsprutsen. De simmers (april–juny) binne tige hjit, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C komme, wylst de winters (desimber–jannewaris) kâld en faak dampich binne, mei temperatueren dy't soms ticht by it friespunt komme.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid wurdt de stêd yn 'e epyske tradysje ferbûn mei Indraprastha, de haadstêd fan 'e Pandava’s út it ferneamde epos [[Mahabharata]].
[[Ofbyld:Jama Masjid, Delhi.jpg|thumb|left|De Jamamoskee.]]
Sûnt de 12e iuw waard Delhi it sintrum fan ferskate [[Islam|islamityske]] [[Sultanaat|sultanaten]]. Letter waard it in wichtich machtsintrum fan it [[Mogolryk]]. Keizer Shah Jahan liet yn 'e 17e iuw Shahjahanabad bouwe (it hjoeddeiske Ald Delhi), mei ûnder oaren it Reade Fort en de Jamamoskee.

Yn 'e tiid fan [[Britsk Ynje]] ferhûzen de Britten yn 1911 de haadstêd fan [[Kolkata]] (doe Calcutta) nei Delhi. Se lieten de arsjitekten [[Edwin Lutyens]] en [[Herbert Baker]] in nije, planmjittich oanleine haadstêd ûntwerpe: New Delhi.

Nei de ûnôfhinklikens yn 1947 waard Delhi de haadstêd fan it selsstannige Yndia. De stêd feroare doe drastysk nei de dieling fan [[Britsk-Ynje]] troch de komst fan miljoenen flechtlingen út de Pûndjaab.

== Befolking ==
Delhi is ien fan 'e fluchst groeiende metropoalen op 'e wrâld. It is in smeltkroes fan talen, kultueren en religys, mei miljoenen migranten dy't út alle dielen fan Yndia nei de stêd tein binne foar wurk en ûnderwiis.

De meast sprutsen taal is it [[Hindy]], mar Delhi hat yn 'e praktyk in meartalige taalsituaasje. It [[Pûndjaabsk]] en it [[Urdu]] hawwe yn bepaalde konteksten in offisjele status as twadde talen. It [[Ingelsk]] spilet in wichtige rol yn bestjoer, heger ûnderwiis en it bedriuwslibben. Troch de grutte Bingaalske mienskip wurdt ek it [[Bingaalsk]] yn guon wiken in soad praat.

=== Religy ===
Hoewol't it [[hindoeïsme]] de grutste religy is, hat Delhi in hiel ferskaat religieus lânskip. Old Delhi is noch altyd in wichtich sintrum foar de islamityske mienskip, wylst de [[Sikhisme|sikhs]] in grutte kulturele ynfloed op 'e stêd hawwe. Ek de Bingaalske mienskip is goed fertsjintwurdige, benammen yn Chittaranjan Park.
[[Ofbyld:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|De Laxminarayan-timpel.]]
[[Ofbyld:20191203 Moti Masjid, Red Fort, Delhi 0505 6362 DxO.jpg|thumb|Moti Masjid (Motimoskee) yn it Reade Fort.]]
[[Ofbyld:St. James Church 9.jpg|thumb|Sint-Jakobustsjerke.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Delhi (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Hindoeïsme]] || 81,68% || Ferspraat oer de hiele stêd; de dominante groep.
|-
| [[Islam]] || 12,86% || Benammen yn Ald-Delhi en om de Jama Masjid hinne.
|-
| [[Sikhisme]] || 3,40% || In kultureel wichtige groep mei grutte timpels.
|-
| [[Sjainisme]] || 0,99% || In histoarysk wichtige hannelsmienskip yn 'e âlde binnenstêd.
|-
| [[Kristendom]] || 0,87% || In lytse mienskip, faak út Súd-Yndiaaske steaten.
|-
| Oars || 0,20% || Ynklusyf boedisme en oare minderheden.
|}

=== Befolkingsûntwikkeling ====
De grutste sprong yn it ynwennertal fûn plak nei de dieling fan Britsk-Ynje yn 1947, doe't miljoenen hindoes en sikhs út de westlike Pûndjaab (Pakistan) harren yn Delhi fêstigen. Sûnt dy tiid is de stêd elk desennium mei miljoenen minsken groeid.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Delhi (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 405.819 || 413.851 || 488.452 || 636.246 || 917.939 || 1.744.072 || 2.658.612
|-
! Groei
| — || +2,0% || +18,0% || +30,3% || +44,3% || style=&quot;color:green;&quot; | +90,0% || +52,4%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 4.065.698 || 6.220.406 || 9.420.644 || 13.850.507 || 16.787.941 || ||
|-
! Groei
| +52,9% || +53,0% || +51,4% || +47,0% || +21,2% || ||
|}

== Kultuer en Toerisme ==
Delhi hat in kulturele rykdom fan tûzenen jierren oan skiednis. Old Dehli hat nauwe, drokke strjitsjes en New Dehli griene leanen. 

Delhi hat trije lokaasjes dy't op de [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]] steane: 

* It Reade Fort (Lal Qila) is in grut fort fan reade sânstien, boud troch Mogol-keizer Shah Jahan. 
* De tombe fan Humayun is in foarbyld fan iere Mogol-arsjitektuer en in foarrinner fan 'e ferneamde [[Taj Mahal]] yn [[Agra]]. 
* De Qutub Minar is in yndrukwekkende oerwinningspylder fan 73 meter heech, boud yn 'e 12e iuw en omfieme troch ruïnes út 'e iere islamityske perioade fan Yndia. 
[[Ofbyld:India Gate 1.JPG|thumb|India Gate.]]
Oare wichtige trekpleisters binne de India Gate (in oarlochsmonumint), de Lotus-timpel (bekend om syn moderne arsjitektuer) en de Jamamoskee, ien fan 'e grutste moskeeën fan it lân. 

As kulturele haadstêd hat Delhi de wichtichste musea fan it lân, lykas it National Museum, de National Gallery of Modern Art en it National Crafts Museum, dêr't tradisjoneel Yndiaask hânwurk út alle gebieten te sjen is.

== Ekonomy ==
Delhi is it grutste kommersjele sintrum fan Noard-Yndia en hat ien fan 'e heechste ynkommens per ynwenner fan it lân. De ekonomy is de lêste desennia stadichoan ferskood fan hannel nei in moderne tsjinstesektor, dy't mei aktiviteiten yn ûnder oaren IT, telekommunikaasje, banken en fersekerings de wichtichste pylder fan 'e ekonomy foarmet. De stêd lûkt dêrtroch in soad multynasjonale bedriuwen oan.
[[Ofbyld:Chandni Chowk, 2008 (06).JPG|thumb|left|In winkelstrjitte yn Chandni Chowk (Sintraal-Dehli).]]
As haadstêd spilet de oerheid in sintrale rol yn 'e wurkgelegenheid. De oanwêzigens fan parleminten, ministearjes en diplomatike missys soarget foar in stabyl ynkommen foar in grut part fan 'e befolking. Ek hannel en detailhannel binne tige wichtich. Delhi funksjonearret as in grut distribúsjesintrum foar guod dat oer hiel Noard-Yndia ferspraat wurdt.

Swiere yndustry is foar in grut part ferhûze nei de râne fan 'e stêd troch miljeuregels. Yn 'e foarstêden is lykwols noch altyd in soad lichte yndustry te finen, lykas de produksje fan elektroanika, tekstyl en auto-ûnderdielen.

== Bestjoer ==
Delhi hat in bysûndere bestjoerlike struktuer dy’t ôfwykt fan dy fan 'e measte oare unyterritoaria. Offisjeel hjit Dehli it Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Delhi (NCT) en hat it, oars as de measte unyterritoaria, in eigen parlemint en in eigen regear ûnder lieding fan in ''Chief Minister'', lykas by in dielsteat.

Dochs is de macht ferdield tusken it lokale bestjoer en de federale oerheid. Dy lêste hâldt, troch in Luitenant-gûverneur, de kontrôle oer wichtige saken lykas plysje, iepenbiere oarder en grûn. Dat soarget yn 'e praktyk geregeld foar spannings tusken it stedsbestjoer en de lanlike oerheid.
[[Ofbyld:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|Parlemintsgebou.]]
Binnen it territoarium nimt New Delhi in aparte posysje yn. Hjir sitte de presidint fan Yndia, it nasjonale parlemint en de heechste rjochtbank, wat it gebiet ek it politike hert fan it lân makket.

Bestjoerlik is Delhi fierder opdield yn alve distrikten, dy’t elk harren eigen taken en ferantwurdlikheden hawwe.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 80%; text-align: left;&quot;
|+ Distrikten fan Delhi
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|-
| [[New Delhi (distrikt)|New Delhi]] || Connaught Place || 142.004 || 35
|-
| [[North Delhi]] || Alipur || 887.978 || 60
|-
| [[North West Delhi]] || Kanjhawala || 3.656.539 || 440
|-
| [[North East Delhi]] || Nand Nagri || 2.241.624 || 60
|-
| [[West Delhi]] || Rajouri Garden || 2.543.243 || 129
|-
| [[South Delhi]] || Saket || 2.731.929 || 250
|-
| [[South West Delhi]] || Dwarka || 2.292.958 || 420
|-
| [[South East Delhi]] || Defance Colony || 637.775* || 102
|-
| [[East Delhi]] || Preet Vihar || 1.709.346 || 64
|-
| [[Central Delhi]] || Daryaganj || 582.320 || 25
|-
| [[Shahdara]] || Shahdara || 322.931* || 40
|}
''&lt;small&gt;Sifers foar South East Delhi en Shahdara binne rûmings, om't dizze distrikten koart nei de folkstelling fan 2011 offisjeel ynsteld binne troch it splitsen fan besteande distrikten.&lt;/small&gt;''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Delhi}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Delhi| ]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1992]]</text>
      <sha1>l7urg7owi4m2t9me83rt9fzhzngi6uk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228490</id>
      <parentid>1228489</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bestjoer */ kt</comment>
      <origin>1228490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10954" sha1="7yzaerzvjlvcceoge0palwnv4vgf6wn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Delhi&lt;br&gt;&lt;small&gt;दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ&lt;/small&gt;
| status            = Nasjonaal Haadstedsk Territoarium
| ôfbylding         = Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg
| ôfbyldingstekst   = Reade Fort yn Delhi.
| wapen             = Emblem of India.svg
| haadstêd          = [[Nij Delhi]]
| grutste stêd      = Delhi
| distrikten        = 11
| ynwennertal       = 16.787.941 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 1.484 km²
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Punjabi]], [[Urdu]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 81,68%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,86%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 3,40%
| stifting          = 1 febrewaris 1992 (as NCT)
| webside           = [https://delhi.gov.in delhi.gov.in]
| ôfbylding99       = National Capital Territory of Delhi in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Delhi yn it noarden fan Yndia.
}}
'''Delhi''' is in [[unyterritoarium]] (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) mei in bysûndere status. It omfiemet sawol de histoaryske stêd [[Old Delhi]] as de troch de Britten oanleine haadstêd [[New Delhi]]. It is, nei Mumbai, de grutste stêdekloft fan it lân. Delhi hat in tige rike skiednis en wurdt faak de &quot;stêd fan 'e sân stêden&quot; neamd, omdat ferskate riken hjir harren haadstêd fêstigen.

== Geografy ==
Delhi leit yn it noarden fan [[Yndia]] en wurdt oan trije kanten omjûn troch [[Haryana]] en yn it easten troch [[Uttar Pradesh]]. De geografy fan 'e stêd wurdt foar in grut part bepaald troch twa natuerlike eleminten.
[[Ofbyld:Old Yamuna Bridge Delhi 03.jpg|thumb|left|Alde brêge yn Dehli oer de Yamuna.]]
De [[Yamuna]] streamt troch it eastlike part fan 'e stêd en hat fanâlds in sintrale rol spile yn 'e ûntwikkeling fan Delhi. De measte fan 'e &quot;sân histoaryske stêden&quot; waarden oan 'e westlike ouwer boud. Hjoed-de-dei foarmet de rivier de skieding tusken it sintrum en East-Delhi (Trans-Yamuna).

De Delhirêch is in heuveleftige útrinner fan it [[Aravalliberchtme]]. Dizze rige rint as in soarte fan rêchbonke troch de stêd en wurdt faak de “griene long” fan Delhi neamd, omdat se beskerming biedt tsjin de hjitte, drûge wyn út [[Radjastan]].

It klimaat fan Delhi is subtropysk kontinintaal en tige útsprutsen. De simmers (april–juny) binne tige hjit, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C komme, wylst de winters (desimber–jannewaris) kâld en faak dampich binne, mei temperatueren dy't soms ticht by it friespunt komme.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid wurdt de stêd yn 'e epyske tradysje ferbûn mei Indraprastha, de haadstêd fan 'e Pandava’s út it ferneamde epos [[Mahabharata]].
[[Ofbyld:Jama Masjid, Delhi.jpg|thumb|left|De Jamamoskee.]]
Sûnt de 12e iuw waard Delhi it sintrum fan ferskate [[Islam|islamityske]] [[Sultanaat|sultanaten]]. Letter waard it in wichtich machtsintrum fan it [[Mogolryk]]. Keizer Shah Jahan liet yn 'e 17e iuw Shahjahanabad bouwe (it hjoeddeiske Ald Delhi), mei ûnder oaren it Reade Fort en de Jamamoskee.

Yn 'e tiid fan [[Britsk Ynje]] ferhûzen de Britten yn 1911 de haadstêd fan [[Kolkata]] (doe Calcutta) nei Delhi. Se lieten de arsjitekten [[Edwin Lutyens]] en [[Herbert Baker]] in nije, planmjittich oanleine haadstêd ûntwerpe: New Delhi.

Nei de ûnôfhinklikens yn 1947 waard Delhi de haadstêd fan it selsstannige Yndia. De stêd feroare doe drastysk nei de dieling fan [[Britsk-Ynje]] troch de komst fan miljoenen flechtlingen út de Pûndjaab.

== Befolking ==
Delhi is ien fan 'e fluchst groeiende metropoalen op 'e wrâld. It is in smeltkroes fan talen, kultueren en religys, mei miljoenen migranten dy't út alle dielen fan Yndia nei de stêd tein binne foar wurk en ûnderwiis.

De meast sprutsen taal is it [[Hindy]], mar Delhi hat yn 'e praktyk in meartalige taalsituaasje. It [[Pûndjaabsk]] en it [[Urdu]] hawwe yn bepaalde konteksten in offisjele status as twadde talen. It [[Ingelsk]] spilet in wichtige rol yn bestjoer, heger ûnderwiis en it bedriuwslibben. Troch de grutte Bingaalske mienskip wurdt ek it [[Bingaalsk]] yn guon wiken in soad praat.

=== Religy ===
Hoewol't it [[hindoeïsme]] de grutste religy is, hat Delhi in hiel ferskaat religieus lânskip. Old Delhi is noch altyd in wichtich sintrum foar de islamityske mienskip, wylst de [[Sikhisme|sikhs]] in grutte kulturele ynfloed op 'e stêd hawwe. Ek de Bingaalske mienskip is goed fertsjintwurdige, benammen yn Chittaranjan Park.
[[Ofbyld:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|De Laxminarayan-timpel.]]
[[Ofbyld:20191203 Moti Masjid, Red Fort, Delhi 0505 6362 DxO.jpg|thumb|Moti Masjid (Motimoskee) yn it Reade Fort.]]
[[Ofbyld:St. James Church 9.jpg|thumb|Sint-Jakobustsjerke.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Delhi (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Hindoeïsme]] || 81,68% || Ferspraat oer de hiele stêd; de dominante groep.
|-
| [[Islam]] || 12,86% || Benammen yn Ald-Delhi en om de Jama Masjid hinne.
|-
| [[Sikhisme]] || 3,40% || In kultureel wichtige groep mei grutte timpels.
|-
| [[Sjainisme]] || 0,99% || In histoarysk wichtige hannelsmienskip yn 'e âlde binnenstêd.
|-
| [[Kristendom]] || 0,87% || In lytse mienskip, faak út Súd-Yndiaaske steaten.
|-
| Oars || 0,20% || Ynklusyf boedisme en oare minderheden.
|}

=== Befolkingsûntwikkeling ====
De grutste sprong yn it ynwennertal fûn plak nei de dieling fan Britsk-Ynje yn 1947, doe't miljoenen hindoes en sikhs út de westlike Pûndjaab (Pakistan) harren yn Delhi fêstigen. Sûnt dy tiid is de stêd elk desennium mei miljoenen minsken groeid.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Delhi (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 405.819 || 413.851 || 488.452 || 636.246 || 917.939 || 1.744.072 || 2.658.612
|-
! Groei
| — || +2,0% || +18,0% || +30,3% || +44,3% || style=&quot;color:green;&quot; | +90,0% || +52,4%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 4.065.698 || 6.220.406 || 9.420.644 || 13.850.507 || 16.787.941 || ||
|-
! Groei
| +52,9% || +53,0% || +51,4% || +47,0% || +21,2% || ||
|}

== Kultuer en Toerisme ==
Delhi hat in kulturele rykdom fan tûzenen jierren oan skiednis. Old Dehli hat nauwe, drokke strjitsjes en New Dehli griene leanen. 

Delhi hat trije lokaasjes dy't op de [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]] steane: 

* It Reade Fort (Lal Qila) is in grut fort fan reade sânstien, boud troch Mogol-keizer Shah Jahan. 
* De tombe fan Humayun is in foarbyld fan iere Mogol-arsjitektuer en in foarrinner fan 'e ferneamde [[Taj Mahal]] yn [[Agra]]. 
* De Qutub Minar is in yndrukwekkende oerwinningspylder fan 73 meter heech, boud yn 'e 12e iuw en omfieme troch ruïnes út 'e iere islamityske perioade fan Yndia. 
[[Ofbyld:India Gate 1.JPG|thumb|India Gate.]]
Oare wichtige trekpleisters binne de India Gate (in oarlochsmonumint), de Lotus-timpel (bekend om syn moderne arsjitektuer) en de Jamamoskee, ien fan 'e grutste moskeeën fan it lân. 

As kulturele haadstêd hat Delhi de wichtichste musea fan it lân, lykas it National Museum, de National Gallery of Modern Art en it National Crafts Museum, dêr't tradisjoneel Yndiaask hânwurk út alle gebieten te sjen is.

== Ekonomy ==
Delhi is it grutste kommersjele sintrum fan Noard-Yndia en hat ien fan 'e heechste ynkommens per ynwenner fan it lân. De ekonomy is de lêste desennia stadichoan ferskood fan hannel nei in moderne tsjinstesektor, dy't mei aktiviteiten yn ûnder oaren IT, telekommunikaasje, banken en fersekerings de wichtichste pylder fan 'e ekonomy foarmet. De stêd lûkt dêrtroch in soad multynasjonale bedriuwen oan.
[[Ofbyld:Chandni Chowk, 2008 (06).JPG|thumb|left|In winkelstrjitte yn Chandni Chowk (Sintraal-Dehli).]]
As haadstêd spilet de oerheid in sintrale rol yn 'e wurkgelegenheid. De oanwêzigens fan parleminten, ministearjes en diplomatike missys soarget foar in stabyl ynkommen foar in grut part fan 'e befolking. Ek hannel en detailhannel binne tige wichtich. Delhi funksjonearret as in grut distribúsjesintrum foar guod dat oer hiel Noard-Yndia ferspraat wurdt.

Swiere yndustry is foar in grut part ferhûze nei de râne fan 'e stêd troch miljeuregels. Yn 'e foarstêden is lykwols noch altyd in soad lichte yndustry te finen, lykas de produksje fan elektroanika, tekstyl en auto-ûnderdielen.

== Bestjoer ==
Delhi hat in bysûndere bestjoerlike struktuer dy’t ôfwykt fan dy fan 'e measte oare unyterritoaria. Offisjeel hjit Dehli it Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Delhi (NCT) en hat it, oars as de measte unyterritoaria, in eigen parlemint en in eigen regear ûnder lieding fan in ''Chief Minister'', lykas by in dielsteat.

Dochs is de macht ferdield tusken it lokale bestjoer en de federale oerheid. Dy lêste hâldt, troch in Luitenant-gûverneur, de kontrôle oer wichtige saken lykas plysje, iepenbiere oarder en grûn. Dat soarget yn 'e praktyk geregeld foar spannings tusken it stedsbestjoer en de lanlike oerheid.
[[Ofbyld:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|Parlemintsgebou.]]
Binnen it territoarium nimt New Delhi in aparte posysje yn. Hjir sitte de presidint fan Yndia, it nasjonale parlemint en de heechste rjochtbank, wat it gebiet ek it politike hert fan it lân makket.

Bestjoerlik is Delhi fierder opdield yn alve distrikten, dy’t elk harren eigen taken en ferantwurdlikheden hawwe.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 80%; text-align: left;&quot;
|+ Distrikten fan Delhi
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|-
| [[New Delhi (distrikt)|New Delhi]] || Connaught Place || 142.004 || 35
|-
| [[North Delhi]] || Alipur || 887.978 || 60
|-
| [[North West Delhi]] || Kanjhawala || 3.656.539 || 440
|-
| [[North East Delhi]] || Nand Nagri || 2.241.624 || 60
|-
| [[West Delhi]] || Rajouri Garden || 2.543.243 || 129
|-
| [[South Delhi]] || Saket || 2.731.929 || 250
|-
| [[South West Delhi]] || Dwarka || 2.292.958 || 420
|-
| [[South East Delhi]] || Defance Colony || 637.775* || 102
|-
| [[East Delhi]] || Preet Vihar || 1.709.346 || 64
|-
| [[Central Delhi]] || Daryaganj || 582.320 || 25
|-
| [[Shahdara]] || Shahdara || 322.931* || 40
|}
''&lt;small&gt;Sifers foar South East Delhi en Shahdara binne rûmings, om't dizze distrikten koart nei de folkstelling fan 2011 offisjeel ynsteld binne troch it splitsen fan besteande distrikten.&lt;/small&gt;''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://chandigarhtourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Delhi}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Delhi| ]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Plak yn Yndia]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 6e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1992]]</text>
      <sha1>7yzaerzvjlvcceoge0palwnv4vgf6wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228497</id>
      <parentid>1228490</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1228497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10950" sha1="cphgpcjf50708c6116je6g6irj8ajct" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Delhi&lt;br&gt;&lt;small&gt;दिल्ली / دہلی / ਦਿੱਲੀ&lt;/small&gt;
| status            = Nasjonaal Haadstedsk Territoarium
| ôfbylding         = Red Fort in Delhi 03-2016 img3.jpg
| ôfbyldingstekst   = Reade Fort yn Delhi.
| wapen             = Emblem of India.svg
| haadstêd          = [[New Delhi]]
| grutste stêd      = Delhi
| distrikten        = 11
| ynwennertal       = 16.787.941 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak           = 1.484 km²
| talen             = [[Hindy]], [[Ingelsk]] (offisjeel); [[Punjabi]], [[Urdu]]
| religy            = [[Hindoeïsme]] 81,68%&lt;br&gt;[[Islam]] 12,86%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 3,40%
| stifting          = 1 febrewaris 1992 (as NCT)
| webside           = [https://delhi.gov.in delhi.gov.in]
| ôfbylding99       = National Capital Territory of Delhi in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Delhi yn it noarden fan Yndia.
}}
'''Delhi''' is in [[unyterritoarium]] (Nasjonaal Haadstedsk Territoarium) mei in bysûndere status. It omfiemet sawol de histoaryske stêd [[Old Delhi]] as de troch de Britten oanleine haadstêd [[New Delhi]]. It is, nei Mumbai, de grutste stêdekloft fan it lân. Delhi hat in tige rike skiednis en wurdt faak de &quot;stêd fan 'e sân stêden&quot; neamd, omdat ferskate riken hjir harren haadstêd fêstigen.

== Geografy ==
Delhi leit yn it noarden fan [[Yndia]] en wurdt oan trije kanten omjûn troch [[Haryana]] en yn it easten troch [[Uttar Pradesh]]. De geografy fan 'e stêd wurdt foar in grut part bepaald troch twa natuerlike eleminten.
[[Ofbyld:Old Yamuna Bridge Delhi 03.jpg|thumb|left|Alde brêge yn Dehli oer de Yamuna.]]
De [[Yamuna]] streamt troch it eastlike part fan 'e stêd en hat fanâlds in sintrale rol spile yn 'e ûntwikkeling fan Delhi. De measte fan 'e &quot;sân histoaryske stêden&quot; waarden oan 'e westlike ouwer boud. Hjoed-de-dei foarmet de rivier de skieding tusken it sintrum en East-Delhi (Trans-Yamuna).

De Delhirêch is in heuveleftige útrinner fan it [[Aravalliberchtme]]. Dizze rige rint as in soarte fan rêchbonke troch de stêd en wurdt faak de “griene long” fan Delhi neamd, omdat se beskerming biedt tsjin de hjitte, drûge wyn út [[Radjastan]].

It klimaat fan Delhi is subtropysk kontinintaal en tige útsprutsen. De simmers (april–juny) binne tige hjit, mei temperatueren dy't faak boppe de 45 °C komme, wylst de winters (desimber–jannewaris) kâld en faak dampich binne, mei temperatueren dy't soms ticht by it friespunt komme.

== Skiednis ==
Yn 'e âldheid wurdt de stêd yn 'e epyske tradysje ferbûn mei Indraprastha, de haadstêd fan 'e Pandava’s út it ferneamde epos [[Mahabharata]].
[[Ofbyld:Jama Masjid, Delhi.jpg|thumb|left|De Jamamoskee.]]
Sûnt de 12e iuw waard Delhi it sintrum fan ferskate [[Islam|islamityske]] [[Sultanaat|sultanaten]]. Letter waard it in wichtich machtsintrum fan it [[Mogolryk]]. Keizer Shah Jahan liet yn 'e 17e iuw Shahjahanabad bouwe (it hjoeddeiske Ald Delhi), mei ûnder oaren it Reade Fort en de Jamamoskee.

Yn 'e tiid fan [[Britsk Ynje]] ferhûzen de Britten yn 1911 de haadstêd fan [[Kolkata]] (doe Calcutta) nei Delhi. Se lieten de arsjitekten [[Edwin Lutyens]] en [[Herbert Baker]] in nije, planmjittich oanleine haadstêd ûntwerpe: New Delhi.

Nei de ûnôfhinklikens yn 1947 waard Delhi de haadstêd fan it selsstannige Yndia. De stêd feroare doe drastysk nei de dieling fan [[Britsk-Ynje]] troch de komst fan miljoenen flechtlingen út de Pûndjaab.

== Befolking ==
Delhi is ien fan 'e fluchst groeiende metropoalen op 'e wrâld. It is in smeltkroes fan talen, kultueren en religys, mei miljoenen migranten dy't út alle dielen fan Yndia nei de stêd tein binne foar wurk en ûnderwiis.

De meast sprutsen taal is it [[Hindy]], mar Delhi hat yn 'e praktyk in meartalige taalsituaasje. It [[Pûndjaabsk]] en it [[Urdu]] hawwe yn bepaalde konteksten in offisjele status as twadde talen. It [[Ingelsk]] spilet in wichtige rol yn bestjoer, heger ûnderwiis en it bedriuwslibben. Troch de grutte Bingaalske mienskip wurdt ek it [[Bingaalsk]] yn guon wiken in soad praat.

=== Religy ===
Hoewol't it [[hindoeïsme]] de grutste religy is, hat Delhi in hiel ferskaat religieus lânskip. Old Delhi is noch altyd in wichtich sintrum foar de islamityske mienskip, wylst de [[Sikhisme|sikhs]] in grutte kulturele ynfloed op 'e stêd hawwe. Ek de Bingaalske mienskip is goed fertsjintwurdige, benammen yn Chittaranjan Park.
[[Ofbyld:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|De Laxminarayan-timpel.]]
[[Ofbyld:20191203 Moti Masjid, Red Fort, Delhi 0505 6362 DxO.jpg|thumb|Moti Masjid (Motimoskee) yn it Reade Fort.]]
[[Ofbyld:St. James Church 9.jpg|thumb|Sint-Jakobustsjerke.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Delhi (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Hindoeïsme]] || 81,68% || Ferspraat oer de hiele stêd; de dominante groep.
|-
| [[Islam]] || 12,86% || Benammen yn Ald-Delhi en om de Jama Masjid hinne.
|-
| [[Sikhisme]] || 3,40% || In kultureel wichtige groep mei grutte timpels.
|-
| [[Sjainisme]] || 0,99% || In histoarysk wichtige hannelsmienskip yn 'e âlde binnenstêd.
|-
| [[Kristendom]] || 0,87% || In lytse mienskip, faak út Súd-Yndiaaske steaten.
|-
| Oars || 0,20% || Ynklusyf boedisme en oare minderheden.
|}

=== Befolkingsûntwikkeling ====
De grutste sprong yn it ynwennertal fûn plak nei de dieling fan Britsk-Ynje yn 1947, doe't miljoenen hindoes en sikhs út de westlike Pûndjaab (Pakistan) harren yn Delhi fêstigen. Sûnt dy tiid is de stêd elk desennium mei miljoenen minsken groeid.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Delhi (1901–2011)
! Jier
| '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961'''
|-
! Ynwennertal
| 405.819 || 413.851 || 488.452 || 636.246 || 917.939 || 1.744.072 || 2.658.612
|-
! Groei
| — || +2,0% || +18,0% || +30,3% || +44,3% || style=&quot;color:green;&quot; | +90,0% || +52,4%
|-
! Jier
| '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || ||
|-
! Ynwennertal
| 4.065.698 || 6.220.406 || 9.420.644 || 13.850.507 || 16.787.941 || ||
|-
! Groei
| +52,9% || +53,0% || +51,4% || +47,0% || +21,2% || ||
|}

== Kultuer en Toerisme ==
Delhi hat in kulturele rykdom fan tûzenen jierren oan skiednis. Old Dehli hat nauwe, drokke strjitsjes en New Dehli griene leanen. 

Delhi hat trije lokaasjes dy't op de [[wrâlderfgoed]]list fan [[UNESCO]] steane: 

* It Reade Fort (Lal Qila) is in grut fort fan reade sânstien, boud troch Mogol-keizer Shah Jahan. 
* De tombe fan Humayun is in foarbyld fan iere Mogol-arsjitektuer en in foarrinner fan 'e ferneamde [[Taj Mahal]] yn [[Agra]]. 
* De Qutub Minar is in yndrukwekkende oerwinningspylder fan 73 meter heech, boud yn 'e 12e iuw en omfieme troch ruïnes út 'e iere islamityske perioade fan Yndia. 
[[Ofbyld:India Gate 1.JPG|thumb|India Gate.]]
Oare wichtige trekpleisters binne de India Gate (in oarlochsmonumint), de Lotus-timpel (bekend om syn moderne arsjitektuer) en de Jamamoskee, ien fan 'e grutste moskeeën fan it lân. 

As kulturele haadstêd hat Delhi de wichtichste musea fan it lân, lykas it National Museum, de National Gallery of Modern Art en it National Crafts Museum, dêr't tradisjoneel Yndiaask hânwurk út alle gebieten te sjen is.

== Ekonomy ==
Delhi is it grutste kommersjele sintrum fan Noard-Yndia en hat ien fan 'e heechste ynkommens per ynwenner fan it lân. De ekonomy is de lêste desennia stadichoan ferskood fan hannel nei in moderne tsjinstesektor, dy't mei aktiviteiten yn ûnder oaren IT, telekommunikaasje, banken en fersekerings de wichtichste pylder fan 'e ekonomy foarmet. De stêd lûkt dêrtroch in soad multynasjonale bedriuwen oan.
[[Ofbyld:Chandni Chowk, 2008 (06).JPG|thumb|left|In winkelstrjitte yn Chandni Chowk (Sintraal-Dehli).]]
As haadstêd spilet de oerheid in sintrale rol yn 'e wurkgelegenheid. De oanwêzigens fan parleminten, ministearjes en diplomatike missys soarget foar in stabyl ynkommen foar in grut part fan 'e befolking. Ek hannel en detailhannel binne tige wichtich. Delhi funksjonearret as in grut distribúsjesintrum foar guod dat oer hiel Noard-Yndia ferspraat wurdt.

Swiere yndustry is foar in grut part ferhûze nei de râne fan 'e stêd troch miljeuregels. Yn 'e foarstêden is lykwols noch altyd in soad lichte yndustry te finen, lykas de produksje fan elektroanika, tekstyl en auto-ûnderdielen.

== Bestjoer ==
[[Ofbyld:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|Parlemintsgebou.]]
Delhi hat in bysûndere bestjoerlike struktuer dy’t ôfwykt fan dy fan 'e measte oare unyterritoaria. Offisjeel hjit Dehli it Nasjonaal Haadstedsk Territoarium fan Delhi (NCT) en hat it, oars as de measte unyterritoaria, in eigen parlemint en in eigen regear ûnder lieding fan in ''Chief Minister'', lykas by in dielsteat.

Dochs is de macht ferdield tusken it lokale bestjoer en de federale oerheid. Dy lêste hâldt, troch in Luitenant-gûverneur, de kontrôle oer wichtige saken lykas plysje, iepenbiere oarder en grûn. Dat soarget yn 'e praktyk geregeld foar spannings tusken it stedsbestjoer en de lanlike oerheid.

Binnen it territoarium nimt New Delhi in aparte posysje yn. Hjir sitte de presidint fan Yndia, it nasjonale parlemint en de heechste rjochtbank, wat it gebiet ek it politike hert fan it lân makket.

Bestjoerlik is Delhi fierder opdield yn alve distrikten, dy’t elk harren eigen taken en ferantwurdlikheden hawwe.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 80%; text-align: left;&quot;
|+ Distrikten fan Delhi
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|-
| [[New Delhi (distrikt)|New Delhi]] || Connaught Place || 142.004 || 35
|-
| [[North Delhi]] || Alipur || 887.978 || 60
|-
| [[North West Delhi]] || Kanjhawala || 3.656.539 || 440
|-
| [[North East Delhi]] || Nand Nagri || 2.241.624 || 60
|-
| [[West Delhi]] || Rajouri Garden || 2.543.243 || 129
|-
| [[South Delhi]] || Saket || 2.731.929 || 250
|-
| [[South West Delhi]] || Dwarka || 2.292.958 || 420
|-
| [[South East Delhi]] || Defence Colony || 637.775* || 102
|-
| [[East Delhi]] || Preet Vihar || 1.709.346 || 64
|-
| [[Central Delhi]] || Daryaganj || 582.320 || 25
|-
| [[Shahdara]] || Shahdara || 322.931* || 40
|}
''&lt;small&gt;Sifers foar South East Delhi en Shahdara binne rûmings, om't dizze distrikten koart nei de folkstelling fan 2011 offisjeel ynsteld binne troch it splitsen fan besteande distrikten.&lt;/small&gt;''
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://delhitourism.gov.in/ Toeristyske side oer Chandigarh.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Delhi}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Delhi| ]]
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Plak yn Yndia]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 6e iuw f.Kr.]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1992]]</text>
      <sha1>cphgpcjf50708c6116je6g6irj8ajct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sohren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191251</id>
    <revision>
      <id>1228474</id>
      <timestamp>2026-04-22T20:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks stêd | namme                       = Sohren | ôfbylding                   = 20260408 Sohren, protestantske tsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte           = | ôfbyldingstekst             =  | wapen                       = [[Ofbyld:DEU Sohren COA.svg|60px]] | ynwennertal                 = 3.184 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt; | oerflak...&quot;</comment>
      <origin>1228474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3061" sha1="t6xi3iunk7qyw5pgjp80rjtybivzfkh" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Sohren
| ôfbylding                   = 20260408 Sohren, protestantske tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Sohren COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 3.184 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 9,42 km²
| befolkingstichtens          = 338 ynw./km²
| hichte                      = 410 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Hunsrück-Kreis]]
| bestjoerlike ienheid 3      = ferbânsgemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]
| boargemaster                = 
| postkoade                   = 55487
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_56_05_N_7_18_30_E_scale:12500_type:city_region:DE|49°56'N 07°18'E}}
| webside                     = [https://www.sohren.de/ www.sohren.de]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| lat_deg                     = 49 | lat_min = 56 | lat_sec = 05 | lat_dir = N
| lon_deg                     = 7  | lon_min = 18 | lon_sec = 30 | lon_dir = E
}}
'''Sohren''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Rhein-Hunsrück-Kreis]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It plak leit op 'e Hunsrück en heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]. Sohren is ien fan 'e gruttere gemeenten yn 'e regio en hat in sintrale funksje foar de omlizzende doarpen.

== Skiednis ==
De namme Sohren komt foar it earst foar yn in dokumint út it jier 866. Eartiids wie Sohren it haadplak fan in eigen rjochtsgebiet, it &quot;Sohrener Pflege&quot;, dat ûnder it [[greefskip Sponheim]] foel.

== It besjen wurdich ==
* De evangelyske tsjerke, in barokke sealtsjerke út 1761-1762 mei in toer dy't út de 15e iuw datearret.
* De katolike parochytsjerke Sint-Michael, boud yn 1907-1908 yn in neogoatyske styl.
* In opmerklik betinkingsmonumint foar de fallen soldaten yn 'e Earste Wrâldkriich (1934)
* De wettertoer fan 1909.

== Ekonomy en ferkear ==
Sohren leit oan 'e Bundesstraße 50 en hiel tichtby it fleanfjild Frankfurt-Hahn. Dit hat de ôfrûne desennia foar in soad ekonomyske groei en wurkgelegenheid soarge. It plak hat in breed oanbod oan winkels, skoallen en sportfoarsjennings.
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:20260408 Sohren, Sint-Michaeltsjerke.jpg|Sint-Michaeltsjerke
Ofbyld:20260408 Sohren, Haadstrjitte.jpg|Haadstrjitte
Ofbyld:2026 Sohren, oarlochsmonumint.jpg|Oarlochsmonumint
&lt;/gallery&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sohren}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sohren}}
[[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]]</text>
      <sha1>t6xi3iunk7qyw5pgjp80rjtybivzfkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228475</id>
      <parentid>1228474</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3065" sha1="97dv09mv57esvg2zc59ijtlb5elyqdy" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Sohren
| ôfbylding                   = 20260408 Sohren, protestantske tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Sohren COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 3.184 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 9,42 km²
| befolkingstichtens          = 338 ynw./km²
| hichte                      = 410 m
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Hunsrück-Kreis]]
| bestjoerlike ienheid 3      = ferbânsgemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]
| boargemaster                = 
| postkoade                   = 55487
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_56_05_N_7_18_30_E_scale:12500_type:city_region:DE|49°56'N 07°18'E}}
| webside                     = [https://www.sohren.de/ www.sohren.de]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| lat_deg                     = 49 | lat_min = 56 | lat_sec = 05 | lat_dir = N
| lon_deg                     = 7  | lon_min = 18 | lon_sec = 30 | lon_dir = E
}}
'''Sohren''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Rhein-Hunsrück-Kreis]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It plak leit op 'e [[Hunsrück]] en heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]. Sohren is ien fan 'e gruttere gemeenten yn 'e regio en hat in sintrale funksje foar de omlizzende doarpen.

== Skiednis ==
De namme Sohren komt foar it earst foar yn in dokumint út it jier 866. Eartiids wie Sohren it haadplak fan in eigen rjochtsgebiet, it &quot;Sohrener Pflege&quot;, dat ûnder it [[greefskip Sponheim]] foel.

== It besjen wurdich ==
* De evangelyske tsjerke, in barokke sealtsjerke út 1761-1762 mei in toer dy't út de 15e iuw datearret.
* De katolike parochytsjerke Sint-Michael, boud yn 1907-1908 yn in neogoatyske styl.
* In opmerklik betinkingsmonumint foar de fallen soldaten yn 'e Earste Wrâldkriich (1934)
* De wettertoer fan 1909.

== Ekonomy en ferkear ==
Sohren leit oan 'e Bundesstraße 50 en hiel tichtby it fleanfjild Frankfurt-Hahn. Dit hat de ôfrûne desennia foar in soad ekonomyske groei en wurkgelegenheid soarge. It plak hat in breed oanbod oan winkels, skoallen en sportfoarsjennings.
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:20260408 Sohren, Sint-Michaeltsjerke.jpg|Sint-Michaeltsjerke
Ofbyld:20260408 Sohren, Haadstrjitte.jpg|Haadstrjitte
Ofbyld:2026 Sohren, oarlochsmonumint.jpg|Oarlochsmonumint
&lt;/gallery&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sohren}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sohren}}
[[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]]</text>
      <sha1>97dv09mv57esvg2zc59ijtlb5elyqdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bärenbach (Rhein-Hunsrück)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191252</id>
    <revision>
      <id>1228476</id>
      <timestamp>2026-04-22T20:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks stêd | namme                       = Bärenbach | ôfbylding                   = 20260408 Bärenbach (Hunsrück).jpg | ôfbyldingsbreedte           = | ôfbyldingstekst             =  | wapen                       = [[Ofbyld:Wappen Baerenbach (Hunsrueck).png|60px]] | ynwennertal                 = 467 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt; | o...&quot;</comment>
      <origin>1228476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="rq4c2eehwb0rkum14proq2js68ihk39" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Bärenbach
| ôfbylding                   = 20260408 Bärenbach (Hunsrück).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Wappen Baerenbach (Hunsrueck).png|60px]]
| ynwennertal                 = 467 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,83 km²
| hichte                      = 446 m
| befolkingstichtens          = 95 ynw./km²
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Hunsrück-Kreis]]
| bestjoerlike ienheid 3      = ferbânsgemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]
| boargemaster                = Thomas Schmidt
| postkoade                   = 55483
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_56_42_N_7_18_13_E_scale:12500_type:city_region:DE|49°56'N 07°18'E}}
| webside                     = [https://www.baerenbach-hunsrueck.de/ www.baerenbach-hunsrueck.de]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| lat_deg                     = 49 | lat_min = 56 | lat_sec = 42 | lat_dir = N
| lon_deg                     = 7  | lon_min = 18 | lon_sec = 13 | lon_dir = E
}}
'''Bärenbach''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Rhein-Hunsrück-Kreis]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]. Bärenbach leit op 'e [[Hunsrück]]-heechflakte, fuort oan 'e Bundesstraße 50 en flakby it fleanfjild Frankfurt-Hahn.

== Skiednis ==
Bärenbach waard foar it earst skriftlik neamd yn it jier 1103. Histoarysk sjoen makke it doarp diel út fan it &quot;Sohrener Pflege&quot; en foel it ûnder it bewâld fan it [[greefskip Sponheim]]. Yn 'e iuwen dêrnei wiksele it besit ferskillende kearen tusken de markgreven fan Baden, Kar-Palts en de greven fan Veldenz.

De namme ferwiist nei de beek (Bach) dêr't it doarp oan leit, mooglik yn kombinaasje mei de namme fan in persoan of yndie de bear.

== It besjen wurdich ==
* It doarp hat ferskate karakteristike fakwurkhuzen dy't as kultuerhistoaryske monuminten beskerme binne, benammen oan 'e Hauptstraße.
* In opfallend monumint is it âlde bakhûs (Backes), dat tsjûget fan 'e mienskiplike doarpskultuer fan eartiids.

== Ferkear ==
Troch de lizzing flakby it fleanfjild Hahn en de útwreiding fan 'e B50 hat it doarp in goede ûntsluting. 

{{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}}
{{Commonscat|Bärenbach (Hunsrück)}}
}}

{{DEFAULTSORT:Barenbach}}
[[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]]</text>
      <sha1>rq4c2eehwb0rkum14proq2js68ihk39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228477</id>
      <parentid>1228476</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2974" sha1="fcg2542220k08v8gxi0s8pvta81xhbu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Bärenbach
| ôfbylding                   = 20260408 Bärenbach (Hunsrück).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Wappen Baerenbach (Hunsrueck).png|60px]]
| ynwennertal                 = 467 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.rlp.de/themen/bevoelkerung/daten/bevoelkerungsfortschreibung Statistisches Landesamt RP]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,83 km²
| hichte                      = 446 m
| befolkingstichtens          = 95 ynw./km²
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Hunsrück-Kreis]]
| bestjoerlike ienheid 3      = ferbânsgemeente
| namme bestjoerlike ienheid 3= [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]
| boargemaster                = Thomas Schmidt
| postkoade                   = 55483
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_56_42_N_7_18_13_E_scale:12500_type:city_region:DE|49°56'N 07°18'E}}
| webside                     = [https://www.baerenbach-hunsrueck.de/ www.baerenbach-hunsrueck.de]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| lat_deg                     = 49 | lat_min = 56 | lat_sec = 42 | lat_dir = N
| lon_deg                     = 7  | lon_min = 18 | lon_sec = 13 | lon_dir = E
}}
'''Bärenbach''' is in plak en gemeente yn 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Rhein-Hunsrück-Kreis]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Rynlân-Palts]]. It doarp heart by it [[Verbandsgemeinde|gemeenteferbân]] [[Kirchberg (Verbandsgemeinde)|Kirchberg]]. Bärenbach leit op 'e [[Hunsrück]]-heechflakte, fuort oan 'e Bundesstraße 50 en flakby it fleanfjild Frankfurt-Hahn.

== Skiednis ==
Bärenbach waard foar it earst skriftlik neamd yn it jier 1103. Histoarysk sjoen makke it doarp diel út fan it &quot;Sohrener Pflege&quot; en foel it ûnder it bewâld fan it [[greefskip Sponheim]]. Yn 'e iuwen dêrnei wiksele it besit ferskillende kearen tusken de markgreven fan Baden, Kar-Palts en de greven fan Veldenz.

De namme ferwiist nei de beek (Bach) dêr't it doarp oan leit, mooglik yn kombinaasje mei de namme fan in persoan of yndie de bear.

== It besjen wurdich ==
* It doarp hat ferskate karakteristike fakwurkhuzen dy't as kultuerhistoaryske monuminten beskerme binne, benammen oan 'e Hauptstraße.
* In opfallend monumint is it âlde bakhûs (Backes), dat tsjûget fan 'e mienskiplike doarpskultuer fan eartiids.

== Ferkear ==
Troch de lizzing flakby it fleanfjild Hahn en de útwreiding fan 'e B50 hat it doarp in goede ûntsluting. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bärenbach (Hunsrück)}}
}}

{{DEFAULTSORT:Barenbach}}
[[Kategory:Plak yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Gemeente yn Rynlân-Palts]]</text>
      <sha1>fcg2542220k08v8gxi0s8pvta81xhbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jakhalzen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191253</id>
    <redirect title="Jakhals" />
    <revision>
      <id>1228481</id>
      <timestamp>2026-04-22T23:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Jakhals]]</comment>
      <origin>1228481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lwby7itiozqtl74z3pph5oifb3m491o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Jakhals]]</text>
      <sha1>lwby7itiozqtl74z3pph5oifb3m491o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marginalisaasje (taalkunde)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191254</id>
    <redirect title="Marginalisearre taal" />
    <revision>
      <id>1228482</id>
      <timestamp>2026-04-22T23:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Marginalisearre taal]]</comment>
      <origin>1228482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Marginalisearre taal]]</text>
      <sha1>nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marginalisearring (taalkunde)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191255</id>
    <redirect title="Marginalisearre taal" />
    <revision>
      <id>1228483</id>
      <timestamp>2026-04-22T23:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Marginalisearre taal]]</comment>
      <origin>1228483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Marginalisearre taal]]</text>
      <sha1>nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taalmarginalisaasje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191256</id>
    <redirect title="Marginalisearre taal" />
    <revision>
      <id>1228484</id>
      <timestamp>2026-04-22T23:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Marginalisearre taal]]</comment>
      <origin>1228484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Marginalisearre taal]]</text>
      <sha1>nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taalmarginalisearring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191257</id>
    <redirect title="Marginalisearre taal" />
    <revision>
      <id>1228485</id>
      <timestamp>2026-04-22T23:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Marginalisearre taal]]</comment>
      <origin>1228485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Marginalisearre taal]]</text>
      <sha1>nb6g798b5vpaga5zk09q4271qurr2cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gallo-Romaansk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191258</id>
    <redirect title="Gallo-Romaanske talen" />
    <revision>
      <id>1228499</id>
      <timestamp>2026-04-23T07:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Gallo-Romaanske talen]]</comment>
      <origin>1228499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7koplqc0e1igqi8r4pxlo3t1o1xvuur" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Gallo-Romaanske talen]]</text>
      <sha1>7koplqc0e1igqi8r4pxlo3t1o1xvuur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germania Magna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191259</id>
    <redirect title="Germaanje" />
    <revision>
      <id>1228500</id>
      <timestamp>2026-04-23T07:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Germaanje]]</comment>
      <origin>1228500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="mmlvl8xk41mnnmy2zrqzzbkf9mg43qm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Germaanje]]</text>
      <sha1>mmlvl8xk41mnnmy2zrqzzbkf9mg43qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jammu en Kasjmier (territoarium)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191260</id>
    <revision>
      <id>1228503</id>
      <timestamp>2026-04-23T08:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Jammu en Kasjmier&lt;br&gt;&lt;small&gt;जम्मू और कश्मीर &lt;br&gt; جموں و کشمیر | status            = Unyterritoarium | ôfbylding         = Dal Lake Hazratbal Srinagar.jpg | ôfbyldingstekst   = De Dal-mar yn Srinagar, de simmerhaadstêd. | wapen             = Emblem of Jammu and Kashmir.svg | haadstêd          = [[Srinagar]] (simmer)&lt;br&gt;[[Jammu]] (winter) | grutste stêd      = [[Srinagar]] | distrikt...&quot;</comment>
      <origin>1228503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11275" sha1="q8t15e63srik8ht5eg1dciosopnhhsp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jammu en Kasjmier&lt;br&gt;&lt;small&gt;जम्मू और कश्मीर &lt;br&gt; جموں و کشمیر
| status            = Unyterritoarium
| ôfbylding         = Dal Lake Hazratbal Srinagar.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Dal-mar yn Srinagar, de simmerhaadstêd.
| wapen             = Emblem of Jammu and Kashmir.svg
| haadstêd          = [[Srinagar]] (simmer)&lt;br&gt;[[Jammu]] (winter)
| grutste stêd      = [[Srinagar]]
| distrikten        = 20
| ynwennertal       = 12.258.433 (2011, sûnder Ladakh)
| oerflak           = 42.241 km² (ûnder Yndiaask bestjoer)
| talen             = [[Kasjmiersk]], [[Dogry]], [[Hindy]], [[Urdu]], [[Ingelsk]]
| religy            = [[Islam]] 68,31%&lt;br&gt;[[Hindoeïsme]] 28,44%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 1,87%
| stifting          = 31 oktober 2019 (as unyterritoarium)
| webside           = [https://jk.gov.in jk.gov.in]
| ôfbylding99       = Jammu and Kashmir in India (de-facto).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jammu en Kasjmier yn it noarden.
}}
'''Jammu en Kasjmier''' is in [[unyterritoarium]] yn it uterste noarden fan [[Yndia]]. Oant 2019 wie it in dielsteat mei in spesjale autonome status, mar nei in grûnwetlike feroaring waard it omfoarme ta in unyterritoarium, wylst [[Ladakh]] dêrfan losmakke waard as in apart territoarium. It unyterritoarium Jammu en Kasjmier (42.241 km²) is krekt wat grutter Nederlân (41.850 km²).

== Geografy ==
[[Ofbyld:Pahalgam Valley.jpg|thumb|left|Pahalgam-delling.]]
Jammu and Kashmir bestiet út twa geografysk tige ferskillende regio’s. De Kasjmierdelling is in fruchtbere, heechlizzende delling, omklamme troch de sniebedutsen piken fan de [[Himalaya]] en de [[Pir Panjal]]-berchrêch. Troch dizze delling streamt de [[Jhelum (rivier)|Jhelum]], en it gebiet is wrâldferneamd om syn natoer, mei marren lykas de [[Dal-mar]] (''Dal Lake'') en grutte berchgreiden.

It súdlike diel, Jammu, bestiet út de legere heuvels fan 'e [[Shiwaliks]] en in diel fan 'e flakten fan Pûndjaab. It klimaat is hjir folle waarmer as yn 'e Kasjmierdelling.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jammu and Kashmir is nau ferbûn mei de spanning tusken Yndia en Pakistan. Oant 1947 wie it gebiet in prinsdom ûnder in hindoe-maharadja, wylst de mearderheid fan 'e befolking moslim wie.

=== 1947 === 
[[Ofbyld:Indian soldiers landing at Srinagar airfield during the 1947–1948 war.jpg|thumb|left|Yndiaaske troepen dy't yn Srinagar oankomme (1947–1948).]]
By de dieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 kaam it gebiet yn in krisis telâne. Nei in ynfal fan stammen út [[Pakistan]] naam de maharadja it beslút him oan te sluten by Yndia. Dat feroarsake de earste oarloch tusken beide lannen en resultearre yn in de fakto spjalting fan it gebiet troch in bestânsline (''Line of Control'').

=== Autonomy ûnder Artikel 370 ===
Yn 'e jierren dêrnei krige it gebiet in bysûndere status yn 'e Yndiaaske uny. Under Artikel 370 fan 'e Yndiaaske grûnwet hie Jammu en Kasjmier in grutte mjitte fan selsbestjoer, mei in eigen grûnwet en in eigen flagge. De federale oerheid hold allinnich foech oer saken lykas definsje en bûtenlânske polityk. Dêrnjonken wie it foar minsken fan bûten de steat net tastien om grûn of ûnreplik guod te keapjen.

=== 2019 ===
Yn 2019 feroare de situaasje yngrevend mei't de Yndiaaske oerheid dy spesjale status ophefte. Mei it skrassen fan Artikel 370 waard de autonomy beëinige en de eigen grûnwet ôfskaft. Tagelyk waard de eardere dielsteat opdield yn twa unyterritoaria: Jammu en Kasjmier en Ladakh.

It doel fan 'e feroaringen wie om it gebiet sterker yn 'e Yndiaaske steatstruktuer te yntegrearjen. Sûnt dy tiid falle plysje en iepenbiere oarder fuort ûnder de federale oerheid yn [[New Delhi]], en jilde de nasjonale wetten ek foar de ynwenners fan 'e Kasjmier en Jammu.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Kashmir (1319995821).jpg|thumb|Frou mei bern yn Kasjmier.]]
Jammu and Kashmir is it iennichste unyterritoarium fan Yndia mei in moslimmearderheid, mar de religieuze ferdieling ferskilt sterk per regio. Yn 'e Kasjmierdelling is de befolking hast hielendal moslim (likernôch 96%), en dêr spilet de kultuer fan it saneamde Kashmiriyat in wichtige rol, in mingfoarm fan islamityske en [[Soefisme|sufy-ynfloeden]] mei âlde Kasjmierske tradysjes.

Yn it súdlike diel, Jammu, foarmje hindoes de mearderheid (sa'n 62%), neist wichtige minderheden fan moslims en sikhs. In promininte groep yn 'e regio binne de Dogra's, dy’t in grutte kulturele en histoaryske rol spylje.
[[Ofbyld:Prayer in Jamia Mosque.jpg|thumb|Ynterieur fan 'e Jamia-moskee yn Srinagar.]] 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jammu en Kasjmier (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Islam]] || 68,31% || Benammen konsintrearre yn 'e Kasjmierdelling (96%).
|-
| [[Hindoeïsme]] || 28,44% || De mearderheid yn 'e regio Jammu (62%).
|-
| [[Sikhisme]] || 1,87% || In lytse mar ynfloedrike mienskip, fral yn Jammu en Srinagar.
|-
| [[Boedisme]] || 0,90% || Lytse mienskip (de measte boedisten falle no ûnder Ladakh).
|-
| [[Kristendom]] || 0,28% || In hiele lytse minderheid.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Jammu en Kasjmier (1951–2011)
! Jier
| '''1951''' || '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011'''
|-
! Ynwennertal
| 3.253.852 || 3.560.976 || 4.616.632 || 5.987.389 || 7.718.700* || 10.143.700 || 12.258.433
|-
! Groei
| — || +9,4% || +29,6% || +29,7% || +28,9% || +31,4% || +23,6%
|}
''*Yn 1991 fûn der yn Jammu en Kasjmier gjin offisjele folkstelling plak troch de ûnrêst; dit sifer is in rûzing.''

== Ekonomy ==
De ekonomy fan Jammu and Kashmir is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou, toerisme en tradisjoneel hânwurk. Foar in soad ynwenners is de lânbou de wichtichste boarne fan ynkommen. Yn 'e Kasjmierdelling libje in soad boeren fan 'e tylt fan apels, kersen en walnuten. Ek saffraan, ien fan 'e djoerste krûden fan 'e wrâld, wurdt hjir ferboud en bringt in hege opbringst op.
[[Ofbyld:Houseboats, Dal Lake, Kashmir.jpg|thumb|left|Hûsboaten op 'e Dal-mar.]]
Dêrnjonken fertsjinje in soad minsken harren jild yn it toerisme. Nettsjinsteande politike ûnrêst bliuwt de regio in populêre bestimming foar besikers út Yndia, dy't komme foar it berchlânskip, de snie en de wenboaten op 'e marren by Srinagar.

Ek it hânwurk is foar in grut part fan 'e befolking fan belang. Ambachtslju meitsje wrâldferneamde produkten lykas Pashmina-sjaals, hânknope kleden en fyn fykwurk fan walnutehout, dy't sawol yn Yndia as dêrbûten ferkocht wurde.

== Natoer ==
De natoer fan Jammu en Kasjmier ferskilt fan subtropyske flakten yn it suden oant berchpiken fan 'e Himalaja yn it noarden. It lânskip wurdt benammen bepaald troch hichteferskillen en in soad wetter.

De Kasjmierdelling is in heechlizzende delling (±1.600 m). Troch it gebiet streamt de Jhelum. Bekende marren binne de Dal-mar en de Wular-mar. De Dal-mar stiet bekend om syn driuwende tunen. De natoer is grien en ryk en yn 'e maitiid bloeie de berchgreiden fan Gulmarg en Sonamarg fol blommen.

Yn it suden is it lânskip rûger. De Shiwaliks rinne oer yn 'e hegere berchgebieten fan 'e Midden-Himalaja. Rivieren lykas de Chenab, Tawi en Ravi hawwe hjir djippe dellingen útsletten. De bosken besteane benammen út iken en dennen.
[[Ofbyld:The Last Surviving Population of Hangul.jpg|thumb|De lêste populaasje fan it [[Sintraalaziatysk reahart]].]]
It gebiet hat ferskate beskerme natoergebieten, wêrûnder it [[Nasjonaal Park Dachigam]]. It bekendste bist is it [[Sintraalaziatysk reahart]] (''Cervus hanglu''), in seldsume hartsoarte dy't hast allinnich hjir foarkomt. Yn 'e hegere bergen libje ek de [[snieloaihoars]] (Panthera uncia), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus'' en ''Ursus arctos isabellinus'') en ferskate soarten wylde geiten en skiep.

Oare nasjonale parken binne: 

* [[Nasjonaal Park Kishtwar]]: bekend om syn rûge bergen. 
* [[Nasjonaal Park Kazirag]]: in gebiet dat tichetby de ''Line of Control'' leit.
* [[Nasjonaal Park Salim]]: in lyts park flakby Srinagar dat fral rjochte is op fûgels.

== Bestjoer ==
De politike struktuer fan Jammu en Kasjmier is bysûnder en hat sûnt 2019 grutte feroarings ûndergien. As unyterritoarium wurdt it bestjoerd troch in Luitenant-gûverneur, dy’t troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Dy hat de úteinlike ferantwurdlikheid oer plysje en iepenbiere oarder.

Dêrnjonken hat Jammu en Kasjmier in keazen wetjaande gearkomste. Nei in perioade fan streekrjocht federaal bestjoer fûnen yn 2024 foar it earst wer ferkiezings plak, wêrtroch fertsjintwurdigers fan 'e befolking wer wetten meitsje kinne oer lokale saken lykas ûnderwiis, sûnenssoarch en lânbou.

In histoarysk skaaimerk is it systeem fan in simmer- en winterhaadstêd. Srinagar fungearret as haadstêd yn 'e simmermoannen, wylst it bestjoer yn 'e winter ferhûzet nei it súdliker lizzende Jammu.

Op it mêd fan rjochtspraak falt it gebiet ûnder it High Court fan Jammu en Kasjmier en Ladakh, dat ek rjochtsprekt foar it buor-unyterritoarium Ladakh.

[[Ofbyld:Jammu und Kashmir (Unionsterritorium) Distrikte.svg|thumb|Distrikten fan Jammu en Kasjmier.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Kasjmier
|-
| [[Srinagar (distrikt)|Srinagar]] || Srinagar || 1.236.829 || 1.979
|-
| [[Anantnag (distrikt)|Anantnag]] || Anantnag || 1.078.692 || 3.574
|-
| [[Baramulla (distrikt)|Baramulla]] || Baramulla || 1.008.039 || 4.243
|-
| [[Kupwara (distrikt)|Kupwara]] || Kupwara || 870.354 || 2.379
|-
| [[Badgam (distrikt)|Badgam]] || Badgam || 753.745 || 1.371
|-
| [[Pulwama (distrikt)|Pulwama]] || Pulwama || 560.440 || 1.086
|-
| [[Kulgam (distrikt)|Kulgam]] || Kulgam || 424.483 || 410
|-
| [[Bandipora (distrikt)|Bandipora]] || Bandipora || 392.232 || 345
|-
| [[Ganderbal (distrikt)|Ganderbal]] || Ganderbal || 297.446 || 258
|-
| [[Shopian (distrikt)|Shopian]] || Shopian || 266.215 || 312
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Jammu
|-
| [[Jammu (distrikt)|Jammu]] || Jammu || 1.529.958 || 2.342
|-
| [[Rajouri (distrikt)|Rajouri]] || Rajouri || 642.415 || 2.630
|-
| [[Kathua (distrikt)|Kathua]] || Kathua || 616.435 || 2.651
|-
| [[Udhampur (distrikt)|Udhampur]] || Udhampur || 554.985 || 2.637
|-
| [[Poonch (distrikt)|Poonch]] || Poonch || 476.835 || 1.674
|-
| [[Doda (distrikt)|Doda]] || Doda || 409.936 || 8.912
|-
| [[Samba (distrikt)|Samba]] || Samba || 318.898 || 904
|-
| [[Reasi (distrikt)|Reasi]] || Reasi || 314.667 || 1.719
|-
| [[Ramban (distrikt)|Ramban]] || Ramban || 283.713 || 1.329
|-
| [[Kishtwar (distrikt)|Kishtwar]] || Kishtwar || 230.696 || 7.737
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.jktdc.co.in/ Toerisme yn Jammu en Kasjmier .]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jammu en Kasjmier (territoarium)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]]</text>
      <sha1>q8t15e63srik8ht5eg1dciosopnhhsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228504</id>
      <parentid>1228503</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11244" sha1="egcxpxduef7319vp894sctnu7jjvlhh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jammu en Kasjmier&lt;br&gt;&lt;small&gt;जम्मू और कश्मीर &lt;br&gt; جموں و کشمیر
| status            = Unyterritoarium
| ôfbylding         = Dal Lake Hazratbal Srinagar.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Dal-mar yn Srinagar, de simmerhaadstêd.
| wapen             = 
| haadstêd          = [[Srinagar]] (simmer)&lt;br&gt;[[Jammu]] (winter)
| grutste stêd      = [[Srinagar]]
| distrikten        = 20
| ynwennertal       = 12.258.433 (2011, sûnder Ladakh)
| oerflak           = 42.241 km² (ûnder Yndiaask bestjoer)
| talen             = [[Kasjmiersk]], [[Dogry]], [[Hindy]], [[Urdu]], [[Ingelsk]]
| religy            = [[Islam]] 68,31%&lt;br&gt;[[Hindoeïsme]] 28,44%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 1,87%
| stifting          = 31 oktober 2019 (as unyterritoarium)
| webside           = [https://jk.gov.in jk.gov.in]
| ôfbylding99       = Jammu and Kashmir in India (de-facto).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jammu en Kasjmier yn it noarden.
}}
'''Jammu en Kasjmier''' is in [[unyterritoarium]] yn it uterste noarden fan [[Yndia]]. Oant 2019 wie it in dielsteat mei in spesjale autonome status, mar nei in grûnwetlike feroaring waard it omfoarme ta in unyterritoarium, wylst [[Ladakh]] dêrfan losmakke waard as in apart territoarium. It unyterritoarium Jammu en Kasjmier (42.241 km²) is krekt wat grutter Nederlân (41.850 km²).

== Geografy ==
[[Ofbyld:Pahalgam Valley.jpg|thumb|left|Pahalgam-delling.]]
Jammu and Kashmir bestiet út twa geografysk tige ferskillende regio’s. De Kasjmierdelling is in fruchtbere, heechlizzende delling, omklamme troch de sniebedutsen piken fan de [[Himalaya]] en de [[Pir Panjal]]-berchrêch. Troch dizze delling streamt de [[Jhelum (rivier)|Jhelum]], en it gebiet is wrâldferneamd om syn natoer, mei marren lykas de [[Dal-mar]] (''Dal Lake'') en grutte berchgreiden.

It súdlike diel, Jammu, bestiet út de legere heuvels fan 'e [[Shiwaliks]] en in diel fan 'e flakten fan Pûndjaab. It klimaat is hjir folle waarmer as yn 'e Kasjmierdelling.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jammu and Kashmir is nau ferbûn mei de spanning tusken Yndia en Pakistan. Oant 1947 wie it gebiet in prinsdom ûnder in hindoe-maharadja, wylst de mearderheid fan 'e befolking moslim wie.

=== 1947 === 
[[Ofbyld:Indian soldiers landing at Srinagar airfield during the 1947–1948 war.jpg|thumb|left|Yndiaaske troepen dy't yn Srinagar oankomme (1947–1948).]]
By de dieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 kaam it gebiet yn in krisis telâne. Nei in ynfal fan stammen út [[Pakistan]] naam de maharadja it beslút him oan te sluten by Yndia. Dat feroarsake de earste oarloch tusken beide lannen en resultearre yn in de fakto spjalting fan it gebiet troch in bestânsline (''Line of Control'').

=== Autonomy ûnder Artikel 370 ===
Yn 'e jierren dêrnei krige it gebiet in bysûndere status yn 'e Yndiaaske uny. Under Artikel 370 fan 'e Yndiaaske grûnwet hie Jammu en Kasjmier in grutte mjitte fan selsbestjoer, mei in eigen grûnwet en in eigen flagge. De federale oerheid hold allinnich foech oer saken lykas definsje en bûtenlânske polityk. Dêrnjonken wie it foar minsken fan bûten de steat net tastien om grûn of ûnreplik guod te keapjen.

=== 2019 ===
Yn 2019 feroare de situaasje yngrevend mei't de Yndiaaske oerheid dy spesjale status ophefte. Mei it skrassen fan Artikel 370 waard de autonomy beëinige en de eigen grûnwet ôfskaft. Tagelyk waard de eardere dielsteat opdield yn twa unyterritoaria: Jammu en Kasjmier en Ladakh.

It doel fan 'e feroaringen wie om it gebiet sterker yn 'e Yndiaaske steatstruktuer te yntegrearjen. Sûnt dy tiid falle plysje en iepenbiere oarder fuort ûnder de federale oerheid yn [[New Delhi]], en jilde de nasjonale wetten ek foar de ynwenners fan 'e Kasjmier en Jammu.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Kashmir (1319995821).jpg|thumb|Frou mei bern yn Kasjmier.]]
Jammu and Kashmir is it iennichste unyterritoarium fan Yndia mei in moslimmearderheid, mar de religieuze ferdieling ferskilt sterk per regio. Yn 'e Kasjmierdelling is de befolking hast hielendal moslim (likernôch 96%), en dêr spilet de kultuer fan it saneamde Kashmiriyat in wichtige rol, in mingfoarm fan islamityske en [[Soefisme|sufy-ynfloeden]] mei âlde Kasjmierske tradysjes.

Yn it súdlike diel, Jammu, foarmje hindoes de mearderheid (sa'n 62%), neist wichtige minderheden fan moslims en sikhs. In promininte groep yn 'e regio binne de Dogra's, dy’t in grutte kulturele en histoaryske rol spylje.
[[Ofbyld:Prayer in Jamia Mosque.jpg|thumb|Ynterieur fan 'e Jamia-moskee yn Srinagar.]] 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jammu en Kasjmier (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Islam]] || 68,31% || Benammen konsintrearre yn 'e Kasjmierdelling (96%).
|-
| [[Hindoeïsme]] || 28,44% || De mearderheid yn 'e regio Jammu (62%).
|-
| [[Sikhisme]] || 1,87% || In lytse mar ynfloedrike mienskip, fral yn Jammu en Srinagar.
|-
| [[Boedisme]] || 0,90% || Lytse mienskip (de measte boedisten falle no ûnder Ladakh).
|-
| [[Kristendom]] || 0,28% || In hiele lytse minderheid.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Jammu en Kasjmier (1951–2011)
! Jier
| '''1951''' || '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011'''
|-
! Ynwennertal
| 3.253.852 || 3.560.976 || 4.616.632 || 5.987.389 || 7.718.700* || 10.143.700 || 12.258.433
|-
! Groei
| — || +9,4% || +29,6% || +29,7% || +28,9% || +31,4% || +23,6%
|}
''*Yn 1991 fûn der yn Jammu en Kasjmier gjin offisjele folkstelling plak troch de ûnrêst; dit sifer is in rûzing.''

== Ekonomy ==
De ekonomy fan Jammu and Kashmir is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou, toerisme en tradisjoneel hânwurk. Foar in soad ynwenners is de lânbou de wichtichste boarne fan ynkommen. Yn 'e Kasjmierdelling libje in soad boeren fan 'e tylt fan apels, kersen en walnuten. Ek saffraan, ien fan 'e djoerste krûden fan 'e wrâld, wurdt hjir ferboud en bringt in hege opbringst op.
[[Ofbyld:Houseboats, Dal Lake, Kashmir.jpg|thumb|left|Hûsboaten op 'e Dal-mar.]]
Dêrnjonken fertsjinje in soad minsken harren jild yn it toerisme. Nettsjinsteande politike ûnrêst bliuwt de regio in populêre bestimming foar besikers út Yndia, dy't komme foar it berchlânskip, de snie en de wenboaten op 'e marren by Srinagar.

Ek it hânwurk is foar in grut part fan 'e befolking fan belang. Ambachtslju meitsje wrâldferneamde produkten lykas Pashmina-sjaals, hânknope kleden en fyn fykwurk fan walnutehout, dy't sawol yn Yndia as dêrbûten ferkocht wurde.

== Natoer ==
De natoer fan Jammu en Kasjmier ferskilt fan subtropyske flakten yn it suden oant berchpiken fan 'e Himalaja yn it noarden. It lânskip wurdt benammen bepaald troch hichteferskillen en in soad wetter.

De Kasjmierdelling is in heechlizzende delling (±1.600 m). Troch it gebiet streamt de Jhelum. Bekende marren binne de Dal-mar en de Wular-mar. De Dal-mar stiet bekend om syn driuwende tunen. De natoer is grien en ryk en yn 'e maitiid bloeie de berchgreiden fan Gulmarg en Sonamarg fol blommen.

Yn it suden is it lânskip rûger. De Shiwaliks rinne oer yn 'e hegere berchgebieten fan 'e Midden-Himalaja. Rivieren lykas de Chenab, Tawi en Ravi hawwe hjir djippe dellingen útsletten. De bosken besteane benammen út iken en dennen.
[[Ofbyld:The Last Surviving Population of Hangul.jpg|thumb|De lêste populaasje fan it [[Sintraalaziatysk reahart]].]]
It gebiet hat ferskate beskerme natoergebieten, wêrûnder it [[Nasjonaal Park Dachigam]]. It bekendste bist is it [[Sintraalaziatysk reahart]] (''Cervus hanglu''), in seldsume hartsoarte dy't hast allinnich hjir foarkomt. Yn 'e hegere bergen libje ek de [[snieloaihoars]] (Panthera uncia), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus'' en ''Ursus arctos isabellinus'') en ferskate soarten wylde geiten en skiep.

Oare nasjonale parken binne: 

* [[Nasjonaal Park Kishtwar]]: bekend om syn rûge bergen. 
* [[Nasjonaal Park Kazirag]]: in gebiet dat tichetby de ''Line of Control'' leit.
* [[Nasjonaal Park Salim]]: in lyts park flakby Srinagar dat fral rjochte is op fûgels.

== Bestjoer ==
De politike struktuer fan Jammu en Kasjmier is bysûnder en hat sûnt 2019 grutte feroarings ûndergien. As unyterritoarium wurdt it bestjoerd troch in Luitenant-gûverneur, dy’t troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Dy hat de úteinlike ferantwurdlikheid oer plysje en iepenbiere oarder.

Dêrnjonken hat Jammu en Kasjmier in keazen wetjaande gearkomste. Nei in perioade fan streekrjocht federaal bestjoer fûnen yn 2024 foar it earst wer ferkiezings plak, wêrtroch fertsjintwurdigers fan 'e befolking wer wetten meitsje kinne oer lokale saken lykas ûnderwiis, sûnenssoarch en lânbou.

In histoarysk skaaimerk is it systeem fan in simmer- en winterhaadstêd. Srinagar fungearret as haadstêd yn 'e simmermoannen, wylst it bestjoer yn 'e winter ferhûzet nei it súdliker lizzende Jammu.

Op it mêd fan rjochtspraak falt it gebiet ûnder it High Court fan Jammu en Kasjmier en Ladakh, dat ek rjochtsprekt foar it buor-unyterritoarium Ladakh.

[[Ofbyld:Jammu und Kashmir (Unionsterritorium) Distrikte.svg|thumb|Distrikten fan Jammu en Kasjmier.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Kasjmier
|-
| [[Srinagar (distrikt)|Srinagar]] || Srinagar || 1.236.829 || 1.979
|-
| [[Anantnag (distrikt)|Anantnag]] || Anantnag || 1.078.692 || 3.574
|-
| [[Baramulla (distrikt)|Baramulla]] || Baramulla || 1.008.039 || 4.243
|-
| [[Kupwara (distrikt)|Kupwara]] || Kupwara || 870.354 || 2.379
|-
| [[Badgam (distrikt)|Badgam]] || Badgam || 753.745 || 1.371
|-
| [[Pulwama (distrikt)|Pulwama]] || Pulwama || 560.440 || 1.086
|-
| [[Kulgam (distrikt)|Kulgam]] || Kulgam || 424.483 || 410
|-
| [[Bandipora (distrikt)|Bandipora]] || Bandipora || 392.232 || 345
|-
| [[Ganderbal (distrikt)|Ganderbal]] || Ganderbal || 297.446 || 258
|-
| [[Shopian (distrikt)|Shopian]] || Shopian || 266.215 || 312
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Jammu
|-
| [[Jammu (distrikt)|Jammu]] || Jammu || 1.529.958 || 2.342
|-
| [[Rajouri (distrikt)|Rajouri]] || Rajouri || 642.415 || 2.630
|-
| [[Kathua (distrikt)|Kathua]] || Kathua || 616.435 || 2.651
|-
| [[Udhampur (distrikt)|Udhampur]] || Udhampur || 554.985 || 2.637
|-
| [[Poonch (distrikt)|Poonch]] || Poonch || 476.835 || 1.674
|-
| [[Doda (distrikt)|Doda]] || Doda || 409.936 || 8.912
|-
| [[Samba (distrikt)|Samba]] || Samba || 318.898 || 904
|-
| [[Reasi (distrikt)|Reasi]] || Reasi || 314.667 || 1.719
|-
| [[Ramban (distrikt)|Ramban]] || Ramban || 283.713 || 1.329
|-
| [[Kishtwar (distrikt)|Kishtwar]] || Kishtwar || 230.696 || 7.737
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.jktdc.co.in/ Toerisme yn Jammu en Kasjmier .]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jammu en Kasjmier (territoarium)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]]</text>
      <sha1>egcxpxduef7319vp894sctnu7jjvlhh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228506</id>
      <parentid>1228504</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11318" sha1="3qhhflxxj7orvqsd1d0xxbjfznw2816" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Jammu en Kasjmier&lt;br&gt;&lt;small&gt;जम्मू और कश्मीर &lt;br&gt; جموں و کشمیر
| status            = Unyterritoarium
| ôfbylding         = Dal Lake Hazratbal Srinagar.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Dal-mar yn Srinagar, de simmerhaadstêd.
| wapen             = 
| haadstêd          = [[Srinagar]] (simmer)&lt;br&gt;[[Jammu]] (winter)
| grutste stêd      = [[Srinagar]]
| distrikten        = 20
| ynwennertal       = 12.258.433 (2011, sûnder Ladakh)
| oerflak           = 42.241 km² (ûnder Yndiaask bestjoer)
| befolkingstichtens= 290,2 ynw./km²
| hichte            = 247 - 7.135 m
| talen             = [[Kasjmiersk]], [[Dogry]], [[Hindy]], [[Urdu]], [[Ingelsk]]
| religy            = [[Islam]] 68,31%&lt;br&gt;[[Hindoeïsme]] 28,44%&lt;br&gt;[[Sikhisme]] 1,87%
| stifting          = 31 oktober 2019 (as unyterritoarium)
| webside           = [https://jk.gov.in jk.gov.in]
| ôfbylding99       = Jammu and Kashmir in India (de-facto).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jammu en Kasjmier yn it noarden.
}}
'''Jammu en Kasjmier''' is in [[unyterritoarium]] yn it uterste noarden fan [[Yndia]]. Oant 2019 wie it in dielsteat mei in spesjale autonome status, mar nei in grûnwetlike feroaring waard it omfoarme ta in unyterritoarium, wylst [[Ladakh]] dêrfan losmakke waard as in apart territoarium. It unyterritoarium Jammu en Kasjmier (42.241 km²) is krekt wat grutter Nederlân (41.850 km²).

== Geografy ==
[[Ofbyld:Pahalgam Valley.jpg|thumb|left|Pahalgam-delling.]]
Jammu and Kashmir bestiet út twa geografysk tige ferskillende regio’s. De Kasjmierdelling is in fruchtbere, heechlizzende delling, omklamme troch de sniebedutsen piken fan de [[Himalaya]] en de [[Pir Panjal]]-berchrêch. Troch dizze delling streamt de [[Jhelum (rivier)|Jhelum]], en it gebiet is wrâldferneamd om syn natoer, mei marren lykas de [[Dal-mar]] (''Dal Lake'') en grutte berchgreiden.

It súdlike diel, Jammu, bestiet út de legere heuvels fan 'e [[Shiwaliks]] en in diel fan 'e flakten fan Pûndjaab. It klimaat is hjir folle waarmer as yn 'e Kasjmierdelling.

== Skiednis ==
De skiednis fan Jammu and Kashmir is nau ferbûn mei de spanning tusken Yndia en Pakistan. Oant 1947 wie it gebiet in prinsdom ûnder in hindoe-maharadja, wylst de mearderheid fan 'e befolking moslim wie.

=== 1947 === 
[[Ofbyld:Indian soldiers landing at Srinagar airfield during the 1947–1948 war.jpg|thumb|left|Yndiaaske troepen dy't yn Srinagar oankomme (1947–1948).]]
By de dieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 kaam it gebiet yn in krisis telâne. Nei in ynfal fan stammen út [[Pakistan]] naam de maharadja it beslút him oan te sluten by Yndia. Dat feroarsake de earste oarloch tusken beide lannen en resultearre yn in de fakto spjalting fan it gebiet troch in bestânsline (''Line of Control'').

=== Autonomy ûnder Artikel 370 ===
Yn 'e jierren dêrnei krige it gebiet in bysûndere status yn 'e Yndiaaske uny. Under Artikel 370 fan 'e Yndiaaske grûnwet hie Jammu en Kasjmier in grutte mjitte fan selsbestjoer, mei in eigen grûnwet en in eigen flagge. De federale oerheid hold allinnich foech oer saken lykas definsje en bûtenlânske polityk. Dêrnjonken wie it foar minsken fan bûten de steat net tastien om grûn of ûnreplik guod te keapjen.

=== 2019 ===
Yn 2019 feroare de situaasje yngrevend mei't de Yndiaaske oerheid dy spesjale status ophefte. Mei it skrassen fan Artikel 370 waard de autonomy beëinige en de eigen grûnwet ôfskaft. Tagelyk waard de eardere dielsteat opdield yn twa unyterritoaria: Jammu en Kasjmier en Ladakh.

It doel fan 'e feroaringen wie om it gebiet sterker yn 'e Yndiaaske steatstruktuer te yntegrearjen. Sûnt dy tiid falle plysje en iepenbiere oarder fuort ûnder de federale oerheid yn [[New Delhi]], en jilde de nasjonale wetten ek foar de ynwenners fan 'e Kasjmier en Jammu.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Kashmir (1319995821).jpg|thumb|Frou mei bern yn Kasjmier.]]
Jammu and Kashmir is it iennichste unyterritoarium fan Yndia mei in moslimmearderheid, mar de religieuze ferdieling ferskilt sterk per regio. Yn 'e Kasjmierdelling is de befolking hast hielendal moslim (likernôch 96%), en dêr spilet de kultuer fan it saneamde Kashmiriyat in wichtige rol, in mingfoarm fan islamityske en [[Soefisme|sufy-ynfloeden]] mei âlde Kasjmierske tradysjes.

Yn it súdlike diel, Jammu, foarmje hindoes de mearderheid (sa'n 62%), neist wichtige minderheden fan moslims en sikhs. In promininte groep yn 'e regio binne de Dogra's, dy’t in grutte kulturele en histoaryske rol spylje.
[[Ofbyld:Prayer in Jamia Mosque.jpg|thumb|Ynterieur fan 'e Jamia-moskee yn Srinagar.]] 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Jammu en Kasjmier (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Islam]] || 68,31% || Benammen konsintrearre yn 'e Kasjmierdelling (96%).
|-
| [[Hindoeïsme]] || 28,44% || De mearderheid yn 'e regio Jammu (62%).
|-
| [[Sikhisme]] || 1,87% || In lytse mar ynfloedrike mienskip, fral yn Jammu en Srinagar.
|-
| [[Boedisme]] || 0,90% || Lytse mienskip (de measte boedisten falle no ûnder Ladakh).
|-
| [[Kristendom]] || 0,28% || In hiele lytse minderheid.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Jammu en Kasjmier (1951–2011)
! Jier
| '''1951''' || '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011'''
|-
! Ynwennertal
| 3.253.852 || 3.560.976 || 4.616.632 || 5.987.389 || 7.718.700* || 10.143.700 || 12.258.433
|-
! Groei
| — || +9,4% || +29,6% || +29,7% || +28,9% || +31,4% || +23,6%
|}
''*Yn 1991 fûn der yn Jammu en Kasjmier gjin offisjele folkstelling plak troch de ûnrêst; dit sifer is in rûzing.''

== Ekonomy ==
De ekonomy fan Jammu and Kashmir is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou, toerisme en tradisjoneel hânwurk. Foar in soad ynwenners is de lânbou de wichtichste boarne fan ynkommen. Yn 'e Kasjmierdelling libje in soad boeren fan 'e tylt fan apels, kersen en walnuten. Ek saffraan, ien fan 'e djoerste krûden fan 'e wrâld, wurdt hjir ferboud en bringt in hege opbringst op.
[[Ofbyld:Houseboats, Dal Lake, Kashmir.jpg|thumb|left|Hûsboaten op 'e Dal-mar.]]
Dêrnjonken fertsjinje in soad minsken harren jild yn it toerisme. Nettsjinsteande politike ûnrêst bliuwt de regio in populêre bestimming foar besikers út Yndia, dy't komme foar it berchlânskip, de snie en de wenboaten op 'e marren by Srinagar.

Ek it hânwurk is foar in grut part fan 'e befolking fan belang. Ambachtslju meitsje wrâldferneamde produkten lykas Pashmina-sjaals, hânknope kleden en fyn fykwurk fan walnutehout, dy't sawol yn Yndia as dêrbûten ferkocht wurde.

== Natoer ==
De natoer fan Jammu en Kasjmier ferskilt fan subtropyske flakten yn it suden oant berchpiken fan 'e Himalaja yn it noarden. It lânskip wurdt benammen bepaald troch hichteferskillen en in soad wetter.

De Kasjmierdelling is in heechlizzende delling (±1.600 m). Troch it gebiet streamt de Jhelum. Bekende marren binne de Dal-mar en de Wular-mar. De Dal-mar stiet bekend om syn driuwende tunen. De natoer is grien en ryk en yn 'e maitiid bloeie de berchgreiden fan Gulmarg en Sonamarg fol blommen.

Yn it suden is it lânskip rûger. De Shiwaliks rinne oer yn 'e hegere berchgebieten fan 'e Midden-Himalaja. Rivieren lykas de Chenab, Tawi en Ravi hawwe hjir djippe dellingen útsletten. De bosken besteane benammen út iken en dennen.
[[Ofbyld:The Last Surviving Population of Hangul.jpg|thumb|De lêste populaasje fan it [[Sintraalaziatysk reahart]].]]
It gebiet hat ferskate beskerme natoergebieten, wêrûnder it [[Nasjonaal Park Dachigam]]. It bekendste bist is it [[Sintraalaziatysk reahart]] (''Cervus hanglu''), in seldsume hartsoarte dy't hast allinnich hjir foarkomt. Yn 'e hegere bergen libje ek de [[snieloaihoars]] (Panthera uncia), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus'' en ''Ursus arctos isabellinus'') en ferskate soarten wylde geiten en skiep.

Oare nasjonale parken binne: 

* [[Nasjonaal Park Kishtwar]]: bekend om syn rûge bergen. 
* [[Nasjonaal Park Kazirag]]: in gebiet dat tichetby de ''Line of Control'' leit.
* [[Nasjonaal Park Salim]]: in lyts park flakby Srinagar dat fral rjochte is op fûgels.

== Bestjoer ==
De politike struktuer fan Jammu en Kasjmier is bysûnder en hat sûnt 2019 grutte feroarings ûndergien. As unyterritoarium wurdt it bestjoerd troch in Luitenant-gûverneur, dy’t troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Dy hat de úteinlike ferantwurdlikheid oer plysje en iepenbiere oarder.

Dêrnjonken hat Jammu en Kasjmier in keazen wetjaande gearkomste. Nei in perioade fan streekrjocht federaal bestjoer fûnen yn 2024 foar it earst wer ferkiezings plak, wêrtroch fertsjintwurdigers fan 'e befolking wer wetten meitsje kinne oer lokale saken lykas ûnderwiis, sûnenssoarch en lânbou.

In histoarysk skaaimerk is it systeem fan in simmer- en winterhaadstêd. Srinagar fungearret as haadstêd yn 'e simmermoannen, wylst it bestjoer yn 'e winter ferhûzet nei it súdliker lizzende Jammu.

Op it mêd fan rjochtspraak falt it gebiet ûnder it High Court fan Jammu en Kasjmier en Ladakh, dat ek rjochtsprekt foar it buor-unyterritoarium Ladakh.

[[Ofbyld:Jammu und Kashmir (Unionsterritorium) Distrikte.svg|thumb|Distrikten fan Jammu en Kasjmier.]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²)
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Kasjmier
|-
| [[Srinagar (distrikt)|Srinagar]] || Srinagar || 1.236.829 || 1.979
|-
| [[Anantnag (distrikt)|Anantnag]] || Anantnag || 1.078.692 || 3.574
|-
| [[Baramulla (distrikt)|Baramulla]] || Baramulla || 1.008.039 || 4.243
|-
| [[Kupwara (distrikt)|Kupwara]] || Kupwara || 870.354 || 2.379
|-
| [[Badgam (distrikt)|Badgam]] || Badgam || 753.745 || 1.371
|-
| [[Pulwama (distrikt)|Pulwama]] || Pulwama || 560.440 || 1.086
|-
| [[Kulgam (distrikt)|Kulgam]] || Kulgam || 424.483 || 410
|-
| [[Bandipora (distrikt)|Bandipora]] || Bandipora || 392.232 || 345
|-
| [[Ganderbal (distrikt)|Ganderbal]] || Ganderbal || 297.446 || 258
|-
| [[Shopian (distrikt)|Shopian]] || Shopian || 266.215 || 312
|- style=&quot;background:#efefef; text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;4&quot; | '''Regio Jammu
|-
| [[Jammu (distrikt)|Jammu]] || Jammu || 1.529.958 || 2.342
|-
| [[Rajouri (distrikt)|Rajouri]] || Rajouri || 642.415 || 2.630
|-
| [[Kathua (distrikt)|Kathua]] || Kathua || 616.435 || 2.651
|-
| [[Udhampur (distrikt)|Udhampur]] || Udhampur || 554.985 || 2.637
|-
| [[Poonch (distrikt)|Poonch]] || Poonch || 476.835 || 1.674
|-
| [[Doda (distrikt)|Doda]] || Doda || 409.936 || 8.912
|-
| [[Samba (distrikt)|Samba]] || Samba || 318.898 || 904
|-
| [[Reasi (distrikt)|Reasi]] || Reasi || 314.667 || 1.719
|-
| [[Ramban (distrikt)|Ramban]] || Ramban || 283.713 || 1.329
|-
| [[Kishtwar (distrikt)|Kishtwar]] || Kishtwar || 230.696 || 7.737
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://www.jktdc.co.in/ Toerisme yn Jammu en Kasjmier .]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Jammu en Kasjmier (territoarium)| ]]
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]]</text>
      <sha1>3qhhflxxj7orvqsd1d0xxbjfznw2816</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Jammu en Kasjmier (territoarium)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191261</id>
    <revision>
      <id>1228505</id>
      <timestamp>2026-04-23T08:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu en Kasjmier (territoarium)}} [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]]&quot;</comment>
      <origin>1228505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="aluiw7c19bzcr82radc3u922l5lyo7s" xml:space="preserve">{{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu en Kasjmier (territoarium)}}
[[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]]</text>
      <sha1>aluiw7c19bzcr82radc3u922l5lyo7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lakshadweep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191262</id>
    <revision>
      <id>1228507</id>
      <timestamp>2026-04-23T10:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme             = Lakshadweep&lt;br&gt;लक्षद्वीप&lt;br&gt;لکشادیپ | status            = Unyterritoarium | ôfbylding         = Bangaram Island, Lakshadweep 20160325- DSC1780.jpg | ôfbyldingstekst   = It eilân Bangaram. | wapen             = Flag of Lakshadweep.png | haadstêd          = [[Kavaratti]] | grutste stêd      = [[Andrott]] | distrikten        = 1 | ynwennertal       = 64.473 (2011) | oerflak           = 32 km² |...&quot;</comment>
      <origin>1228507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6716" sha1="5x3ydkl8m8k13ogseen3sazs62kw3vv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dielsteat fan Yndia
| namme             = Lakshadweep&lt;br&gt;लक्षद्वीप&lt;br&gt;لکشادیپ
| status            = Unyterritoarium
| ôfbylding         = Bangaram Island, Lakshadweep 20160325- DSC1780.jpg
| ôfbyldingstekst   = It eilân Bangaram.
| wapen             = Flag of Lakshadweep.png
| haadstêd          = [[Kavaratti]]
| grutste stêd      = [[Andrott]]
| distrikten        = 1
| ynwennertal       = 64.473 (2011)
| oerflak           = 32 km²
| befolkingstichtens= 2.014,78 ynw./km²
| hichte            = 0 - 10 m
| talen             = [[Malajalam]], [[Jesery]], [[Mahl]], [[Ingelsk]]
| religy            = [[Islam]] 96,58%&lt;br&gt;[[Hindoeïsme]] 2,77%&lt;br&gt;[[Kristendom]] 0,49%
| stifting          = 1 novimber 1956
| webside           = [https://lakshadweep.gov.in lakshadweep.gov.in]
| ôfbylding99       = Lakshadweep in India (claimed and disputed hatched).svg
| ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Lakshadweep foar de súdwestkust fan Yndia.
}}
'''Lakshadweep''' is it lytste [[unyterritoarium]] fan [[Yndia]]. It is in arsjipel fan 36 eilannen yn 'e [[Arabyske See]], op in ôfstân fan sa'n 200 oant 440 kilometer fan 'e súdwestkust fan it Yndiaaske fêstelân. De namme Lakshadweep betsjut yn it [[Sanskryt]] en [[Malajalam]] letterlik &quot;hûnderttûzen eilannen&quot; (''laksha'' = hûnderttûzen, ''dweep'' = eilân). Fan 'e eilannen binne der mar tsien bewenne.

== Geografy ==
Lakshadweep bestiet út trije groepen koraaleilannen: de Amindivi-eilannen, de Laccadive-eilannen en it súdliker lizzende eilân Minicoy. It binne allegear atollen dy't mar in pear meter boppe de seespegel útstekke. Om de eilannen hinne lizze lagunen mei kristalhelder wetter en koraalriffoarten dy't it lân beskermje tsjin de krêft fan 'e see.

It klimaat is tropysk en wurdt sterk beynfloede troch de [[moesson]]. It oerflak is tige lyts (mar 32 km²), wat it territoarium ien fan 'e tichtstbefolke gebieten fan it lân makket.

== Skiednis ==
De iere skiednis fan Lakshadweep giet foar in part efter [[leginde]]s skûl. Der wurdt sein dat de earste bewenners út de tiid fan 'e lêste kening fan 'e [[Kerala]]-regio, Cheraman Perumal, kamen.

=== Islam ===
It wichtichste histoaryske barren is de bekearing ta de [[islam]]. Neffens de oerlevering kaam de Arabyske hillige Ubeidullah yn 'e 7e iuw nei de eilannen nei't er dêr yn in skipbrek belâne wie. Hy ferkundige de islam en hjoed-de-dei is hast de hiele befolking moslim.

=== Koloniale tiid ===
Yn 'e 15e iuw ûntdutsen de Portegezen de eilannen, mar hja waarden letter ferdreaun troch de befolking. Letter foelen de eilannen ûnder it bewâld fan de radja fan Cannanore en noch letter ûnder Tipu Sultan. Nei syn dea yn 1799 namen de Britten it bestjoer oer. Doe't Yndia yn 1947 ûnôfhinklik waard, bleau it gebiet by Yndia, en yn 1956 waard it in apart unyterritoarium.

== Befolking ==
De befolking fan Lakshadweep is unyk troch in mjuks fan Yndiaaske en Arabyske kultueren. Mear as 96% fan 'e ynwenners is moslim, en de measten hearre ta de [[Sûnnisme|sûnnityske islam]]. In opfallend skaaimerk is dat de mienskip, nettsjinsteande it leauwen, noch altyd guon matrilineêre tradysjes (erfopfolging oer de froulike line) út de Kerala-tiid bewarre hat.

De meast prate taal is it Malajalam, mar op it súdlike eilân Minicoy wurdt Mahl praat, in taal dy't nau besibbe is oan it Divehi fan 'e [[Maldiven]].

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: left;&quot;
|+ Religy yn Lakshadweep (2011)
! Religy !! % !! Karakteristyk
|-
| [[Islam]] || 96,58% || De grutte mearderheid op alle eilannen.
|-
| [[Hindoeïsme]] || 2.77% || Benammen amtners en arbeiders fan it fêstelân.
|-
| [[Kristendom]] || 0,49% || In hiele lytse minderheid.
|}
== Ekonomy ==
De ekonomy driuwt op trije pylders: kokosnuten, fiskerij en toerisme.
[[Ofbyld:Fishermen at Kavarathi, Lakshadweep, India (edit).jpg|thumb|left|Fisker by Kavarathi, Lakshadweep.]]
De eilannen steane fol mei kokospalmbeammen. De produksje fan kopra (drûge kokos) is de wichtichste lânbou-aktiviteit. Ek it meitsjen fan kokosrizel is in wichtige boarne fan ynkommen foar de froulju op 'e eilannen.

It wetter om 'e eilannen hinne sit fol fisk, benammen tonyn. Der is in grutte tonynkonservefabryk op it eilân Minicoy.

Fanwegen it kwetsbere ekosysteem wurdt it toerisme strang regele. Besikers hawwe in spesjale fergunning nedich om nei de eilannen te reizgjen. Agatti en Bangaram binne de wichtichste eilannen foar ynternasjonale toeristen. It Agatti Airport (IATA-koade: AGX) is it iennichste fleanfjild yn 'e arsjipel Lakshadweep.

== Natoer ==
Yn 'e koraalriffen libje hûnderten soarten tropyske fisken, lykas de flinterfisk en de pappegaaifisk.
[[Ofbyld:Green turtle Lakshadweep.jpg|thumb|left|Griene seeskyldpodde.]]
Ek binne de eilannen in wichtich briedplak foar seeskylpodden, lykas de [[griene seeskylpodde]] (''Chelonia mydas'') en de [[karetskyldpodde]] (''Eretmochelys imbricata''). Wat de fûgelwrâld oanbelanget, it eilân Pitti is in ûnbewenne koraalbank dy't tsjinnet as in wichtich fûgelreservaat foar ferskate soarten [[swartbûnte stirnzen]] (Onychoprio) .

Om de [[ekology]] te beskermjen, is it brûken fan plestik en it sammeljen fan koraal strang ferbean. De klimaatferoaring en de opwaarming fan 'e see foarmje lykwols in grutte bedriging foar de koraalriffoarten.

== Bestjoer ==
As unyterritoarium falt Lakshadweep streekrjocht ûnder de federale oerheid fan Yndia. Lakshadweep wurdt bestjoerd troch in administrateur dy't beneamd wurdt troch de presidint fan Yndia. Oars as guon oare unyterritoaria, hat Lakshadweep gjin eigen keazen wetjaande gearkomste.

It hiele territoarium bestiet út ien inkeld distrikt. Foar de rjochtspraak falt Lakshadweep ûnder it High Court fan Kerala yn [[Kochi]]. Dat betsjut dat alle juridyske saken fan 'e eilannen dêr behannele wurde.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 65%;&quot;
! Belangrykste eilannen !! Haadplak !! Status !! Karakteristyk
|-
| [[Kavaratti]] || Kavaratti || Bewenne || It bestjoerlik sintrum.
|-
| [[Agatti]] || - || Bewenne || De lokaasje fan it fleanfjild.
|-
| [[Minicoy]] || - || Bewenne || Súdlikste eilân mei in eigen taal (Mahl).
|-
| [[Andrott]] || - || Bewenne || It grutste eilân fan de arsjipel.
|-
| [[Bangaram]] || - || Toeristysk || In eilân dat fral rjochte is op besikers.
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.]
* [https://lakshadweep.gov.in/tourism/ Toeristyske side fan Lakshadweep.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lakshadweep}}
}}
{{Dielsteat fan Yndia}}
[[Kategory:Lakshadweep| ]]
[[Kategory:Eilân yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>5x3ydkl8m8k13ogseen3sazs62kw3vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Lakshadweep</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191263</id>
    <revision>
      <id>1228508</id>
      <timestamp>2026-04-23T11:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Lakshadweep}} [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]&quot;</comment>
      <origin>1228508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="e1z21pnz95lt0zoce21d20vapntdpq9" xml:space="preserve">{{Commonscat|Lakshadweep}}
[[Kategory:Steat yn Yndia]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1956]]</text>
      <sha1>e1z21pnz95lt0zoce21d20vapntdpq9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>