Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1658 1228718 1209217 2026-04-26T16:25:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Literatuer */ + 1228718 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1990-er jierren]]. == Foarfallen == * [[1 jannewaris]] - by beslút fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] wurdt de provinsjenamme offisjeel feroare yn '[[Fryslân]]'. * [[2 jannewaris]] - [[Henk Kroes]] kundiget, mei de wurden "It giet oan!", oan dat de [[Alvestêdetocht]] dit jier seker ferriden wurde sil. * [[4 jannewaris]] - [[Henk Angenent]] wint de [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] yn in tiid fan 6.49 oere. * [[16 febrewaris]] - [[Ids Postma]] fan [[Dearsum (Boarnsterhim)|Dearsum]] wurdt yn Nagano wrâldkampioen reedriden Oer-alles. *[[26 febrewaris]] - Bekendmakking fan it earste súksesfolle [[kloanen]] fan in [[sûchdier]]: it [[skiep]] [[Dolly (skiep)|Dolly]]. *[[17 maaie]] - Nei it ferdriuwen fan [[diktator]] [[Mobutu Sese Seko]] komt de macht yn [[Demokratyske Republyk Kongo|Saïre]] yn 'e hannen fan [[rebel]]lelieder [[Laurent Kabila]]. Dy jout it lân syn oarspronklike namme werom. It wurdt wer de [[Demokratyske Republyk Kongo]]. * [[26 juny]] - De [[Ingelân|Ingelske]] [[skriuwster]] [[J.K. Rowling]] publisearret de [[roman]] ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'', it earste diel fan har ''[[Harry Potter]]''-rige. *[[1 july]] - [[Oerdracht fan Hongkong]] troch it [[Feriene Keninkryk]] oan [[Sina]]. *[[31 augustus]] - [[Diana, prinsesse fan Wales]], en har freon [[Dodi al-Fayed]] komme om by in [[auto-ûngemak]] yn [[Parys]]. * [[septimber]] - [[De Kast]] wurdt nûmer twa op 'e Nederlânske hitlisten mei it Frysktalige nûmer ''In Nije Dei''. * [[11 septimber]] - By in [[referindum oer Skotsk selsbestjoer (1997)|referindum]] yn [[Skotlân]] stimt de mearderheid fan 'e befolking foar de ynfiering fan [[selsbestjoer]]. * [[13 septimber]] - [[Meindert Tjoelker]] rekket yn de Ljouwerter binnenstêd dea troch [[sinleas geweld]]. * [[24 desimber]] - It lichem fan [[Louw de Jong]] wurdt fûn yn de tún fan in pinsjon yn [[Eanjum]]. De pinsjonhâldster [[Marianne van der E]] wurdt arrestearre. * [[25 desimber]] - Ek it lyk fan [[Hermanus Sonnemans]] wurdt yn de tún fûn. (Op [[2 july]] [[1998]] wurdt Marianne van der E foar de moarden feroardiele.) == Berne == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Gino Mäder]], Switsersk hurdfytser († [[2023]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Marcel Bosker]], Nederlânsk reedrider * [[24 jannewaris|24]] - [[Luna Rival]], Frânsk pornoaktrise ;febrewaris * [[10 febrewaris|10]] - [[Maan (sjongeres)|Maan]], Nederlânsk sjongeres * 10 - [[Chloë Grace Moretz]], Amerikaansk aktrise * [[25 febrewaris|25]] - [[Isabelle Fuhrman]], Amerikaansk aktrise ;april * [[23 april|23]] - [[Sarah Banks]], Amerikaansk pornoaktrise ;maaie * [[3 maaie|3]] - [[Clément Noël]], Frânsk skyer * [[21 maaie|21]] - [[Sisca Folkertsma]], Frysk fuotbalster * 21 - [[Anneke Dijkstra]], Frysk hurdfytster ;juny * [[3 juny|3]] - [[Louis Hofmann]], Dútsk akteur ;july * [[12 july|12]] - [[Malala Yousafzai]], Pakistaansk minskerjochte-aktiviste en Nobelpriiswinneresse * [[31 july|31]] - [[Nicole Bexley]], Amerikaansk pornoaktrise ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Zaya Cassidy]], Amerikaansk pornoaktrise * [[30 augustus|30]] - [[Lidewij de Vos]], Nederlânsk politika ;septimber * [[14 septimber|14]] - [[Maya Bijou]], Amerikaansk pornoaktrise * [[25 septimber|25]] - [[Suzanne Schulting]], Frysk shorttracker * [[30 septimber|30]] - [[Max Verstappen]], Nederlânsk koereur ;oktober * [[2 oktober|2]] - [[Olivier van de Voort]], Nederlânsk swimmer * [[6 oktober|6]] - [[Tristan Bangma]], Frysk baanhurdfytser en Paralympysk dielnimmer * [[8 oktober|8]] - [[Marco Odermatt]], Switsersk skyer * [[9 oktober|9]] - [[Megan Moroney]], Amerikaansk sjongster * [[16 oktober|16]] - [[Charles Leclerc (1997)|Charles Leclerc]], Monegaskysk koereur ;novimber * [[10 novimber|10]] - [[Joost Klein]], Frysk muzikant ;desimber * [[15 desimber|15]] - [[Gao Tingyu]], Sineesk reedrider * [[24 desimber|24]] - [[May Thai]], Italjaansk pornoaktrise ===Bisten=== * [[11 juny]] - [[Kian (bolle)|Kian]], ferneamde fokbolle († [[2013]]) == Ferstoarn == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Tormod Skagestad]], Noarsk skriuwer en dichter (* [[1920]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Mari van Buijtenen]], Nederlânsk argivaris (* [[1911]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Clyde Tombaugh]], Amerikaansk astronoom (* [[1906]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Alois Hudec]], Tsjechysk turner (* [[1908]]) * [[28 jannewaris|28]] - [[Johan Bleeker]], Frysk fersetsstrider (* [[1906]]) ;febrewaris * [[6 febrewaris|6]] - [[Anne Wadman]], Frysk skriuwer, dichter, literatuerkritikus en letterkundige (* [[1919]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Klaas Dijkstra (taalkundige)|Klaas Dijkstra]] (Klaes Dykstra), Frysk taalkundige en oersetter (* [[1924]]) * [[9 maart|9]] - [[The Notorious B.I.G.]], Amerikaansk muzikant (* [[1972]]) * [[10 maart|10]] - [[Raymond Bass]], Amerikaansk turner (* [[1910]]) * [[16 maart|16]] - [[John White (roeier)|John White]], Amerikaansk roeier (* [[1916]]) ;april * [[13 april|13]] - [[Voldemar Väli]], Estysk wrakselder (* [[1903]]) * [[18 april|18]] - [[Elisabeth Menalda]], Nederlânsk keunstner (* [[1895]]) * 18 - [[Francis Johnson]], Amerikaansk basketballer (* [[1910]]) * [[22 april|22]] - [[Marga van Arnhem]], Nederlânsk radio- en telefyzje-presintatrise (* [[1940]]) ;maaie * [[3 maaie|3]] - [[Gerrit den Braber]], Nederlânsk lietsjeskriuwer (* [[1929]]) * [[27 maaie|27]] - [[Geart Brueckner Droege]], Amerikaansk heechlearaar Dútsk, Nederlânsk en Frysk (* [[1925]]) ;juny * [[23 juny|23]] - [[Hermanus Sonnemans]], Frysk moardslachtoffer (* [[1959]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Robert Mitchum]], Amerikaansk akteur (* [[1917]]) * [[2 july|2]] - [[James Stewart]], Amerikaansk akteur (* [[1908]]) * [[2 july|2]] - [[Suze Boschma-Berkhout]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1922]]) * [[14 july|14]] - [[Ellen de Thouars]], Nederlânsk aktrise (* [[1915]]) * [[17 july|17]] - [[Hugo Gunckel Lüer]], Sileensk botanikus (* [[1901]]) * [[23 july|23]] - [[Chuhei Nambu]], Japansk atleet (* [[1904]]) * [[24 july|24]] - [[Edward Gardère]], Frânsk skermer (* [[1909]]) ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Jeanne-Louise Calment]], Aldste persoarn (* [[1875]]) * [[14 augustus|14]] - [[Geertje Roelinga-De Groot]], Aldste persoan fan Nederlân (* [[1887]]) * [[15 augustus|15]] - [[Ida Gerhardt]], Nederlânsk dichter (* [[1905]]) * [[31 augustus|31]] - [[Dodi al-Fayed]], Egyptysk ûndernimmer (* [[1955]]) * [[31 augustus|31]] - [[Diana, prinsesse fan Wales]] (* [[1961]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[W.L. Brugsma]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1922]]) * [[5 septimber|5]] - [[Mem Teresa]], Albaneesk non, ûntwikkelingswurkster en Nobelpriiswinneresse (* [[1910]]) * [[8 septimber|8]] - [[Dick Osinga]], Frysk keunstskilder (* [[1913]]) * [[9 septimber|9]] - [[Rowland George]], Ingelsk roeier (* [[1905]]) * [[13 septimber|13]] - [[Meindert Tjoelker]], Frysk slachtoffer sinleas geweld (* [[1967]]) ;oktober * [[16 oktober|16]] - [[James A. Michener]], Amerikaansk skriuwer (* [[1907]]) * 16 - [[Hugo Kingmans]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1923]]) * [[21 oktober|21]] - [[Maarten van Traa]], Nederlânsk politikus (* [[1945]]) * [[23 oktober|23]] - [[Bert Haanstra]], Nederlânsk filmregisseur (* [[1916]]) * [[28 oktober|28]] - [[Tieme Veenstra]], Frysk fuotballer (* [[1916]]) * [[31 oktober|31]] - [[George Roth]], Amerikaansk turner (* [[1911]]) ;novimber * [[5 novimber|5]] - [[Isaiah Berlin]], Britsk filosoof en politikolooch (* [[1909]]) * [[15 novimber|15]] - [[Coen van Vrijberghe de Coningh]], Nederlânsk akteur (* [[1950]]) ;desimber * [[6 desimber|6]] - [[Willy den Ouden]], Nederlânsk swimster (* [[1918]]) * [[21 desimber|21]] - [[Sacco van der Made]], Nederlânsk akteur en stimartyst (* [[1918]]) * [[23 desimber|23]] - [[Joop Verbeke]], Frysk muzikant (* [[1930]]) * [[23 desimber|23]] - [[Louw de Jong]], Frysk moardslachtoffer (* [[1971]]) * [[25 desimber|25]] - [[Denver Pyle]], Amerikaansk akteur (* [[1920]]) ;''datum ûnbekend'' * [[Cornelis Roersma]] Frysk sjoernalist (* [[1901]]) * [[Gerrit Bouma]], Frysk bestjoerder (* [[1907]]) * [[Aaltje Terpstra]], Frysk hurdrydster (* [[1916]]) * [[Bokke Bok]], Frysk stukadoar en hurdfytser (* [[1920]]) ===Bisten=== * [[28 desimber]] - [[Sunny Boy (bolle)|Sunny Boy]], ferneamde fokbolle (* [[1985]]) ==Literatuer== ;romans * [[J.K. Rowling]], ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen'')</small> * [[Lee Child]], ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' * [[Julie E. Czerneda]], ''[[A Thousand Words for Stranger]]'' ;koarte ferhalen * [[Theun de Vries]], ''[[De Bearejacht]]'' ==Films== * ''[[Anaconda (film)|Anaconda]]'' * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[G.I. Jane (film út 1997)|G.I. Jane]]'' * ''[[Her Majesty, Mrs Brown]]'' * ''[[Jackie Brown (film)|Jackie Brown]]'' * ''[[Kull the Conqueror]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Tomorrow Never Dies (film)|Tomorrow Never Dies]]'' ==Muzyk== ;albums * [[Toby Keith]], ''[[Dream Walkin' (album)|Dream Walkin']]'' ;singles * [[Chely Wright]], ''[[Just Another Heartache]]'' * [[De Kast]], ''[[In Nije Dei]]'' * [[Toby Keith]], ''[[We Were in Love]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1997| ]] [[Kategory:20e iuw]] iaqovbuzwaxw6cfifi7u7wr78td9w7t 0 4863 1228791 1211749 2026-04-27T08:04:46Z Eowrjfjdjdjr 57838 1228791 wikitext text/x-wiki {{Lân |namme = Kanada <br /><small>''Canada''</small> |flagge = |wapen = [[Ofbyld:Wapen fan Kanada.png|60px]] |biedwurd = [[Latyn]]: '''''A mari usque ad mare''''' <br />("Hielendal fan see oant see") |lânkaart = [[Ofbyld:Canada (orthographic projection).svg|200px]] |haadstêd = [[Ottawa]] |grutste stêd = [[Toronto]] |offisjele taal = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] |steatsfoarm = federale [[parlemint]]êre [[konstitúsje|konstitúsjonele]] [[monargy]] |ûnôfhinklikheid = [[1867]] |ynwennertal = 35.427.524 <small>(2014)</small> |befolkingstichtens = 3,4 / km² |oerflak = 9.984.670 km² <small>(ynkl. wetter)</small><br /> 9.093.507 km² <small>(allinnich lân)</small> |wetter = 8,9% |folksliet = ''O, Canada'' |muntienheid = [[Kanadeeske dollar]] (CAD) |tiidsône = [[UTC]]-3½ – -8 |tillefoan = +1 |ISO 3166-koade = CA |ynternetekstinsje = .ca |webside = [https://www.canada.ca/ www.gc.ca] }} '''Kanada''' is in lân dat rûchwei de noardlike helte fan it [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] [[kontinint]] beslacht. Oan de noardkant wurdt it begrinzge troch de [[Noardlike Iissee]], yn it easten troch de [[Atlantyske Oseaan]] en yn it súdwesten troch de [[Stille Oseaan]]. Yn it suden hat it in lang grins mei de [[Feriene Steaten]], dy't dwers troch it kontinint rint, fan 'e iene oseaan nei de oare. Yn it noardwesten, ta einbeslút, swettet Kanada oan 'e [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] [[Alaska]]. De [[haadstêd]] fan Kanada is [[Ottawa]], dat yn it súdeasten leit. Oare grutte stêden binne [[Montreal]], [[Toronto]], [[Vancouver]], [[Calgary]], [[Edmonton]], [[Kebek (stêd)|Kebek]], [[Winnipeg]], [[Hamilton (Ontario)|Hamilton]], [[Londen (Kanada)|Londen]], [[Kitchener (Ontario)|Kitchener]] en [[Halifax (Nij-Skotlân)|Halifax]]. == Geografy == Kanada beslacht likernôch 41% fan it [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] kontinint en is it op ien nei grutste lân fan 'e wrâld, nei [[Ruslân]]. In part fan it lân leit boppe de [[poalsirkel]] en it Kanadeeske regear rekkenet it gebiet tusken 60° en 141° westerlingte hielendal oant de [[Noardpoal]] ta sines; lykwols binne dêr gjin ynternasjonale ôfspraken oer makke. It noardlikst bewenne plak yn Kanada, en fan de ierde, is [[Alert (Nûnavût)|Alert]], op it eilân [[Ellesmere (eilân)]], sa'n 834 km ûnder de Noardpoal. It súdlikste part fan Kanada leit sawat op 'e selde hichte as it noarden fan [[Itaalje]]. De [[befolkingstichtens]] fan Kanada is likernôch 3,5 minsken de km², en hat dêrmei ien fan de leechste befolkingstichtheden fan 'e wrâld. De rivier de [[Mackenzie (rivier yn Kanada)|Mackenzie]], yn it noardwesten, is 4.241 km lang en dêrmei de langste rivier fan Kanada. It heechste punt fan it lân is de berch de [[Mount Logan]], mei in hichte fan 5.959 m, yn it territoarium [[Yukon]], deunby de grins mei [[Alaska]]. Geakundich kin Kanada it bêst yn fiif dielen opspjalte wurde: * de [[Arktis]] yn it noarden; * it platolân fan it [[Kanadeeske Skyld]] yn it easten; * de lege midden, mei it [[prêrje]]lânskip fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]; * de krite fan 'e [[Grutte Marren]] yn it súdeasten; * it berchgebiet fan 'e [[Rocky Mountains]], de [[Cascades]] en de [[Kustbergen]] yn it westen. == Skiednis == De earste [[minske]]n, de foarâlden fan de tsjintwurdige [[Inuit]] en [[Yndianen]], arrivearren teminsten 14.000 jier lyn yn Noard-Amearika fia de [[Beringlânbrêge]] tusken [[Sibearje]] en [[Alaska]]. De [[Dorset-kultuer|Dorset-beskaving]] is ien fan de wichtichste kultueren út 'e Kanadeeske [[prehistoarje]]. [[Ofbyld:Authentic Viking recreation.jpg|left|thumbnail|250px|Neiboude [[Wytsingen|Wytsing]]-delsetting by [[L'Anse-aux-Meadows]].]] Goed fiif iuwen foardat [[Kristoffel Kolumbus]] Amearika ûntdiek, setten de [[Wytsingen]] yn Kanada al foet oan wâl. [[Bjarni Herjolfsson]] moat yn [[986]] de kuststripe fan [[Nijfûnlân en Labrador]] ûntdutsen hawwe en om it jier [[1000]] hinne stifte de [[Yslân]]ske Wytsing [[Leif Eiriksson]] mei 35 manlju in lytse delsetting by [[L'Anse aux Meadows]], op it eilân [[Nijfûnlân]]. Se neamden it nije lân ''Vínland'' ("Wynlân"). Om ûnbekende redens is dizze delsetting ferlitten en hawwe de Wytsingen harren [[kolonisaasje]] net trochset. Nei de nije ûntdekking fan Amearika troch Kolumbus waard Kanada ynearsten troch de [[Frankryk|Frânsen]] ferkend en kolonisearre. Sy neamden harren [[koloanje]] dêre [[Nij-Frankryk]]. Al rillegau stiften [[Ingelân|Ingelsen]] lykwols harren eigen koloanjes op 'e Amerikaanske eastkust, wylst se yn [[1670]] de [[Hudsonbaaikompanjy]] oprjochten, dy't it yn it hiele ôfwetteringsgebiet fan 'e [[Hudsonbaai]] foar it sizzen krige. Oardel iuw fan striid tusken de [[Grut-Brittanje|Britten]] en de Frânsen om 'e hegemony yn Noard-Amearika waard yn [[1763]], oan 'e ein fan 'e [[Sânjierrige Oarloch]], yn it foardiel fan 'e Britten besljochte, doe't de Frânsen by de [[Frede fan Parys (1763)|Frede fan Parys]] frijwol al harren Noardamerikaanske besittings ôfstean moasten. Dat woe net sizze dat der doe frede kaam; yn [[1775]] begûn de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]], wêrby't de trettjin súdlike Britske koloanjes har losmakken fan it memmelân, en ek nei't Grut-Brittanje yn [[1783]] de selsstannigens fan 'e [[Feriene Steaten]] erkend hie, bleau de sitewaasje nuodlik. Sa waarden der ûnder de [[Oarloch fan 1812]] guon wichtige fjildslaggen op Kanadeeske boaiem levere. [[Ofbyld:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|right|250px|Parliament Hill, yn 'e Kanadeeske haadstêd [[Ottawa]], de sit fan it Kanadeeske parlemint.]] Lange tiid bestiene de noardlike Britske koloanjes yn Noard-Amearika bestjoerlik los faninoar. De wichtichste gebieten wiene it [[Ingelsk]]talige [[Opper-Kanada]] (it lettere Ontario) en it [[Frânsk]]talige [[Neder-Kanada]] (it lettere Kebek). Yn [[1837]]-[[1838]], brieken der yn dy beide koloanjes opstannen út. By de [[Opperkanadeeske Opstân]], ûnder lieding fan [[William Lyon Mackenzie]], gie it om 'e lulkens dy't der ûnder it gewoane folk bestie oer in lytse kliber famyljes út 'e hegerein, dy't it koloniale regear dominearren en de keazen folksfertsjintwurdiging bûten spul setten. By de [[Nederkanadeeske Opstân]], ûnder lieding fan [[Louis-Joseph Papineau]], wie it te rêden om it eigenmachtige Britske bewâld oer in Frânsktalich gebiet. De koloniale autoriteiten, dy't mei beide rebûljes handich ôfweefden, besleaten neitiid om Opper- en Neder-Kanada gear te foegjen, mei as doel om 'e [[Frânsk-Kanadezen]] te assimilearjen yn 'e dominante [[Angelsaksyske Kanadezen|Angelsaksysk-Kanadeeske]] kultuer. Sadwaande ûntstie yn [[1840]] de koloanje Kanada. It earder Neder-Kanada (Kebek) kaam no bekend te stean as [[Kanada-East]], wylst súdlik Ontario de namme [[Kanada-West]] krige. It koloniale bestjoer waard fêstige yn [[Kingston (Ontario)|Kingston]]. Yn [[1851]] stribbe Kanada-West kwa ynwennertal Kanada-East foarby, wêrmei't de Ingelsktaligen yn Kanada foargoed yn 'e mearderheid kamen. Lykwols holden de Ingelsk- en Frânsktalige folksfertsjintwurdigers yn it koloniale parlemint inoar yn lykwicht, wat gauris ta in ympasse late. Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) stipen de Britten tuike-tuike de Súdlike [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederaasje]], dat doe't úteinlik it Noarden de striid wûn, ûntstie der eangst foar in Amerikaanske ynfaazje, krekt sa't dat yn [[1813]] foarkommen wie. Sadwaande besleaten de Britten al harren Noardamerikaanske koloanjes yn ien steatsferbân te ferienjen, en kaam yn [[1867]] it ''[[dominion]]'' Kanada yn syn tsjintwurdige foarm ta wêzen, mei as lidsteaten de koloanjes [[Nij-Skotlân]] en [[Nij-Breunswyk]] en de wer opspjalten provinsjes [[Ontario]] en Kebek. [[John A. Macdonald]] wie de earste minister-presidint fan Kanada. Oant [[1932]], doe't it [[Statút fan Westminster]] troch it Britske parlemint oannommen waard, hie Kanada lykwols mar in beheinde mjitte fan selsstannigens, en pas yn [[1982]] einige it lêste bytsje Britske kontrôle oer it lân. [[Ofbyld:Ottawa - ON - Oberster Gerichtshof von Kanada.jpg|thumb|left|De sit fan it Heechgerjochtshôf fan Kanada, yn 'e haadstêd [[Ottawa]].]] Yn sawol de [[Earste Wrâldoarloch|Earste]] as yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] levere Kanada oan 'e side fan de [[Alliëarden]] in wichtige bydrage. Yn it tiidrek nei de oarloch wikselen lange perioaden fan [[liberalisme|liberale]] kabinetten en koartere riten mei [[konservatisme|konservative]] regearings inoar ôf. Kanada ûntjoech in hechte [[ekonomy]]ske bân mei de oanswettende [[Feriene Steaten]], hoewol't it op polityk mêd faak mei dat lân fan miening ferskilt. == Demografy == === Etnyske groepen === It meastepart fan de ynwenners fan Kanada wennet yn in stripe fan 200 km by de grins mei de [[Feriene Steaten]] lâns. De gebieten noardlik dêrfan binne tin befolke en de noardlike territoaria wurde amperoan bewenne. De ynwenners fan Kanada wurde Kanadezen neamd. Fan âlds bestie de befolking út [[Yndianen]] en [[Inûyt]]. Yn it koloniale tiidrek kamen der grutte groepen [[jeropide ras|blanke]] kolonisten, benammentlik [[Ingelsen]], [[Skotten]], [[Frânsen]] en [[Ieren (folk)|Ieren]]. De [[Frânsk]]talige ynwenners wurde [[Frânsk-Kanadezen]] of ek wol Franko-Kanadezen neamd, en binne fral konsintrearre yn 'e eastlike provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]], dy't it grutste part fan 'e eardere koloanje [[Nij-Frankryk]] omfiemet. Hja meitsje dêr de grutte mearderheid fan 'e befolking út en it [[Frânsk]] is dêr de iennichste offisjele taal. Ek yn 'e oanbuorjende provinsje [[Nij-Breunswyk]], de iennichste offisjeel twatalige provinsje, libbet in grutte groep Frânsk-Kanadezen. Fierders hawwe alle oare provinsjes en ek de trije territoaria wol har eigen Frânsktalige minderheden. Kanada hat altyd in [[ymmigraasje]]lân west en de befolking is dan ek fan in grut [[etnyske groep|etnysk]] ferskaat. Yn het westen hawwe in soad [[Oekraïners]] har nei wenjen set. Op in soad plakken binne ek [[Nederlânsk]]e ymmigranten te finen, dy't der fral yn 'e jierren nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] hinne ferfearn binne. Ek út [[Aazje]] wei binne in soad lju nei Kanada komd, benammen nei de westkust, dêr't in soad Kanadezen fan [[Sina|Sineesk]] komôf wenje. Yn 'e tachtiger en njoggentiger jierren binne in protte Sinezen út [[Hongkong]] nei Vancouver ferfearn. Ek yn 'e grutte stêden fan it easten, lykas [[Toronto]] en [[Montreal]] binne grutte net-Westerske mienskippen te finen. === Taal === Yn Kanada binne it [[Ingelsk]] en it [[Frânsk]] de offisjele talen. Offisjeel is hiele Kanada twatalich; lykwols is dêr yn de westlike provinsjes net folle fan te fernimmen, om't it Ingelsk dêr de fiertaal is. De provinsje Kebek wurdt dan wer folslein dominearre troch it Frânsk, dêr't de [[Kebekanen]] in [[dialekt]] fan sprekke, in [[patois]] dat basearre is op it koloniale Frânsk út 'e [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]]. Sûnt de sechstiger jierren hat him in skerpe politike skieding ûntwikkele tusken it Frânsktalige Kebek en de oare, Ingelsktalige provinsjes. Der is yn Kebek sels twa kear in referindum holden oer ôfskieding fan Kanada, mar dat waard sawol yn [[1980]] as yn [[1995]] ôfwiisd, al skeelde it de lêste kear mar in pear tsienden fan in prosint. Hoewol't yn alle oare provinsjes en territoaria Frânsktalige minderheden besteane, is [[Nij-Breunswyk]] de iennichste dy't offisjeel twatalich is. [[Ofbyld:Canada, administrative divisions - de - colored.svg|right|350px|thumb|Lânkaart dy't de yndieling fan Kanada yn provinsjes en territoaria sjen lit.]] == Provinsjes en territoaria == Kanada bestiet út 10 [[Kanadeeske provinsjes en territoaria|provinsjes]] en 3 [[Kanadeeske provinsjes en territoaria|territoaria]]. De provinsjes binne frijwol folslein selsbestjoerend, en ûntliene harren rjochten en macht oan 'e grûnwet. De tsien provinsjes (mei jier fan tatrede ta de Kanadeeske Konfederaasje) binne: * [[Alberta]] (1905) * [[Britsk-Kolumbia]] (1871) * [[Kebek (provinsje)|Kebek]] (1867) * [[Manitoba]] (1870) * [[Nij-Breunswyk]] (1867) * [[Nij-Skotlân]] (1867) * [[Nijfûnlân en Labrador]] (1949) * [[Ontario]] (1867) * [[Prins Edwardeilân]] (1873) * [[Saskatchewan]] (1905) De territoaria binne gebieten dêr't net folle minsken wenje. Fan âlds wiene dit gebieten dy't troch de federale oerheid fan Kanada regearre waarden, mar sûnt de sechstiger jierren is ek oan 'e territoaria stadichoan in hege mjitte fan selsbestjoer taparte. De trije territoaria (mei jier fan oprjochting) binne: * [[Yukon]] (1898) * de [[Noardwestlike Territoaria]] (1870) * [[Nûnavût]] (1999) === Regio's === [[Ofbyld:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|right|thumb|250px|[[Iishokky]], de nasjonale [[sport]] fan Kanada.]] [[Ofbyld:US Navy 090425-M-9917S-314 Canadian Army soldiers assigned to Alpha Company, 3d Battalion, 22d Regiment of Special Purpose Marine Air Ground Task Force-24 depart a U.S. Navy landing craft air cushion (LCAC) and deploy onto Mayp.jpg|right|thumb|250px|Kanadeeske soldaten by in militêre oefening.]] [[Ofbyld:Barack Obama meets Stephen Harper.jpg|right|thumb|250px|De Kanadeeske minister-presidint [[Stephen Harper]] yn petear mei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] presidint [[Barack Obama]].]] De Kanadeeske gewesten wurde fierders wol opdield yn in stikmannich regio's, dy't inoar gauris oerlaapje. Hjirûnder de yndieling: * [[Eastlik Kanada]] ** [[Atlantysk Kanada]] *** de [[Kustprovinsjes (Kanada)|Kustprovinsjes]] **** [[Nij-Breunswyk]] **** [[Nij-Skotlân]] **** [[Prins Edwardeilân]] *** [[Nijfûnlân en Labrador]] ** [[Sintraal Kanada]] *** [[Kebek (provinsje)|Kebek]] *** [[Ontario]] * [[Noardlik Kanada]] ** [[Yukon]] ** de [[Noardwestlike Territoaria]] ** [[Nûnavût]] * [[Westlik Kanada]] ** de [[Kanadeeske Prêrjes]] *** [[Alberta]] *** [[Manitoba]] *** [[Saskatchewan]] ** [[Pasifysk Kanada]] *** [[Britsk-Kolumbia]] Sjoch fierders ek: de [[Kanadeeske Arktyske Eilannen]] == Ekonomy == Op [[ekonomy]]sk mêd buorket Kanada goed. It [[BYP]] yn [[2007]] wie omrekkene goed 1.432 miljard [[Amerikaanske dollar]]s. Trijefearnspart fan 'e befolking wurket yn 'e [[tsjinstesektor]]. De [[lânbou]] sektor is relatyf lyts, krekt as de [[yndustry]]sektor. Mei 24 miljard ton [[ierdgas]] is Kanada de op ien nei grutste ierdgasleveransier fan 'e wrâld, nei [[Saûdy-Araabje]] == Steatsfoarm == Kanada is in [[parlemintêre demokrasy]] en in [[monargy]] mei oan it haad [[kening]] [[Charles III fan it Feriene Keninkryk]], dy't yn Kanada fertsjintwurdige wurdt troch de [[gûverneur-generaal]], anno 2022 [[Mary Simon]]. Kanada wurdt bestjoerd troch in eigen [[regear]], dat anno 2025 laat wurdt troch [[minister-presidint]] [[Mark Carney]]. == Nijsgjirrich == * [[Montreal]] is de op ien nei grutste Frânsktalige stêd op de wrâld, nei [[Parys]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar oare boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canada ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Canada}} }} {{Kanada}} [[Kategory:Kanada| ]] [[Kategory:Lân yn Noard-Amearika]] [[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1867]] [[Kategory:Keninkryk]] qstg61fnkfo8ey939pb1zpp2lg0r0xi 0 10131 1228727 1228543 2026-04-26T21:38:50Z Kneppelfreed 2013 /* Sjoch ek */ 1228727 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]] De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbûn dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene. Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se harren machtssintrum opbouden. == Etymology == It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd "frij" of "dapper". Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar "spear", itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in ferwizing nei in teory oer it ûntstean fan it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne. In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd "woast" betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol sokssawat as "brutaal" betsjutte. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil, wielderich, flaaikjend), it [[Dútsk]]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk). It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan "woast", is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. == Franken en Romeinen == De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net troch de Romeinen kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet. Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaving en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Letter wiene der hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dat ta gruttere konflikten late koene. De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fan it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn ta aksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]]. Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makken Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]'' yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as [[lytskening]] fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich ûnder oaren troch beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. == Iere Franken == [[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei "Francia" (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]] De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as de stamnamme rikte. De "ynterne persepsje" fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy't gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy "stammeswaarm" ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene. Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en Saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. Dy earste Frankyske ynfallen waarden lykwols net earder neamd as yn de [[Lette Aldheid|let-antike]] boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontemporêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon sels op ta hege posysjes. De ekspânsje fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen. Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn. It is lykwols suver in ûnderwerp fan diskusje as der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigebert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as "Franken" beskôgen. == Dielstammen fan de Franken == [[Ofbyld:Franken Expansion bis 6Jhdt.png|thumb|Ekspânsje fan de Salyske en Ripuaryske Franken oant de 5e iuw]] By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene. Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane: * [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje. * [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]]. * [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten. * [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme "Sugambren" wolris brûkt ynstee fan "Franken". Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: "Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!"" * [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr. * [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg]]. * [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas: * [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn. * [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken. Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene: * [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken. * [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken. * [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen. * [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in "lyts keninkryk" oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken. Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de Franken yntegrearren har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking: * Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen. * troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene * fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltyske]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]] * [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje. == Salyske en Ripuaryske Franken == [[Ofbyld:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|Jeropa nei de fal fan it Westromeinske Ryk]] === Salyske Franken of Westfranken === {{Apart|Salyske Franken}} It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, naam likernôch de hiele 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út "Batavia", it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]], wei. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses hohâlde. De lettere keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de Saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene Frankyske krigers yn militêre tsjinst by de Romeinen. De Salyske Franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, doe't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermasteren ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein oan de Romeinske hearskippij yn Galje mei. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten. Skiedkundigen binne it der net oer iens as de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Wis is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]]. [[Ofbyld:FrankFürstGrab.JPG|thumb|200px|Grêf fan in Frankyskhe lieder, likernôch 500, mei gouden spanjehelm yn Krefeld]] Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I: * [[Klodio]] (430/440) * [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]] * [[Gilderik I]] (457/63–481/82) * [[Klovis I]] (481/82–511) === Ripuaryske Franken of Rynfranken === [[Ofbyld:Frankish - Digitated Fibula - Walters 542443.jpg|thumb|200px|In bôchfoarmige fibula út de 6e iuw, fûn yn Noardeast-Frankryk en it Rynlân. Dy waarden troch Frankyske ealfroulju yn pearen op de skouder of as rymsier droegen.]] {{Apart|Ripuaryske Franken}} De term ''Francia Rhinensis'' wie al sûnt de 5e iuw bekend. Sûnt likernôch de 6e iuw waarden de stammen dy't har oan de Midryn en de stream op fêstigen ek wol Ripuaarjers neamd, itjinge "ouwerbewenners" betsjut. Njonken de Saaljers foarmen se de twadde wichtige stamme yn de Frankyske ekspânsje. Ut harren útstie letter de takke fan de Mûzelfranken. De Rynfranken wreiden har yn it ramt fan 'e Frankyske ekspânsje út fan Keulen oer [[Mainz]] oant yn it hjoeddeistige [[Hessen]] en oer [[Worms]] nei [[Spiers]]. De Mûzelfranken fêstigen har yn 'e delling fan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en yn de oanswettende gebieten oant [[Trier]] en yn it hjoeddeistige [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] De Rynfranken hiene harren eigen [[lytskening]]en. Dêr wie [[Sigebert fan Keulen]], ek wol "de Lamme" neamd, de wichtichste fan. Yn in alliânsje mei de Salyske kening Klovis I hie er yn 496 de Alemannen ferslein yn 'e [[Slach by Tolbiak]]. Dochs waard er it slachtoffer fan in gearspanning fan syn eardere striidmaat, dy't dêrnei ek by de Ripuaarjers de macht oernaam en de twa grutte Frankyske folksgroepen feriene. Fan de stamhaden en keningen fan de Ripuaarjers yn it tiidrek fan it ûntstean fan de Franken oant de gearspanning tsjin kening Sigebert fan Keulen wurde de folgjende persoanen yn skriftlike boarnen neamd: * [[Gennobaudes]] (287/289) * [[Askarikus]] en [[Merogaisus]] (likernôch 306) * [[Mallobaudes]] (likernôch 380) * [[Gennobaudes (4e iuw)|Gennobaudes]] (II) (fan 388 ôf) * [[Teudomer]] (413–428) * Sigismer, yn 469 as „keningssoan“ neamd * [[Sigebert fan Keulen]] (kening fan 483 oant 509) == De Frankyske maatskippij == De Salyske kening Klovis I fan it hûs fan de [[Merovingen]] wie de earste fan de Frankyske hearskers dy't alle Frankyske keninkriken, dy fan de Saaljers en de Ripuaarjers, ûnder ien hearskippij feriene. Ek eardere net-Frankyske gebieten waarden by it keninkryk ynlive, sa't it [[Frankyske Ryk]] (''Regnum Francorum'') en it lân fan de Franken (''Francia'') sûnt net mear identyk wiene. Yn it ryk libben de Franken as in folk mei taalkundige en kulturele tradysjes dy't weromgeane oant de tiid fan de (Proto-)Frankyske stammen en dêr't de gebrûken fan, nettsjinsteande de fierder geande kerstening, basearre wiene op it âlde Germaansk-Frankysk rjocht. Klovis I hie tusken [[507]] en [[511]] de ''[[Lex Salica]]'' opstelle litten, de wetjouwing fan de Salyske Franken. De dêrop basearre ''[[Lex Ripuaria]]'' ferskynde yn de 7e iuw yn it Rynfrankyske gebiet ûnder it bewâld fan kening [[Dagobert I]], de lêste Merovinger dy't neffens tradisjonele wittenskiplike opfetting noch selsstannich regearre. Nei him namen de [[hofmeier]]s stadichoan de macht oer. Wylst yn de Ripuaryske wetjouwing benammen it rjocht fan it Frankyske folk fêstlein waard, befette de wetjouwing fan de Saaljers ek grutte wetteksten dy't net-Frankyske, benammen de Gallo-Romaanske befolking oangie. Ek regelings foar de geastlike stân (preesters, kleasters, biskoppen) wiene part fan de ''Lex Salica''. == Utwreiding fan it Frankyske Ryk == [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300px|Utwreiding fan it Frankyske Ryk (481-814)]] {{Apart|Frankyske Ryk}} Fan de 6e iuw oant en mei de 8e iuw feroveren de Franken ûnder de Merovingyske keningen stadichoan ek de nea troch Rome besette streken fan ''[[Germania Magna]]'', eastlik fan de Ryn en noardlik fan de [[Donau]]. Under de [[Karolingen|Karolingyske]] dynasty oermasteren de Franken it grutste part fan [[Itaalje]] en it gebiet fan noardlik [[Spanje]] tusken de [[Ebro]] en de [[Pyreneeën]]. Dêr ûntstie yn Jeropa de machtichste steat sûnt de fal fan it Westromeinske Ryk mei. Kening [[Karel de Grutte]] waard yn it jier [[800]] troch paus [[Leo III (paus)|Leo III]] ta [[Roomsk-Dútske keizer|Roomsk keizer]] kroane. == De ein fan de Franken as folk == Nei harren oermastering fan Noard-Galje wennen in soad Germaansktalige Franken yn mienskippen dêr't de mearderheid fan de befolking net Frankysk wie en de oerhearskjende taal it [[Gallo-Romaansk]] wie. Alneidat de Franken lykwols machtiger waarden en har fermongen mei de folken dêr't se oer hearsken, waard de namme fan de Franken hieltyd breder tapast, benammen yn wat hjoed-de-dei Noard-Frankryk is. Christopher Wickham murk op dat it wurd "Frankysk" al gau syn eksklusive etnyske konnotaasje ferlear. Noardlik fan de [[Loire (rivier)|Loire]] liket eltsenien uterlik healwei de 7e iuw as Frankysk ferwiisd (mei útsûndering fan de [[Bretonnen]]) te wêzen. De ynwenners fan it súdlikere [[Akwitaanje]] waarden dêrnei as ''Romani'' (Romeinen) ferwiisd. Alneidat de maatskippijen feroaren, krige de namme nije betsjuttings en hold de âlde Frankyske mienskip yn syn oarspronklike foarm op te bestean. == Lettere bestjuttings fan Franken == Yn it Jeropa fan lettere tiden wiene it benammen de ynwenners fan it [[keninkryk Frankryk]] dy't yn it [[Latyn]] de ''Franci'' (Franken) neamd waarden, hoewol't al fluch nije termen gongberder waarden dy't de [[Frânsen]] yn ferbân brochten mei de eardere Franken, dochs harren dêr ek fan ûnderskaten. Hjoeddeistige Jeropeeske termen lykas it [[Frânsk]]e ''français'' en it [[Dútsk]]e ''Franzose'' binne ôflaat fan it midsiuwske Latynske ''francensis'',dat "út Frânsje" (lân fan de Franken) bestjut, dat foar midsiuwske minsken yn Frankryk wie. Yn it midsiuwsk Latyn waarden Frânsen ek gauris ''francigenae'' neamd, betsjuttende "yn Frankryk berne". Lykas yn Frankryk hat de regio [[Franken (gebiet)|Franken]] yn Dútslân in namme dy't oaspronklik ferwiisde nei de Franken, mar yn 'e rin fan 'e tiid in eigen betsjutting krige. It wie de eastlike útrinner fan it kearngebiet fan it Frankyske Merovingyske Ryk. It woeks út ta it midsiuwsk [[hartochdom Franken]] yn it [[Hillige Roomske Ryk]], dat fuortkaam út it [[East-Frânsje|eastlike part fan it Frankyske Ryk]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk waard it grutste part fan it eastlik ryk, nettsjinsteande de Frankyske oarsprong, net as Frankysk beskôge. De namme Franken stie dêrfoar yn kontrast mei de allyk machtige net-Frankyske [[stamhartochdom]]men eastlik fan de Ryn, lykas Tueringen, [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], [[Hartochdom Swaben|Swaben]] en [[Hartochdom Beieren|Beieren]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk en de regio Franken waarden de sintrale Frankyske gebieten westlik fan 'e Ryn mei oare nammen oantsjut. De regio foarme ynearsten de kearn fan it Merovingyske Frankyske [[Austraasje]], dêr't eartiids ek de regio Franken eastlik fan 'e Ryn by hearde. It eastlike Frankyske Austraasje stie yn kontrast mei it westlike Frankyske [[Neustrje]], yn Frankryk. It part fan Austraasje westlik fan de Ryn waard letter [[Loataringen]] neamd, nei de Karolingyske Frankyske kening [[Lotarius II]], mar nei syn dea waard it gebiet ferdield tusken it West- en Eastfrankyske Ryk en krige it syn ûnôfhinklikens nea werom. Yn mear ynternasjonale konteksten, lykas by de [[Krústochten]] yn it eastlik [[Middellânske See]]gebiet, waard de term "Frank" ek brûkt foar alle Jeropeanen út West- en Mid-Jeropa dy't de Latynske riten fan it kristendom folgen ûnder it gesach fan de paus yn Rome. It gebrûk fan de term "Frank" om alle Westjeropeanen oan te tsjutten, fersprate him nei it easten ta nei in soad Aziatyske talen, lykas de [[Perzysk]]e oantsjutting [[Farang]]. == Taal == [[Ofbyld:2022 11 13 - Map West Germanic – cc. 476 CE - final.png|300px|thumb|De Westgermaanske taalgebieten om 476 hinne]] {{Apart|Aldfrankysk}} Yn in moderne taalkundige kontekst wurdt de Germaanske taal fan de eardere Franken ek wol "[[Aldfrankysk]]" neamd. Dy term ferwiist nei de taal fan de Franken fan foar de [[Heechdútske lûdferskowing]], dy't yn de 7e iuw wie. Nei dy lûdferskowing woeksen de Frankyske dialekten útinoar. De dialekten dy't letter it [[Nederlânsk]] foarmje soene, ûndergiene dy lûdferskowings net, wylst alle oaren dat al diene, yn ien of oare mjitte, dêr't it saneamde [[Rynlânske waaier]]patroan troch ûntstie. De eardere Frankyske taal is net streekrjocht dokumintearre, mei útsûndering fan in lyts bytsje [[Runen|rune]]-ynskripsjes dy't fûn waarden op earder Frankysk grûngebiet, lykas de [[ynskripsje fan Bergakker]]. Likegoed is in grut part fan de Frankyske wurdskat rekonstruearre troch ûndersyk nei eardere Germaanske lienwurden yn it [[Aldfrânsk]] en troch middel fan ferlykjende rekonstruksje yn it Nederlânsk. De ynfloed fan it Aldfrankysk op de hjoeddeistige [[Gallo-Romaanske talen|Gallo-Romaanske]] wurdskat en [[fonology]] is al lang ûnderwerp fan wittenskiplik debat. Oannommen wurdt dat de Frankyske ynfloed op ûnder oaren fan de fjouwer [[Wynstreek|wynstreken]] lykas ''nord'' (noard), ''sud'' (súd), ''est'' (east) en ''ouest'' (west) en noch op syn minst 1000 stamwurden. Hoewol't de Franken lang om let gâns [[Galje]] oermasterje soene, wreiden de sprekkers fan it Frankyske Ryk harren allinnich út yn Noard-Galje en genôch oantallen om in taalkundige ynfloed te hawwen. Meardere iuwen lang wie Noard-Galje in twatalich gebiet, mei [[Fulgêr Latyn]] en Frankysk. De taal dy't brûkt waard op skrift, by de oerheid wie it Latyn. Urban T. Holmes hat suggerearre dat in Germaanske taal noch oant 850 as twadde taal sprutsen waard troch amtners yn West-Austraasje en Noard-Neustrje, en dat dy taal yn de 10e iuw folslein ferdwûn wie as sprutsen taal út de regio's dêr't hjoed-de-dei Frânsk sprutsen wurdt. == Sjoch ek == * [[Ferbûn fan de spearen]] * it [[Frankyske Ryk]] * [[Salyske Franken]] * [[Ripuaryske Franken]] * [[Frysk-Frankyske oarloggen]] * [[List fan Frankyske hearskers]] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Franken%20(Volk) ''Literatur'' en ''Anmerkungen'' op dizze side] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Franks ''References'', ''Sources'' en ''Further Reading'' op dizze side]. ------ {{Commonscat|Frankish people}} }} {{Germaanske folken}} [[Kategory:Franken| ]] [[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] agmoyonipu58u62h1wnx5eftt5y4sza 1228782 1228727 2026-04-27T06:20:17Z Kneppelfreed 2013 /* Dielstammen fan de Franken */ [[]] oars 1228782 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|thumb|Kaart fan it gebiet mei de stammen dy't de Franken foarmen oan 'e Nedergermaanske limes]] De '''Franken''' ([[Latyn]]: ''Franci'' of ''gens Francorum'') wiene in federaasje fan [[Germanen|Germaansk]]e stammen dat safier bekend healwei de [[3e iuw]] yn it tsjintwurdige [[Dútslân]] en [[Nederlân]] libben. Hja wiene ynearsten in stammeferbûn dat ûntstie yn it gebiet tusken de [[Weser]] en de [[Ryn]] dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer [[Publius Kornelius Tasitus|Tasitus]] út de [[1e iuw]] wurde de Franken lykwols noch net neamd. Yn [[291]] wurde se foar it earst neamd yn in taspraak fan keizer [[Diokletianus]]. Om [[360]] berjochte de Romeinske skiedskriuwer [[Aurelius Fiktor]] dat de ''Francorum gentes'' (folk fan de Franken) sûnt 250 [[Galje]] ferwoastge hiene. Harren kultuer, taal (it saneamde [[Aldfrankysk]]) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de [[Bruktearen]], [[Tubanten]], [[Gamaven]] en oaren. Hjoed-de-dei wurdt der ek wol fanút gien dat in grutte kloft [[Frisii]] en [[Sjauken]] harren taheakke hawwe oan boppesteande stammen. Hja fêstigen har oan de ouwers fan de Ryn by de ''[[limes]]'' fan it [[Romeinske Ryk]]. Der ûntstiene twa groepen: de [[Salyske Franken|Salyske]] en [[Ripuaryske Franken]]. Yn de [[4e iuw]] stieken de Salyske Franken de Ryn oer en fêstigen se har yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' en letter wreiden se har wengebiet út ta ''[[Gallia Belgica]]'' dêr't se harren machtssintrum opbouden. == Etymology == It is net alhiel dúdlik wat de oarspronklike betsjutting fan de namme is, mar der wurdt algemien oannommen dat it in [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e oarsprong hat. It wurd wurdt fanâlds yn ferbân brocht mie it [[Aldfrânsk]]e ''franc'' dat weromkomt op it wurd "frij" of "dapper". Dy term is ôflaat fan it wurd Frank sels, nei harren frije status. Ek wol wurdt it wurd yn ferbân brocht mei it Germaanske wurd foar "spear", itjinge werom te finen is yn it [[Aldingelsk]]e ''franca'' of it [[Aldnoarsk]]e ''frakka'', mar mooglik komt dy ek fan de Franken sels ôf, as de namme fan in Frankysk wapen. Dêr soe de namme fan it [[Ferbûn fan de Spearen]], in ferwizing nei in teory oer it ûntstean fan it ferbûn fan de Frankyske stammen, dus weikomme kinne. In populêre teory om de úteinlike oarsprong fan al dy termen te ferklearjen, is dat it wurd "woast" betsjutte. Neffens ien fariant fan dy teory is de namme besibbe oan in rekonstruearre Proto-Germaansk wurd ''*frekaz'', dat [[habsucht]]ich bestjutte, mar ek wol sokssawat as "brutaal" betsjutte. It hat ôfstammelings lykas it [[Frysk]]e ''frak'' (geil, wielderich, flaaikjend), it [[Dútsk]]e ''frech'' (brutaal, skamteleas), it [[Midnederlânsk]]e ''vrec'' (gjirrich), it [[Aldingelsk]]e ''frǣc'' (habsuchtich, moedich) en it [[Aldnoarsk]]e ''frekr'' (brutaal, habsuchtich, ynklausk). It idee dat de namme fan de Franken ôflaat wie fan "woast", is fan in part ôflaat fan klassike ferwizings nei harren woastgens en ûnbetrouberens as skaaimerkende egenskippen. == Franken en Romeinen == De [[Nedergermaanske limes]] foarme yn de [[Romeinske tiid]] de grins tusken de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' oan de lofterouwer, en de net troch de Romeinen kontrolearre ''[[Germania Magna]]'' oan de rjochterouwer fan de Ryn. Dat part fan de [[limes]] begûn likernôch by it hjoeddeistige [[Bad Breisig]] en einige by de mûning fan de [[Alde Ryn]] yn de [[Noardsee]]. De grins foarme benammen de rin fan de rivier sels, en minder troch wâlen en muorren. By de rivier del stiene Romeinske forten en fêstingwurken fan [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] oer [[Leien]], [[Utert (stêd)|Utert]], [[Nimwegen]], [[Xanten]], [[Neuss]], [[Keulen]] oant [[Bonn]], dêr't justjes de stream op de [[Oergermaanske limes]] begûn. Yn dy beskermingssône wiene yn it efterlân oan de lofterouwer fan de Ryn in grut tal Romeinsk lânguod (''[[Villa rustica|villae rusticae]]'') en delsettings (''[[Vicus|vici]]'') ûntstien. De keizerstêd [[Trier]] tsjinne as in wichtich teken fan Romeinske macht yn it Galloromeinsk en Germaanske grinsgebiet. Yn it grutte gebiet tusken de Ryn en de [[Ardinnen]] wiene der lykwols ek Germaanske doarpen en delsettings dy't yn in ôfhinklike relaasje ta de Romeinske ynstellings stiene. De Germanen dy't har oan alletwa ouwers fan de Ryn fêstigen, wiene oer it algemien betroud mei de Romeinske kultuer, beskaving en militêre technyk. Germanen wiene dêr yn mear of mindere mjitte yn tsjinst fan de Romeinen, gauris as troepen fan militêre bûnsmaten. De stamme fan de [[Ubjers]] waard om [[15 f.Kr.]] troch de Romeinen yn it hjoeddeistige Keulen fêstige en stadichoan romanisearre. Dat gou ek foar de [[Bataven]] yn de [[Betuwe]]. Letter wiene der hieltyd mear rôftochten fan Germaanske groepen tsjin Romeinske ynstellings, dat ta gruttere konflikten late koene. De ynterne problemen yn Rome mei meikeizers en tsjinkeizers yn de [[3e iuw]] hiene ek in destabilisearjend effekt op de tastân yn [[Galje]] en [[Germaanje]]. Dêr kamen de ûnrêst fan it begjin fan it [[Grutte Folkeferfarren|folkeferfarren]] en de konflikten fan de Romeinen mei de [[Goaten]] en oare Germaanske stammen by. Yn dat tiidrek foarmen Germaanske groepen en stammen yn ''Germania Magna'', oan de rjochterouwer fan de Ryn ta aksjemienskippen. Dy woeksen út ta stammefederaasjes en úteinlik ta nije folken. Dat proses gou foar de Franken, mar ek foar de [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Alemannen]], [[Bajuwaren]], [[Tueringers]] en [[Boergonden]]. Benammen yn de [[4e iuw]] is der sprake fan in libbene ekonomyske en sosjale útwikseling mei it Romeinske Ryk. Yn plakken oan de rjochterouwer fan de Ryn waarden wol likefolle Romeinske munten fûn as yn plakken yn it ryk. Ek makken Frankyske eallju sûnt [[Konstantyn de Grutte]] karriêre yn it Romeinsk leger. In ier foarbyld is Bonitus, dy't faaks út in famylje fan de yn it ryk fêstige Frankyske ''[[laeti]]'' ôfkomstich wie. Under [[Konstantius II]] is der in yn it leger en oan it keizerlik hôf ynfloedrike Frankyske militêren om tsjinkeizer [[Silvanus]] hinne. Mei [[Richomer]], [[Bauto]] en [[Arbogast]] wiene Frankyske legerlieders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') har oan 'e ein fan de 4e iuw sels op skeakelpunten fan de macht, benammen yn it westen fan it ryk. Mei dy groep makke Mallobaudes karriêre, dy't ynearsten as ''[[comes]]'' yn it Romeinske leger tsjinne en dêrnei as [[lytskening]] fan de Franken nei syn heitelân weromkearde. Dêrtroch waard de grins suver mear dizenich ûnder oaren troch beynfloeding fan wjerskanten fan it Romeinske Ryk oan ien kant en de Germanen oan oare kant. == Iere Franken == [[Ofbyld:TabulaPeutingeriana with Francia.jpg|thumb|It Tabel Peutingeriana mei "Francia" (it lân fan de Franken) oan 'e bopperâne oanjûn]] De Proto-Frankyske stammen of bûnsgenoatskippen fêstigen harren ynearsten oan de rjochterouwer fan de Ryn, ferpleatsten har wengebiet faak en lytsen gauris it Galloromaanske gebiet yn om plondertochten te ûndernimmen. Hoewol't it ôfbeakenjen fan de stammen ûnderinoar en neffens oare Germaanske stammen net alhiel wis is, lykje de Frankyske stammen foar de Romeinen in taalkundige en etnyske ienheid te foarmjen dy't fierder as de stamnamme rikte. De "ynterne persepsje" fan de stammen ûnderinoar wie ynearsten lykwols mear nuansearre. Hja foarmen yn it begjin allinnich mar losse alliânsjes, lykas dy't gaadlik foar rôftochten of ferdigeningsmaatregels wiene. Ut dy "stammeswaarm" ûntstie yn 'e rin fan de tiid in stammeferbûn en lang om let in folk. Yn resinter ûndersyk wurdt dêrby hieltyd faker oannommen dat de ferieniging fan de Franken ynearsten troch de Romeinen befoardere waard, dy't op dy manear it foarlân fan de limes ûnder kontrôle bringe woene. Doe't it Romeinske Ryk by de krisis fan de 3e iuw in tiid fan ferswakking trochgie, makken de Franken, Alemannen en Saksen dêr lykwols gebrûk fan om plondertochten te ûndernimmen. De earste bekende Frankyske ynfallen op Romeinsk grûngebiet wiene yn 257/259 en namen yn de dêopfolgjende perioade hieltyd fierder ta. Dy earste Frankyske ynfallen waarden lykwols net earder neamd as yn de [[Lette Aldheid|let-antike]] boarne fan [[Aurelius Fiktor]] om 360 hinne. De earste kear dat de Franken neamd waarden is yn in kontemporêre boarne en is te finen yn in [[panegyrikus]] út [[291]]. Doe't it Romeinske Ryk him wer stabilisearre hie, tsjinnen in soad Franken yn it Romeinsk leger en klommen guon sels op ta hege posysjes. De ekspânsje fan de Franken út it noardwesten en easten oer de Ryn hinne hie in suvere oanlûkingskrêft op de opkringende Germaanske stammen, lykas de [[Friezen]], Saksen en Tueringers, itjinge late ta kontakten en fjochteraasjes, mar ek ta lytse alliânsjes tusken de stammen. Op in Romeinske dikekaart út 'e mid-4e iuw, de ''[[Tabula Peutingeriana]]'', stie ''Francia'' (it lân fan de Franken) oan de rjochterouwer fan de Ryn al goed en dúdlik oanjûn. It is lykwols suver in ûnderwerp fan diskusje as der yndie fan Frankyske stammen sprutsen wurde kin. Guon wittenskippers beskôgje de groepearings earder as [[hierling]]etroepen. De Frankyske etnogenese wie yn alle gefallen in proses dat him oer in langere tiidrek ûntjoech. Wannear't dat miene folksgefoel foltôge wie, is histoarysk net fêst te stellen. Yn 'e snuorje fan de skate aksjes fan de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der lykwols altyd kontakten tusken de groepen en mienskiplike aksjes tsjin mienskiplike fijannen. Foar de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] wie it dêrom yn [[509]] ienfâldich om him, nei it útskeakeljen fan de Ripuaryske oanfierder [[Sigebert fan Keulen]], ek as haad fan de Ripuaarjers te pleatsen, omreden dy him, lykas harsels, as "Franken" beskôgen. == Dielstammen fan de Franken == [[Ofbyld:Franken Expansion bis 6Jhdt.png|thumb|Ekspânsje fan de Salyske en Ripuaryske Franken oant de 5e iuw]] By de iere Franken gie it nei alle gedachten benammen om krigers út de stammen fan de groep fan de [[Istvaeones|Istvaeoanen]]. Yn 'e oprjochtingsfaze fan de bûn fan de Franken yn de 3e iuw hiene de groepen dy't har yn it noardwesten en oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] fêstige hiene, har feriene út de groepen dy't har fan de ûnderrin fan de [[Nederryn]] oant [[Sallân]] oan de [[Isel]] fêstige hiene. Dêr ûntstie de bûn fan de [[Salyske Franken]] of Westfranken. De groepen dy't as ''[[foederati]]'' fêstige wiene yn it gebiet om [[Keulen]] hinne, oer de Midryn en súdlik dêrfan, giene lang om let oer yn de [[Ripuaryske Franken]] of Rynfranken en yn de fan harren ôfstamjende Mûzelfranken. De Salyske Franken waarden dejingen dy't de Frankyske ekspânsje benammen fuortsetten en fan harren kaam it hearskershûs fan de [[Merovingen]] fuort. It meast oannimlik is dat de groepen dy't har fan de mûning fan de [[Alde Ryn]] oant de Nederryn fêstigen harren by de Salyske Franken oansleaten, wylst groepen út 'e omkriten fan Keulen oant de delling fan de [[Lahn]] opgiene yn de Ryn- en Mûzelfranken. Hjirûnder is in list fan stammen dy't yn de rûsde folchoarder fan harren delsettingsgebieten fan de mûning fan de Ryn de stream op oant de Lahn oanjûn steane: * [[Chassuarii]]: wiene fêstige oan de bopperin fan de [[Lek (rivier)|Lek]]. Guon groepen krongen fier troch yn Galje. * [[Gamaven]]: fêstigen har ynearsten noardlik fan de [[Lippe (rivier)|Lippe]] en lutsen yn d e4e iuw troch nei de [[Maas]]. * [[Tubanten]] mei de subgroep [[Tuihanten]]: fêstigen har yn [[Twinte]] en yn de oanswettende gebieten. * [[Sugambren]] (ek wol Sigambren): mei de subgroep fan de Kugernen oan de lofterouwer fan de Ryn yn it gebiet fan [[Xanten]] oant [[Krefeld]]. Troch skriuwers út de [[Aldheid]] waard de namme "Sugambren" wolris brûkt ynstee fan "Franken". Noch by de doop fan [[Klovis I]] (497-499) spriek biskop [[Remigius fan Reims]] de wurde: "Bûgje no, grutske Sigamber, jo holle en ûnderwerp it oan it sêfte jok fan Kristus! Oanbid wat jo oant no ta ferbaarnd hawwe, en ferbaarn wat jo oant no oanbidden ha!"" * [[Bruktearen]]: al troch [[Tasitus (skriuwer)|Tasitus]] neamd, ynearsten fêstige oan de [[Iems]] en de Lippe, wiene belutsen by de oermasterings fan Keulen en [[Trier]] en fêstigen har dêr. * [[Tenktearen]]: oarspronklik eastlik fan de Ryn, letter trochkrongen oant de [[Sieg (rivier)|Sieg]]. * [[Usipeten]]: gauris yn ferbân mei de Tenktearen brocht, fêstigen har yn de delling fan de [[Lahn]]. Ek groepen fan de [[Ingvaeones]] sleaten har by de Franken oan, lykas: * [[Ampsivaren]]: troch Tasitus neamd as súdlike buorren fan de [[Frisii|Friezen]], ferdreaun troch de [[Sjauken]] út harren oarspronklik wengebiet oan e Iems, lutsen se nei de Nederryn. * [[Sjauken]]: Hja fêstigen har as buorren fan de [[Saksen (folk)|Saksen]], dêr't it it grutste part fan harren yn opgie. In part sleat him nei alle gedachten oan by de Franken. Groepen dy't mar in bytsje belutsen wiene by it ûntstean fan de Franken wiene: * [[Bataven]]: yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al [[Romanisearring|romanisearre]]. harren neiteam gie op yn 'e salyske Franken. * [[Ubjers]]: yn 'e omkriten fan Keulen al yn 18 f.Kr. troch de Romeinen oan 'e lofterouwer fan de Ryn yn it [[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Oppidum Ubiorum]] fêstige. Yn 'e snuorje fan it foarmjen fan de Franken wiene se al romanisearre. harren neiteam gie nei it oermasterjen fan Keulen op yn 'e Rynfranken. * [[Sjatten]]: fêstige oan de bopperin fan de [[Eder]], [[Fulda (rivier)|Fulda]] en [[Lahn]] (nammejouwers fan it lettere [[Hessen]]). Hja foarmen in selsstannige stammen dy't yn it ramt fan de Frankyske ekspânsje ûnder Frankysk gesach kaam te stean en him mei de nei it súdeasten optsjende Frankyske kolonisten fermongen. * [[Tueringers]] (en fersprate lytse groepen fan oare Germaanske stammen): hja wiene ferspraat nei de Ryn en dêrbûten trochkrongen en hiene har dêr fêstige. Der wurdt ek wol neamd dat der in "lyts keninkryk" oan de lofterouwer fan de Ryn fan de Tueringers (dy't yn [[531]] yn de [[Slach oan de Unstrut]] troch de Franken ferslein waarden), hoewol't dat yn resintere tiden omstriden rekke is. Dy kolonisten giene, ta tsjinstelling fan har yn it easten efterbleaune stamfolken, op yn de Franken. Oare groepen dy't har yn it ekspânsjegebiet fan de franken fêstigen, wiene troch de Franken yntegrearre. Foar safier dy groepen har yn it hjoeddeistige Dútsktalige of Nederlânsktalige gebiet fêstigen, giene se op yn de Franken. Yn de hjoeddeistige Frânsktalige gebieten rûn it proses krekt oarsom: de Franken yntegrearren har dêr yn lettere iuwen mei de pleastlike Romaanske befolking: * Romeinske kolonisten dy't nei it suden ta flechte wiene foar de optsjende Germanen. * troch de Romeinen yn ''[[Gallia Belgica]]'' fêstige Germanen, dy't yn 'e snuorje fan it ûntstean fan de Franken al foar in grut part romanisearre wiene * fersprate oerbliuwsels fan de [[Kelten|Keltyske]] (en net-Keltyske) befolking yn it gebiet tusken de [[Ryn]], de [[Eifel]]/[[Ardinnen]] en de [[Skelde]] * [[Gallo-Romanen]] (romanisearre Kelten), fierwei de mearderheid fan de befolking lofts fan de Ryn fan foar de Frankyske ekspânsje. == Salyske en Ripuaryske Franken == [[Ofbyld:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|Jeropa nei de fal fan it Westromeinske Ryk]] === Salyske Franken of Westfranken === {{Apart|Salyske Franken}} It proses dêr't de Franken út ferskate dielstammen by ûntstiene, naam likernôch de hiele 3e iuw. Yn [[294]] ferdreau [[Konstantius I]], dy't ta keizer útroppen wie, groepen dy't de Franken neamd waarden, út "Batavia", it eardere Bataafske gebiet yn de [[Betuwe]], wei. Guon efterbliuwers waarden as ''[[laeti]]'' (healfrijen) op Romeinsk grûngebiet fêstige. Yn [[358]] stieken fannijs groepen Salyske Franken de Ryn oer nei it súdwesten ta en foelen oer de Betuwe it Romeinske Ryk yn. De Romeinen koene har mei sukses hohâlde. De lettere keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] (doe noch ûnderkeizer ûnder [[Konstantius II]]) stie de Saaljers ta en fêstigje har yn [[Toksandrje]], dat doe noch in tinbefolke gebiet yn de Roeminske provinsje ''Belgica II'' wie. Dêr yn ruil foar stiene Frankyske krigers yn militêre tsjinst by de Romeinen. De Salyske Franken bleaune oant it begjin fan de 5e iuw yn Toksandrje, doe't se fierder nei it suden ta lutsen en bytsje by bytsje [[Gallo-Romaanske kultuer|Galloromeinsk]] gebiet bemachtigen. [[Gilderik I]] lei it grûnwurk troch yn de jierren 460-470 in machtsposysje yn Noard-Galje op te bouwen. Syn soan en opfolger [[Klovis I]] oermasteren ferskate lytse Frankyske keninkriken en lang om let yn 486/487 it [[Gallo-Romeinske Ryk|keninkryk]] fan de lêste Romeinske hearsker yn Galje, [[Syagrius]]. Dêr kaam in ein oan de Romeinske hearskippij yn Galje mei. Yn de tiid nei Klovis makken de [[Merovingen]] gebrûk fan de kunde fan de âlde Galloromeinske eliten. Skiedkundigen binne it der net oer iens as de Salyske Franken harren stamnamme al oan it begjin fan de Frankyske skiednis droegen. Wis is lykwols harren kaairol yn de Frankyske ekspânsje. De Merovingyske kening Klovis I lei it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] om de Salyske Franken mei de Ripuaryske Franken te ferienjen. Klovis bekearde him, as gefolch nei in ûnthjit nei de oerwinning op de [[Alemannen]] yn de [[Slach by Tolbiak]] yn [[496]], mei 3000 folgelingen ta it [[kristendom]]. [[Ofbyld:FrankFürstGrab.JPG|thumb|200px|Grêf fan in Frankyskhe lieder, likernôch 500, mei gouden spanjehelm yn Krefeld]] Keningen fan de Saaljers wiene oant en mei Klovis I: * [[Klodio]] (430/440) * [[Merovech]] (455/460), de nammejouwer fan de [[Merovingen]] * [[Gilderik I]] (457/63–481/82) * [[Klovis I]] (481/82–511) === Ripuaryske Franken of Rynfranken === [[Ofbyld:Frankish - Digitated Fibula - Walters 542443.jpg|thumb|200px|In bôchfoarmige fibula út de 6e iuw, fûn yn Noardeast-Frankryk en it Rynlân. Dy waarden troch Frankyske ealfroulju yn pearen op de skouder of as rymsier droegen.]] {{Apart|Ripuaryske Franken}} De term ''Francia Rhinensis'' wie al sûnt de 5e iuw bekend. Sûnt likernôch de 6e iuw waarden de stammen dy't har oan de Midryn en de stream op fêstigen ek wol Ripuaarjers neamd, itjinge "ouwerbewenners" betsjut. Njonken de Saaljers foarmen se de twadde wichtige stamme yn de Frankyske ekspânsje. Ut harren útstie letter de takke fan de Mûzelfranken. De Rynfranken wreiden har yn it ramt fan 'e Frankyske ekspânsje út fan Keulen oer [[Mainz]] oant yn it hjoeddeistige [[Hessen]] en oer [[Worms]] nei [[Spiers]]. De Mûzelfranken fêstigen har yn 'e delling fan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] en yn de oanswettende gebieten oant [[Trier]] en yn it hjoeddeistige [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] De Rynfranken hiene harren eigen [[lytskening]]en. Dêr wie [[Sigebert fan Keulen]], ek wol "de Lamme" neamd, de wichtichste fan. Yn in alliânsje mei de Salyske kening Klovis I hie er yn 496 de Alemannen ferslein yn 'e [[Slach by Tolbiak]]. Dochs waard er it slachtoffer fan in gearspanning fan syn eardere striidmaat, dy't dêrnei ek by de Ripuaarjers de macht oernaam en de twa grutte Frankyske folksgroepen feriene. Fan de stamhaden en keningen fan de Ripuaarjers yn it tiidrek fan it ûntstean fan de Franken oant de gearspanning tsjin kening Sigebert fan Keulen wurde de folgjende persoanen yn skriftlike boarnen neamd: * [[Gennobaudes]] (287/289) * [[Askarikus]] en [[Merogaisus]] (likernôch 306) * [[Mallobaudes]] (likernôch 380) * [[Gennobaudes (4e iuw)|Gennobaudes]] (II) (fan 388 ôf) * [[Teudomer]] (413–428) * Sigismer, yn 469 as „keningssoan“ neamd * [[Sigebert fan Keulen]] (kening fan 483 oant 509) == De Frankyske maatskippij == De Salyske kening Klovis I fan it hûs fan de [[Merovingen]] wie de earste fan de Frankyske hearskers dy't alle Frankyske keninkriken, dy fan de Saaljers en de Ripuaarjers, ûnder ien hearskippij feriene. Ek eardere net-Frankyske gebieten waarden by it keninkryk ynlive, sa't it [[Frankyske Ryk]] (''Regnum Francorum'') en it lân fan de Franken (''Francia'') sûnt net mear identyk wiene. Yn it ryk libben de Franken as in folk mei taalkundige en kulturele tradysjes dy't weromgeane oant de tiid fan de (Proto-)Frankyske stammen en dêr't de gebrûken fan, nettsjinsteande de fierder geande kerstening, basearre wiene op it âlde Germaansk-Frankysk rjocht. Klovis I hie tusken [[507]] en [[511]] de ''[[Lex Salica]]'' opstelle litten, de wetjouwing fan de Salyske Franken. De dêrop basearre ''[[Lex Ripuaria]]'' ferskynde yn de 7e iuw yn it Rynfrankyske gebiet ûnder it bewâld fan kening [[Dagobert I]], de lêste Merovinger dy't neffens tradisjonele wittenskiplike opfetting noch selsstannich regearre. Nei him namen de [[hofmeier]]s stadichoan de macht oer. Wylst yn de Ripuaryske wetjouwing benammen it rjocht fan it Frankyske folk fêstlein waard, befette de wetjouwing fan de Saaljers ek grutte wetteksten dy't net-Frankyske, benammen de Gallo-Romaanske befolking oangie. Ek regelings foar de geastlike stân (preesters, kleasters, biskoppen) wiene part fan de ''Lex Salica''. == Utwreiding fan it Frankyske Ryk == [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300px|Utwreiding fan it Frankyske Ryk (481-814)]] {{Apart|Frankyske Ryk}} Fan de 6e iuw oant en mei de 8e iuw feroveren de Franken ûnder de Merovingyske keningen stadichoan ek de nea troch Rome besette streken fan ''[[Germania Magna]]'', eastlik fan de Ryn en noardlik fan de [[Donau]]. Under de [[Karolingen|Karolingyske]] dynasty oermasteren de Franken it grutste part fan [[Itaalje]] en it gebiet fan noardlik [[Spanje]] tusken de [[Ebro]] en de [[Pyreneeën]]. Dêr ûntstie yn Jeropa de machtichste steat sûnt de fal fan it Westromeinske Ryk mei. Kening [[Karel de Grutte]] waard yn it jier [[800]] troch paus [[Leo III (paus)|Leo III]] ta [[Roomsk-Dútske keizer|Roomsk keizer]] kroane. == De ein fan de Franken as folk == Nei harren oermastering fan Noard-Galje wennen in soad Germaansktalige Franken yn mienskippen dêr't de mearderheid fan de befolking net Frankysk wie en de oerhearskjende taal it [[Gallo-Romaansk]] wie. Alneidat de Franken lykwols machtiger waarden en har fermongen mei de folken dêr't se oer hearsken, waard de namme fan de Franken hieltyd breder tapast, benammen yn wat hjoed-de-dei Noard-Frankryk is. Christopher Wickham murk op dat it wurd "Frankysk" al gau syn eksklusive etnyske konnotaasje ferlear. Noardlik fan de [[Loire (rivier)|Loire]] liket eltsenien uterlik healwei de 7e iuw as Frankysk ferwiisd (mei útsûndering fan de [[Bretonnen]]) te wêzen. De ynwenners fan it súdlikere [[Akwitaanje]] waarden dêrnei as ''Romani'' (Romeinen) ferwiisd. Alneidat de maatskippijen feroaren, krige de namme nije betsjuttings en hold de âlde Frankyske mienskip yn syn oarspronklike foarm op te bestean. == Lettere bestjuttings fan Franken == Yn it Jeropa fan lettere tiden wiene it benammen de ynwenners fan it [[keninkryk Frankryk]] dy't yn it [[Latyn]] de ''Franci'' (Franken) neamd waarden, hoewol't al fluch nije termen gongberder waarden dy't de [[Frânsen]] yn ferbân brochten mei de eardere Franken, dochs harren dêr ek fan ûnderskaten. Hjoeddeistige Jeropeeske termen lykas it [[Frânsk]]e ''français'' en it [[Dútsk]]e ''Franzose'' binne ôflaat fan it midsiuwske Latynske ''francensis'',dat "út Frânsje" (lân fan de Franken) bestjut, dat foar midsiuwske minsken yn Frankryk wie. Yn it midsiuwsk Latyn waarden Frânsen ek gauris ''francigenae'' neamd, betsjuttende "yn Frankryk berne". Lykas yn Frankryk hat de regio [[Franken (gebiet)|Franken]] yn Dútslân in namme dy't oaspronklik ferwiisde nei de Franken, mar yn 'e rin fan 'e tiid in eigen betsjutting krige. It wie de eastlike útrinner fan it kearngebiet fan it Frankyske Merovingyske Ryk. It woeks út ta it midsiuwsk [[hartochdom Franken]] yn it [[Hillige Roomske Ryk]], dat fuortkaam út it [[East-Frânsje|eastlike part fan it Frankyske Ryk]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk waard it grutste part fan it eastlik ryk, nettsjinsteande de Frankyske oarsprong, net as Frankysk beskôge. De namme Franken stie dêrfoar yn kontrast mei de allyk machtige net-Frankyske [[stamhartochdom]]men eastlik fan de Ryn, lykas Tueringen, [[Stamhartochdom Saksen|Saksen]], [[Hartochdom Swaben|Swaben]] en [[Hartochdom Beieren|Beieren]]. Yn tsjinstelling ta Frankryk en de regio Franken waarden de sintrale Frankyske gebieten westlik fan 'e Ryn mei oare nammen oantsjut. De regio foarme ynearsten de kearn fan it Merovingyske Frankyske [[Austraasje]], dêr't eartiids ek de regio Franken eastlik fan 'e Ryn by hearde. It eastlike Frankyske Austraasje stie yn kontrast mei it westlike Frankyske [[Neustrje]], yn Frankryk. It part fan Austraasje westlik fan de Ryn waard letter [[Loataringen]] neamd, nei de Karolingyske Frankyske kening [[Lotarius II]], mar nei syn dea waard it gebiet ferdield tusken it West- en Eastfrankyske Ryk en krige it syn ûnôfhinklikens nea werom. Yn mear ynternasjonale konteksten, lykas by de [[Krústochten]] yn it eastlik [[Middellânske See]]gebiet, waard de term "Frank" ek brûkt foar alle Jeropeanen út West- en Mid-Jeropa dy't de Latynske riten fan it kristendom folgen ûnder it gesach fan de paus yn Rome. It gebrûk fan de term "Frank" om alle Westjeropeanen oan te tsjutten, fersprate him nei it easten ta nei in soad Aziatyske talen, lykas de [[Perzysk]]e oantsjutting [[Farang]]. == Taal == [[Ofbyld:2022 11 13 - Map West Germanic – cc. 476 CE - final.png|300px|thumb|De Westgermaanske taalgebieten om 476 hinne]] {{Apart|Aldfrankysk}} Yn in moderne taalkundige kontekst wurdt de Germaanske taal fan de eardere Franken ek wol "[[Aldfrankysk]]" neamd. Dy term ferwiist nei de taal fan de Franken fan foar de [[Heechdútske lûdferskowing]], dy't yn de 7e iuw wie. Nei dy lûdferskowing woeksen de Frankyske dialekten útinoar. De dialekten dy't letter it [[Nederlânsk]] foarmje soene, ûndergiene dy lûdferskowings net, wylst alle oaren dat al diene, yn ien of oare mjitte, dêr't it saneamde [[Rynlânske waaier]]patroan troch ûntstie. De eardere Frankyske taal is net streekrjocht dokumintearre, mei útsûndering fan in lyts bytsje [[Runen|rune]]-ynskripsjes dy't fûn waarden op earder Frankysk grûngebiet, lykas de [[ynskripsje fan Bergakker]]. Likegoed is in grut part fan de Frankyske wurdskat rekonstruearre troch ûndersyk nei eardere Germaanske lienwurden yn it [[Aldfrânsk]] en troch middel fan ferlykjende rekonstruksje yn it Nederlânsk. De ynfloed fan it Aldfrankysk op de hjoeddeistige [[Gallo-Romaanske talen|Gallo-Romaanske]] wurdskat en [[fonology]] is al lang ûnderwerp fan wittenskiplik debat. Oannommen wurdt dat de Frankyske ynfloed op ûnder oaren fan de fjouwer [[Wynstreek|wynstreken]] lykas ''nord'' (noard), ''sud'' (súd), ''est'' (east) en ''ouest'' (west) en noch op syn minst 1000 stamwurden. Hoewol't de Franken lang om let gâns [[Galje]] oermasterje soene, wreiden de sprekkers fan it Frankyske Ryk harren allinnich út yn Noard-Galje en genôch oantallen om in taalkundige ynfloed te hawwen. Meardere iuwen lang wie Noard-Galje in twatalich gebiet, mei [[Fulgêr Latyn]] en Frankysk. De taal dy't brûkt waard op skrift, by de oerheid wie it Latyn. Urban T. Holmes hat suggerearre dat in Germaanske taal noch oant 850 as twadde taal sprutsen waard troch amtners yn West-Austraasje en Noard-Neustrje, en dat dy taal yn de 10e iuw folslein ferdwûn wie as sprutsen taal út de regio's dêr't hjoed-de-dei Frânsk sprutsen wurdt. == Sjoch ek == * [[Ferbûn fan de spearen]] * it [[Frankyske Ryk]] * [[Salyske Franken]] * [[Ripuaryske Franken]] * [[Frysk-Frankyske oarloggen]] * [[List fan Frankyske hearskers]] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Franken%20(Volk) ''Literatur'' en ''Anmerkungen'' op dizze side] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Franks ''References'', ''Sources'' en ''Further Reading'' op dizze side]. ------ {{Commonscat|Frankish people}} }} {{Germaanske folken}} [[Kategory:Franken| ]] [[Kategory:Histoarysk Germaansk folk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] 469qvdxsbmrmu152ghxhdzswb0f57bk 0 10401 1228774 1228311 2026-04-27T03:07:58Z Kneppelfreed 2013 1228774 wikitext text/x-wiki {{histoarysk lân (gjin flagge) |namme = Frankyske Ryk <br>''Regnum Francorum'' |bestean = <span style="color:white;">0</span>481-888 |lânkaart = [[Ofbyld:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|270px]] <br>Utwreiding fan it Frankyske Ryk fan 481-814 |haadstêd = [[Doarnik]] <small>(oant 486)</small> <br>[[Parys]] <small>(486-771)</small> <br>[[Aken]] <small>(771-888)</small><ref>[https://web.archive.org/web/20140721112701/http://uralistan-intermarum.net/etno/fr_Frankish_Kingdom_Capitals.pdf Table. ''Capitals of the Frankish Kingdom according to the years, in 509–800''.]</ref> |offisjele taal = [[Latyn]], [[Galloromaansk]], [[Aldfrankysk]], [[Aldheechdútsk]] [[Alditaljaansk]], [[Aldfrysk]], [[Aldsaksysk]] |steatsfoarm = [[keninkryk]] <small>(481-800</small> <br>[[keizerryk]] <small>(800-888)</small> |ûntstien út = [[Westromeinske Ryk]] <br>[[Gallo-Romeinske Ryk]] <br> [[Boergondyske Ryk]] <br> [[Alemannen|Alemanje]] <br> [[Bajuwaren]] <br> [[Longobarden|Longobardyske Ryk]] <br> [[Keninkryk Fryslân]] <br> [[Saksen (folk)|Saksen]] |opgien yn = [[West-Frânsje]] <br>[[Midden-Frânsje]] <br>[[East-Frânsje]] <br>[[Keninkryk Boergonje]] <br>[[Keninkryk Itaalje (774-962)|Keninkryk Itaalje]] |no diel fan = {{BELf}} <br>{{GERf}} <br> {{AUTf}} <br>{{FRAf}} <br>{{ITAf}} <br>{{NEDf}} <br>{{SUIf}} |ynwennertal = |befolkingstichtens = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = [[dinarius]], [[solidus]], [[tremissis]] |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} {{Of|de bestjoerlike ienheid|it folk|Franken}} {{SkiednisfanDútslân}} It '''Frankyske Ryk''' of '''Frankeryk''' ([[Latyn]]: ''Regnum Francorum'') of '''Frânsje''' (Latyn: ''Francia'') wie in [[Jeropa|Jeropeeske]] grutmacht tusken de [[5e iuw|5e]] en de [[9e iuw]], dy't stadichoan foarme waard troch de [[Franken|Frankyske]] keningen, nei't de [[Franken]] en oare [[Germanen|Germaanske]] folken harren yn de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] provinsjes fan [[Galje]] en oangrinzgjende Germaanske delsettingsgebieten oan de rjochterouwer fan de [[Ryn]] fêstige hienen. It waard de wichtichste opfolgerssteat fan it [[Westromeinske Ryk]] dat yn [[476]] n.Kr. yninoar foel. It Frankyske Ryk ûntstie by it [[Grutte Folkeferfarren]] nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn de [[Lette Aldheid]] en woeks yn de [[Iere Midsiuwen]] út ûnder de dynastyen fan de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] yn trije iuwen ta in grutmacht dy yn West- en Mid-Jeropa hearske. As [[hofmeier]]s fan de Merovingyske keningen hiene de Karolingen de winliken macht al sûnt de ein fan de [[7e iuw]], foa't se yn [[751]] sels de keninklike titel oernamen. It Frankyske Ryk kaam ta it hichtepunt fan syn macht ûnder it bewâld fan [[Karel de Grutte]] (768-814). Nei't it ryk yn d e[[9e iuw]] ferparte waard, ûntjoech him út it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]] en út it westlik part it lettere [[Keninkryk Frankryk]]. De hjoeddeistige steat [[Frankryk]] hat syn namme fan it Frankyske Ryk. == Oername fan it Romeinsk gesach == Yn de [[4e iuw]] besochten de Romeinen ferskate kearen om de ynfallende Franken, dy't as ''Franci'' yn Romeinske boarnen foar de earste kear yn de 50-er jierren fan de [[3e iuw]] neamd waarden, wer te ferdriuwen, lykas troch de lettere keizer [[Julianus Apostata]], mar om 'e nocht. Yn [[358]] krigen de [[Salyske Franken]] fan de Romeinske keizer 'tastimming' harren as ''[[foederaty]]'' ('bûnsmaten') op Romeinsk gebiet oan de [[Skelde]] en tusken de grutte rivieren te festigjen. De status fan foederaty's joech de oanwêzigens fan de Franken in legitym tintsje mar feitlik hienen de Romeinen al gauris net folle mear te sizzen wêr't de Franken harren festigen. Healwei de [[5e iuw]] stoarte it Romeinske gesach bûten [[Itaalje]] folslein yn inoar. De Franken namen de frijheid en besetten al gauris de hiele provinsje [[Neder-Germaanje]] (it tsjintwurdige [[Nederlân]] besuden fan it rivierengebiet, [[Belgje]] en it tsjintwurdige [[Rynlân (Dútslân)|Rynlân]]) wêrby't de Romeinske en romanisearre bewenners op 'e flecht sloegen of harren ûnderwurpen oan de nije Frankyske elite. Harren ekspânsje rjochte har dêrnei fierder nei it wolfarrende suden ta en sa stadichoan oermasteren sy [[Galje]] oant de [[Seine (rivier)|Seine]] ta. , == De Merovingen == {{Apart|Merovingen}} [[Ofbyld:Map Gaul divisions 481-de.svg|thumb|left|Galje yn 481, justjes foar't Klovis oan de macht kaam; syn machtsgebiet omfieme ynearsten allinnich in part fan de Frankyske gebieten]] Nei't it Westromeinske Ryk sûnt de dea fan legeroanfierder [[Flavius Aetius|Aetius]] yn [[454]] hieltyd mear de kontrôle oer Galje ferlear, folden de Franken it machtsfakuüm nei de ûndergong fan it Westromeinske Ryk yn [[476]] en wreiden se op eigen manneboet har grûngebiet út, lykas de [[Fisigoaten]] yn it suden fan Galje. Yn it noarden fan Galje hie in oerbliuwsel fan it Westromeinske Ryk him ûnder de Romeinske kommandant [[Syagrius]], de soan fan legeroanfierder [[Aegidius]], hanthavenje kinnen yn in gebiet om [[Soissons]] hinne, sûnt [[464]] ôfskaat fan 'e rest fan it ryk, en stifte dêre it [[Gallo-Romeinske Ryk]] of Keninkryk fan Soissons. Tjien jier nei it ôfsetten fan [[Romulus Augustulus]] as lêste Romeinske keizer yn West-Jeropa fersloech yn [[486]] de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis]] de Galloromeinske hearsker Syagrius by [[Soissons]], sa't hiel Noard-[[Galje]], oant de [[Loire (rivier)|Loire]], yn syn lân foel. Klovis, dy't earder ien fan de folle Frankyske kriichshearen (''warlords'') wie, grypte dêrnei de kâns en skeakelje de oare Frankyske dielkeninkrykjes fan ûnder oaren [[Sigebert fan Keulen]] en [[Ragnagar]] út en stiftsje in Germaansk-Romeinsk Ryk. Klovis brocht syn hofhâlding oer nei [[Parys]] en makke de stêd ta sintrum fan syn macht. Yn [[496]] en [[506]] fierde er suksesfolle krigen tsjin de [[Alemannen]]. Yn [[507]] slagge er dêryn oer hiel Galje te hearskjen doe't er de [[Fisigoaten]] fersloech yn de [[slach fan Fouillé]]. It besit fan de Romeinske lânhearen dy't by de Frankyske feroveringskrigen deade of ferdreaun waarden, kamen yn it besit fan de kening. Dêr koe Klovis syn fierdere fjildtochten mei finansierje en koe er syn macht fersterkje. Hy woeks stadichoan út ta de grutste grûnbesitter. Troch lânskinkings brocht er oare eallju direkt ôfhinklik, dêr't mooglik it [[lienstelsel]] him ûntjoech. Yn de rin fan de tiid feroare de posysje fan de Frankyske kening hieltyd mear ta dy fan in echte kening. Klovis, dy't him bekommerje moast om it befoarriedzjen fan syn kriichslju, naam, foar safier mooglik wie, it funksjonearjende let-antike Romeinske bestjoers- en finansjele systeem oer, dêr't de kearn benammen yn it suden út de ''[[civitas|civitates]]'' bestie. Dêr spile de macht fan de pleatslike biskoppen, dy't gauris de bestjoerlike taken yn de ''civitates'' op har namen, ek in wichtige rol by. De tsjerke soe him dêrnei ta in fierdere machtsstipepylder fan de kening ûntjaan, dy't dêryn slagge en bring de biskoppen foar it grutste part ûnder syn kontrôle. Mooglik ûnder ynfloed fan [[Klotildis]], dochter fan de Boergondyske kening [[Gilperik II (fan de Boergonden)|Gilperik II]], bekearde Klovis, foarhinne in [[Heidendom|heiden]] of [[Arianisme|arianist]], him ta it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [[kristendom]]. Mei syn doop yn [[508]] ferwissige er de stipe fan de Romeinske kristenen en makke er it paad frij foar in maatskippij fan Frankyske kriichslju en de [[Gallo-Romanen|Galloromaanske]] boargerbefolking. Om 'e mid-[[6e iuw]] hinne kaam dêr dan ek in ein oan 'e let-antike oergongsperioade yn Galje en sette sa stadichoan de [[Iere Midsiuwen]] útein. De pleastlike autoriteiten, lykas de greven en de biskoppen, hiene ta taak en fier de befellen fan Klovis út. Dêrnjonken koe Klovis yn [[511]] by de earste Frankyske [[Konsylje fan Orléans (511)|Rykskonsylje]] in trochgeande ynfloed fan de Frankyske keningen op it beneamen fan biskoppen ôftwinge en besocht er in unifoarme tsjerklike wetjouwing foar it Frankyske Ryk ta stân te bringen. Dêrnei ûntstie mei de [[Lex Salica]] in samling fan it Frankysk rjocht, dy't troch resint ûndersyk lykwols net op it âld-Germaansk stamrjocht, mar op it let-Romeinsk soldaterjocht weromfiert. == Opkomst fan de Arnulfingen en Pepiniden == [[Ofbyld:Frankenreich 768-811.jpg|right|thumb|300px]] {{Apart|Pepiniden}} Nei de dea fan Klovis waard it Frankyske Ryk nei it foarbyld fan it let-Romeinsk Keizerryk, en net, lykas eartiids oannommen waard, op grûnwurk fan it Germaansk rjocht, ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Dêrnei waard de ryksienheid, dy't offisjeel nea opheft wie, by stuit ferhelpe, mar hieltyd late de útlis fan it Salyske rjocht op 'e nij ta skeel. [[Teudebert I]] fierde in ekspansyf belied yn it noarden fan [[Itaalje]] tsjin de [[Byzantinen]] en [[Ostrogoaten]]. Fan [[558]] oant [[561]] slagge [[Klotarius I]] de ienheid wer op te helpen, dochs liet er it ryk op syn bar wer nei oan syn fjouwer soannen. Fan [[623]] ôf ûntstie yn it eastlik part fan it ryk, dat doe [[Austraasje]] neamd waard, in emansipaasjebeweging fan de adel dy't fan [[Klotarius II]] in ûnderkening easke yn 'e persoan fan syn soan [[Dagobert I]]. Dy waard de lêste wichtige Merovingyske kening, dochs de werklike macht dêrnei lei by de [[hofmeier]] Aegas en de widdo fan Dagobert. Stadichoan woeks de macht fan de [[hofmeier]]s. Yn de jierren 657-662 kaam de soan fan de hofmeier [[Grimoald I|Grimoald]], dy't ûnder de namme [[Gildebert de Adoptearre]] foar de noch minderjierrige kening [[Sigibert III]] regearre. Nei de [[Slach by Tertry]] (687) waard de Austrasyske hofmeier [[Pepyn fan Herstal|Pepyn II]] [[de facto]] hearsker oer it gânse Frankyske Ryk. Yn [[689]] fersloech Pepyn de Friezen ûnder kening [[Redbad]] yn de [[Slach by Doarestêd]] en oermastere er alle gebieten súdlik fan de Ryn (''[[Frisia Citerior]]''). Oan de sindeling [[Willibrord]] joech er in âld Romeinsk fort, ''[[Trajectum]]'' hjoed-de-dei de stêd [[Utert (stêd)|Utert]], as stipepunt foar syn sindelingwurk ûnder de Friezen. Lang om let kamen de [[Arnulfingen]] en [[Pepiniden]] op en letter de dynasty fan de [[Karolingen]]. Dochs nei de mislearre steatsgreep fan Grimoald doarde Pepyn him noch net ta kening út te roppen, om't it dynastyk tinken, noch fan de let-antike tiid, allinnich mar oan ien famylje it rjocht op de hearskippij takende. Yn [[714]], nei de dea fan Pepyn, briek der in machtstriid út, de [[Frankyske Boargerkriich]] (715-718). Ek de Fryske kening Redbad rekke dêr belutsen by. Hy koe de ferlerne gebieten fan 689 werom feroverje en fersloech Pepyn syn [[bastertsoan]] [[Karel Martel]] yn de [[Slach by Keulen]] yn [[716]]. Redbad ferstoar yn [[719]] en Karel Martel koe him lang om let hanthavenje en fersloech syn Frankyske tsjinstanners en de Friezen westlik fan it [[Fly]]. Karel stie bekend om syn hurdens en trochsettingsfermogen en stie foar swiere yn- en bûtenlânske politike problemen. Hieltyd wer besochten guon lieders fan de âlde aadlike elite yn it Frankyske Ryk har tsjin syn hearskippij te fersetten. It jier [[732]] betsjutte in kearpunt doe't er by de [[Slach by Poitiers (732)|Slach by Poitiers]] de [[Arabieren]] fersloech. Dêr waard er eare as de rêder fan it [[Jûnlân]]. Ek syn fjochterijen tsjin de [[Friezen]], [[Saksen (folk)|Saksen]], [[Bajuwaren]] en [[Alemannen]] fersterken syn hearskippij. Dêrnjonken stipe er it sindelingwurk fan biskop [[Bonifatius]] yn dy gebieten. Fan [[737]] ôf regearre er nei de dea fan de Merovingyske kening [[Teuderik IV]] allinnich oer it Frankyske Ryk, mar lykas syn heit sûnder keninklike titel. Neffens Frankyske tradysje ferparte er it ryk justjes foar syn dea ûnder syn soannen [[Karloman (hofmeier)|Karloman]] en [[Pepyn de Koarte|Pepyn III]] == De Karolingen == [[Ofbyld:Franks expansion.gif|thumb|right|300px|Ekspânsje fan it Frankyske Ryk]] {{Apart|Karolingen}} Pepyn III waard de allinnehearsker nei't syn broer Karloman it kleaster ygie. Yn [[751]] sette er, in oerlis mei paus [[Sacharías (paus)|Sacharías]], de lêste Merovingyske kening, [[Childerik III]], ôf, en liet him nei it foarbyld yn it [[Alde Testamint]] ta kening salvje. Trije jier letter salve paus [[Stefanus II (paus)|Stefanus II]] him foar de twadde kear. Yn it [[Skinking fan Pepyn|Ferdrach fan Quierzy]] yn [[754]] sei Pepyn ta it eardere [[Eastromeinske Ryk|Eastromeinske]] [[eksarchaat Ravenna]] oan de paus oer te dragen as wrâldlik hearskippij (de [[Skinking fan Pepyn]]). Yn ruil dêrfoar legitimearre de paus de karolingen as keningen fan it Frankyske Ryk. Yn [[755]] krige de Frankyske kening it fersyk en kom it ferdrach nei. Oant oan syn dea fierde Pepyn twa suksesfolle fjildtochten tsjin de [[Longobarden]] en skonk er de ferovere gebieten oan de paus. Pepyn waard sa beskôge as de stifter fan de [[Tsjerklike Steat]] (''Patrimonium Petri''). By syn dea yn [[768]] liet er syn soannen [[Karel de Grutte]] en [[Karloman I|Karloman]] in ryk nei dat polityk allyk ekonomysk yn opbou wie. Yn [[771]] ferstoar Karloman dêr't Karel de iennige hearsker troch waard. Troch it ferdrach dat syn heit mei de paus sletten hie, wie Karel oan him ferplichte. Nettsjinsteande dat de Longobarden de skinkings fan Pepyn net erkinden, sette Karel de kriich tsjin harren fuort en ferovere er har ryk yn [[774]]. Njonken de fjildtochten tsjin de Longobarden makken de Franken ûnder Karel de Grutte in ein oan de ûnofhinklikens fan de [[Friezen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] yn 772-775. Benammen de [[Saksekriich]] makken de polityk fan Karel út. Yn 784/785 kamen de Friezen tusken [[Fly]] en [[Weser]] en de Saksen ûnder [[Widukind]] yn opstân. Hja ferjagen de sindelingen en ferneatigen de stifte tsjerken. Karel seach dat as ferried en sloech dy opstân del dêr't Widukind him yn [[785]] by oerjoech. Karel ûntnaam de Friezen en Saksen as straf dêrby it heite-eigendomsrjocht.<ref>{{aut|Henstra, D.J. (2012)}}, ''Friese graafschappen tussen Zwin en Wezer'', Assen: van Gorcum, side 20, ISBN 9789023249788</ref> Yn [[804]] waard de lêste Saksyske opstân delslein en waard [[Noardalbingje]] oermastere. Yn [[811]] waard de Eider fêststeld as grins tusken it Frankyske Ryk en [[Denemark]]. De ferskate oarloggen laten ta in fierder geand [[Feodalisme|feodalisearjen]], in fersterking fan de posysje fan de rikelju en in tanimmen fan it tal feodaal ôfhinklike boeren. Dat late ta it waaksen fan it besit en macht fan de lienhearen, benammen fan de kening (en lettere keizer) en de hartoggen. Ek de tsjerke koe syn macht fersterkje. Karel konsolidearre de steatsmacht nei bûten ta troch it oprjochtsjen fan [[Mark (gebiet)|grinsmarken]]. Dy wiene bolwurken foar de ferdigening fan it ryk en sammelgebieten foar oanfalsoarloggen. Foar it bestjoer stelde er [[markgreve]]n oan, dy't bysûndere rjochten krigen, omreden de marken net fuortendaliks part fan it ryk wiene en dus ek bûte de ryksgrûnwet stiene. Yn de marken waarden [[boargen]] boud en warad in [[Warboer|bewapene boerebefolking]] fêstige. Bysûnder wichtich wiene de marken yn it easten fan it ryk, de [[Avaremark]] {''Marcha Orientalis'') en de Mark [[Karantaanje]], dêr't letter [[Eastenryk]] ([[Eastmark]] of ''Ostarrîchi'') út fuortkaam. Om syn ynlânske hearskippij te fersterkjen, sintralisearre Karel om [[793]] hinne it keningskip troch middel fan in bestjoersherfoarming. It keningskip waard basearre op it keninklik hof, it paleisgerjocht en de kânselarij. Yn it ryk behearden de greven de paleizen ([[keningspalts]]en). [[Paltsgreve]]n en markgreven waarden kontrolearre troch keninklike gesanten (''missi dominici'') en sprieken it keninklik rjocht. Karel de Grutte kaam ta syn hichtepunt fan syn macht op [[25 desimber]] [[800]] doe't er ta Roomsk keizer kroane waard. Dêr waard it Frankyske Ryk, njonken it [[Byzantynske Ryk]] en it Kalifaat fan de [[Abbasiden]], in grutmacht. [[Aken]] waard ûnder Karel de Grutte de keizerlike residinsje en it sintrum fan it Frankyske Ryk. == Neigean fan it Frankyske Ryk == Karel de Grutte ferstoar yn [[814]] yn Aken nei in hearskippij fan 46 jier. Syn soan [[Loadewyk de Fromme]] folge him op de keizerlike troan op. Hy joech de Friezen en Saksen it eigendomsrjocht werom dy't syn heit nei de Frysk-Saksyske opstân fan 785 har ûntnommen hie. Hy besocht de ienheid fan it ryk te bewarjen nettsjinsteande de Frankyske tradysje, dy't foarseach yn it ferpartsjen fan de erfenis en lykas Karel de Grutte fêststeld hie yn de ''[[Divisio Regnorum]]'' fan [[806]]. Yn [[817]] furdige Loadewyk lykwols de wet út yn de ''[[Ordinatio Imperii]]'' oangeande it ferpartsjen, of earder de ienheid, fan it ryk. Ek it keizerlik gesach moast in ienheid bliuwe. Dêrom beneamde Loadewyk syn soan [[Lotarius I|Lotarius]] ta meikeizer. De wet stelde fêst dat de âldste soan fan de keizer altyd de titel fan Roomsk keizer ervje moast. Loadewyk keas foar de ienheid fan it ryk ûnder ynfloed fan de tsjerke dy't de ienheid fan it ryk wichtich foar de ienheid fan de tsjerke achte. Dêrom spilen de biskoppen ek in bysûndere politike rol. Hja fersetten har tsjin de soannen fan de keizer, dy't foarstanner fan it ferpartsjen fan it ryk wiene. Fan [[829]] ôf laten dy spannings ta militêre konflikten tusken de keizer en syn soannen. Doe't Loadewyk yn [[840]] ferstoar, waard [[Lotarius I]] de keizer, mar yn [[843]] kamen hy en syn bruorren yn it [[Ferdrach fan Ferdun]] oerien en ferpartsje it Frankyske Ryk. Letter waard it ryk fierder ferparte troch de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Prüm|Prüm]] (855), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880). Under keizer [[Karel de Grouwe]] (885-887_ waard it ryk foar in koart skofteke feriene, dochs kaam de ienheid net werom. De ôfsûnderlike parten ûntjoegen har ta ûnôfhinklike steaten mei har eigen gewoanten, gebrûken en talen. Ynearsten waard der noch sprutsen fan it [[Westfrankyske Ryk|Westfrankyske]] en [[Eastfrankyske Ryk]], dochs in iuw letter ferdwûnen dy beneamings en dus de ferwizing nei in miene komôf. Fan it âlde Frankyske Ryk soe allinnich it westlik part de namme "[[Frankryk]]" oernimme, wylst it eastlik part it [[Hillige Roomske Ryk]], dêr't de tradysje fan it Roomske keizerryk fuortsette en dêr't letter [[Dútslân]] út fuortkaam, waard. It stam[[hartochdom Franken]], it eastlike part fan it eardere [[Austraasje]] dat it oarspronklik wengebiet fan de Franken wie, koe him yn de [[midsiuwen]] net hanthavenje en waard ferparte. De namme fan de Franken koe lykwols oant yn de moderne tiid bestean bliuwe yn de [[Franken (gebiet)|regio Franken]] dy't in gebiet beslacht yn de dielsteaten [[Baden-Wúrtemberch]], [[Beieren]], [[Tueringen]] en [[Hessen]], lykas it wurd "Franken" yn in tal dialektgroepen lykas [[Nederfrankysk]], [[Midfrankysk]], [[Súdfrankysk]] en [[Eastfrankysk]]. == Ferdielings fan it ryk == [[Ofbyld:Vertrag von Verdun en.svg|thumb|250px|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ferdun (843)]] [[Ofbyld:Vertrag von Meerssen.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Meerssen (870)]] [[Ofbyld:Vertrag von Verdun und Ribemont.svg|250px|thumb|Ferdieling neffens it Ferdrach fan Ribemont (880)]] === Divisio Regnorum (806) === It testamint fan Karel de Grutte foarseach yn it ferpartsjen ûnder syn soannen [[Pepyn fan Itaalje|Pepyn]], Loadewyk de Fromme en [[Karel de Jongere]]. Pepyn en Karel de Jongere ferstoaren respektyflik yn [[810]] en [[811]], en dus foar harren heit. Dêrom waard it plan opjûn en waard Loadewyk ynstee dêrfan yn [[813]] ta meikeizer beneamd, dêr't er nei de dea fan syn heit yn 814 mei alle keizerlike rjochten syn heit troch opfolgje koe. === Ferdrach fan Ferdun === {{Apart|Ferdrach fan Ferdun}} Yn [[817]] stelde keizer Loadewyk de Fromme it ''[[Ordinatio Imperii]]'' (Oardering fan it Ryk) op en ferdiel it Ryk oer syn soannen. Nei syn ferstjerren yn [[840]] rekken de trije soannen [[Lotarius I]], [[Loadewyk de Dútser]] en [[Karel de Keale]] yn in boargerkriich belutsen. Yn [[842]] ûnthieten Loadewyk de Dútser en Karel de Keale de [[Eed fan Straasburch]] tsjin Lotarius. Yn [[843]] waard de frede tusken de trije bruorren mei it [[Ferdrach fan Ferdun]] tekene. It Ryk waard yn trije parten ferdield. Karel de Keale krige it westlike part, [[West-Frânsje]]; Loadewyk de Dútser krige it eastlike part, [[East-Frânsje]] en Lotarius krige it [[Midfrankyske Ryk|Middenryk]] en de keizerstitel. === Lettere ferdielings === Yn [[855]] ferdielde Lotarius syn keninkryk ûnder syn trije soannen flak foar syn dea mei it [[Ferdrach fan Prüm]]. Syn âldste soan [[Loadewyk II fan Itaalje|Loadewyk II]] krige it [[Keninkryk Itaalje (Hillige Roomske Ryk)|Keninkryk Itaalje]] en de keizerstitel. [[Lotarius II]] krige [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] en it part fan [[Austraasje]] dy't syn heit tadield krige, dat it keninkryk [[Loataringen]] waard en [[Karel fan de Provâns|Karel]] krige [[Provâns]] en it grutste part fan it eardere [[Keninkryk Boergonje]]. Yn [[870]] mei it [[Ferdrach fan Meerssen]] waard it keninkryk Loataringen ferparte tusken Eas- en West-Frânsje, nei't Lotarius II in jier letter sûnder wetlike erfgenamten ferstoarn wie. Mei it [[Ferdrach fan Ribemont]] yn [[880]] kaam gâns Loataringen oan East-Frânsje. Yn [[884]] waard [[Karel de Grouwe]], de soan fan Loadewyk de Dútser, ta keizer kroand en feriene er it gânse ryk fannijs, mar foar mar in koart skoftke. Syn swakke optreden tsjin de [[Wytsingen]] die him te koart. Yn [[887]] kaam syn omkesizzer [[Arnulf fan Karintje]] yn opstân en naam de macht yn it easten oer. Greve [[Odo I fan Parys]] naam de macht yn it westen oer. Yn [[911]] ferstoar de lêste Karolinger, [[Loadewyk it Bern]] yn it easten en kaam de macht stadichoan yn hân fan de [[Ottoanen]]. Yn [[962]] waard [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] ta keizer kroand en ûntstie it Roomsk-Dútske Ryk of it [[Hillige Roomske Ryk]]. Yn [[987]] ferstoar de lêste Karolinger yn it westen, [[Loadewyk V fan Frankryk|Loadewyk V]], en kaam de troan yn besit fan de [[Kapetingers]] ûnder [[Hugo Kapet]]. Dêrmei sette it [[Keninkryk Frankryk]] stadichoan útein. == Kultuer == === Wetten === De ferskate Frankyske stammen, lykas de [[Saaljers]], [[Ripuaarjers]] en [[Gamaven]], hiene útinoar rinnende rjochtstradysjes dy't allinnich mar letter, almeast ûnder [[Karel de Grutte]] kodifisearre waarden. De ''[[Lex Salica|Leges Salica]]'', ''[[Lex Ribuaria|Ribuaria]]'' en ''[[Lex Chamavorum|Chamavorum]]'' wiene [[Karolingen|Karolingyske]] kreaasjes. It is lykwols foar wittenskippers slim te efterheljen yn hoefier't dy wetten basearre binne op de eardere Frankyske werklikheid. Ek ûnder Karel de Grutte waarden it [[Lex Frisionum|Fryske rjocht]] en [[Lex Saxonum|Saksyske rjocht]] kodifisearre. Ek waarden by oare Germaanske stammen eastlik fan de [[Ryn]] dy't ûnder Frankysk hearskippij kamen, harren stamrjochten kodifisearre waarden, yn samlingen lykas de ''[[Lex Alamannorum]]'' en de ''[[Lex Baiuvariorum]]'' foar respektyflik de [[Alemannen]] en de [[Bajuwaren]] (Beieren). Yn de Frankyske keninkriken wiene dêrnjonken ek de [[Gallo-Romanen]] dy't ûnderwurpen wiene oan it [[Romeinsk rjocht]] en [[geastlike]]n dy't ûnderwurpen wiene oan it [[kanonyk rjocht]]. Nei it oermasterjen fan [[Septimaanje]] en [[Kataloanje]] troch de Franken, dy't earder ûnder Goatyske kontrôle wiene, de [[Lex Visigothorum|Fisigoatyske wetjouwing]] brûkten. Ynearsten waard it Frankysk rjocht bewarre troch amtners dy't oplaat waraden it rjocht út 'e holle te learen troch te jaan. De [[Merovingen]] namen it [[kapitularium]] yn gebrûk as ynnstrumint foar it ôfkundigjen en it behâld fan keninklike oarderings. It gebrûk dêrfan soe ûnder de Karolingen fuortset wurde en sels ûnder [[Hartochdom Spoleto|Spoletaanske]] keizers [[Guido III fan Spoleto|Guido]] en [[Lambert fan Spoleto|Lambert]], yn it ramt fan in program fan ''renovatio regni Francorum'' ("fernijing fan it Frankyske keninkryk"). It lêste Merovingyske kapitularium wie ien fan de wichtichste: it [[Edikt fan Parys]], dat yn [[614]] troch [[Klotarius II]] yn oanwêzigens fan hege funksjonarissen útfurdige waard, waard dat wol mei in Frankyske ''[[Magna Carta]]'' ferlike dy't de rjochten fan de adel fêstlei, dochs yn wurklikheid wie it ornearre en balje de korrupsje yn 'e rjochterlike macht út en beskermje de regionale belangen. Sels nei it lêste Merovingyske kapitularium bleaune de keningen fan de dynasty ûnôfhinklik beskate juridysk foech útoefenjen. [[Gildebert II]] fierde sels rjochtsaken tsjin de machtge [[Arnulfingen]] út en bemachtige bekendheid ûnder it folk oangeande syn rjochtfeardigens. Mar it rjocht yn it Frankyske Ryk soe ûnder de [[Karolingyske Renêssânse|Karolingen in renêssânse]] trochmeitsje. Mank de troch Karel de Grutte trochfierde juridyske herfoarmings hearden de niisneamde kodifikaasjes fan it tradisjoneel rjocht. Hy besocht tagelyk de macht fan de pleatslike en regionale rjochtbanken yn 'e stringen te hâlden troch [[stjoergreve]]n (''missi dominici'') yn pearen oan te stellen en hâl foar in koart skoftke tiid tafersjoch op beskate regio's. Almeast waarden stjoergreven ûten har eigen regio útsocht om belangekonfilten tefoarren te kommen. In kapitularium út 802 jout ynsjoch yn har taken. Hja moasten it rjocht útsprekke, de earbied foar de keninklike rjocten ôftwinge, tafersjoch hâlde op it bestjoer fan de greven en hartoggen, dy't troch de kening beneamd waarden, de eed fan trou ôfnimme en tafersjoch op de geastlikheid hâlde. === Tsjerke === De Frankyske tsjerke kaam fuort út de tsjerke yn [[Galje]] yn de Merovingyske tiid. Dy krige yn 'e rin fan de 6e en 7e iuw in Germaanske ynfolling by it tal Frankyske synoaden en mei de [[karolingyske Renêssânse]] waard de Frankyske tsjerke in wichtige ynfloed op de midsiuwske westerske tsjerke. Yn de 7e iuw waard it grûngebiet fan it Frankyske Ryk fannijs kerstene mei help fan Ierske en Skotske sindelings. Dat late ta it oprjochtsjen fan ferskate [[kleaster]]s, dy't de kearn fan de [[Aldheechdútsk]]e taalfeardigens foarmje soe yn it [[Karolingyske Ryk]]. De Ierske sindeling [[Kolumbanus fan Luxeuil|Kolumbanus]] wie fan 509 ôf warber yn Frankyske gebieten en stifte kleasters oant syn dea yn [[Bobbio]] yn 615. Hy kaam yn Galje oan mei in selskip fan 12 en stifte Annegray, [[Abdij fan Luxeuil|Luxeuil]] en Fontaines yn Frankryk en [[Abdij fan Bobbio|Bobbio]] yn Itaalje. Yn 'e 7e iuw stiften folgelingen fan Kolumbanus en oare Skotske en Ierske sindelings ferskate kleasters. De Ierske ynfloed yn dy kleasters komt ta utering yn it oernimmen fan it [[ynsulêre skrift]] by de boekproduksje, te sjen yn 8e iuwsk wurk lykas it [[Gelasiaanske Sakramint]]. De ynsulêre ynfloed op it [[unsiaal skrift]] fan de let-Merovingyske tiid makke lang om let plak foar it ûntjaan fan it [[Karolingyske minuskel]] yn de 9e iuw. Oan 'e ein fan de 8e iuw ûntjoegen ferskate tsjerkelieders yn it Frankyske Ryk, ûnder ynfloed fan de Fisigoatyske gebrûken, de net wiere opfetting dat de ''[[Filioque]]''-klausule in autentyk ûnderdiel fan de oarspronklike [[Leauwensbelidenis fan Nisea]] wie. Dy opfettings waarden fierder útdroegen troch de ''[[Libri Carolini]]'', dêr't Roomske pausen fan dy snuorje, [[Adrianus I]] en [[Leo III (paus)|Leo III]], har needsaaklik fielden yn te gripen tsjin it tafoegjen fan de ''Filoque'', dochs sûnder resultaat, en sa rekke de ynterpolearre Leauwensbelidenis wiidferspraat yn de Frankyske keninkriken. === Maatskippij === Furtendaliks nei de fal fan Rome en yn de tiid fan de Merovingen waarden der yn de ruïnen fan de âlde stêden fannijs hannelsstêden stifte. Dy waarden spesialisearre yn 'e hannel fan guod, ambachten en lânbou, en wiene foar it grutste part ôfhinklik fan aristokratyske kontrôle. Yn it Karolingyske Ryk waarden kleasterstêden boud mei keninklike stipe, ornearre om in weroplibjen fan de arsjitektuer fan it [[Alde Rome]] te demonstrearjen. It bestjoer waard troch de biskoppen útfierd. De âlde Galloromaanske aristokraten hienne har prestiizje en status as ynstelling holden troch biskoplike amten út te oefenjen. Boppedat krigen se no de lieding oer mêden lykas justysje, ynfrastruktuer, ûnderrjocht en sosjale foarsjennings. Keningen waarden legitimearre troch harren bân mei de religueuze ynstellings. Biskopsferkiezings waarden ûnder tafersjoch fan de keningen holden, en keninklik befêstigjen dêrfan droech by oan it fersterkjen fan it gesach fan de biskoppen. Der wiene ferbetterings yn 'e lânbou, benammen it ynfieren fan in swiere ploege en it tanimmend egebr2k fan it [[trijeslachstelsel]]. === Lânbou === Nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] namen de krigers fan de Frankyske kening yn in soad gefallen it lânguod fan har Galloromaanske foargongers oer, wylst oare [[latifundium]]s net fan eigner wikselen. It is net folslein dúdlik hoe't de transformaasje fan de let-Romeinske ekonomy en maatskippij ferrûn. It proses wie iyn alle gefallen in soad komplekser as de wittenskip lange tiid oannommen hat. Details binne net earderbekend as foar de karolingyske tiid: de feinten en tsjinstfammen, dy't njonken de pleats fan de hear wennen, soargen no ek foar it lân fan d ehear. Hja krigen gjin jild, mar wol kost en ynwenning. De ambachtslju ûnder har ferfurdigen de klaaiiïnge en wapens en ûnderholden se ek. De earmere minsken waarden twongen ta militêre tsjinst. De oaren, dy't belesting betelje keone, waarden nei hûs ta stjoerd. De boeren, dy't yn de midsiuwen it grutste part fan de plattelânsbefolking útmakken, waarden strikt yndield op grûnwurk fan har juridyske status. Der wiene frijen, healfrijen en net-frijen. De lêste groep waard letter noch ûnderskaat yn de [[Hearrigens|hearrige]]n en [[Liifeigenskip|liifeigenen]]. Ek de eallju wiene ynearsten allinnich mar [[grutboer]]en mei bysûnder grutte besitting oan lân, [[alloadium]] neamd, en minsken. Oer dy hearrigen oefene de ealman in fiergeand hearerjocht út. Yn widere sin hearden ek ôfhinklike famyljes ta it hiem. In te ferlykjen posysje neamen earder yn de let-Romeinske maatskippij de grutgrûnbesitters yn ,dy't in ûnbidich grut besit oan latifundiums hiene, mei yn 't midden in luksueuze hearepleats dy't troch ferskate ôfhinklike boeren bewurke waarden. Dêrnjonken hearden ek ambachtslju ta syn besit, sa't der suver fan selsfoarsjenning sprutsen wurde kin. Dy boeren wiene oan har stik lân bûn en mochten net furtgean en sykje foar in oare pleats of oare hear of sels in oar berop. Ut dy twa woartels ûntstie in lange ûntwikkeling de nije maatskiplike oarder fan wat hjoed-de-dei de it [[feodalisme]] yn it Frankyske Ryk neamd wurdt. It lienstelsel rekke yn gâns it Frankyske Ryk ynboargere. It fersprate him ek fluch nei de gebieten dy't net earder om 800 hinne yn Frankysk besit kamen. Lienhearen wiene eallju, kleasters, biskoppen en de kening, dy doetiids de grutste grûnbesitter wie. De boeren dy't ûnder soksoarte gesach foelen, wurken it grutste part fan de tiid net selsstannich, mar moasten tagelyk meihelpe op it lân fan de eigener. De lienhearlikheid waard de "boustien" fan de doetiidske maatskippij en uterlik yn 'e Karolingyske tiid ornaris de lânbou-ûndernimming, lykas hjoed-de-dei de pleats ornaris de lânbou-ûndernimming is. === Muntienheid === Yn it Frankyske Ryk wiene Byzantynske munten yn de omrin foar't [[Teudebert I]] oan it begjin fan syn heatrskippij syn eigen jild slaan gie. De opfolger fan Teudebert brocht it ôfbyld fan de Byzantynske keizers werom op de munten, en de Byzantynske keizers bleaune op guon Frankyske munten ôfbylde oant oan de hearskippij fan keizer [[Herakleios]], doe't se dêrnei yn [[613]] ferdwûnen. De [[solidus]] en de [[triens]] waarden tsuken [[534]] en [[679]] yn it Frankyske Ryk slein. De [[dinarius]] ferskynde letter, yn de namme fan [[Gilderik II]] en ferskate net-keninklike persoanen om 673-675. In Karolingyske dinarius ferfong de Merovingyske en de Fryske [[Pinning (munt)|pinning]] waard yn Galje brûkt fan 755 oant de 11e iuw. De dinarius ferskynde dêrnei yn Itaalje, útjûn yn namme fan de karolingyske foarsten nei 794, letter troch de "lânseigen" keningen yn de 10e iuw, en noch letter troch de [[Roomsk-Dútske keizer|Dútske keizers]] sûnt [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] (962). Ta einbeslút waarden dinarii yn Rome útjûn yn namme fan de paus en de keizer sûnt Leo II en karel de Grutte oant de ein fan de 10e iuw. == Sjoch ek == * [[Austraasje]] * [[Neustrje]] {{Boarnen|boarnefernijing= ;Noaten {{Reflist}} ;Boarnen * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch op [https://de.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A4nkisches_Reich ''Literatur'' en ''Anmerkungen'' op dizze side] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Francia ''Notes'', ''References'' en ''Further Reading'' op dizze side]. }} [[Kategory:Frankyske Ryk| ]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Germaansk keninkryk]] [[Kategory:Skiednis fan Andorra]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] [[Kategory:Skiednis fan Itaalje]] [[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]] [[Kategory:Skiednis fan Lúksemboarch]] [[Kategory:Skiednis fan Lychtenstein]] [[Kategory:Skiednis fan Monako]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] [[Kategory:Skiednis fan San Marino]] [[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]] [[Kategory:Skiednis fan Spanje]] [[Kategory:Skiednis fan Switserlân]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Keizerryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 481]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 843]] [[Kategory:Beskaving]] 0o9no5hgynk8ascet38h1x2yo7lu5o1 0 10657 1228803 983920 2026-04-27T10:37:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Literatuer */ kt 1228803 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Les Francs entre 400 et 440.svg|thumb|''De Frankyske wengebieten 400 - 440'']] '''Salyske Franken''' (of Saaljers) foarmen tegearre mei de [[Tubanten]] (wenjend yn it hjoeddeiske [[Münsterlân]] en mooglik [[Twinte]]) en de [[Chamaven]] (wenjend yn de hjoeddeiske [[Achterhoeke]]) it stamferbân fan de [[Franken]]. Harren namme libbet fierder yn de namme [[Sallân]]. Yn de [[4e iuw]] waarden de Saaljers troch de [[Romeinen]] as in aparte groeppearing beskogge binnenyn it Frankyske folk. Yn [[358]] festige sy harren mei tastemming fan [[Julianus Apostata]] yn it hjoeddeiske [[Belgje]]. Sy kamen út it noarden, fermoedlik út 'e omkriten fan de [[Isel]], dêrfandinne de namme ''"Isala"'' (Isel). Wierskynlik komt it wurd ek fan ''"sala",'' de namme fan harren hofstêden, harren [[hiem]]. De Salyske Franken hienen in skoftlang goede ferhâldens mei oare Frankyske stammen (û.o. mei de [[Ripuaryske Franken]]), mar dat bleau net sa. De Salyske kening [[Klovis]] dulde gjin oare Frankyske foarsten en begûn sy allegearre ien foar ien út te skeakeljen. Oan it begjin fan de [[6e iuw]] hie hy alle Frankyske stammen ferienige en wie hy allinnichhearsker wurden. Hy waard dêrmei stifter fan it [[Frankyske Ryk]]. == Literatuer == * {{Aut|James, E.}} (1990): ''De Franken'' (oerset út it Ingelsk: ''The Franks''), 278 siden, útjouwerij Ambo/Anthos - Baarn, ISBN 90-263-1044-7 * {{aut|[[Dick Blok|Blok, D.P.]]}} (1979): ''De Franken in Nederland'', ISBN 9022837394 * {{Aut|Geary, P.J.}} (1988): ''Before France and Germany. The creation & transformation of the Merovingian World'', New York, ISBN 0-19-504458-4 * {{Aut|Geary, P.J.}} (2002): ''The myth of nations. The Medieval origins of Europe'', Princeton, ISBN 0-691-11481-1 [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] [[Kategory:Skiednis fan Belgje]] [[Kategory:Skiednis fan Frankryk]] 3ounqzrsfpdo58qguu6gtjsmd6820wn 0 11952 1228699 1228680 2026-04-26T14:15:33Z Drewes 2754 /* De Poalske perioade (sûnt 1945) */ [[]] 1228699 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Breslau (Wrocław) | ôfbylding = Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg | ôfbyldingstekst = De Grutte Merk (Rynek) fan Breslau | flagge = POL Wrocław flag.svg | wapen = Herb wroclaw.svg | lân = Poalen | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = Neder-Sileezje | boargemaster = | ynwennertal = 672.545 (2026)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/start Główny Urząd Statystyczny (GUS), "Baza Demografia - Tablice"], febrewaris 2026.]</ref> | oerflak = 293 km² | stêdekloft = | befolkingstichtens = 2.300/km² | hichte = 120 m | stifting = ± 10e iuw | postkoade = 50-001–54-705 | netnûmer = +48 71 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.wroclaw.pl www.wroclaw.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 06 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 17 | lon_min = 02 | lon_sec = 20 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Breslau yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Breslau''' ([[Poalsk]] en offisjeel: '''Wrocław''') is in stêd oan 'e Oder yn it súdwesten fan it hjoeddeiske [[Poalen]]. Breslau is de belangrykste histoaryske stêd fan [[Sileezje]] en leit oan de rivier de [[Oder]]. Breslau is de fjirde grutste stêd fan Poalen. Histoarysk is de stêd bekend as Breslau om't it as part fan Sileezje oant 1945 in Dútske stêd wie. == Skiednis == === De Dútske stêd (oant 1945) === [[Ofbyld:Wratislauia Breßlaw Breslau 17.Jh.jpg|thumb|left|Breslau yn 'e 17e iuw.]] Breslau ûntjoech him yn 'e rin fan 'e iuwen as ien fan 'e wichtichste stêden yn Sintraal-Europa. Nei't it diel útmakke hie fan it [[Keninkryk Bohemen]] en de [[Habsburchske Monargy]], kaam de stêd yn 1741 ûnder de kroan fan [[Prusen]]. Yn 'e lette [[midsiuwen]] ûntjoech de stêd him ta in machtich hannelssintrum en wie it tusken 1387 en 1474 in wichtich lid fan it Hânzebûn. Troch syn lizzing op it krúspunt fan 'e rivier de [[Oder]] en de [[Via Regia]] koe de stêd rykdom sammelje troch de hannel yn produkten lykas lekken, nôt en metaal. Dizze hânze-histoarje lei de grûnslach foar de statige arsjitektuer en de ynternasjonale oriïntaasje dy't de stêd iuwenlang karakterisearje soe. Troch de yndustriële revolúsje groeide Breslau yn 'e 19e iuw ekstreem hurd. Al yn 1840 kaam it ynwennertal boppe de 100.000, wêrtroch't Breslau ien fan 'e earste offisjele ''[[Großstädt]]e'' fan Dútslân waard. Oan it begjin fan 'e 20ste iuw wie it in bloeiend sintrum fan hannel, wittenskip en keunst. De stêd stie yn dy tiid yn 'e top tsien fan grutste Dútske stêden, as in rivalisearjende metropoal foar [[Berlyn]] en [[München]]. === Twadde Wrâldkriich === De [[Twadde Wrâldkriich]] wie foar Breslau in tragyske kearpunt. De stêd, dy't fier yn it easten fan it [[Tredde Ryk|Dútske Ryk]] lei, waard lange tiid sjoen as de "loftskûlkelder fan it Ryk" (de Reichsluftschutzkeller), om't de Alliearde bommesmiters it earst net berikke koene. Dat feroare lykwols folslein oan 'e ein fan 'e oarloch. Yn augustus 1944, doe't it [[Reade Leger]] tichterby kaam, ferklearre [[Adolf Hitler]] de stêd ta in ''Festung'' (fêsting). Dat betsjutte dat de stêd oant de lêste man ferdigene wurde moast en nea kapitulearje mocht. De Gauleiter fan Sileezje, [[Karl Hanke]], krige de lieding en late de ferdigening mei izeren tucht. Yn jannewaris 1945 waard de stêd folslein omsingele troch de Sovjets. Wat folge wie in ferskriklik belis dat hast trije moannen duorre. Breslau wie ien fan 'e lêste grutte Dútske stêden dy't opjoegen. Pas op 6 maaie 1945, fjouwer dagen nei't [[Berlyn]] al fallen wie en twa dagen foar de algemiene Dútske oerjefte, ûndertekenen de ferdigeners de [[kapitulaasje]]. De Gauleiter sels, Karl Hanke, wie de deis dêrfoar al mei in fleantúch útnaaid. [[Ofbyld:Civilians fleeing Breslau.jpg|thumb|left|De flechtsjende befolking fan Breslau.]] De lêste faze fan 'e oarloch en de oername troch it Reade Leger yn maaie 1945 gie mank mei grutskalich geweld tsjin de Dútske boargerbefolking. Njonken plonderingen en massale ferkrêftings fûnen der op ferskate plakken stânrjochtlike moardpartijen plak troch Sovjet-soldaten as wraak foar de Dútske misdieden yn 'e Sovjet-Uny. Dêrnjonken kamen tûzenen ynwenners om troch útputting en geweld by de gaoatyske flecht nei it westen of yn 'e Poalske ynternearingskampen dy't flak nei de oarloch ynsteld waarden. De oerlibjende befolking, dy't it belis en it geweld trochstien hie, waard yn 'e jierren dêrnei [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|massaal ferdreaun]]. === De Poalske perioade (sûnt 1945) === Nei de kapitulaasje fan 'e stêd yn maaie 1945 en de ôfspraken fan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], waard Sileezje en dêrmei ek de stêd Breslau oan Poalen tawiisd. De stêd krige de Poalske namme Wrocław. Yn harren plak kamen nije Poalske ynwenners. In grut part fan 'e nije 'kolonisten' wie sels ek ûnder twang ferdreaun út de eastlike gebieten fan Poalen dy't troch de [[Sovjet-Uny]] ynliifd wienen, benammen út de stêd [[Lemberch]] ([[Lviv]]). De nije ynwenners begûnen mei de massive werbou fan 'e histoaryske binnenstêd, wêrby't de âlde merk (de Rynek) yn syn folsleine gloarje wersteld waard. Sûnt 1999 is de stêd de haadstêd fan it woiwodskip Neder-Sileezje. It hat him sûnt it fallen fan it [[Izeren Gerdyn]] yn 1989 ûntwikkele ta ien fan 'e meast dynamyske en moderne stêden fan it hjoeddeiske Poalen. == Bestjoer en Kultuer == Hjoed-de-dei is de stêd wer in kultureel en wittenskiplik knooppunt. Breslau fungearret as residinsje fan in roomske aartsbiskop en in evangelyske biskop. Mei ferskate universiteiten, teaters en museums is it it kulturele hert fan de hiele regio Sileezje. De stêd is ek ekonomysk fan grut belang, benammen op it gebiet fan masinebou en metaalyndustry, en profitearret fan de lân- en mynbou yn it omlizzende woiwodskip. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Breslau (1526–2023) ! Jier | '''1526''' || '''1710''' || '''1849''' || '''1871''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1939''' |- ! Ynwennertal | 22.000 || 40.890 || 110.702 || 207.997 || 335.186 || 422.709 || 512.105 || 629.565 |- ! Groei | — || +85,9% || +170,7% || +87,9% || +61,1% || +26,1% || +21,1% || +22,9% |- ! Jier | '''1946''' || '''1970''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2023''' |- ! Ynwennertal | 170.656 || 526.000 || 640.571 || 633.857 || 632.996 || 674.132 |- ! Groei | -72,9% || +208,2% || +21,8% || -1,0% || -0,1% || +6,5% |} == It besjen wurdich == Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich en yn 'e neitiid dêrfan wie 70 prosint fan 'e histoaryske bebouwing fan Breslau ferneatige. De wichtichste monuminten binne sûnt dy tiid restaurearre of folslein op 'e nij opboud. Dochs makke it nije Poalske bestjoer doe ek de kar om guon histoaryske pânen ôf te brekken dy't te nau ferbûn wienen mei de Prusyske skiednis fan 'e stêd, om't dy net pasten yn it winske Poalsk-nasjonale byld. [[Ofbyld:Ratusz wroclaw.JPG|thumb|left|Goatysk stedhûs.]] It hert fan 'e stêd wurdt foarme troch de Grutte Ring (Rynek), dêr't it goatyske Riedshûs (''Stary Ratusz'') út 'e jierren 1471–1504 midden op it plein stiet, dat omfieme wurdt troch karakteristike gevels fan patrisiërshuzen. In oar markant bestjoerlik gebou is it Nije Riedshûs (''Nowy Ratusz''), dat tusken 1858 en 1864 ûntwurpen waard troch Friedrich August Stüler. Spitigernôch waard it Keninklik Slot út 1845 (''Zamek Królowiecki''), ek in ûntwurp fan Stüler, yn 1970 noch ôfbrutsen. Wol bewarre bleaun is it 18e-iuwske Keninklik Paleis (''Pałac Królewski'') fan 'e Prusyske kening [[Freark de Grutte]], dêr't no it histoarysk museum ûnderbrocht is, en it [[Klassisisme|klassisistyske]] Wallenberg-Pachaly-paleis (''Pałac Wallenberg-Pachaly''). [[Ofbyld:2023-05-14 061208 00700 Wrocław, archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu.jpg|thumb|Katedraal.]] Op religieus mêd hat de stêd in rykdom oan goatyske tsjerken, wêrûnder de Sint-Jehanneskatedraal (''Archikatedrała św. Jana Chrzciciela''), de Sint-Elisabethtsjerke (''Bazylika św. Elżbiety''), de Maria Magdalenakatedraal (''Katedra św. Marii Magdaleny'') en de 15e-iuwske Kollegiale Krústsjerke (''Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja''). In hichtepunt fan 'e barokke arsjitektuer is de Aula Leopoldina, dy't diel útmakket fan it haadgebou fan de Universiteit fan Wrocław (''Uniwersytet Wrocławski''). === Kultuer en Moderne Tiid === [[Ofbyld:Wroclaw - Hala Stulecia 3a.jpg|thumb|left|''Jahrhunderthalle''.]] Foar leafhawwers fan teäter en modernisme biedt de stêd it Stedsteäter (Opera Wrocławska), yn 1841 yn Prusyske klassisistyske styl boud, en it yn 1911 troch Hans Poelzig ûntwurpen Firmahûs (''Biurowiec Hansa Poelziga''). In wrâldferneamd ikoan fan it modernisme is de ''Hala Stulecia'' (yn it Dútsk: ''Jahrhunderthalle'') út 1913, in ûntwerp fan Max Berg dat sûnt 2006 op 'e Wrâlderfgoedlist fan UNESCO stiet. Ek it Hûs Kameleon (''Dom Handlowy Kameleon'') út 1929 is in wichtich foarbyld fan 'e moderne boukeunst. Sels it neogoatyske sintraal stasjon, ''Dworzec Główny'', is op himsels al in besite wurdich. === Rekreaasje en Attraksjes === Oare trekpleisters fan Breslau it Panorama fan Racławice (''Panorama Racławicka'') en de dieretún (''ZOO Wrocław''), de âldste en grutste fan Poalen. Fierder is de Hortus botanicus (''Ogród Botaniczny''), de Japanske tún (''Ogród Japoński'') en it Aquapark it neamen wurdich. Op jûntiid wurde de Wrocławska Fontanna (in grutte fontyn by de Hala Stulecia) en de histoaryske Wettertoer (Wieża ciśnień) in soad besocht. [[Ofbyld:Konspirek (Conspirator) Wroclaw dwarf 2021 P02.jpg|thumb|Kabouterke.]] In bysûndere en populêre attraksje yn 'e binnenstêd binne de kabouterkes fan Breslau (''Wrocławskie Krasnale''). Wat yn 'e jierren 1980 as in ludyk protest fan 'e fersetsbeweging "Oranje Alternatyf" tsjin it [[Kommunisme|kommunistyske]] rezjym útein sette, is útgroeid ta in symboal fan de stêd. Intusken steane der mear as 600 lytse brûnzen kabouterbyldsjes ferspraat oer de hiele stêd, elk mei in eigen namme en berop. In soad toeristen dogge in kabouter-speurtocht. == Ferkear == [[Ofbyld:Wroclaw Glowny - budynek dworca.jpg|thumb|left|Sintraal Stasjon.]] Breslau is in wichtich ferkearsbestjoerlik knooppunt yn Súdwest-Poalen mei in eigen ynternasjonaal fleanfjild, Wrocław-Copernicus (WRO), dat de stêd ferbynt mei oare Europeeske metropoalen. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt karakterisearre troch in wiidweidich en modern tramnetwurk, oanfolle troch in ticht net fan stedsbussen dy't ek de bûtenwiken berikke. Fan it neogoatyske sintraal stasjon (Wrocław Główny) út fertrekke treinen nei alle grutte Poalske stêden en oer de grins rjochting Berlyn en Praach. De stêd leit boppedat strategysk oan 'e snelwei A4, de wichtichste east-westferbinning fan Súd-Poalen. == Sport == [[Ofbyld:Iluminacja Stadion Wrocław.jpg|thumb|It ferljochte Stadion Wrocław.]] De grutste [[fuotbal]]klub is [[Śląsk Wrocław]], dy't meardere kearen lânskampioen fan Poalen wurden is. Hja spylje harren thúswedstriden yn it moderne Stadion Wrocław (ek wol de Tarczyński Arena neamd), dat boud waard foar it [[UEFA Euro 2012|Europeesk Kampioenskip fan 2012]] en plak jout oan mear as 45.000 taskôgers. In sport dy't yn Poalen en spesifyk yn Breslau enoarm populêr is, is [[speedway]]. De klub Sparta Wrocław heart by de top fan 'e Poalske liga en spilet yn it histoaryske Olympysk Stadion (''Stadion Olimpijski''), in unyk bouwurk út 'e jierren 1920 dat folslein renovearre is. Op it mêd fan [[basketbal]] is Śląsk Wrocław de meast súksesfolle klub yn 'e Poalske skiednis, mei in rekordtal oan nasjonale titels. De stêd mocht yn 2017 de [[Wrâldspullen]] te organisearjen, in grut ynternasjonaal sportevenemint foar sporten dy't net op it programma fan 'e [[Olympyske Spullen]] steane. [[Ofbyld:Wroclaw18395.jpg|thumb|center|800px|Breslau]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Wrocław}} }} [[Kategory:Breslau| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn Sileezje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] 81j5ousep7n23v0h6rqwm5mzrsdc804 0 19290 1228781 1189079 2026-04-27T05:57:07Z Kneppelfreed 2013 1228781 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Bonn <br> ''Bundesstadt Bonn'' <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = General_view_over_bonn_(cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch oer Bonn | wapen = [[Ofbyld:Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|60px]] | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Keulen | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = 4 ''[[Stadtbezirk]]e'' | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 323.336 <small>(31.12.2024)</small> | oerflak = 141,06 km² | befolkingstichtens = 2.292 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 60 m | stifting = [[Romeinske tiid]] | ferkearsieren = | postkoade = 53111–53129, 53173–53179, 53225, 53227, 53229 | netnûmer = 0028 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_44_2.37_N_7_5_59.33_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|50° 44'N 7° 5'E}} | webside = [http://www.bonn.de/ www.bonn.de] | ôfbylding2 = Bonner Münster.jpg | ôfbyldingstekst2 = Munstertsjerke | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 44 | lat_sec = 2.37 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 59.33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North_rhine_w_BN.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Bonn yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bonn''' is in [[Kreisfreie Stadt|kreisfreie Großstadt]] yn it [[Dútslân|Dútske]] bûnslân [[Noardryn-Westfalen]], 20 km súdlik fan [[Keulen]]. Der wenje likernôch 321.680 minsken (2023).<ref>[http://www.lds.nrw.de/statistik/datenangebot/regionen/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen <small>''Dútsk''</small>]</ref> Bonn wie fan 1949 oant 1990 it regearssit fan [[West-Dútslân]]. Nei de [[weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], ferhuzen it regear en de [[Bûnsdei]] yn [[1999]] nei [[Berlyn]]. De stêd bliuwt lykwols in wichtich wurkplak, dêr't likernôch 8.000 fan de 18.000 wurksume amtners sitte noch hieltyd dêr en der binne guon Dútske ministearjes mei it haadsit yn Bonn, lykas Definsje en Lânbou. Bonn wurdt dêrom ek ''Bundesstadt'' (bûnsstêd) neamd. Bonn is ek de namme fan ien fan de fjouwer stedsdielen. De stêd wurdt alhiel omkringe troch de [[Rhein-Sieg-Kreis]]. ==Ekonomy== [[Deutsche Telekom]] en [[T-Mobile]],<ref>"[http://www.telekom.com/dtag/cms/content/dt/en/255634;jsessionid=4D01506824470D931FFD9BB00F37BDCA Deutsche Telekom facts and figures]." ''T-Mobile''. Rieplachte op 8 novimber 2009.</ref> [[Deutsche Post]], [[Haribo]], [[German Academic Exchange Service]] en [[SolarWorld]] hawwe harren haadkantoar yn Bonn. == Nijsgjirrichheden == * Akademyske keunstmuseum, it âldste museum fan Bonn yn in monumintaal gebou. * Villa Hammerschmidt, de amtswenning fan de Bûnspresidint. == Ferneamde ynwenners == * [[Ludwig van Beethoven]] <div align="center"> [[Ofbyld:BNPANOR2.jpg|border|750px]]<br /><font size="1">It sintrum fan Bonn</font> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Noardryn-Westfalen}} {{koördinaten|50_43_8_N_7_7_3_E_type:city_zoom:12_region:DE|50° 43' NB, 7° 7' EL}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] j8ve1i8a6iigz629l6ctw70czdxrqwa 1228783 1228781 2026-04-27T06:54:12Z Kneppelfreed 2013 1228783 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Bonn <br> ''Bundesstadt Bonn'' <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = General_view_over_bonn_(cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch oer Bonn | wapen = [[Ofbyld:Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|60px]] | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Keulen | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = 4 ''[[Stadtbezirk]]e'' | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 323.336 <small>(31.12.2024)</small> | oerflak = 141,06 km² | befolkingstichtens = 2.292 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 60 m | stifting = [[Romeinske tiid]] | ferkearsieren = | postkoade = 53111–53129, 53173–53179, 53225, 53227, 53229 | netnûmer = 0028 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_44_2.37_N_7_5_59.33_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|50° 44'N 7° 5'E}} | webside = [http://www.bonn.de/ www.bonn.de] | ôfbylding2 = Bonner Münster.jpg | ôfbyldingstekst2 = Munstertsjerke | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 44 | lat_sec = 2.37 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 59.33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North_rhine_w_BN.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Bonn yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bonn''' is in [[Kreisfreie Stadt|kreisfreie Großstadt]] yn it [[Dútslân|Dútske]] bûnslân [[Noardryn-Westfalen]], 20 km súdlik fan [[Keulen]]. Der wenje likernôch 321.680 minsken (2023).<ref>[http://www.lds.nrw.de/statistik/datenangebot/regionen/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen <small>''Dútsk''</small>]</ref> Bonn wie fan 1949 oant 1990 it regearssit fan [[West-Dútslân]]. Nei de [[weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], ferhuzen it regear en de [[Bûnsdei]] yn [[1999]] nei [[Berlyn]]. De stêd bliuwt lykwols in wichtich wurkplak, dêr't likernôch 8.000 fan de 18.000 wurksume amtners sitte noch hieltyd dêr en der binne guon Dútske ministearjes mei it haadsit yn Bonn, lykas Definsje en Lânbou. Bonn wurdt dêrom ek ''Bundesstadt'' (bûnsstêd) neamd. Bonn is ek de namme fan ien fan de fjouwer stedsdielen. De stêd wurdt alhiel omkringe troch de [[Rhein-Sieg-Kreis]]. == Skiednis == === Romeinske tiid === De skiednis fan de stêd giet werom nei de [[Romeinske tiid]]. Yn [[10 f.Kr.]] bouden de [[Romeinen]] in houten brêge oer de [[Ryn]], tichteby in plak mei de namme ''Bonna''. It plak waard part fan de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]''. Letter waard dat plak grutter makke om te tsjinjen as in grinsfort foar it leger, mei romte foar 7.000 manlju. [[Ofbyld:Collegium-albertinum-roemische-badeanlage-06.jpg|left|thumb|Romeinske termen yn Bonn]] De delsetting fan de [[Ubjers]] allyk as de oanwêzigens fan Romeinske soldaten binne dokumentearre troch argeologyske fynsten. De delsetting ''Ubic'' lei op de lofterouwer fan de Ryn tusken de Ryn en it rivierke Gumme, dêr't hjoed-de-dei de universiteit en de [[Munster fan Bonn|munster]] binne. Letter, om it jier [[30]] n.Kr. hinne waard de delsetting ferpleatst nei dêr't de Ryn en [[Sieg (rivier)|Sieg]] [[gearrin]]ne. It legioensfort Bonn, dat likernôch 400 jier bestie, lei fuortendaliks oan de Ryn yn in oerstreamingsfrij gebiet. De krapoan fjouwerkante legioensfêsting waard troch [[Legio I Germanica]] om [[35]] n.Kr. ûnder keizer [[Tibearius]] boud. Mei 27,8 bunder is it ien fan de grutste yn it Romeinske Ryk. Nei it jier [[89]] wiene dêr it [[Legio XXI Rapax]] en [[Legio I Minervia]] legere. Yn it eastlik part fan it fort wiene grutte opslachgebouwen (''horrea''), tichteby in poarte dy't tagong joech ta de rivier, dêr't it measte guod oerslein waarden. Yn de [[Klassike Aldheid|lette âldheid]] waard de muorre fan it legioensfort fersterke en ferbrede oant 2,5 m en in 11-13 m brede sleat waard boud. It garnizoen waard op dat stuit yn oantal fermindere, mar de grutte fan it fort bleau yn 200 jier lyk. Op [[9 jannewaris]] [[2021]] waard in nominaasjedossier foar it wrâlderfgoed, mei dêr it Bonner fort yn, oan de [[UNESCO]] oanbean.<ref>{{Cite web|url=https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|titel=''Nominatiedossier''|opropdatum=2021-07-21|argyfurl=https://web.archive.org/web/20210815044904/https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|argyfdatum=2021-08-15|deadeurl=nee}}</ref> === Midsiuwen === Het fort groeide uit tot een stad en werd in 1288 een van de residenties van de [[Karfoarstedom Keulen|karfoarst fan Keulen]] en sinds 1597 de enige hoofdstad van het keurvorstendom. === Moderne tiid === Bonn kreeg meer invloed en groeide sterk in deze tijd. De Nederlandse stadhouder [[Willem III fan Oranje|Willem III]] veroverde in 1673 tijdens de [[Hollânske Kriich]] met 12.000 soldaten en een klein [[Mark Brandenburch|Brandenburchsk]] leger de stad op de bisschop van [[Keulen]] en [[Múnster]], die daardoor gedwongen werd vrede te accepteren. De inname van de stad betekende ook, dat de Franse aanvoerlijnen werden afgesneden, waardoor de Franse koning [[Loadewyk XIV]] genoodzaakt was zich terug te trekken uit de Nederlanden na zijn massale aanval met 120.000 man in 1672. [[Ofbyld:De Merian Mainz Trier Köln 085.jpg|left|thumb|Bonn yn 1646]] [[Clemens August I fan Beieren|Clemens August]], die regeerde tussen 1724 en 1761, liet diverse gebouwen in late [[Barok (stylperioade)|barokstyl]] bouwen, die nog steeds in grote mate het stadsbeeld bepalen. Een tweede persoon die zijn stempel op de stad heeft gedrukt was aartsbisschop en keurvorst [[Maximiliaan Frans van Oostenrijk]], die de stad tussen 1784 en 1794 onder zijn hoede had. Hij richtte de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms Universiteit|universiteit]] op en stichtte het [[kueroarde]] [[Bad Godesberg]]. Ook was hij de beschermheer van de jonge [[Ludwig von Beethoven]], die in 1770 in de stad geboren werd. Hij financierde onder andere Beethovens eerste reis naar [[Wenen]]. In 1794 werd de stad ingenomen door de [[Frankryk|Frânske]] troepen, en werd ze bij het revolutionaire – en vanaf 1798 [[Napoleontyske tiid|napoleontyske]] – Frankrijk gevoegd. Na het [[Kongres fan Wenen]] 1815 werden Bonn en het gehele [[Rynlân]] tawiisd oan [[Prusen]]. In de [[Twadde Wrâldkriich]] bleef Bonn tot de herfst van 1944 grotendeels gespaard voor [[Alliearden|alliearde]] bombardementen. Op 18 oktober 1944 verwoestte een bombardement de binnenstad van Bonn. Ten gevolge van de bombardementen kwamen 1500 mensen om het leven. Op 9 maart 1945 werd de stad door de geallieerden veroverd. Bonn werd in 1949 uitgeroepen tot de voorlopige hoofdstad van de [[Bûsrepublyk Dútslân (1949-1990)|Bûnsrepublyk]]. [[Berlyn]] kon op dat moment als viermogendhedenstad midden in de [[Sovjet-besettingssône yn Dútslân|Sovjet-besettingssône]] deze functie niet vervullen. Ook [[Frankfurt am Main]] was kandidaat om de voorlopige hoofdstad te worden. De voorzitter van de Parlementaire Raad, [[Konrad Adenauer]], die uit het nabijgelegen [[Keulen]] kwam, wist een meerderheid in de [[Parlemintêre Ried]] geporteerd te maken voor Bonn als hoofdstad. De Britten hadden beloofd Bonn in geval van verkiezing los te zullen maken uit hun bezettingszone, terwijl de Amerikanen voor Frankfurt zo'n belofte niet konden doen, omdat er veel Amerikaanse instellingen waren ondergebracht.<ref>Erinnerungen, 1945-1953', door Konrad Adenauer, Stuttgart 1963</ref> Op 10 oktober 1981 betoogden ruim 250.000 mensen en op 22 oktober 1983 ruim 400.000 mensen in Bonn tegen de plaatsing van nieuwe Amerikaanse kernraketten op Duitse bodem. Het zijn de grootste demonstraties tot dan toe in de geschiedenis van de Bondsrepubliek. De hoofdstadstatus bleef gelden tot de [[Duitse hereniging|hereniging van Duitsland]] in 1990, waarna Berlijn weer de hoofdstad werd. Er is daarna veel gesproken over of het nodig was dat het parlement naar Berlijn zou verhuizen. In 1999 verhuisden de [[Bondsdag]] en verschillende andere overheidsdiensten naar Berlijn. De [[Bûnsried (Dútslân)|Bûnsried]] deed in 2000 hetzelfde. Wel hebben zes ministeries tot op heden Bonn behouden als vestigingsplaats. Ook hebben de ministeries met hoofdzetel Berlijn een dependance in Bonn. ==Ekonomy== [[Deutsche Telekom]] en [[T-Mobile]],<ref>"[http://www.telekom.com/dtag/cms/content/dt/en/255634;jsessionid=4D01506824470D931FFD9BB00F37BDCA Deutsche Telekom facts and figures]." ''T-Mobile''. Rieplachte op 8 novimber 2009.</ref> [[Deutsche Post]], [[Haribo]], [[German Academic Exchange Service]] en [[SolarWorld]] hawwe harren haadkantoar yn Bonn. == Nijsgjirrichheden == * Akademyske keunstmuseum, it âldste museum fan Bonn yn in monumintaal gebou. * Villa Hammerschmidt, de amtswenning fan de Bûnspresidint. == Ferneamde ynwenners == * [[Ludwig van Beethoven]] <div align="center"> [[Ofbyld:BNPANOR2.jpg|border|750px]]<br /><font size="1">It sintrum fan Bonn</font> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Noardryn-Westfalen}} {{koördinaten|50_43_8_N_7_7_3_E_type:city_zoom:12_region:DE|50° 43' NB, 7° 7' EL}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] 802qwhfao50ky91r2m3x5ybqg0jcabg 1228784 1228783 2026-04-27T06:55:34Z Kneppelfreed 2013 1228784 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Bonn <br> ''Bundesstadt Bonn'' <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = General_view_over_bonn_(cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch oer Bonn | wapen = [[Ofbyld:Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|60px]] | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Keulen | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = 4 ''[[Stadtbezirk]]e'' | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 323.336 <small>(31.12.2024)</small> | oerflak = 141,06 km² | befolkingstichtens = 2.292 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 60 m | stifting = [[Romeinske tiid]] | ferkearsieren = | postkoade = 53111–53129, 53173–53179, 53225, 53227, 53229 | netnûmer = 0028 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_44_2.37_N_7_5_59.33_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|50° 44'N 7° 5'E}} | webside = [http://www.bonn.de/ www.bonn.de] | ôfbylding2 = Bonner Münster.jpg | ôfbyldingstekst2 = Munstertsjerke | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 44 | lat_sec = 2.37 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 59.33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North_rhine_w_BN.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Bonn yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bonn''' is in [[Kreisfreie Stadt|kreisfreie Großstadt]] yn it [[Dútslân|Dútske]] bûnslân [[Noardryn-Westfalen]], 20 km súdlik fan [[Keulen]]. Der wenje likernôch 321.680 minsken (2023).<ref>[http://www.lds.nrw.de/statistik/datenangebot/regionen/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen <small>''Dútsk''</small>]</ref> Bonn wie fan 1949 oant 1990 it regearssit fan [[West-Dútslân]]. Nei de [[weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], ferhuzen it regear en de [[Bûnsdei]] yn [[1999]] nei [[Berlyn]]. De stêd bliuwt lykwols in wichtich wurkplak, dêr't likernôch 8.000 fan de 18.000 wurksume amtners sitte noch hieltyd dêr en der binne guon Dútske ministearjes mei it haadsit yn Bonn, lykas Definsje en Lânbou. Bonn wurdt dêrom ek ''Bundesstadt'' (bûnsstêd) neamd. Bonn is ek de namme fan ien fan de fjouwer stedsdielen. De stêd wurdt alhiel omkringe troch de [[Rhein-Sieg-Kreis]]. == Skiednis == === Romeinske tiid === De skiednis fan de stêd giet werom nei de [[Romeinske tiid]]. Yn [[10 f.Kr.]] bouden de [[Romeinen]] in houten brêge oer de [[Ryn]], tichteby in plak mei de namme ''Bonna''. It plak waard part fan de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]''. Letter waard dat plak grutter makke om te tsjinjen as in grinsfort foar it leger, mei romte foar 7.000 manlju. [[Ofbyld:Collegium-albertinum-roemische-badeanlage-06.jpg|left|thumb|Romeinske termen yn Bonn]] De delsetting fan de [[Ubjers]] allyk as de oanwêzigens fan Romeinske soldaten binne dokumentearre troch argeologyske fynsten. De delsetting ''Ubic'' lei op de lofterouwer fan de Ryn tusken de Ryn en it rivierke Gumme, dêr't hjoed-de-dei de universiteit en de [[Munster fan Bonn|munster]] binne. Letter, om it jier [[30]] n.Kr. hinne waard de delsetting ferpleatst nei dêr't de Ryn en [[Sieg (rivier)|Sieg]] [[gearrin]]ne. It legioensfort Bonn, dat likernôch 400 jier bestie, lei fuortendaliks oan de Ryn yn in oerstreamingsfrij gebiet. De krapoan fjouwerkante legioensfêsting waard troch [[Legio I Germanica]] om [[35]] n.Kr. ûnder keizer [[Tibearius]] boud. Mei 27,8 bunder is it ien fan de grutste yn it Romeinske Ryk. Nei it jier [[89]] wiene dêr it [[Legio XXI Rapax]] en [[Legio I Minervia]] legere. Yn it eastlik part fan it fort wiene grutte opslachgebouwen (''horrea''), tichteby in poarte dy't tagong joech ta de rivier, dêr't it measte guod oerslein waarden. Yn de [[Klassike Aldheid|lette âldheid]] waard de muorre fan it legioensfort fersterke en ferbrede oant 2,5 m en in 11-13 m brede sleat waard boud. It garnizoen waard op dat stuit yn oantal fermindere, mar de grutte fan it fort bleau yn 200 jier lyk. Op [[9 jannewaris]] [[2021]] waard in nominaasjedossier foar it wrâlderfgoed, mei dêr it Bonner fort yn, oan de [[UNESCO]] oanbean.<ref>{{Cite web|url=https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|titel=''Nominatiedossier''|opropdatum=2021-07-21|argyfurl=https://web.archive.org/web/20210815044904/https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|argyfdatum=2021-08-15|deadeurl=nee}}</ref> === Midsiuwen === Het fort groeide uit tot een stad en werd in 1288 een van de residenties van de [[Karfoarstedom Keulen|karfoarst fan Keulen]] en sinds 1597 de enige hoofdstad van het keurvorstendom. === Moderne tiid === Bonn kreeg meer invloed en groeide sterk in deze tijd. De Nederlandse stadhouder [[Willem III fan Oranje|Willem III]] veroverde in 1673 tijdens de [[Hollânske Kriich]] met 12.000 soldaten en een klein [[Mark Brandenburch|Brandenburchsk]] leger de stad op de bisschop van [[Keulen]] en [[Múnster]], die daardoor gedwongen werd vrede te accepteren. De inname van de stad betekende ook, dat de Franse aanvoerlijnen werden afgesneden, waardoor de Franse koning [[Loadewyk XIV]] genoodzaakt was zich terug te trekken uit de Nederlanden na zijn massale aanval met 120.000 man in 1672. [[Ofbyld:De Merian Mainz Trier Köln 085.jpg|left|thumb|Bonn yn 1646]] [[Clemens August I fan Beieren|Clemens August]], die regeerde tussen 1724 en 1761, liet diverse gebouwen in late [[Barok (stylperioade)|barokstyl]] bouwen, die nog steeds in grote mate het stadsbeeld bepalen. Een tweede persoon die zijn stempel op de stad heeft gedrukt was aartsbisschop en keurvorst [[Maximiliaan Frans van Oostenrijk]], die de stad tussen 1784 en 1794 onder zijn hoede had. Hij richtte de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms Universiteit|universiteit]] op en stichtte het [[kueroarde]] [[Bad Godesberg]]. Ook was hij de beschermheer van de jonge [[Ludwig fan Beethoven]], die in 1770 in de stad geboren werd. Hij financierde onder andere Beethovens eerste reis naar [[Wenen]]. In 1794 werd de stad ingenomen door de [[Frankryk|Frânske]] troepen, en werd ze bij het revolutionaire – en vanaf 1798 [[Napoleontyske tiid|napoleontyske]] – Frankrijk gevoegd. Na het [[Kongres fan Wenen]] 1815 werden Bonn en het gehele [[Rynlân]] tawiisd oan [[Prusen]]. In de [[Twadde Wrâldkriich]] bleef Bonn tot de herfst van 1944 grotendeels gespaard voor [[Alliearden|alliearde]] bombardementen. Op 18 oktober 1944 verwoestte een bombardement de binnenstad van Bonn. Ten gevolge van de bombardementen kwamen 1500 mensen om het leven. Op 9 maart 1945 werd de stad door de geallieerden veroverd. Bonn werd in 1949 uitgeroepen tot de voorlopige hoofdstad van de [[Bûsrepublyk Dútslân (1949-1990)|Bûnsrepublyk]]. [[Berlyn]] kon op dat moment als viermogendhedenstad midden in de [[Sovjet-besettingssône yn Dútslân|Sovjet-besettingssône]] deze functie niet vervullen. Ook [[Frankfurt am Main]] was kandidaat om de voorlopige hoofdstad te worden. De voorzitter van de Parlementaire Raad, [[Konrad Adenauer]], die uit het nabijgelegen [[Keulen]] kwam, wist een meerderheid in de [[Parlemintêre Ried]] geporteerd te maken voor Bonn als hoofdstad. De Britten hadden beloofd Bonn in geval van verkiezing los te zullen maken uit hun bezettingszone, terwijl de Amerikanen voor Frankfurt zo'n belofte niet konden doen, omdat er veel Amerikaanse instellingen waren ondergebracht.<ref>Erinnerungen, 1945-1953', door Konrad Adenauer, Stuttgart 1963</ref> Op 10 oktober 1981 betoogden ruim 250.000 mensen en op 22 oktober 1983 ruim 400.000 mensen in Bonn tegen de plaatsing van nieuwe Amerikaanse kernraketten op Duitse bodem. Het zijn de grootste demonstraties tot dan toe in de geschiedenis van de Bondsrepubliek. De hoofdstadstatus bleef gelden tot de [[Duitse hereniging|hereniging van Duitsland]] in 1990, waarna Berlijn weer de hoofdstad werd. Er is daarna veel gesproken over of het nodig was dat het parlement naar Berlijn zou verhuizen. In 1999 verhuisden de [[Bondsdag]] en verschillende andere overheidsdiensten naar Berlijn. De [[Bûnsried (Dútslân)|Bûnsried]] deed in 2000 hetzelfde. Wel hebben zes ministeries tot op heden Bonn behouden als vestigingsplaats. Ook hebben de ministeries met hoofdzetel Berlijn een dependance in Bonn. ==Ekonomy== [[Deutsche Telekom]] en [[T-Mobile]],<ref>"[http://www.telekom.com/dtag/cms/content/dt/en/255634;jsessionid=4D01506824470D931FFD9BB00F37BDCA Deutsche Telekom facts and figures]." ''T-Mobile''. Rieplachte op 8 novimber 2009.</ref> [[Deutsche Post]], [[Haribo]], [[German Academic Exchange Service]] en [[SolarWorld]] hawwe harren haadkantoar yn Bonn. == Nijsgjirrichheden == * Akademyske keunstmuseum, it âldste museum fan Bonn yn in monumintaal gebou. * Villa Hammerschmidt, de amtswenning fan de Bûnspresidint. == Ferneamde ynwenners == * [[Ludwig van Beethoven]] <div align="center"> [[Ofbyld:BNPANOR2.jpg|border|750px]]<br /><font size="1">It sintrum fan Bonn</font> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Noardryn-Westfalen}} {{koördinaten|50_43_8_N_7_7_3_E_type:city_zoom:12_region:DE|50° 43' NB, 7° 7' EL}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] 66yfxnckiaajppbu1r4wrjnj8d4zj3d 1228786 1228784 2026-04-27T06:56:21Z Kneppelfreed 2013 /* Moderne tiid */ tsss 1228786 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Bonn <br> ''Bundesstadt Bonn'' <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = General_view_over_bonn_(cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch oer Bonn | wapen = [[Ofbyld:Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|60px]] | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Keulen | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = 4 ''[[Stadtbezirk]]e'' | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 323.336 <small>(31.12.2024)</small> | oerflak = 141,06 km² | befolkingstichtens = 2.292 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 60 m | stifting = [[Romeinske tiid]] | ferkearsieren = | postkoade = 53111–53129, 53173–53179, 53225, 53227, 53229 | netnûmer = 0028 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_44_2.37_N_7_5_59.33_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|50° 44'N 7° 5'E}} | webside = [http://www.bonn.de/ www.bonn.de] | ôfbylding2 = Bonner Münster.jpg | ôfbyldingstekst2 = Munstertsjerke | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 44 | lat_sec = 2.37 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 59.33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North_rhine_w_BN.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Bonn yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bonn''' is in [[Kreisfreie Stadt|kreisfreie Großstadt]] yn it [[Dútslân|Dútske]] bûnslân [[Noardryn-Westfalen]], 20 km súdlik fan [[Keulen]]. Der wenje likernôch 321.680 minsken (2023).<ref>[http://www.lds.nrw.de/statistik/datenangebot/regionen/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen <small>''Dútsk''</small>]</ref> Bonn wie fan 1949 oant 1990 it regearssit fan [[West-Dútslân]]. Nei de [[weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], ferhuzen it regear en de [[Bûnsdei]] yn [[1999]] nei [[Berlyn]]. De stêd bliuwt lykwols in wichtich wurkplak, dêr't likernôch 8.000 fan de 18.000 wurksume amtners sitte noch hieltyd dêr en der binne guon Dútske ministearjes mei it haadsit yn Bonn, lykas Definsje en Lânbou. Bonn wurdt dêrom ek ''Bundesstadt'' (bûnsstêd) neamd. Bonn is ek de namme fan ien fan de fjouwer stedsdielen. De stêd wurdt alhiel omkringe troch de [[Rhein-Sieg-Kreis]]. == Skiednis == === Romeinske tiid === De skiednis fan de stêd giet werom nei de [[Romeinske tiid]]. Yn [[10 f.Kr.]] bouden de [[Romeinen]] in houten brêge oer de [[Ryn]], tichteby in plak mei de namme ''Bonna''. It plak waard part fan de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]''. Letter waard dat plak grutter makke om te tsjinjen as in grinsfort foar it leger, mei romte foar 7.000 manlju. [[Ofbyld:Collegium-albertinum-roemische-badeanlage-06.jpg|left|thumb|Romeinske termen yn Bonn]] De delsetting fan de [[Ubjers]] allyk as de oanwêzigens fan Romeinske soldaten binne dokumentearre troch argeologyske fynsten. De delsetting ''Ubic'' lei op de lofterouwer fan de Ryn tusken de Ryn en it rivierke Gumme, dêr't hjoed-de-dei de universiteit en de [[Munster fan Bonn|munster]] binne. Letter, om it jier [[30]] n.Kr. hinne waard de delsetting ferpleatst nei dêr't de Ryn en [[Sieg (rivier)|Sieg]] [[gearrin]]ne. It legioensfort Bonn, dat likernôch 400 jier bestie, lei fuortendaliks oan de Ryn yn in oerstreamingsfrij gebiet. De krapoan fjouwerkante legioensfêsting waard troch [[Legio I Germanica]] om [[35]] n.Kr. ûnder keizer [[Tibearius]] boud. Mei 27,8 bunder is it ien fan de grutste yn it Romeinske Ryk. Nei it jier [[89]] wiene dêr it [[Legio XXI Rapax]] en [[Legio I Minervia]] legere. Yn it eastlik part fan it fort wiene grutte opslachgebouwen (''horrea''), tichteby in poarte dy't tagong joech ta de rivier, dêr't it measte guod oerslein waarden. Yn de [[Klassike Aldheid|lette âldheid]] waard de muorre fan it legioensfort fersterke en ferbrede oant 2,5 m en in 11-13 m brede sleat waard boud. It garnizoen waard op dat stuit yn oantal fermindere, mar de grutte fan it fort bleau yn 200 jier lyk. Op [[9 jannewaris]] [[2021]] waard in nominaasjedossier foar it wrâlderfgoed, mei dêr it Bonner fort yn, oan de [[UNESCO]] oanbean.<ref>{{Cite web|url=https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|titel=''Nominatiedossier''|opropdatum=2021-07-21|argyfurl=https://web.archive.org/web/20210815044904/https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|argyfdatum=2021-08-15|deadeurl=nee}}</ref> === Midsiuwen === Het fort groeide uit tot een stad en werd in 1288 een van de residenties van de [[Karfoarstedom Keulen|karfoarst fan Keulen]] en sinds 1597 de enige hoofdstad van het keurvorstendom. === Moderne tiid === Bonn kreeg meer invloed en groeide sterk in deze tijd. De Nederlandse stadhouder [[Willem III fan Oranje|Willem III]] veroverde in 1673 tijdens de [[Hollânske Kriich]] met 12.000 soldaten en een klein [[Mark Brandenburch|Brandenburchsk]] leger de stad op de bisschop van [[Keulen]] en [[Múnster]], die daardoor gedwongen werd vrede te accepteren. De inname van de stad betekende ook, dat de Franse aanvoerlijnen werden afgesneden, waardoor de Franse koning [[Loadewyk XIV]] genoodzaakt was zich terug te trekken uit de Nederlanden na zijn massale aanval met 120.000 man in 1672. [[Ofbyld:De Merian Mainz Trier Köln 085.jpg|left|thumb|Bonn yn 1646]] [[Clemens August I fan Beieren|Clemens August]], die regeerde tussen 1724 en 1761, liet diverse gebouwen in late [[Barok (stylperioade)|barokstyl]] bouwen, die nog steeds in grote mate het stadsbeeld bepalen. Een tweede persoon die zijn stempel op de stad heeft gedrukt was aartsbisschop en keurvorst [[Maximiliaan Frans van Oostenrijk]], die de stad tussen 1784 en 1794 onder zijn hoede had. Hij richtte de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms Universiteit|universiteit]] op en stichtte het [[kueroarde]] [[Bad Godesberg]]. Ook was hij de beschermheer van de jonge [[Ludwig fan Beethoven]], die in 1770 in de stad geboren werd. Hij financierde onder andere Beethovens eerste reis naar [[Wenen]]. In 1794 werd de stad ingenomen door de [[Frankryk|Frânske]] troepen, en werd ze bij het revolutionaire – en vanaf 1798 [[Napoleontyske tiid|napoleontyske]] – Frankrijk gevoegd. Na het [[Kongres fan Wenen]] 1815 werden Bonn en het gehele [[Rynlân]] tawiisd oan [[Prusen]]. In de [[Twadde Wrâldkriich]] bleef Bonn tot de herfst van 1944 grotendeels gespaard voor [[Alliearden|alliearde]] bombardementen. Op 18 oktober 1944 verwoestte een bombardement de binnenstad van Bonn. Ten gevolge van de bombardementen kwamen 1500 mensen om het leven. Op 9 maart 1945 werd de stad door de geallieerden veroverd. Bonn werd in 1949 uitgeroepen tot de voorlopige hoofdstad van de [[Bûnsrepublyk Dútslân (1949-1990)|Bûnsrepublyk]]. [[Berlyn]] kon op dat moment als viermogendhedenstad midden in de [[Sovjet-besettingssône yn Dútslân|Sovjet-besettingssône]] deze functie niet vervullen. Ook [[Frankfurt am Main]] was kandidaat om de voorlopige hoofdstad te worden. De voorzitter van de Parlementaire Raad, [[Konrad Adenauer]], die uit het nabijgelegen [[Keulen]] kwam, wist een meerderheid in de [[Parlemintêre Ried]] geporteerd te maken voor Bonn als hoofdstad. De Britten hadden beloofd Bonn in geval van verkiezing los te zullen maken uit hun bezettingszone, terwijl de Amerikanen voor Frankfurt zo'n belofte niet konden doen, omdat er veel Amerikaanse instellingen waren ondergebracht.<ref>Erinnerungen, 1945-1953', door Konrad Adenauer, Stuttgart 1963</ref> Op 10 oktober 1981 betoogden ruim 250.000 mensen en op 22 oktober 1983 ruim 400.000 mensen in Bonn tegen de plaatsing van nieuwe Amerikaanse kernraketten op Duitse bodem. Het zijn de grootste demonstraties tot dan toe in de geschiedenis van de Bondsrepubliek. De hoofdstadstatus bleef gelden tot de [[Duitse hereniging|hereniging van Duitsland]] in 1990, waarna Berlijn weer de hoofdstad werd. Er is daarna veel gesproken over of het nodig was dat het parlement naar Berlijn zou verhuizen. In 1999 verhuisden de [[Bondsdag]] en verschillende andere overheidsdiensten naar Berlijn. De [[Bûnsried (Dútslân)|Bûnsried]] deed in 2000 hetzelfde. Wel hebben zes ministeries tot op heden Bonn behouden als vestigingsplaats. Ook hebben de ministeries met hoofdzetel Berlijn een dependance in Bonn. ==Ekonomy== [[Deutsche Telekom]] en [[T-Mobile]],<ref>"[http://www.telekom.com/dtag/cms/content/dt/en/255634;jsessionid=4D01506824470D931FFD9BB00F37BDCA Deutsche Telekom facts and figures]." ''T-Mobile''. Rieplachte op 8 novimber 2009.</ref> [[Deutsche Post]], [[Haribo]], [[German Academic Exchange Service]] en [[SolarWorld]] hawwe harren haadkantoar yn Bonn. == Nijsgjirrichheden == * Akademyske keunstmuseum, it âldste museum fan Bonn yn in monumintaal gebou. * Villa Hammerschmidt, de amtswenning fan de Bûnspresidint. == Ferneamde ynwenners == * [[Ludwig van Beethoven]] <div align="center"> [[Ofbyld:BNPANOR2.jpg|border|750px]]<br /><font size="1">It sintrum fan Bonn</font> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Noardryn-Westfalen}} {{koördinaten|50_43_8_N_7_7_3_E_type:city_zoom:12_region:DE|50° 43' NB, 7° 7' EL}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] kd2b1d96ppntpy1tuq98pwj1zhuwxyw 0 21743 1228798 1197802 2026-04-27T09:14:53Z Tekstman 1675 1228798 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Douwe Kootstra en Eppie Dam besjogge Eppie syn boek `Jelma' by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksj, signatuur Kootstra, Douwe F-0009.jpg|thumb|Douwe Kootstra (r.) en Eppie Dam (l.)]] '''Douwe Kootstra''' ([[Drachten]], [[3 novimber]] [[1951]]) is in [[Fryske skriuwers en dichters|Fryske skriuwer]]. Douwe Kootstra wurket yn it ûnderwiis, op it stuit as meiwurker fan Cedin Educative Dienstverlening. Hy hat namme makke as skriuwer fan [[reisferhalen]], hy wie de earste dy't dit sjenre yn it Frysk beoefene. Kootstra skriuwt ek [[kollumn]]s, ûnder oare foar it magazine fan [[It Fryske Gea]] en is faak op 'en paad as ferteller fan [[folksferhaal|folksferhalen]], [[mearke]]s, [[sêge]]n en [[leginde]]s. == Publikaasjes == * ''De moanne op 'e rêch'' (1987) {{ISBN|90-330-0178-0}} * ''Yn de baan fan de boemerang'' (1990) {{ISBN|90-330-1417-3}} * ''Achter ljochte bergen'' (1993) {{ISBN|90-330-1451-3}} * ''Alde spoaren'' (2000) {{ISBN|90-330-1214-6}} * ''Berjochten út Boedapest'' (2001) {{ISBN|90-330-1129-8}} * ''Paradys oan de baai'' (2010) {{ISBN|978-90-330-0937-2}} * ''De wiete poes en oare ûnfoege folksferhalen''. Tegearre mei [[Jurjen van der Kooi]] (2017) {{DEFAULTSORT:Kootstra, Douwe}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk reisferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk kollumnist]] [[Kategory:Frysk folklorist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Drachten]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] qeek343iz4425yxjdjipugwy0emgapt 1228799 1228798 2026-04-27T09:15:13Z Tekstman 1675 1228799 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Douwe Kootstra en Eppie Dam besjogge Eppie syn boek `Jelma' by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksj, signatuur Kootstra, Douwe F-0009.jpg|thumb|Douwe Kootstra (r.) en [[Eppie Dam]] (l.)]] '''Douwe Kootstra''' ([[Drachten]], [[3 novimber]] [[1951]]) is in [[Fryske skriuwers en dichters|Fryske skriuwer]]. Douwe Kootstra wurket yn it ûnderwiis, op it stuit as meiwurker fan Cedin Educative Dienstverlening. Hy hat namme makke as skriuwer fan [[reisferhalen]], hy wie de earste dy't dit sjenre yn it Frysk beoefene. Kootstra skriuwt ek [[kollumn]]s, ûnder oare foar it magazine fan [[It Fryske Gea]] en is faak op 'en paad as ferteller fan [[folksferhaal|folksferhalen]], [[mearke]]s, [[sêge]]n en [[leginde]]s. == Publikaasjes == * ''De moanne op 'e rêch'' (1987) {{ISBN|90-330-0178-0}} * ''Yn de baan fan de boemerang'' (1990) {{ISBN|90-330-1417-3}} * ''Achter ljochte bergen'' (1993) {{ISBN|90-330-1451-3}} * ''Alde spoaren'' (2000) {{ISBN|90-330-1214-6}} * ''Berjochten út Boedapest'' (2001) {{ISBN|90-330-1129-8}} * ''Paradys oan de baai'' (2010) {{ISBN|978-90-330-0937-2}} * ''De wiete poes en oare ûnfoege folksferhalen''. Tegearre mei [[Jurjen van der Kooi]] (2017) {{DEFAULTSORT:Kootstra, Douwe}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk reisferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk kollumnist]] [[Kategory:Frysk folklorist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Drachten]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] ewo98uxp3ibe0ku77e2ji4oknqfq3zi 0 22652 1228788 952154 2026-04-27T07:24:01Z RomkeHoekstra 10582 By de tiid brocht, útwreide oan 'e hân fan oare wikipedy-siden. 1228788 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łódź | ôfbylding = Lodz Collage 2016 (by EL-042).png | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Łódź flag.svg | wapen = POL Łódź COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | boargemaster = Hanna Zdanowska | ynwennertal = 655.279 <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://bdl.stat.gov.pl/ |title=Local Data Bank |publisher=Główny Urząd Statystyczny |accessdate=2026-04-27}}</ref> | oerflak = 293,25 km² | befolkingstichtens = 2.235 ynw./km² | hichte = 162 - 278 m | stifting = 1423 (stedsrjochten) | postkoade = 90-001 oant 94-999 | netnûmer = +48 42 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://uml.lodz.pl uml.lodz.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 27 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Łódź''' of '''Lodz''' ([[Poalsk]]: ''Łódź'', útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; [[Dútsk]]: ''Lodz'' of ''Lodsch'', 1940-1945 nei generaal [[Karl Litzmann]] ''Litzmannstadt'') is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan [[Poalen]]. De stêd leit 130 km súdwestlik fan [[Warsjau]], ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme. It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de [[tekstyl]]yndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it '[[Mansjester]] fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn [[1840]] nei 506.000 yn [[1913]]. De stêd wie it plak, dêr't yn [[1892]] it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]] wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld. == Skiednis == Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan [[Koejaavje]]. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen. === Yndustriële revolúsje === Op it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld. [[Ofbyld:Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Akcyj. K. Scheiblera.jpg|thumb|left|Fabryk fan Scheibler.]] Om't Poalen yn dy tiid ûnder it [[Russyske Keizerryk|Russyske Ryk]] foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker. === Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk === Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 'e [[Slach by Łódź]], ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it [[Dútske Keizerryk|Dútske]] leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre. Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de [[Twadde Poalske Republyk]] útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen. === Litzmannstadt === [[Ofbyld:Litzmannstadt.jpg|thumb|left|De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.]] Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch [[Nazy-Dútslân]]. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal [[Karl Litzmann]]). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it [[Getto fan Łódź]] op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp [[Chełmno]] of yn [[Auschwitz-Birkenau]]. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen. === Nei de oarloch === Nei 1945 waard Łódź ûnder it [[kommunisme]] it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as [[Roman Polański]] en [[Andrzej Wajda]] oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Biala Fabryka2.jpg|thumb|left|Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')]] Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en [[jugendstil]]. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts. [[Ofbyld:Piotrkowska 1.jpg|thumb|ul. Piotrkowska.]] It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd. De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke. === Joadsk erfskip === [[Ofbyld:Cmentarz żydowski 0117.jpg|thumb|Joadsk begraafplak fan Łódź.]] Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wie goed 34% fan 'e ynwenners [[Joaden|Joadsk]]. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien." == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Łódź - districts (labels).svg|thumb|Stedsdielen met it heechste en leechste punt]] Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (''powiat''). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (''osiedla''), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer. == Demografy == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center; font-size: 95%;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023) ! Jier !! 1820 !! 1840 !! 1913 !! 1939 !! 1950 !! 1988 !! 2023 |- ! Ynwenners | 767 || 13.000 || 506.000 || 672.000 || 620.273 || 854.303 || 655.279 |- ! Groei | — || +1.595% || +3.792% || +32,8% || -7,7% || +37,7% || -23,3% |} == Ferkear == [[Ofbyld:NF6D Łódź 2021 (2).jpg|thumb|De tram yn Łódź.]] Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne. == Sport == Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten." == Ofbylden == <gallery> Lodz kosciol Wniebowziecia NMP (dron).jpg|thumb|Marije-Himelfearttsjerke. Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg|Izrael Poznański Paleis. Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg|Hillige Geasttsjerke. SM Łódź Wólczańska 31 2017 (7) ID 613428.jpg|Filla fan Leopold Kindermann. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] t9drqrtd1xybh7ajy1pte8b65wmf77q 1228789 1228788 2026-04-27T07:26:37Z RomkeHoekstra 10582 1228789 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łódź | ôfbylding = Lodz Collage 2016 (by EL-042).png | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Łódź flag.svg | wapen = POL Łódź COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | boargemaster = Hanna Zdanowska | ynwennertal = 655.279 <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://bdl.stat.gov.pl/ |title=Local Data Bank |publisher=Główny Urząd Statystyczny |accessdate=2026-04-27}}</ref> | oerflak = 293,25 km² | befolkingstichtens = 2.235 ynw./km² | hichte = 162 - 278 m | stifting = 1423 (stedsrjochten) | postkoade = 90-001 oant 94-999 | netnûmer = +48 42 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://uml.lodz.pl uml.lodz.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 27 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Łódź''' of '''Lodz''' ([[Poalsk]]: ''Łódź'', útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; [[Dútsk]]: ''Lodz'' of ''Lodsch'', 1940-1945 nei generaal [[Karl Litzmann]] ''Litzmannstadt'') is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan [[Poalen]]. De stêd leit 130 km súdwestlik fan [[Warsjau]], ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme. It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de [[tekstyl]]yndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it '[[Mansjester]] fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn [[1840]] nei 506.000 yn [[1913]]. De stêd wie it plak, dêr't yn [[1892]] it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]] wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld. == Skiednis == Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan [[Koejaavje]]. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen. === Yndustriële revolúsje === Op it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld. [[Ofbyld:Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Akcyj. K. Scheiblera.jpg|thumb|left|Fabryk fan Scheibler.]] Om't Poalen yn dy tiid ûnder it [[Russyske Keizerryk|Russyske Ryk]] foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker. === Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk === Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 'e [[Slach by Łódź]], ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it [[Dútske Keizerryk|Dútske]] leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre. Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de [[Twadde Poalske Republyk]] útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen. === Litzmannstadt === [[Ofbyld:Litzmannstadt.jpg|thumb|left|De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.]] Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch [[Nazy-Dútslân]]. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal [[Karl Litzmann]]). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it [[Getto fan Łódź]] op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp [[Chełmno]] of yn [[Auschwitz-Birkenau]]. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen. === Nei de oarloch === Nei 1945 waard Łódź ûnder it [[kommunisme]] it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as [[Roman Polański]] en [[Andrzej Wajda]] oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Biala Fabryka2.jpg|thumb|left|Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')]] Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en [[jugendstil]]. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts. [[Ofbyld:Piotrkowska 1.jpg|thumb|ul. Piotrkowska.]] It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd. De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke. === Joadsk erfskip === [[Ofbyld:Cmentarz żydowski 0117.jpg|thumb|Joadsk begraafplak fan Łódź.]] Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wie goed 34% fan 'e ynwenners [[Joaden|Joadsk]]. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien." == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Łódź - districts (labels).svg|thumb|Stedsdielen met it heechste en leechste punt]] Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (''powiat''). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (''osiedla''), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer. == Demografy == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center; font-size: 95%;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023) ! Jier !! 1820 !! 1840 !! 1913 !! 1939 !! 1950 !! 1988 !! 2023 |- ! Ynwenners | 767 || 13.000 || 506.000 || 672.000 || 620.273 || 854.303 || 655.279 |- ! Groei | — || +1.595% || +3.792% || +32,8% || -7,7% || +37,7% || -23,3% |} == Ferkear == [[Ofbyld:NF6D Łódź 2021 (2).jpg|thumb|De tram yn Łódź.]] Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne. == Sport == Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten." == Ofbylden == <gallery> Lodz kosciol Wniebowziecia NMP (dron).jpg|thumb|Marije-Himelfearttsjerke. Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg|Izrael Poznański Paleis. Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg|Hillige Geasttsjerke. SM Łódź Wólczańska 31 2017 (7) ID 613428.jpg|Filla fan Leopold Kindermann. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź}} }} [[Kategory:Łódź| ]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] 8u2zahwhrr9utntv600xcparoysf82p 1228804 1228789 2026-04-27T10:41:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Lodz]] omneamd ta [[Łódź]] fan de trochferwizing: korrekte skriuwwize, yn oerienstimming brocht mei de byhearrende kategorynamme 1228789 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łódź | ôfbylding = Lodz Collage 2016 (by EL-042).png | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Łódź flag.svg | wapen = POL Łódź COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | boargemaster = Hanna Zdanowska | ynwennertal = 655.279 <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://bdl.stat.gov.pl/ |title=Local Data Bank |publisher=Główny Urząd Statystyczny |accessdate=2026-04-27}}</ref> | oerflak = 293,25 km² | befolkingstichtens = 2.235 ynw./km² | hichte = 162 - 278 m | stifting = 1423 (stedsrjochten) | postkoade = 90-001 oant 94-999 | netnûmer = +48 42 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://uml.lodz.pl uml.lodz.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 27 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Łódź''' of '''Lodz''' ([[Poalsk]]: ''Łódź'', útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; [[Dútsk]]: ''Lodz'' of ''Lodsch'', 1940-1945 nei generaal [[Karl Litzmann]] ''Litzmannstadt'') is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan [[Poalen]]. De stêd leit 130 km súdwestlik fan [[Warsjau]], ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme. It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de [[tekstyl]]yndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it '[[Mansjester]] fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn [[1840]] nei 506.000 yn [[1913]]. De stêd wie it plak, dêr't yn [[1892]] it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]] wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld. == Skiednis == Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan [[Koejaavje]]. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen. === Yndustriële revolúsje === Op it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld. [[Ofbyld:Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Akcyj. K. Scheiblera.jpg|thumb|left|Fabryk fan Scheibler.]] Om't Poalen yn dy tiid ûnder it [[Russyske Keizerryk|Russyske Ryk]] foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker. === Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk === Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 'e [[Slach by Łódź]], ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it [[Dútske Keizerryk|Dútske]] leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre. Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de [[Twadde Poalske Republyk]] útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen. === Litzmannstadt === [[Ofbyld:Litzmannstadt.jpg|thumb|left|De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.]] Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch [[Nazy-Dútslân]]. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal [[Karl Litzmann]]). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it [[Getto fan Łódź]] op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp [[Chełmno]] of yn [[Auschwitz-Birkenau]]. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen. === Nei de oarloch === Nei 1945 waard Łódź ûnder it [[kommunisme]] it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as [[Roman Polański]] en [[Andrzej Wajda]] oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Biala Fabryka2.jpg|thumb|left|Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')]] Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en [[jugendstil]]. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts. [[Ofbyld:Piotrkowska 1.jpg|thumb|ul. Piotrkowska.]] It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd. De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke. === Joadsk erfskip === [[Ofbyld:Cmentarz żydowski 0117.jpg|thumb|Joadsk begraafplak fan Łódź.]] Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wie goed 34% fan 'e ynwenners [[Joaden|Joadsk]]. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien." == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Łódź - districts (labels).svg|thumb|Stedsdielen met it heechste en leechste punt]] Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (''powiat''). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (''osiedla''), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer. == Demografy == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center; font-size: 95%;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023) ! Jier !! 1820 !! 1840 !! 1913 !! 1939 !! 1950 !! 1988 !! 2023 |- ! Ynwenners | 767 || 13.000 || 506.000 || 672.000 || 620.273 || 854.303 || 655.279 |- ! Groei | — || +1.595% || +3.792% || +32,8% || -7,7% || +37,7% || -23,3% |} == Ferkear == [[Ofbyld:NF6D Łódź 2021 (2).jpg|thumb|De tram yn Łódź.]] Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne. == Sport == Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten." == Ofbylden == <gallery> Lodz kosciol Wniebowziecia NMP (dron).jpg|thumb|Marije-Himelfearttsjerke. Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg|Izrael Poznański Paleis. Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg|Hillige Geasttsjerke. SM Łódź Wólczańska 31 2017 (7) ID 613428.jpg|Filla fan Leopold Kindermann. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź}} }} [[Kategory:Łódź| ]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] 8u2zahwhrr9utntv600xcparoysf82p 1228806 1228804 2026-04-27T10:42:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228806 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łódź | ôfbylding = Lodz Collage 2016 (by EL-042).png | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Łódź flag.svg | wapen = POL Łódź COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | boargemaster = Hanna Zdanowska | ynwennertal = 655.279 <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://bdl.stat.gov.pl/ |title=Local Data Bank |publisher=Główny Urząd Statystyczny |accessdate=2026-04-27}}</ref> | oerflak = 293,25 km² | befolkingstichtens = 2.235 ynw./km² | hichte = 162 - 278 m | stifting = 1423 (stedsrjochten) | postkoade = 90-001 oant 94-999 | netnûmer = +48 42 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://uml.lodz.pl uml.lodz.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 27 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Łódź''' ([[Poalsk]]: ''Łódź'', útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; [[Dútsk]]: ''Lodz'' of ''Lodsch'', letter 1940-1945 nei generaal [[Karl Litzmann]] ''Litzmannstadt'') is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan [[Poalen]]. De stêd leit 130 km súdwestlik fan [[Warsjau]], ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme. It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de [[tekstyl]]yndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it '[[Mansjester]] fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn [[1840]] nei 506.000 yn [[1913]]. De stêd wie it plak, dêr't yn [[1892]] it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]] wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld. == Skiednis == Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan [[Koejaavje]]. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen. === Yndustriële revolúsje === Op it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld. [[Ofbyld:Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Akcyj. K. Scheiblera.jpg|thumb|left|Fabryk fan Scheibler.]] Om't Poalen yn dy tiid ûnder it [[Russyske Keizerryk|Russyske Ryk]] foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker. === Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk === Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 'e [[Slach by Łódź]], ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it [[Dútske Keizerryk|Dútske]] leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre. Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de [[Twadde Poalske Republyk]] útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen. === Litzmannstadt === [[Ofbyld:Litzmannstadt.jpg|thumb|left|De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.]] Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch [[Nazy-Dútslân]]. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal [[Karl Litzmann]]). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it [[Getto fan Łódź]] op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp [[Chełmno]] of yn [[Auschwitz-Birkenau]]. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen. === Nei de oarloch === Nei 1945 waard Łódź ûnder it [[kommunisme]] it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as [[Roman Polański]] en [[Andrzej Wajda]] oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Biala Fabryka2.jpg|thumb|left|Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')]] Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en [[jugendstil]]. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts. [[Ofbyld:Piotrkowska 1.jpg|thumb|ul. Piotrkowska.]] It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd. De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke. === Joadsk erfskip === [[Ofbyld:Cmentarz żydowski 0117.jpg|thumb|Joadsk begraafplak fan Łódź.]] Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wie goed 34% fan 'e ynwenners [[Joaden|Joadsk]]. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien." == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Łódź - districts (labels).svg|thumb|Stedsdielen met it heechste en leechste punt]] Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (''powiat''). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (''osiedla''), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer. == Demografy == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center; font-size: 95%;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023) ! Jier !! 1820 !! 1840 !! 1913 !! 1939 !! 1950 !! 1988 !! 2023 |- ! Ynwenners | 767 || 13.000 || 506.000 || 672.000 || 620.273 || 854.303 || 655.279 |- ! Groei | — || +1.595% || +3.792% || +32,8% || -7,7% || +37,7% || -23,3% |} == Ferkear == [[Ofbyld:NF6D Łódź 2021 (2).jpg|thumb|De tram yn Łódź.]] Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne. == Sport == Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten." == Ofbylden == <gallery> Lodz kosciol Wniebowziecia NMP (dron).jpg|thumb|Marije-Himelfearttsjerke. Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg|Izrael Poznański Paleis. Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg|Hillige Geasttsjerke. SM Łódź Wólczańska 31 2017 (7) ID 613428.jpg|Filla fan Leopold Kindermann. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź}} }} [[Kategory:Łódź| ]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] 8rdk2bvrfnhszgbi1jiulwodahus3d4 0 23894 1228689 791665 2026-04-26T13:29:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ kt 1228689 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == * De [[Ostrogoaten]] ûntsette [[Arles]] en [[Avignon]] en jeie de [[Boergonden]] fuort. == Berne == == Ferstoarn == {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:508| ]] [[Kategory:6e iuw]] sgqs27t91g46sickma77p7vulgqtfn9 0 24808 1228748 1143319 2026-04-26T22:50:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1228748 wikitext text/x-wiki {{Politikus | namme = Lyndon B. Johnson | ôfbylding = 37 Lyndon Johnson 3x4.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Lyndon Baines Johnson | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berteplak = [[Stonewall (Teksas)|Stonewall]] ([[Teksas]]) | bertedatum = [[27 augustus]] [[1908]] | stjerplak = [[Stonewall (Teksas)|Stonewall]] ([[Teksas]]) | stjerdatum = [[22 jannewaris]] [[1973]] | etnisiteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútsers|Dútsk]] <br>[[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]] <br>[[File:Ulster Banner.svg|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | partij = [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] | prizen = [[Presidinsjele Frijheidsmedalje|Pres. Frijheidsmedalje]] 1980 | funksje1 = [[List fan Amerikaanske presidinten|Presidint fan de Feriene Steaten]] | regear1 = | amtsperioade1 = [[1963]] – [[1969]] | foargonger1 = [[John F. Kennedy]] | opfolger1 = [[Richard Nixon]] | funksje2 = Fise-presidint fan de [[Feriene Steaten]] | regear2 = | amtsperioade2 = [[1961]] – [[1963]] | foargonger2 = [[Richard Nixon]] | opfolger2 = [[Hubert Humphrey]] | funksje3 = Foarsitter fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske fraksje]]<br> yn de [[Amerikaanske Senaat]] | regear3 = | amtsperioade3 = [[1953]] – [[1961]] | foargonger3 = [[Ernest McFarland]] | opfolger3 = [[Mike Mansfield]] | funksje4 = Amerikaansk senator foar [[Teksas]] | regear4 = | amtsperioade4 = [[1949]] – [[1961]] | foargonger4 = [[W. Lee O'Daniel]] | opfolger4 = [[William A. Blakley]] | funksje5 = Lid fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]]<br> (foar it 10de Distrikt fan [[Teksas]]) | regear5 = | amtsperioade5 = [[1937]] – [[1949]] | foargonger5 = [[James P. Buchanan]] | opfolger5 = [[Homer Thornberry]] }} '''Lyndon B. Johnson''', folút: '''Lyndon Baines Johnson'''; ek wol bekend ûnder syn inisjalen '''LBJ''' ([[Stonewall (Teksas)|Stonewall]] ([[Teksas]]), [[27 augustus]] [[1908]] – dêre, [[22 jannewaris]] [[1973]]), wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[steatsman]] fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]]-[[Ulstersen|Ulstersk]]-[[Dútsers|Dútsk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf. Hy wie lid fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]], en wie fan [[1963]] oant [[1969]] de 36ste [[presidint]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. == Libben == === Jonkheid, oplieding en famylje === Johnson waard berne op it plattelân fan 'e súdlike [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Teksas]], as de soan fan Samuel Ealy Johnson jr., in [[boer]] dy't seis terminen lang yn it Teksaanske parlemint sitten hie, en dy syn frou Rebekah Baines. Hy groeide op yn in gesin mei ien broer en trije susters. Syn oplieding genoat er û.m. oan 'e [[Steatsuniversiteit fan Teksas]], te [[Austin (Teksas)|Austin]]. Hy stie yn ferskate skoallen foar de klasse, wêrûnder in [[rasseskieding|segregearre]] skoalle foar [[Meksiko|Meksikaanske]] bern yn [[Cotulla (Teksas)|Cotulla]], in ûnderfining dy't him nei eigen sizzen beynfloede om 'e polityk yn te gean. Op [[17 novimber]] [[1934]] troude er mei [[Lady Bird Taylor Johnson|Claudia Alta Taylor]], better bekend ûnder har bynamme "Lady Bird", dy't ôfkomstich wie út [[Karnack (Teksas)]]. Hja krigen twa dochters, [[Lynda Bird Johnson]] ([[1944]]) en [[Luci Baines Johnson]] ([[1947]]). (Johnson hie it foar de moade om syn bern en húsdieren, lykas syn hûn Little Beagle, nammen te jaan mei de inisjalen fan syn frou.) === Iere politike karriêre === Fan [[1937]] oant [[1949]] wie Johnson lid fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]], en fan [[1949]] oant [[1961]] fan 'e [[Amerikaanske Senaat]]. Hy wie acht jier lang de lieder fan 'e senaatsfraksje fan 'e Demokratyske Partij. Yn [[1960]] stelde er him kandidaat by de Demokratyske foarferkiezings foar it Amerikaanske presidintskip, mar ferlear it fan [[John F. Kennedy]]. Hoewol't de beide mannen eins net mei-inoar oer de wei koene, waard Johnson dochs troch Kennedy frege om syn ''running mate'' (fise-presidintskandidaat) te wurden, mei't er Johnson syn ynfloed yn it [[Amerikaanske Suden]] brek wie om 'e ferkiezings te winnen. Nei't Kennedy by de ferkiezings fan 1960 de [[Republikeinske Partij|Republikeinske]] kandidaat [[Richard Nixon]] ferslein hie, wie Johnson sadwaande fan [[1961]] oant [[1963]] [[fise-presidint]]. Syn gearwurking mei John F. Kennedy en dy syn broer [[Robert Kennedy]], de ynfloedrike minister fan Justysje, ferrûn tige stroef. === Presidintskip === Op [[22 novimber]] [[1963]] rekke John F. Kennedy dea by in moardoanslach yn it Teksaanske [[Dallas (Teksas)|Dallas]]. Fise-presidint Johnson siet op dat stuit yn 'e auto dy't efter de presidinsjele limûsine oan kaam, en seach it foar syn eagen barren. Noch deselde deis waard er, suver ear't Kennedy goed en wol stoarn wie, yn it presidinsjele fleantúch ''Air Force One'' ûnderweis werom nei [[Washington, D.C.]], ynsward as de 36ste presidint fan 'e Feriene Steaten, in amt dat er fan [[1963]] oant [[1969]] ferfolle. Johnson is ien fan mar fjouwer Amerikaanske politisy dy't sawol lid fan it Hûs fan Offurdigen, senator, fise-presidint as presidint west hawwe. Hy makke Kennedy syn termyn fol, en wûn dêrnei mei oermacht de presidintsferkiezings fan [[1964]], wêrby't er de Republikein [[Barry Goldwater]] fersloech. As syn fise-presidint keas er senator [[Hubert Humphrey]] fan [[Minnesota]]. As presidint wie Johnson ferantwurdlik foar it ûntwerpen fan 'e ''Great Society''-wetjouwing, dêr't wetten ta hearden dy't muoid wiene mei boargerrjochten, de publike omrop, sûnenssoarch, miljeubeskerming, ûnderwiis en Johnson syn hobbelhynke, de ''War on Poverty'' ("Oarloch tsjin 'e Earmoede"). Hy stie bekend om syn oerhearskjende persoanlikheid en it jaan fan 'e saneamde "Johnson-behanneling", wêrmei't er Amerikaanske kongresleden besocht te yntimidearjen om foar syn wetten te stimmen. Johnson syn oantins is lykwols it meast ferbûn mei de Amerikaanske belutsenens by de [[Fietnamoarloch|Fjetnamoarloch]], dy't hy útwreide fan 16.000 Amerikaanske "adviseurs" yn [[1963]] oant 550.000 man gefjochtstroepen yn begjin [[1968]]. Al rillegau kamen de Feriene Steaten yn [[Fietnam|Fjetnam]] fêst te sitten yn in útsichtleaze oarloch, en wat mear Amerikaanske soldaten oft yn lyksekken weromkamen, wat fierder oft Johnson syn populariteit yn it neigean rekke. Der kaam yn 'e Feriene Steaten in grutte en poerlulke anty-oarlochsbeweging op, dy't Johnson net inkeld de Amerikaanske ferliezen yn 'e oarloch persoanlik oanrekkene, mar teffens de withoefolle deaden ûnder de Fjetnameeske boargerbefolking. ''"LBJ, how many kids did you kill today?"'' ("LBJ, hoefolle bern hast hjoed wer deamakke?"), waard der by de demonstraasjes skandearre. [[Ofbyld:Lyndon B. Johnson 1972.jpg|thumb|left|250px|Lyndon B. Johnson by in fraach-petear yn [[1972]], mei langer hier en bakkeburden.]] Fan [[1965]] ôf fûnen der ûnder Johnson syn regear by 't simmer grutskalige opskuorren yn 'e grutte stêden fan Amearika plak, en de misdiesifers sketten de hichte yn. Dêrmei waard Johnson yn in ûnmooglike posysje brocht: as er mei hurd optreden fanwegen kaam, waard er ferhune troch de – fierhinne Demokratyske – anty-oarlochsbeweging; en as er neat die, foelen de Republikeinen him oan fanwegen syn brekme oan liederskip. By de presidintsferkiezings fan [[1968]] rekke de Demokratyske Partij ferdield yn in fjouwer ûnderskate faksjes dy't mear ûnderling deilis wiene as dat se har tsjin 'e Republikeinen oankanten. Nei't er it by foarferkiezing yn [[Nij-Hampshire]] tige min dien hie (en ek om't er yn siet oer syn minder wurdende sûnens, al waard dat geheim holden), naam Johnson op [[31 maart]] de foar Amerikaanske begripen skokkende beslissing om as sittende presidint dy't noch in termyn regearje mocht, dêr ynstee fan ôf te sjen en him werom te lûken út 'e foarferkiezings. Dêrtroch en troch de moard, letter dat jiers, op [[Robert Kennedy]], waard fise-presidint [[Hubert Humphrey]] de Demokratyske presidintskandidaat fan [[1968]]. Mar de partij koe net oer de ynterne ferdieldheid hinne komme, dat it slagge de Republikein [[Richard Nixon]] mei gemak om 'e ferkiezings te winnen. === Lettere jierren en dea === Nei't er yn jannewaris [[1969]] it presidintskip oerdroegen hie oan Nixon, loek Johnson him werom op syn ''ranch'' yn it Teksaanske [[Stonewall (Teksas)|Stonewall]], dêr't er him wijde oan buorkjen en it skriuwen fan syn memoires. By de presidintsferkiezings fan [[1972]] stipe er tsjin wil en tank de Demokratyske senator [[George S. McGovern]] fan [[Súd-Dakota]], al koed er net mei de man, en lieken syn ideeën Johnson wol nei fleanen. Fan [[1970]] ôf kampe er mei gewichts- en [[hert]]problemen. Hoewol't er op in dieet gie en fluch gewicht ferlear, joech er syn smoken net op. Yn april [[1972]] krige er in swiere [[hertoanfal]] en neitiid hied er frijwol eltse middei slimme pine yn it boarst. By ûndersyk die bliken dat twa fan syn [[hertier]]en frijwol ferrinnewearre wiene en dat syn tastân te fier hinne wie om noch oan operearre wurde te kinnen. Johnson stoar op [[22 jannewaris]] [[1973]], yn 'e âldens fan 64 jier, oan in swiere hertoanfal, thús op syn ''ranch'' yn Stonewall, dêr't er ek begroeven waard. == Sjoch ek == * [[List fan Amerikaanske presidinten]] * [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lyndon_B._Johnson ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lyndon B. Johnson}} }} {{DEFAULTSORT:Johnson, Lyndon}} [[Kategory:Lyndon B. Johnson| ]] [[Kategory:Amerikaansk federaal politikus]] [[Kategory:Lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] [[Kategory:Lid fan de Amerikaanske Senaat]] [[Kategory:Amerikaansk fise-presidintskandidaat (nominearre troch de Demokratyske Partij)]] [[Kategory:Fise-presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat yn de foarferkiezings fan de Demokratyske Partij]] [[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat (nominearre troch de Demokratyske Partij)]] [[Kategory:Presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Persoan dy't yn ferbân stiet mei de moard op John F. Kennedy]] [[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1908]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1973]] edv8otclaozhbt82q8zp7dt7h67jfze 0 26009 1228694 1217008 2026-04-26T13:50:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Filmografy */ + 1228694 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Helen Mirren at the Orange British Academy Film Awards.jpg|thumb|right|250px|Helen Mirren]] '''Helen Mirren''', berne as ''Ilyena Vasilievna Mironov'', ([[Ilford]], [[26 july]] [[1945]]) is in Britsk aktrise fan Russyske komôf. Se is yn Nederlân en Belgje fral bekend wurden troch har haadrol as haadynspekteur Jane Tennison yn de detectivesearje ''Prime Suspect''. Mirren hat spile yn tal fan films, teaterstikken en telefyzjefilms. == Keninginnen == Mirren wûn yn [[2005]] in [[Emmy Award]] foar har rol yn de telefyzjefilm ''Elizabeth I''. Ein [[2006]] kaam der op'n nij in film út wêryn't Mirren de rol fan in keninginne fertolket: ''The Queen''. Yn dizze film spilet Mirren de rol fan [[Elizabeth II|Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk]], yn de tiid fan it ferstjerren fan [[Prinses Diana]]. Hja krige foar dy rol de [[Academy Award|Oscar]] foar bêste aktrise. == ''Dame Commander of the British Empire'' == Op 5 desimber 2003 waard har de [[Order of the British Empire|Dame Commander of the British Empire]] takend. Sy sei doe dat hja wat skruten west hie om dy ûnderskieding oan te nimmen en dat men har oerhelje moatten hie om him te akseptearjen. == Filmografy == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Jier ! style="background:#B0C4DE;" | Film ! style="background:#B0C4DE;" | Rol ! style="background:#B0C4DE;" | Oantekenings |- | 1967 | ''Herostratus'' | | |- | 1968 | ''[[A Midsummer Night's Dream (RSC 1968 film)|A Midsummer Night's Dream]]'' | [[Hermia]] | |- |rowspan="2" | 1969 | ''Red Hot Shot'' | | |- | ''[[Age of Consent (film)|Age of Consent]]'' | Cora Ryan | |- |rowspan="2" | 1972 | ''[[Miss Julie (film)|Miss Julie]]'' | Miss Julie | |- | ''[[Savage Messiah]]'' | Gosh Boyle | |- | 1973 | ''[[O Lucky Man!]]'' | Patricia | |- | 1975 | ''[[Caesar and Claretta]]'' | [[Claretta Petacci]] | |- | 1976 | ''[[Hamlet]]'' | [[Ophelia (character)|Ophelia]]/[[Gertrude]] | |- |rowspan="2" | 1979 | ''The Quiz Kid'' | Joanne | |- | ''[[Caligula (film)|Caligula]]'' | [[Caesonia]] | |- |rowspan="3" | 1980 | ''Hussy'' | Beaty | |- | ''[[The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu]]'' | Alice Rage | |- | ''[[The Long Good Friday]]'' | Victoria | |- | 1981 | ''[[Excalibur (film)|Excalibur]]'' | Morgana | |- |rowspan="3" | 1984 | ''[[Cal (film)|Cal]]'' | Marcella | Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Prix d'interprétation féminine|Best Actress Award]] op it [[Cannes Film Festival]] |- | ''[[2010 (film)|2010: The Year We Make Contact]]'' | Tanya Kirbuk | |- | ''[[Faerie Tale Theatre]]'': [[The Little Mermaid (Faerie Tale Theatre episode)|"The Little Mermaid"]] | Princess Amelia | |- |rowspan="3" | 1985 | ''[[Heavenly Pursuits]]'' | Ruth Chancellor | |- | ''Coming Through'' | Frieda von Richtofen Weekley | |- | ''[[White Nights (film)|White Nights]]'' | Galina Ivanova | |- | 1986 | ''[[The Mosquito Coast]]'' | Mother Fox | |- | 1988 | ''[[Pascali's Island]]'' | Lydia Neuman | |- |rowspan="2" | 1989 | ''[[When the Whales Came]]'' | Clemmie Jenkins | |- | ''[[The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover]]'' | Georgina Spica | |- |rowspan="2" | 1990 | ''Bethune: The Making of a Hero'' | Frances Penny Bethune | |- | ''[[The Comfort of Strangers (film)|The Comfort of Strangers]]'' | Caroline | |- | 1991 | ''[[Where Angels Fear to Tread (film)|Where Angels Fear to Tread]]'' | Lilia Herriton | |- |rowspan="2" | 1993 | ''[[The Hawk (film)|The Hawk]]'' | Annie Marsh | |- | ''Royal Deceit'' | Geruth | |- | 1994 | ''[[The Madness of King George]]'' | [[Charlotte of Mecklenburg-Strelitz|Queen Charlotte]] | Nominearre — [[Academy Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Prix d'interprétation féminine|Best Actress Award]] op it [[Cannes Film Festival]] |- | 1995 | ''[[The Snow Queen]]'' | Snow Queen | (stim) |- | 1996 | ''[[Some Mother's Son]]'' | Kathleen Quigley | |- | 1997 | ''Critical Care'' | Stella | |- |rowspan="2" | 1998 | ''Sidoglio Smithee'' | | |- | ''[[The Prince of Egypt]]'' | The Queen | (stim) |- |rowspan="2" | 1999 | ''[[The Passion of Ayn Rand]]'' | [[Ayn Rand]] | |- | ''[[Teaching Mrs. Tingle]]'' | Mefr. Eve Tingle | |- | 2000 | ''[[Greenfingers]]'' | Georgina Woodhouse | |- |rowspan="5" | 2001 | ''[[The Pledge (film)|The Pledge]]'' | Dokter | |- | ''[[No Such Thing (film)|No Such Thing]]'' | De baas | |- | ''Happy Birthday'' | Distinguished Woman | |- | ''[[Last Orders (film)|Last Orders]]'' | Amy | |- | ''[[Gosford Park]]'' | Mrs. Wilson | [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Cast]]<br />[[Florida Film Critics Circle Award for Best Cast]]<br />[[National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress]]<br />[[New York Film Critics Circle Award for Best Supporting Actress]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Supporting Role - Motion Picture]]<br />Nominearre: [[Academy Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role|BAFTA Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[Chicago Film Critics Association Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominated — [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress - Motion Picture]]<br />Nominearee — [[Satellite Award for Best Supporting Actress - Motion Picture Musical or Comedy]] |- |rowspan="2" | 2003 | ''[[The Roman Spring of Mrs Stone (TV)|The Roman Spring of Mrs. Stone]]'' | Karen Stone | |- | ''[[Calendar Girls]]'' | Chris Harper | Nominearre — [[Satellite Award for Best Actress - Motion Picture Musical or Comedy]] |- |rowspan="3" | 2004 | ''[[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (film)|The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]'' | Deep Thought | (stim) |- | ''[[The Clearing]]'' | Eileen Hayes | |- | ''[[Raising Helen]]'' | Dominique | |- |rowspan="2" | 2005 | ''[[Elizabeth I (TV series)|Elizabeth I]]'' | [[Elizabeth I of England|Queen Elizabeth I]] | |- | ''[[Shadowboxer]]'' | Rose | |- | 2006 | ''[[The Queen (film)|The Queen]]'' | [[Elizabeth II of the United Kingdom|Keninginne Elizabeth II]] | [[Academy Award for Best Actress]]<br />[[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Boston Society of Film Critics Award for Best Actress]]<br />[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Florida Film Critics Circle Award for Best Actress]]<br />[[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]<br />[[Kansas City Film Critics Circle|Kansas City Film Critics Circle Award for Best Actress]]<br />[[Las Vegas Film Critics Society Award for Best Actress]]<br />[[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Satellite Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role - Motion Picture]]<br />[[Volpi Cup|Volpi Cup for Best Actress]] op it [[Venice Film Festival]] |- | 2007 | ''[[National Treasure: Book of Secrets]]'' | Emily Appleton | |- | 2008 | ''[[Inkheart (film)|Inkheart]]'' | Elinor Loredan | |- |rowspan="4" | 2009 | ''[[State of Play (film)|State of Play]]'' | Cameron Lynne | |- | ''[[Love Ranch]]'' | Grace Botempo | |- | ''[[The Last Station]]'' | Sofya Tolstoy | |- |''[[The Tempest (2009 film)|The Tempest]]'' |Prospera<ref>[http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=23388 Shakespeare Gets A Sex Change]</ref> | |- |rowspan="2" | 2010 | ''[[The Debt]]'' | Rachel Singer | |- | ''[[Red (film út 2010)|Red]]'' | [[MI6]]-[[geheim agint|aginte]] Victoria Winslow | |- | 2013 | ''[[Red 2 (film)|Red 2]]'' | [[MI6]]-[[geheim agint|aginte]] Victoria Winslow | |- | rowspan="2" | 2023 | ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' | [[voice-over|fertelster]] | |- | ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' | [[Hespera (mytology)|Hespera]] | |} == Keppeling om utens == * [http://www.helenmirren.com/ The Helen Mirren Appreciation Society] * [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helen_mirren_biog.html Helen Mirren Biografy] * [http://60minutes.yahoo.com/segment/31/helen_mirren Morley Safer profyl fan Helen Mirren op CBS' "60 minutes", 7 jannewaris 2007] * [http://www.helenmirren.net/ The Helen Mirren Appreciation Society, Offisjele fan club] * [http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,1863109,00.html Simon Hattenstone, "Nothing like a dame", (ynterview) ''The Guardian'' (Londen), 2 septimber 2006] * [http://news.independent.co.uk/media/article2586984.ece Arifa Akbar, "Helen Mirren: The good, the bad and The Queen", (ynterview), ''The Independent'' (Londen), 27 maaie 2007] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} {{DEFAULTSORT:Mirren, Helen}} [[Kategory:Ingelsk toanielakteur]] [[Kategory:Ingelsk harkspulakteur]] [[Kategory:Ingelsk stimakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Ingelsk filmakteur]] [[Kategory:Ingelsk ateïst]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Emmy-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Cecil B. DeMille Award-winner]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Russysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1945]] lfbc8rgtnt19lm0yypmbvzt9nkqq5tm 1228713 1228694 2026-04-26T14:51:19Z Drewes 2754 /* Keninginnen */ [[]] 1228713 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Helen Mirren at the Orange British Academy Film Awards.jpg|thumb|right|250px|Helen Mirren]] '''Helen Mirren''', berne as ''Ilyena Vasilievna Mironov'', ([[Ilford]], [[26 july]] [[1945]]) is in Britsk aktrise fan Russyske komôf. Se is yn Nederlân en Belgje fral bekend wurden troch har haadrol as haadynspekteur Jane Tennison yn de detectivesearje ''Prime Suspect''. Mirren hat spile yn tal fan films, teaterstikken en telefyzjefilms. == Keninginnen == Mirren wûn yn [[2005]] in [[Emmy Award]] foar har rol yn de telefyzjefilm ''Elizabeth I''. Ein [[2006]] kaam der op'n nij in film út wêryn't Mirren de rol fan in keninginne fertolket: ''The Queen''. Yn dizze film spilet Mirren de rol fan [[Elizabeth II|Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk]], yn de tiid fan it ferstjerren fan [[prinsesse Diana]]. Hja krige foar dy rol de [[Academy Award|Oscar]] foar bêste aktrise. == ''Dame Commander of the British Empire'' == Op 5 desimber 2003 waard har de [[Order of the British Empire|Dame Commander of the British Empire]] takend. Sy sei doe dat hja wat skruten west hie om dy ûnderskieding oan te nimmen en dat men har oerhelje moatten hie om him te akseptearjen. == Filmografy == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Jier ! style="background:#B0C4DE;" | Film ! style="background:#B0C4DE;" | Rol ! style="background:#B0C4DE;" | Oantekenings |- | 1967 | ''Herostratus'' | | |- | 1968 | ''[[A Midsummer Night's Dream (RSC 1968 film)|A Midsummer Night's Dream]]'' | [[Hermia]] | |- |rowspan="2" | 1969 | ''Red Hot Shot'' | | |- | ''[[Age of Consent (film)|Age of Consent]]'' | Cora Ryan | |- |rowspan="2" | 1972 | ''[[Miss Julie (film)|Miss Julie]]'' | Miss Julie | |- | ''[[Savage Messiah]]'' | Gosh Boyle | |- | 1973 | ''[[O Lucky Man!]]'' | Patricia | |- | 1975 | ''[[Caesar and Claretta]]'' | [[Claretta Petacci]] | |- | 1976 | ''[[Hamlet]]'' | [[Ophelia (character)|Ophelia]]/[[Gertrude]] | |- |rowspan="2" | 1979 | ''The Quiz Kid'' | Joanne | |- | ''[[Caligula (film)|Caligula]]'' | [[Caesonia]] | |- |rowspan="3" | 1980 | ''Hussy'' | Beaty | |- | ''[[The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu]]'' | Alice Rage | |- | ''[[The Long Good Friday]]'' | Victoria | |- | 1981 | ''[[Excalibur (film)|Excalibur]]'' | Morgana | |- |rowspan="3" | 1984 | ''[[Cal (film)|Cal]]'' | Marcella | Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Prix d'interprétation féminine|Best Actress Award]] op it [[Cannes Film Festival]] |- | ''[[2010 (film)|2010: The Year We Make Contact]]'' | Tanya Kirbuk | |- | ''[[Faerie Tale Theatre]]'': [[The Little Mermaid (Faerie Tale Theatre episode)|"The Little Mermaid"]] | Princess Amelia | |- |rowspan="3" | 1985 | ''[[Heavenly Pursuits]]'' | Ruth Chancellor | |- | ''Coming Through'' | Frieda von Richtofen Weekley | |- | ''[[White Nights (film)|White Nights]]'' | Galina Ivanova | |- | 1986 | ''[[The Mosquito Coast]]'' | Mother Fox | |- | 1988 | ''[[Pascali's Island]]'' | Lydia Neuman | |- |rowspan="2" | 1989 | ''[[When the Whales Came]]'' | Clemmie Jenkins | |- | ''[[The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover]]'' | Georgina Spica | |- |rowspan="2" | 1990 | ''Bethune: The Making of a Hero'' | Frances Penny Bethune | |- | ''[[The Comfort of Strangers (film)|The Comfort of Strangers]]'' | Caroline | |- | 1991 | ''[[Where Angels Fear to Tread (film)|Where Angels Fear to Tread]]'' | Lilia Herriton | |- |rowspan="2" | 1993 | ''[[The Hawk (film)|The Hawk]]'' | Annie Marsh | |- | ''Royal Deceit'' | Geruth | |- | 1994 | ''[[The Madness of King George]]'' | [[Charlotte of Mecklenburg-Strelitz|Queen Charlotte]] | Nominearre — [[Academy Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Prix d'interprétation féminine|Best Actress Award]] op it [[Cannes Film Festival]] |- | 1995 | ''[[The Snow Queen]]'' | Snow Queen | (stim) |- | 1996 | ''[[Some Mother's Son]]'' | Kathleen Quigley | |- | 1997 | ''Critical Care'' | Stella | |- |rowspan="2" | 1998 | ''Sidoglio Smithee'' | | |- | ''[[The Prince of Egypt]]'' | The Queen | (stim) |- |rowspan="2" | 1999 | ''[[The Passion of Ayn Rand]]'' | [[Ayn Rand]] | |- | ''[[Teaching Mrs. Tingle]]'' | Mefr. Eve Tingle | |- | 2000 | ''[[Greenfingers]]'' | Georgina Woodhouse | |- |rowspan="5" | 2001 | ''[[The Pledge (film)|The Pledge]]'' | Dokter | |- | ''[[No Such Thing (film)|No Such Thing]]'' | De baas | |- | ''Happy Birthday'' | Distinguished Woman | |- | ''[[Last Orders (film)|Last Orders]]'' | Amy | |- | ''[[Gosford Park]]'' | Mrs. Wilson | [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Cast]]<br />[[Florida Film Critics Circle Award for Best Cast]]<br />[[National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress]]<br />[[New York Film Critics Circle Award for Best Supporting Actress]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Supporting Role - Motion Picture]]<br />Nominearre: [[Academy Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role|BAFTA Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominearre — [[Chicago Film Critics Association Award for Best Supporting Actress]]<br />Nominated — [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress - Motion Picture]]<br />Nominearee — [[Satellite Award for Best Supporting Actress - Motion Picture Musical or Comedy]] |- |rowspan="2" | 2003 | ''[[The Roman Spring of Mrs Stone (TV)|The Roman Spring of Mrs. Stone]]'' | Karen Stone | |- | ''[[Calendar Girls]]'' | Chris Harper | Nominearre — [[Satellite Award for Best Actress - Motion Picture Musical or Comedy]] |- |rowspan="3" | 2004 | ''[[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (film)|The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]'' | Deep Thought | (stim) |- | ''[[The Clearing]]'' | Eileen Hayes | |- | ''[[Raising Helen]]'' | Dominique | |- |rowspan="2" | 2005 | ''[[Elizabeth I (TV series)|Elizabeth I]]'' | [[Elizabeth I of England|Queen Elizabeth I]] | |- | ''[[Shadowboxer]]'' | Rose | |- | 2006 | ''[[The Queen (film)|The Queen]]'' | [[Elizabeth II of the United Kingdom|Keninginne Elizabeth II]] | [[Academy Award for Best Actress]]<br />[[BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role]]<br />[[Boston Society of Film Critics Award for Best Actress]]<br />[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Florida Film Critics Circle Award for Best Actress]]<br />[[Golden Globe Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]<br />[[Kansas City Film Critics Circle|Kansas City Film Critics Circle Award for Best Actress]]<br />[[Las Vegas Film Critics Society Award for Best Actress]]<br />[[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Actress]]<br />[[Satellite Award for Best Actress - Motion Picture Drama]]<br />[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role - Motion Picture]]<br />[[Volpi Cup|Volpi Cup for Best Actress]] op it [[Venice Film Festival]] |- | 2007 | ''[[National Treasure: Book of Secrets]]'' | Emily Appleton | |- | 2008 | ''[[Inkheart (film)|Inkheart]]'' | Elinor Loredan | |- |rowspan="4" | 2009 | ''[[State of Play (film)|State of Play]]'' | Cameron Lynne | |- | ''[[Love Ranch]]'' | Grace Botempo | |- | ''[[The Last Station]]'' | Sofya Tolstoy | |- |''[[The Tempest (2009 film)|The Tempest]]'' |Prospera<ref>[http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=23388 Shakespeare Gets A Sex Change]</ref> | |- |rowspan="2" | 2010 | ''[[The Debt]]'' | Rachel Singer | |- | ''[[Red (film út 2010)|Red]]'' | [[MI6]]-[[geheim agint|aginte]] Victoria Winslow | |- | 2013 | ''[[Red 2 (film)|Red 2]]'' | [[MI6]]-[[geheim agint|aginte]] Victoria Winslow | |- | rowspan="2" | 2023 | ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' | [[voice-over|fertelster]] | |- | ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' | [[Hespera (mytology)|Hespera]] | |} == Keppeling om utens == * [http://www.helenmirren.com/ The Helen Mirren Appreciation Society] * [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helen_mirren_biog.html Helen Mirren Biografy] * [http://60minutes.yahoo.com/segment/31/helen_mirren Morley Safer profyl fan Helen Mirren op CBS' "60 minutes", 7 jannewaris 2007] * [http://www.helenmirren.net/ The Helen Mirren Appreciation Society, Offisjele fan club] * [http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,1863109,00.html Simon Hattenstone, "Nothing like a dame", (ynterview) ''The Guardian'' (Londen), 2 septimber 2006] * [http://news.independent.co.uk/media/article2586984.ece Arifa Akbar, "Helen Mirren: The good, the bad and The Queen", (ynterview), ''The Independent'' (Londen), 27 maaie 2007] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} {{DEFAULTSORT:Mirren, Helen}} [[Kategory:Ingelsk toanielakteur]] [[Kategory:Ingelsk harkspulakteur]] [[Kategory:Ingelsk stimakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Ingelsk filmakteur]] [[Kategory:Ingelsk ateïst]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Emmy-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Cecil B. DeMille Award-winner]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Russysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1945]] 3v8whei8lcebf6owcxd0wxpl5kbbt5m 0 29087 1228800 1177694 2026-04-27T09:44:54Z Tekstman 1675 Ofbyld 1228800 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Freark Dam achter de mikrofoan yn it Princessehof by syn ôfskiedsresepsje as konservator fan it FLMD Op 'e achtergrûn it troch Aizo Betten makke skilderij fan de klokketoer.jpg|thumb|Freark Dam (1986)]] '''Freark Dam''' ([[Ketlik]], [[2 july]] [[1924]] - [[Snits]], [[4 july]] [[2002]]) wie in Frysk [[sjoernalist]], [[oersetter]] en [[dichter]] en hat in soad út de wei set foar de Fryske literatuer. == Biografy == Freark Dam wie in soan fan Wieger Dam. Hy gie nei de W. A. Nijenhuis-skoalle yn Ketlik en dêrnei nei de [[MULO]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. Letter folge er in oplieding ta útjouwer en helle er de MO-akte [[Nederlânsk]] en [[Frysk]]. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] moast er ûnderdûke, waard oanholden yn de hjerst fan [[1944]] en bedarre yn in Dútsk finzenkamp; yn juny 1945 kaam er siik werom. Yn [[1941]] debutearre Dam as dichter yn it tydskrift '[[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]]'. Hy wenne yn [[Drachten]] en letter yn [[Feanwâlden]]. Hy wie sjoernalist by de Drachtster Krante en joech ek lieding oan de útjouwerij anneks. Yn de jierren 50 en 60 boude er it útjouwersfûns fan [[Utjowerij Laverman]] op, dêr't in soad Fryske skriuwers yn fertsjintwurdige wiene. As redakteur fan de literêre blêden '[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]' en '[[De Strikel]]', hie er in protte kontakten yn de Fryske literêre wrâld. Teffens hat er konservator fan it [[Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum]] west fan [[1969]] oant [[1986]]. Hy wie belutsen by it útjaan fan it samle wurk fan sawol [[Fedde Schurer]] as [[Obe Postma]]. Syn literêre produksje wie lyts. Yn [[1946]] ferskynde de dichtbondel 'Under fjouwer eagen' en yn [[1960]] ferskynde 'Sa sydlings'. De oarloch wie in wichtich tema yn syn wurk. It gedicht 'De Joadebern' is in klassyk betinkingsgedicht wurden. == Wurk == ;Ferzen: * ''Under fjouwer eagen'' (1946) * ''Rjochtdei'' (toanielbewurking fan Van den Vos Reinaerde, 1953) * ''Sa Sydlings'' (1960) ;Toaniel: * 1945: ''Dy't net weromkaem'' * 1955: ''Dat wie doe'' (koart tafrielespul foar de bifrijingsdei 1955) * 1969: ''Tusken goed en kwea'' :Oersettingen en bewurkingen toaniel: * 1953: ''Rjochtdei'' (Reynaertbewurking, yn 1960 2e pr.) * 1959: ''Kristus wurdt jitris krusinge'' (nei Niko Kazantzakis) * 1960: ''In ingel yn Babylon'' (nei [[Friedrich Dürrenmatt]]) * 1961: ''De greate Keizer'' (nei Friedrich Dürrenmatt) * 1962: ''In minske sûnder wryt of slyt'' (nei [[Bertolt Brecht]]) * 1963: ''Op ien bitingst'' (nei Friedrich Dürrenmatt) * 1965: ''Us stêd'' (nei [[Thornton Wilder]]) * 1969: ''Deagewoan wonder'' (nei E. Schwarz) * 1968: ''Ja dokter, né dokter'' (nei [[Paul Rodenko]]) * 2003: ''De âlde dame op besite'' (nei Friedrich Dürrenmatt) {{boarnen|boarnefernijing= * Tresoar, biografy Freark Dam }} {{DEFAULTSORT:Dam, Freark}} [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Oerlibbene fan in nazy-konsintraasjekamp]] [[Kategory:Persoan berne yn Ketlik]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Snits]] [[Kategory:Persoan berne yn 1924]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2002]] ek56fguwzne36diwe5x6q0txbxj2g6n 0 30543 1228801 855031 2026-04-27T09:49:02Z Tekstman 1675 Ofbyld 1228801 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Frâns Holwerda yn petear mei Meindert Bylsma op it Skriuwerswykein te Koartehimmen, 1996-10, signatuur 227806.jpg|thumb|Frâns Holwerda (l.) mei [[Meindert Bylsma]] (1996)]] '''Frâns Holwerda''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[17 maart]] [[1938]] - dêre, [[12 juny]] [[2000]]) wie in [[Nederlân]]ske [[dichter]], [[Auteur|skriuwer]] en literêr [[Krityk|kritikus]], dy't yn it [[Frysk]] publisearre. Dêrneist wy hy belutsen by ferskate Fryske literêre tydskriften en organisaasjes. == Libben == Frâns Holwerda groeide op by de [[Burgumerdaam]] by [[Burgum]]. Nei de [[legere skoalle]] yn [[Sumar]] en de [[Hegere boargerskoalle|HBS]] yn [[Drachten]] folge te hawwen studearre er [[sosjale geografy]] en [[skiednis]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Oant syn pinsjoen wie hy de ôfdielingsdirekteur fan de [[Heger algemien fuortset ûnderwiis|hafû]] fan skoallemienskip "De Delta" (tsjintwurdich: [[Piter Jelles Aldlân]]) yn Ljouwert. Yn it earstoan wie Holwerda benammen ynteressearre yn de Nederlânske, Dútske en Spaanske literatuer, syn ynteresse foar de [[Fryske literatuer]] kaam earst op lettere leeftyd. Hy folge in oantal skriuwkursussen by it [[Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum]] (FLMD, sûnt 2002 [[Tresoar]]) yn Ljouwert en publisearrre pas op 50-jierrige leeftyd foar it earst. Hy wie redaksjelid fan it Fryske literêre tydskrift [[De Strikel]], it ''Skriuwerskalinderboek'' en meiwurker oan ''De Strikelboekjes''. Ek wie hy redaksjelid fan [[De Oesdrip]] en wie hy in skoft sekretaris fan It [[Skriuwersboun]]. Dêrneist wie hy bestjoerslid fan de FLMD en lid fan de [[Koperative Utjouwerij]]. Holwerda publisearre gedichten yn de [[Lyrische Courant]], de [[Skriuwerskalinder]], [[Operaesje Fers]], [[Hjir]] en [[Trotwaer]]. Yn 1997 ferskynde syn ienichste dichtbondel, ''Wâldmanshikke''. Oer dizze gedichten, wêryn't de leafde in grutte rol spilet, ferklearre Holwerda sels dat se beynfloede wienen troch [[Adriaan Morriën]] en [[Rogi Wieg]]. Op 12 juny 2000 (Pinkstermoandei) is Holwerda hommels op 62-jierrige leeftiid yn Ljouwert ferstoarn. == Wurk == *1997: ''Wâldmanshikke'' (gedichtebondel) *2000: ''Snapshots: oantinkens oan W.F. Hermans as dosint wis- en natuerkundige ierdrykskunde 1956-1960'', yn ''It is net mear wat it ea west hat: bydragen oan 25 jier gedachtewikseling yn de SSN''. == Priis == *1993: Twadde priis yn de skriuwwedstriid om ''De Gouden Pen'' fan de [[Stichting Literêre Aktiviteiten It Hearrenfean]], foar it ferhaal ''De soan fan [[Doris Day]]'' {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&pagina=16539&stylesheet=frieseschrijvers.css Tresoar, Frysk Histoarsyk en Letterkundich Sintrum - Holwerda, Frâns] <small>(21 oktober 2007)</small> *[http://home.planet.nl/~meul2882/fries/Holwerda,Frans.html Fryske-literatuerside fan Jelle van der Meulen - Frâns Holwerda] <small>(21 oktober 2007)</small> }} {{DEFAULTSORT:Holwerda, Frans}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk literatuerkritikus]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Burgumerdaam]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2000]] 8ci0okturo3gojfwerxlsl6l85emcqf 1228808 1228801 2026-04-27T10:44:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228808 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Frâns Holwerda yn petear mei Meindert Bylsma op it Skriuwerswykein te Koartehimmen, 1996-10, signatuur 227806.jpg|thumb|250px|Frâns Holwerda (l.) mei [[Meindert Bylsma]] (1996)]] '''Frâns Holwerda''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[17 maart]] [[1938]] - dêre, [[12 juny]] [[2000]]) wie in [[Nederlân]]ske [[dichter]], [[Auteur|skriuwer]] en literêr [[Krityk|kritikus]], dy't yn it [[Frysk]] publisearre. Dêrneist wy hy belutsen by ferskate Fryske literêre tydskriften en organisaasjes. == Libben == Frâns Holwerda groeide op by de [[Burgumerdaam]] by [[Burgum]]. Nei de [[legere skoalle]] yn [[Sumar]] en de [[Hegere boargerskoalle|HBS]] yn [[Drachten]] folge te hawwen studearre er [[sosjale geografy]] en [[skiednis]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Oant syn pinsjoen wie hy de ôfdielingsdirekteur fan de [[Heger algemien fuortset ûnderwiis|hafû]] fan skoallemienskip "De Delta" (tsjintwurdich: [[Piter Jelles Aldlân]]) yn Ljouwert. Yn it earstoan wie Holwerda benammen ynteressearre yn de Nederlânske, Dútske en Spaanske literatuer, syn ynteresse foar de [[Fryske literatuer]] kaam earst op lettere leeftyd. Hy folge in oantal skriuwkursussen by it [[Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum]] (FLMD, sûnt 2002 [[Tresoar]]) yn Ljouwert en publisearrre pas op 50-jierrige leeftyd foar it earst. Hy wie redaksjelid fan it Fryske literêre tydskrift [[De Strikel]], it ''Skriuwerskalinderboek'' en meiwurker oan ''De Strikelboekjes''. Ek wie hy redaksjelid fan [[De Oesdrip]] en wie hy in skoft sekretaris fan It [[Skriuwersboun]]. Dêrneist wie hy bestjoerslid fan de FLMD en lid fan de [[Koperative Utjouwerij]]. Holwerda publisearre gedichten yn de [[Lyrische Courant]], de [[Skriuwerskalinder]], [[Operaesje Fers]], [[Hjir]] en [[Trotwaer]]. Yn 1997 ferskynde syn ienichste dichtbondel, ''Wâldmanshikke''. Oer dizze gedichten, wêryn't de leafde in grutte rol spilet, ferklearre Holwerda sels dat se beynfloede wienen troch [[Adriaan Morriën]] en [[Rogi Wieg]]. Op 12 juny 2000 (Pinkstermoandei) is Holwerda hommels op 62-jierrige leeftiid yn Ljouwert ferstoarn. == Wurk == *1997: ''Wâldmanshikke'' (gedichtebondel) *2000: ''Snapshots: oantinkens oan W.F. Hermans as dosint wis- en natuerkundige ierdrykskunde 1956-1960'', yn ''It is net mear wat it ea west hat: bydragen oan 25 jier gedachtewikseling yn de SSN''. == Priis == *1993: Twadde priis yn de skriuwwedstriid om ''De Gouden Pen'' fan de [[Stichting Literêre Aktiviteiten It Hearrenfean]], foar it ferhaal ''De soan fan [[Doris Day]]'' {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&pagina=16539&stylesheet=frieseschrijvers.css Tresoar, Frysk Histoarsyk en Letterkundich Sintrum - Holwerda, Frâns] <small>(21 oktober 2007)</small> *[http://home.planet.nl/~meul2882/fries/Holwerda,Frans.html Fryske-literatuerside fan Jelle van der Meulen - Frâns Holwerda] <small>(21 oktober 2007)</small> }} {{DEFAULTSORT:Holwerda, Frans}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk literatuerkritikus]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Burgumerdaam]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2000]] fht62ltodhxpzfqpihpbvldxdtkb6gx 0 33703 1228819 1194808 2026-04-27T11:04:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* List fan besochte plakken */ by de tiid 1228819 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = Amsterdam's Canals.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Keningsdei <br><small>''Koningsdag''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Curaçao.svg|border|20px]] [[Kurasau]]<br> [[File:Flag of Aruba.svg|border|20px]] [[Arûba]]<br> [[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] | bestjoerlike ienheid1 = | namme bestjoerlike ienheid1 = | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = troch it hiele lân | holden yn = | datum = [[27 april]] | tiid fan it jier = | oare namme = Prinsessedei <small>(1885-1890)</small><br> Keninginnedei <small>(1891-2013)</small> | ôfkoarting = | oanlieding = [[jierdei]] fan 'e [[kening]] | gelegenheid = | soarte evenemint = [[sekularisaasje|sekuliere]] [[hjeldei]] | sjenre = | bestean = [[1885]] – no <br><small> ([[2014]] – no as Keningsdei)</small> | oprjochter = | organisearre troch = | webside = }} '''Keningsdei''' (sûnt [[2014]]), earder '''Prinsessedei''' ([[1885]]-[[1890]]) en '''Keninginnedei''' ([[1891]]-[[2013]]), is in [[nasjonale feestdei]] yn it hiele [[Keninkryk fan 'e Nederlannen]], dy't sadwaande net inkeld fierd wurdt yn ([[Jeropa|Jeropeesk]]) [[Nederlân]], mar ek yn [[Karibysk Nederlân]], [[Kurasau]], [[Arûba]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]]. Sûnt [[2014]] falt Keningsdei op [[27&nbsp;april]], de [[jierdei]] fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], behalven as dat in [[snein]] is; dan wurdt Keningsdei op [[26&nbsp;april]] fierd. De fiering fan dizze [[feestdei]] giet mank mei in besyk fan 'e kening oan in [[plak (geografy)|plak]] yn [[Nederlân]], festiviteiten yn it hiele lân (ek yn 'e foarôfgeande [[Keningsnacht]]), it dragen fan [[Oranje (kleur)|oranje]] [[klean|kledaazje]], en in [[frijmerk]] yn 'e grutte [[stêd]]en. Sûnt [[septimber]] [[2013]] is Keningsdei opnommen yn 'e [[Nasjonale Ynventaris Ymmaterieel Kultureel Erfgoed]]. ==Datum== Oarspronklik, d.w.s. ûnder it [[regear]] fan [[keninginne]] [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]], waard Keninginnedei fierd op [[31&nbsp;augustus]], de [[jierdei]] fan 'e keninginne. Doe't har [[dochter]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] de troan bestige, waard it [[feest]] mei yngong fan [[1949]] ferset nei [[30&nbsp;april]], de jierdei fan 'e nije keninginne. Juliana har opfolchster [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], dy't yn [[1980]] op 'e troan kaam, keas derfoar om 'e datum fan [[30&nbsp;april]] oan te hâlden, mei't hjasels har jierdei hie yn 'e [[winter]], op [[31&nbsp;jannewaris]], as it [[waar]] him oer it algemien net lient foar in feest yn 'e [[iepen loft]]. Doe't [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] yn [[2013]] op 'e troan kaam, helle dy Keninginnedei trije dagen nei foarren, sadat it feest op syn eigen jierdei foel, op [[27&nbsp;april]]. Boppedat waard fansels de namme oanpast ta Keningsdei. [[File:Keninginnedei 1931 Harns.jpg|thumb|left|250px|Keninginnedei [[1931]] yn [[Harns (stêd)|Harns]], mei in fersierde [[T-Ford]].]] Yn jierren dat [[30&nbsp;april]] op in [[snein]] foel, waard Keninginnedei ûnder it regear fan keninginne Juliana in [[dei]] opskood en op 'e [[moandei]] fierd, op 'e [[Dei fan de Arbeid]], [[1&nbsp;maaie]]. Sûnt keninginne Beatrix oan it bewâld kaam, waard Keninginnedei syn sokke gefallen krekt in dei earder holden, op 'e [[sneon]], [[29&nbsp;april]]. Dat kaam foar it lêst foar yn [[1989]]. Nei [[2013]] is de regel oanholden dat as Keningsdei op in [[snein]] falt, it feest in dei foarúthelle wurdt nei de [[sneon]]. It falt dan dus op [[26&nbsp;april]]. De earste kear dat dat foarkomme sil, is yn [[2025]]. ==Skiednis== Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waard yn [[Nederlân]] in ferlykbere [[feestdei]] fierd, dy't [[Waterloodei]] hiet en op [[18&nbsp;juny]] foel. Dêrby waard de oerwinning op [[Napoleon]] yn 'e [[Slach by Waterloo]] fan [[1815]] [[betinking|betocht]]. Doe't geandewei de iuw it oantinken oan dat wapenfeit ferdizene, begûn Waterloodei stadichoan ûnopmurken foarby te gean, en úteinlik blette it feest folslein dea. Noch foar de 'echte' Keninginnedei waard op [[31 augustus]] [[1885]] de earste Prinsessedei organisearre, ta gelegenheid fan 'e fyfde [[jierdei]] fan de jonge [[prinsesse]] [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]. It inisjatyf dêrta waard nommen troch de [[haadredakteur]] [[J.W.R. Gerlach]] fan it ''Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad'', mei as doel om 'e neidruk te lizzen op de nasjonale ienheid fan Nederlân. De earste edysje fan Prinsessedei bleau beheind ta de [[stêd]] [[Utert (stêd)|Utert]]. Ek in jier earder, yn [[1884]], hiene dêr al festiviteiten yn it ramt fan 'e jierdei fan prinsesse Wilhelmina west, mar dy waarden doe noch net 'Prinsessedei' neamd. Yn 'e folgjende jierren begûnen oar plakken yn Nederlân it fenomeen Prinsessedei oer te nimmen. [[File:Vrijmarkt.jpg|thumb|right|250px|Frijmerk op Keninginnedei [[2004]] yn [[Dimter]].]] Nei it [[ferstjerren]] fan [[kening]] [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]], yn [[1890]], doe't Wilhelmina har [[heit]] opfolge en [[keninginne]] waard (de earste jierren noch ûnder it [[regint]]skip fan har [[mem]], [[keninginne]] [[Emma fan Waldeck-Pyrmont|Emma]]), ûntjoech Prinsessedei him ta Keninginnedei. Dy dei waard fral in [[feestdei]] foar [[bern (persoan)|bern]]. Op har achttjinde jierdei, op [[31&nbsp;augustus]] [[1898]], waard Wilhelmina regearjend foarstinne. Hja waard op [[6&nbsp;septimber]] fan dat jier [[ynhuldiging|ynhuldige]]. Oant en mei [[1948]] waard Keninginnedei op [[31&nbsp;augustus]] fierd. Oant de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie [[1&nbsp;maaie]], de [[Dei fan de Arbeid]], in wichtige rivaal fan Keninginnedei. [[Sosjalisme|Sosjalisten]] en [[kommunisme|kommunisten]] fierden dy dei mei grutte [[optocht]]en en oare festiviteiten. De Dei fan de Arbeid hie in [[polityk]] karakter, mar dat hie Keninginnedei yn dy tiid ek. Yn it tige [[ferpyldering|ferpyldere]] Nederlân fan 'e foaroarlochske snuorje bestie it net dat oanhingers fan anty-[[monargisme|monargistyske]] [[politike partij]]en as de [[SDAP]] en de [[CPN]] Keninginnedei fiere soene. Omkeard fierden de [[kristen-demokrasy|kristen-demokratyske]] en [[liberalisme|liberale]] partijen de Dei fan de Arbeid net. Ynstee fan Nederlân te ferienjen, dreaune sokke feestdagen it lân fierder útinoar. Pas nei de Twadde Wrâldoarloch, doe't der in fermoedsoening ta stân kommen wie tusken de sosjalisten en de monargy, ûntjoech Keninginnedei him ta in feestdei foar àlle Nederlanners. Mei dêrtroch rekke doe yn Nederlân de fiering fan 'e Dei fan de Arbeid stadichoan yn it neigean. Nei't [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] yn [[1948]] har [[mem]] Wilhelmina as keninginne opfolge wie, waard fan [[1949]] ôf Keninginnedei fierd op 'e jierdei fan 'e nije foarstinne, dy't op [[30&nbsp;april]] foel. Wylst yn 'e tiid fan Wilhelmina de keninginne en [[Hûs fan Oranje-Nassau|keninklike famylje]] nea by de festiviteiten oanwêzich west hiene, krige keninginne Juliana alle jierren in [[blom]]mehulde by in nasjonaal [[defilee]] op [[Paleis Soestdyk]]. Sûnt de jierren fyftich wie dit [[evenemint]] yn in live-útstjoering fia de [[tillefyzje]] te folgjen. Fuort nei de Twadde Wrâldoarloch wie Keninginnedei noch in gewoane [[wurkdei]], mar meitiid krigen almar mear minsken op dy datum in [[hjeldei|frije dei]], sadat [[30&nbsp;april]] útgroeie koe ta in lanlike feestdei. Yn [[1971]] kaam koart foar Keninginnedei de mem fan [[prins]] [[Bernhard fan Lippe-Biesterfeld|Bernhard]], prinsesse [[Armgard von Cramm|Armgard]], yn 'e âlderdom fan 87 jier te [[ferstjerren]]. It defilee waard dat jier sadwaande ôflast, en keninginne Juliana wenne op har 62e jierdei mei alle oare leden fan 'e keninklike famylje de [[útfeart]] fan har [[skoanmem]] by. [[File:Koningsdag_Graft-De_Rijp_20140426.jpg|left|thumb|250px|[[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] en [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] besykje [[De Ryp (Noard-Hollân)|De Ryp]], yn [[Noard-Hollân]], op Keningsdei [[2014]].]] Op Keninginnedei [[1980]] die keninginne Juliana [[abdikaasje|ôfstân fan 'e troan]]. Hja waard doe opfolge troch har [[dochter]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], dy't besleat om foar Keninginnedei de datum fan [[30&nbsp;april]] oan te hâlden. Yn namme wie dat om't it de dei wie fan it oanfurdzjen fan har [[amt (funksje)|amt]] en har [[ynhuldiging]] as keninginne fan 'e Nederlannen, en teffens om har mem te earjen, mar eins wie it benammen om't har eigen jierdei op [[31&nbsp;jannewaris]] foel, in [[winter]]dei dy't fanwegen [[waar]] en [[temperatuer]] minder gaadlik wie foar in grutskalich evenemint yn 'e [[iepen loft]]. Beatrix wizige wol de foarm fan Keninginnedei. Dêr't de lju by har mem altiten foar it huldigjen nei Paleis Soestdyk ta kaam wiene, gie Beatrix (beselskippe fan oare leden fan 'e keninklike famylje) alle jierren sels nei ien of twa plakken yn it lân ta foar in [[sermoanje|sermoniële]] besite. Sa'n barren gie ornaris mank mei [[útstalling]]s en aktiviteiten oangeande de [[skiednis]] en [[ekonomy]] fan it oangeande plak, mei dêropta 'Aldhollânske' spullen lykas [[koekhappen]] en [[sekrinnen]]. Yn [[1988]] waard tagelyk mei Keninginnedei ek de fyftichste jierdei fan keninginne Beatrix fierd (hoewol't dy eins ein [[jannewaris]] al plakfûn hie). Yn dat ramt gie de foarstinne dat jiers net inkeld op in offisjele, yn 't foar plande besite oan 'e [[Oerisel]]ske plakken [[Genemuiden]] en [[Kampen]], mar brocht se oan 'e ein fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] ek in ynformeel ferrassingsbesyk oan 'e [[frijmerk]] yn [[Amsterdam]]. Yn [[2001]] gie it besyk fan keninginne en keninklike famylje fanwegen de [[Tongblierkrisis]] net troch; de plande besite oan 'e [[Drinte|Drintske]] plakken [[Hoogeveen]] en [[Meppel]] waard doe in jier útsteld en fûn plak yn [[2002]]. Yn [[2005]] waard tagelyk mei it besyk oan [[Skeveningen]] ek it 25-jierrich regearingsjubileum fan keninginne Beatrix fierd. Yn [[2009]] waard it besyk oan [[Apeldoarn]] hommels ôfbrutsen nei in [[oanslach op Keninginnedei 2009|oanslach op 'e keninklike staasje]] foar [[Paleis It Loo]]. Op [[28&nbsp;jannewaris]] [[2013]] kundige keninginne Beatrix oan dat se dat jiers op Keninginnedei ôfstân fan 'e troan dwaan soe. Sadwaande fûnen dat jier op Keninginnedei har [[abdikaasje]] en de [[ynhuldiging]] fan har [[soan]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] as [[kening]] plak. De plande besiken oan [[De Ryp (Noard-Hollân|De Ryp]] en [[Amstelfean]] waarden doe in jier útsteld en ynhelle yn [[2014]], op 'e earste Keningsdei, sa't de feestdei doe kaam te hjitten. Dat jier wie ek de earste kear dat it barren trije dagen earder, op [[27&nbsp;april]], holden waard, mei't dat de jierdei fan 'e nije kening wie. Willem-Alexander fierde yn [[2013]] op 'e [[freed]] foarôfgeande oan Keningsdei in nasjonale [[sportdei]] yn op [[basisskoalle]]n yn it hiele lân, dy't de namme 'de [[Keningsspullen]]' krige. Nei't de oangiene ferplichtings oan De Ryp en Amstelfean ôfhannele wiene, krige ek Keningsdei sels fan [[2015]] ôf in oare foarm: der waard tenei noch mar ien plak besocht, wêrby't de klam minder op tradisjonele fermaken en spullen, en mear op moderne aktiviteiten kaam te lizzen. [[File:Vondelpark - Koninginnedag 2007.jpg|right|thumb|250px|[[Frijmerk]] yn it [[Amsterdam]]ske [[Vondelpark]], op Keningsdei [[2007]].]] ==Aktiviteiten yn ûnbesochte plakken== Op 'e dei foàr Keningsdei fynt yn Nederlân tradisjoneel de [[Lintsjesrein]] plak: it útdielen fan 'e [[keninklike ûnderskieding]]s. As Keningsdei op in [[snein]] falt, dan reint it lintsjes op 'e [[freed]] dêrfoar, dus deselde deis as dêr't de Keningsspullen op holden wurde. Yn it [[ferline]] fûn de lintsjesrein yn sa'n gefal plak op 'e [[sneon]] foar Keningsdei. Los fan 'e keninklike besite oan ien of mear útkarde plakken wurdt Keningsdei (foarhinne Keninginnedei) ek fierd yn plakken dy't it sûnder in keninklik besyk stelle moatte. Dat wurdt dien troch oranje [[slinger]]s en oare [[feestfersiering]] op te hingjen of oan te bringen, en troch oranje [[klean]] te dragen ([[oranje]] is de nasjonale [[kleur]] fan Nederlân). Op in protte plakken wurde grutte [[feest]]en yn 'e [[iepen loft]] holden, mei [[muzyk]] en [[iten|iterij]]. Fierders wol de [[tradysje]] dat boargers op Keningsdei gjin ferlet hawwe fan in [[fergunning]] om op 'e dyk dingen [[ferkeapje]] te meien. Dat soepele belied fan oerheidswegen liedt dy deis yn in soad plakken, mar benammen yn 'e grutte [[stêd]]en, ta mânske [[rommelmerk]]en op 'e [[strjitte]], de saneamde [[frijmerk]]. Yn 'e praktyk is it trouwens sa dat in [[boargemaster]] noch wolris út feilichheidsomtinkens de ferkeap fan bgl. [[iten]] en [[drinken]] op beskate plakken en/of beskate tiden ferbiedt. Fral [[Amsterdam]] stiet bekend om syn grutte frijmerk, dy't elts jier wer mear as in heal miljoen besikers lûkt. Njonken Amsterdammers binne dat fral minsken út 'e rest fan it lân. Ek foar bûtenlânske [[toerist]]en is ''King's Day'', sa't it oanpriizge wurdt (foarhinne ''Queen's Day''), ien fan wichtichste eveneminten yn Amsterdam. Om't Keningsdei in [[nasjonale feestdei]] is, wat betsjut dat it foar in soad minsken in [[frije dei]] is, gripe in protte lju de kâns oan om dan [[útsliepen|út te sliepen]] en de foarôfgeande [[jûn]] [[útgean|út te gean]]. Dy jûn (en [[nacht]]) foarôfgeande oan Keningsdei is bekend kommen te stean as de [[Keningsnacht]] (foarhinne Keninginnenacht). Yn [[De Haach]] sprekt men (yn it [[Hageneesk]]e [[dialekt]]) fan ''[[Koningsnach]]'' (sûnder -t; foarhinne ''Koninginnenach''), en yn [[Rotterdam]] hjit de Keningsnacht de ''[[Nacht van Oranje]]'', dy't fierd wurdt yn [[Ahoy Rotterdam|Ahoy]]. Yn [[Apeldoarn]] en omkriten wurdt de Keningsnacht de ''Prinsennacht'' neamd, en hjit is de Keningsnacht krekt de nacht néi Keningsdei. ==List fan besochte plakken== Hjirûnder in list mei [[plak (geografy)|plak]]ken dy't fan [[1981]] oant en mei [[2013]] yn it ramt fan Keninginnedei besocht binne troch [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], en fan [[2014]] oant no yn it ramt fan Keningsdei troch [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! plak(ken) ! provinsje(s) ! opmerkings |- bgcolor=lightgray !colspan=4|<small>''Keninginnedei''</small> |- | rowspan="2"| [[1981]] | [[Feare]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Breda]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[1982]] | [[Harns (stêd)|Harns]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Súdlaren]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] |- | rowspan="2"| [[1983]] | [[Lochem]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Vaassen]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | [[1984]] | [[De Haach]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens fiering 75e jierdei fan [[prinsesse]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]]''</small> |- | rowspan="3"| [[1985]] | [[Anna Paulowna (plak)|Anna Paulowna]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="3"| |- | [[Callantsoog]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | [[Skagen (plak)|Skagen]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1986]] | [[Deurne]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | rowspan="2"| |- | [[Meijel]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | [[1987]] | [[Breukelen]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | <small>''teffens fiering 50-jierrich houlik fan [[prinsesse]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] en [[prins-gemaal|prins]] [[Bernhard fan Lippe-Biesterfeld|Bernhard]]''</small> |- | rowspan="3"| [[1988]] | [[Genemuiden]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | rowspan="3"| <small>''teffens fiering 50e jierdei fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]]; it besyk oan Amsterdam wie in ynformeel ferrassingsbesyk''</small> |- | [[Kampen]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] |- | [[Amsterdam]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1989]] | [[Goedereede]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Ald-Beijerlân]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1990]] | [[Loppersum (Grinslân)|Loppersum]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | rowspan="2"| |- | [[Haren (Grinslân)|Haren]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] |- | rowspan="2"| [[1991]] | [[Bueren (Gelderlân)|Bueren]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Kulemboarch]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | [[1992]] | [[Rotterdam]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | |- | rowspan="2"| [[1993]] | [[East-Flylân]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Snits (stêd)|Snits]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |- | rowspan="2"| [[1994]] | [[Emmeloard]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] | rowspan="2"| |- | [[Urk]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] |- | rowspan="2"| [[1995]] | [[Eijsden (plak)|Eijsden]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | rowspan="2"| |- | [[Sittard]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | rowspan="2"| [[1996]] | [[Sint-Maartensdijk]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Bergen op Soom]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[1997]] | [[Marken (Wetterlân)|Marken]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Felsen]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1998]] | [[Doesburg]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Sutfen (plak)|Sutfen]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | rowspan="2"| [[1999]] | [[Houten]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | rowspan="2"| |- | [[Utert (stêd)|Utert]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] |- | rowspan="2"| [[2000]] | [[Katwyk]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Leien]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] |- | [[2001]] | ― | ― | <small>''gjin Keninginnedeibesyk fanwegen de [[Tongblierkrisis]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2002]] | [[Hoogeveen]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] | rowspan="2"| <small>''de útstelde besiken fan 2001''</small> |- | [[Meppel]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] |- | rowspan="2"| [[2003]] | [[Wijhe]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | rowspan="2"| |- | [[Dimter]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] |- | rowspan="2"| [[2004]] | [[Warffum]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | rowspan="2"| |- | [[Grins (stêd)|Grins]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] |- | [[2005]] | [[Skeveningen]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens fiering 25-jierrich regearingsjubileum fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2006]] | [[Zeewolde]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] | rowspan="2"| |- | [[Almeare]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] |- | rowspan="2"| [[2007]] | [[Woudrichem]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | rowspan="2"| |- | [[De Bosk]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[2008]] | [[Makkum]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Frjentsjer]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |- | [[2009]] | [[Apeldoarn]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | <small>''foartidich ôfbrutsen fanwegen de [[oanslach op Keninginnedei 2009]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2010]] | [[Wemeldinge]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] |- | rowspan="2"| [[2011]] | [[Thorn (Limburch)|Thorn]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | rowspan="2"| |- | [[Weert (plak)|Weert]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | rowspan="2"| [[2012]] | [[Rhenen]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | rowspan="2"| |- | [[Veenendaal]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] |- | [[2013]] | ― | ― | <small>''gjin besyk fanwegen de [[abdikaasje]] fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]] en de [[ynhuldiging]] fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]''</small> |- bgcolor=lightgray !colspan=4|<small>''Keningsdei''</small> |- | rowspan="2"| [[2014]] | [[De Ryp (Noard-Hollân)|De Ryp]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="2"| <small>''de útstelde besiken fan 2013''</small> |- | [[Amstelfean]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | [[2015]] | [[Doardt]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''1ste Keningsdei nije styl, mei in besyk oan mar ien plak''</small> |- | [[2016]] | [[Swol]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | |- | [[2017]] | [[Tilburch]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | <small>''teffens fiering 50e jierdei fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]''</small> |- | [[2018]] | [[Grins (stêd)|Grins]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | |- | [[2019]] | [[Amersfoart]] | [[Ofbyld:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | |- | [[2020]] | ― | ― | <small>''ôfsein fanwegen de koroanapandemy''</small> |- | [[2021]] | [[Eindhoven]] | [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | <small>''oanpast programma fanwegen de jildende koroanamaatregels''</small> |- | [[2022]] | [[Maastricht]] | [[Ofbyld:Flag of Limburg (Netherlands).svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | |- | [[2023]] | [[Rotterdam]] | [[Ofbyld:Flag of South Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens tsienjierrich regearingsjubileum fan kening Willem-Alexander.''</small> |- | [[2024]] | [[Emmen (plak)|Emmen]] | [[Ofbyld:Flag of Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] | |- | [[2025]] | [[Doetinchem]] | [[Ofbyld:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | |- | [[2026]] | [[Dokkum]] | [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | |} == Sjoch ek == * [[Dei fan de Arbeid]] (1 maaie) * [[Nasjonale Deadebetinking]] (4 maaie) * [[Befrijingsdei]] (5 maaie) * [[Oanslach op Keninginnedei 2009]] == Keppelings om utens == * {{nl}}[http://www.koninklijkhuis.nl/Monarchie/Koninginnedag/Koninginnedag_vroeger_en_nu.html "Keninginnedei doe en no"] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Koningsdag_(Nederland) ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Koningsdag}} {{commonscat|Koninginnedag}} }} [[Kategory:Feest]] [[Kategory:Dei]] [[Kategory:Sekuliere hjeldei]] [[Kategory:Festival yn Nederlân]] [[Kategory:Festival yn Fryslân]] [[Kategory:Weromkearend evenemint ynsteld yn 2014]] [[Kategory:April]] p57149pmchsja6dxpkerkavi8vrd9yy 1228821 1228819 2026-04-27T11:06:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* List fan besochte plakken */ [[]] 1228821 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = Amsterdam's Canals.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Keningsdei <br><small>''Koningsdag''</small> | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Curaçao.svg|border|20px]] [[Kurasau]]<br> [[File:Flag of Aruba.svg|border|20px]] [[Arûba]]<br> [[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] | bestjoerlike ienheid1 = | namme bestjoerlike ienheid1 = | bestjoerlike ienheid2 = | namme bestjoerlike ienheid2 = | plak = troch it hiele lân | holden yn = | datum = [[27 april]] | tiid fan it jier = | oare namme = Prinsessedei <small>(1885-1890)</small><br> Keninginnedei <small>(1891-2013)</small> | ôfkoarting = | oanlieding = [[jierdei]] fan 'e [[kening]] | gelegenheid = | soarte evenemint = [[sekularisaasje|sekuliere]] [[hjeldei]] | sjenre = | bestean = [[1885]] – no <br><small> ([[2014]] – no as Keningsdei)</small> | oprjochter = | organisearre troch = | webside = }} '''Keningsdei''' (sûnt [[2014]]), earder '''Prinsessedei''' ([[1885]]-[[1890]]) en '''Keninginnedei''' ([[1891]]-[[2013]]), is in [[nasjonale feestdei]] yn it hiele [[Keninkryk fan 'e Nederlannen]], dy't sadwaande net inkeld fierd wurdt yn ([[Jeropa|Jeropeesk]]) [[Nederlân]], mar ek yn [[Karibysk Nederlân]], [[Kurasau]], [[Arûba]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]]. Sûnt [[2014]] falt Keningsdei op [[27&nbsp;april]], de [[jierdei]] fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], behalven as dat in [[snein]] is; dan wurdt Keningsdei op [[26&nbsp;april]] fierd. De fiering fan dizze [[feestdei]] giet mank mei in besyk fan 'e kening oan in [[plak (geografy)|plak]] yn [[Nederlân]], festiviteiten yn it hiele lân (ek yn 'e foarôfgeande [[Keningsnacht]]), it dragen fan [[Oranje (kleur)|oranje]] [[klean|kledaazje]], en in [[frijmerk]] yn 'e grutte [[stêd]]en. Sûnt [[septimber]] [[2013]] is Keningsdei opnommen yn 'e [[Nasjonale Ynventaris Ymmaterieel Kultureel Erfgoed]]. ==Datum== Oarspronklik, d.w.s. ûnder it [[regear]] fan [[keninginne]] [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]], waard Keninginnedei fierd op [[31&nbsp;augustus]], de [[jierdei]] fan 'e keninginne. Doe't har [[dochter]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] de troan bestige, waard it [[feest]] mei yngong fan [[1949]] ferset nei [[30&nbsp;april]], de jierdei fan 'e nije keninginne. Juliana har opfolchster [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], dy't yn [[1980]] op 'e troan kaam, keas derfoar om 'e datum fan [[30&nbsp;april]] oan te hâlden, mei't hjasels har jierdei hie yn 'e [[winter]], op [[31&nbsp;jannewaris]], as it [[waar]] him oer it algemien net lient foar in feest yn 'e [[iepen loft]]. Doe't [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] yn [[2013]] op 'e troan kaam, helle dy Keninginnedei trije dagen nei foarren, sadat it feest op syn eigen jierdei foel, op [[27&nbsp;april]]. Boppedat waard fansels de namme oanpast ta Keningsdei. [[File:Keninginnedei 1931 Harns.jpg|thumb|left|250px|Keninginnedei [[1931]] yn [[Harns (stêd)|Harns]], mei in fersierde [[T-Ford]].]] Yn jierren dat [[30&nbsp;april]] op in [[snein]] foel, waard Keninginnedei ûnder it regear fan keninginne Juliana in [[dei]] opskood en op 'e [[moandei]] fierd, op 'e [[Dei fan de Arbeid]], [[1&nbsp;maaie]]. Sûnt keninginne Beatrix oan it bewâld kaam, waard Keninginnedei syn sokke gefallen krekt in dei earder holden, op 'e [[sneon]], [[29&nbsp;april]]. Dat kaam foar it lêst foar yn [[1989]]. Nei [[2013]] is de regel oanholden dat as Keningsdei op in [[snein]] falt, it feest in dei foarúthelle wurdt nei de [[sneon]]. It falt dan dus op [[26&nbsp;april]]. De earste kear dat dat foarkomme sil, is yn [[2025]]. ==Skiednis== Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waard yn [[Nederlân]] in ferlykbere [[feestdei]] fierd, dy't [[Waterloodei]] hiet en op [[18&nbsp;juny]] foel. Dêrby waard de oerwinning op [[Napoleon]] yn 'e [[Slach by Waterloo]] fan [[1815]] [[betinking|betocht]]. Doe't geandewei de iuw it oantinken oan dat wapenfeit ferdizene, begûn Waterloodei stadichoan ûnopmurken foarby te gean, en úteinlik blette it feest folslein dea. Noch foar de 'echte' Keninginnedei waard op [[31 augustus]] [[1885]] de earste Prinsessedei organisearre, ta gelegenheid fan 'e fyfde [[jierdei]] fan de jonge [[prinsesse]] [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]. It inisjatyf dêrta waard nommen troch de [[haadredakteur]] [[J.W.R. Gerlach]] fan it ''Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad'', mei as doel om 'e neidruk te lizzen op de nasjonale ienheid fan Nederlân. De earste edysje fan Prinsessedei bleau beheind ta de [[stêd]] [[Utert (stêd)|Utert]]. Ek in jier earder, yn [[1884]], hiene dêr al festiviteiten yn it ramt fan 'e jierdei fan prinsesse Wilhelmina west, mar dy waarden doe noch net 'Prinsessedei' neamd. Yn 'e folgjende jierren begûnen oar plakken yn Nederlân it fenomeen Prinsessedei oer te nimmen. [[File:Vrijmarkt.jpg|thumb|right|250px|Frijmerk op Keninginnedei [[2004]] yn [[Dimter]].]] Nei it [[ferstjerren]] fan [[kening]] [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]], yn [[1890]], doe't Wilhelmina har [[heit]] opfolge en [[keninginne]] waard (de earste jierren noch ûnder it [[regint]]skip fan har [[mem]], [[keninginne]] [[Emma fan Waldeck-Pyrmont|Emma]]), ûntjoech Prinsessedei him ta Keninginnedei. Dy dei waard fral in [[feestdei]] foar [[bern (persoan)|bern]]. Op har achttjinde jierdei, op [[31&nbsp;augustus]] [[1898]], waard Wilhelmina regearjend foarstinne. Hja waard op [[6&nbsp;septimber]] fan dat jier [[ynhuldiging|ynhuldige]]. Oant en mei [[1948]] waard Keninginnedei op [[31&nbsp;augustus]] fierd. Oant de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie [[1&nbsp;maaie]], de [[Dei fan de Arbeid]], in wichtige rivaal fan Keninginnedei. [[Sosjalisme|Sosjalisten]] en [[kommunisme|kommunisten]] fierden dy dei mei grutte [[optocht]]en en oare festiviteiten. De Dei fan de Arbeid hie in [[polityk]] karakter, mar dat hie Keninginnedei yn dy tiid ek. Yn it tige [[ferpyldering|ferpyldere]] Nederlân fan 'e foaroarlochske snuorje bestie it net dat oanhingers fan anty-[[monargisme|monargistyske]] [[politike partij]]en as de [[SDAP]] en de [[CPN]] Keninginnedei fiere soene. Omkeard fierden de [[kristen-demokrasy|kristen-demokratyske]] en [[liberalisme|liberale]] partijen de Dei fan de Arbeid net. Ynstee fan Nederlân te ferienjen, dreaune sokke feestdagen it lân fierder útinoar. Pas nei de Twadde Wrâldoarloch, doe't der in fermoedsoening ta stân kommen wie tusken de sosjalisten en de monargy, ûntjoech Keninginnedei him ta in feestdei foar àlle Nederlanners. Mei dêrtroch rekke doe yn Nederlân de fiering fan 'e Dei fan de Arbeid stadichoan yn it neigean. Nei't [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] yn [[1948]] har [[mem]] Wilhelmina as keninginne opfolge wie, waard fan [[1949]] ôf Keninginnedei fierd op 'e jierdei fan 'e nije foarstinne, dy't op [[30&nbsp;april]] foel. Wylst yn 'e tiid fan Wilhelmina de keninginne en [[Hûs fan Oranje-Nassau|keninklike famylje]] nea by de festiviteiten oanwêzich west hiene, krige keninginne Juliana alle jierren in [[blom]]mehulde by in nasjonaal [[defilee]] op [[Paleis Soestdyk]]. Sûnt de jierren fyftich wie dit [[evenemint]] yn in live-útstjoering fia de [[tillefyzje]] te folgjen. Fuort nei de Twadde Wrâldoarloch wie Keninginnedei noch in gewoane [[wurkdei]], mar meitiid krigen almar mear minsken op dy datum in [[hjeldei|frije dei]], sadat [[30&nbsp;april]] útgroeie koe ta in lanlike feestdei. Yn [[1971]] kaam koart foar Keninginnedei de mem fan [[prins]] [[Bernhard fan Lippe-Biesterfeld|Bernhard]], prinsesse [[Armgard von Cramm|Armgard]], yn 'e âlderdom fan 87 jier te [[ferstjerren]]. It defilee waard dat jier sadwaande ôflast, en keninginne Juliana wenne op har 62e jierdei mei alle oare leden fan 'e keninklike famylje de [[útfeart]] fan har [[skoanmem]] by. [[File:Koningsdag_Graft-De_Rijp_20140426.jpg|left|thumb|250px|[[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] en [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] besykje [[De Ryp (Noard-Hollân)|De Ryp]], yn [[Noard-Hollân]], op Keningsdei [[2014]].]] Op Keninginnedei [[1980]] die keninginne Juliana [[abdikaasje|ôfstân fan 'e troan]]. Hja waard doe opfolge troch har [[dochter]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], dy't besleat om foar Keninginnedei de datum fan [[30&nbsp;april]] oan te hâlden. Yn namme wie dat om't it de dei wie fan it oanfurdzjen fan har [[amt (funksje)|amt]] en har [[ynhuldiging]] as keninginne fan 'e Nederlannen, en teffens om har mem te earjen, mar eins wie it benammen om't har eigen jierdei op [[31&nbsp;jannewaris]] foel, in [[winter]]dei dy't fanwegen [[waar]] en [[temperatuer]] minder gaadlik wie foar in grutskalich evenemint yn 'e [[iepen loft]]. Beatrix wizige wol de foarm fan Keninginnedei. Dêr't de lju by har mem altiten foar it huldigjen nei Paleis Soestdyk ta kaam wiene, gie Beatrix (beselskippe fan oare leden fan 'e keninklike famylje) alle jierren sels nei ien of twa plakken yn it lân ta foar in [[sermoanje|sermoniële]] besite. Sa'n barren gie ornaris mank mei [[útstalling]]s en aktiviteiten oangeande de [[skiednis]] en [[ekonomy]] fan it oangeande plak, mei dêropta 'Aldhollânske' spullen lykas [[koekhappen]] en [[sekrinnen]]. Yn [[1988]] waard tagelyk mei Keninginnedei ek de fyftichste jierdei fan keninginne Beatrix fierd (hoewol't dy eins ein [[jannewaris]] al plakfûn hie). Yn dat ramt gie de foarstinne dat jiers net inkeld op in offisjele, yn 't foar plande besite oan 'e [[Oerisel]]ske plakken [[Genemuiden]] en [[Kampen]], mar brocht se oan 'e ein fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] ek in ynformeel ferrassingsbesyk oan 'e [[frijmerk]] yn [[Amsterdam]]. Yn [[2001]] gie it besyk fan keninginne en keninklike famylje fanwegen de [[Tongblierkrisis]] net troch; de plande besite oan 'e [[Drinte|Drintske]] plakken [[Hoogeveen]] en [[Meppel]] waard doe in jier útsteld en fûn plak yn [[2002]]. Yn [[2005]] waard tagelyk mei it besyk oan [[Skeveningen]] ek it 25-jierrich regearingsjubileum fan keninginne Beatrix fierd. Yn [[2009]] waard it besyk oan [[Apeldoarn]] hommels ôfbrutsen nei in [[oanslach op Keninginnedei 2009|oanslach op 'e keninklike staasje]] foar [[Paleis It Loo]]. Op [[28&nbsp;jannewaris]] [[2013]] kundige keninginne Beatrix oan dat se dat jiers op Keninginnedei ôfstân fan 'e troan dwaan soe. Sadwaande fûnen dat jier op Keninginnedei har [[abdikaasje]] en de [[ynhuldiging]] fan har [[soan]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] as [[kening]] plak. De plande besiken oan [[De Ryp (Noard-Hollân|De Ryp]] en [[Amstelfean]] waarden doe in jier útsteld en ynhelle yn [[2014]], op 'e earste Keningsdei, sa't de feestdei doe kaam te hjitten. Dat jier wie ek de earste kear dat it barren trije dagen earder, op [[27&nbsp;april]], holden waard, mei't dat de jierdei fan 'e nije kening wie. Willem-Alexander fierde yn [[2013]] op 'e [[freed]] foarôfgeande oan Keningsdei in nasjonale [[sportdei]] yn op [[basisskoalle]]n yn it hiele lân, dy't de namme 'de [[Keningsspullen]]' krige. Nei't de oangiene ferplichtings oan De Ryp en Amstelfean ôfhannele wiene, krige ek Keningsdei sels fan [[2015]] ôf in oare foarm: der waard tenei noch mar ien plak besocht, wêrby't de klam minder op tradisjonele fermaken en spullen, en mear op moderne aktiviteiten kaam te lizzen. [[File:Vondelpark - Koninginnedag 2007.jpg|right|thumb|250px|[[Frijmerk]] yn it [[Amsterdam]]ske [[Vondelpark]], op Keningsdei [[2007]].]] ==Aktiviteiten yn ûnbesochte plakken== Op 'e dei foàr Keningsdei fynt yn Nederlân tradisjoneel de [[Lintsjesrein]] plak: it útdielen fan 'e [[keninklike ûnderskieding]]s. As Keningsdei op in [[snein]] falt, dan reint it lintsjes op 'e [[freed]] dêrfoar, dus deselde deis as dêr't de Keningsspullen op holden wurde. Yn it [[ferline]] fûn de lintsjesrein yn sa'n gefal plak op 'e [[sneon]] foar Keningsdei. Los fan 'e keninklike besite oan ien of mear útkarde plakken wurdt Keningsdei (foarhinne Keninginnedei) ek fierd yn plakken dy't it sûnder in keninklik besyk stelle moatte. Dat wurdt dien troch oranje [[slinger]]s en oare [[feestfersiering]] op te hingjen of oan te bringen, en troch oranje [[klean]] te dragen ([[oranje]] is de nasjonale [[kleur]] fan Nederlân). Op in protte plakken wurde grutte [[feest]]en yn 'e [[iepen loft]] holden, mei [[muzyk]] en [[iten|iterij]]. Fierders wol de [[tradysje]] dat boargers op Keningsdei gjin ferlet hawwe fan in [[fergunning]] om op 'e dyk dingen [[ferkeapje]] te meien. Dat soepele belied fan oerheidswegen liedt dy deis yn in soad plakken, mar benammen yn 'e grutte [[stêd]]en, ta mânske [[rommelmerk]]en op 'e [[strjitte]], de saneamde [[frijmerk]]. Yn 'e praktyk is it trouwens sa dat in [[boargemaster]] noch wolris út feilichheidsomtinkens de ferkeap fan bgl. [[iten]] en [[drinken]] op beskate plakken en/of beskate tiden ferbiedt. Fral [[Amsterdam]] stiet bekend om syn grutte frijmerk, dy't elts jier wer mear as in heal miljoen besikers lûkt. Njonken Amsterdammers binne dat fral minsken út 'e rest fan it lân. Ek foar bûtenlânske [[toerist]]en is ''King's Day'', sa't it oanpriizge wurdt (foarhinne ''Queen's Day''), ien fan wichtichste eveneminten yn Amsterdam. Om't Keningsdei in [[nasjonale feestdei]] is, wat betsjut dat it foar in soad minsken in [[frije dei]] is, gripe in protte lju de kâns oan om dan [[útsliepen|út te sliepen]] en de foarôfgeande [[jûn]] [[útgean|út te gean]]. Dy jûn (en [[nacht]]) foarôfgeande oan Keningsdei is bekend kommen te stean as de [[Keningsnacht]] (foarhinne Keninginnenacht). Yn [[De Haach]] sprekt men (yn it [[Hageneesk]]e [[dialekt]]) fan ''[[Koningsnach]]'' (sûnder -t; foarhinne ''Koninginnenach''), en yn [[Rotterdam]] hjit de Keningsnacht de ''[[Nacht van Oranje]]'', dy't fierd wurdt yn [[Ahoy Rotterdam|Ahoy]]. Yn [[Apeldoarn]] en omkriten wurdt de Keningsnacht de ''Prinsennacht'' neamd, en hjit is de Keningsnacht krekt de nacht néi Keningsdei. ==List fan besochte plakken== Hjirûnder in list mei [[plak (geografy)|plak]]ken dy't fan [[1981]] oant en mei [[2013]] yn it ramt fan Keninginnedei besocht binne troch [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], en fan [[2014]] oant no yn it ramt fan Keningsdei troch [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! plak(ken) ! provinsje(s) ! opmerkings |- bgcolor=lightgray !colspan=4|<small>''Keninginnedei''</small> |- | rowspan="2"| [[1981]] | [[Feare]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Breda]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[1982]] | [[Harns (stêd)|Harns]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Súdlaren]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] |- | rowspan="2"| [[1983]] | [[Lochem]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Vaassen]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | [[1984]] | [[De Haach]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens fiering 75e jierdei fan [[prinsesse]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]]''</small> |- | rowspan="3"| [[1985]] | [[Anna Paulowna (plak)|Anna Paulowna]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="3"| |- | [[Callantsoog]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | [[Skagen (plak)|Skagen]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1986]] | [[Deurne]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | rowspan="2"| |- | [[Meijel]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | [[1987]] | [[Breukelen]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | <small>''teffens fiering 50-jierrich houlik fan [[prinsesse]] [[Juliana fan de Nederlannen|Juliana]] en [[prins-gemaal|prins]] [[Bernhard fan Lippe-Biesterfeld|Bernhard]]''</small> |- | rowspan="3"| [[1988]] | [[Genemuiden]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | rowspan="3"| <small>''teffens fiering 50e jierdei fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]]; it besyk oan Amsterdam wie in ynformeel ferrassingsbesyk''</small> |- | [[Kampen]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] |- | [[Amsterdam]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1989]] | [[Goedereede]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Ald-Beijerlân]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1990]] | [[Loppersum (Grinslân)|Loppersum]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | rowspan="2"| |- | [[Haren (Grinslân)|Haren]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] |- | rowspan="2"| [[1991]] | [[Bueren (Gelderlân)|Bueren]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Kulemboarch]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | [[1992]] | [[Rotterdam]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | |- | rowspan="2"| [[1993]] | [[East-Flylân]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Snits (stêd)|Snits]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |- | rowspan="2"| [[1994]] | [[Emmeloard]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] | rowspan="2"| |- | [[Urk]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] |- | rowspan="2"| [[1995]] | [[Eijsden (plak)|Eijsden]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | rowspan="2"| |- | [[Sittard]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | rowspan="2"| [[1996]] | [[Sint-Maartensdijk]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Bergen op Soom]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[1997]] | [[Marken (Wetterlân)|Marken]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Felsen]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | rowspan="2"| [[1998]] | [[Doesburg]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | rowspan="2"| |- | [[Sutfen (plak)|Sutfen]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] |- | rowspan="2"| [[1999]] | [[Houten]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | rowspan="2"| |- | [[Utert (stêd)|Utert]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] |- | rowspan="2"| [[2000]] | [[Katwyk]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | rowspan="2"| |- | [[Leien]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] |- | [[2001]] | ― | ― | <small>''gjin Keninginnedeibesyk fanwegen de [[Tongblierkrisis]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2002]] | [[Hoogeveen]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] | rowspan="2"| <small>''de útstelde besiken fan 2001''</small> |- | [[Meppel]] | [[File:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] |- | rowspan="2"| [[2003]] | [[Wijhe]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | rowspan="2"| |- | [[Dimter]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] |- | rowspan="2"| [[2004]] | [[Warffum]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | rowspan="2"| |- | [[Grins (stêd)|Grins]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] |- | [[2005]] | [[Skeveningen]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens fiering 25-jierrich regearingsjubileum fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2006]] | [[Zeewolde]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] | rowspan="2"| |- | [[Almeare]] | [[File:Flevolandflag.svg|border|20px]] [[Flevolân]] |- | rowspan="2"| [[2007]] | [[Woudrichem]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | rowspan="2"| |- | [[De Bosk]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] |- | rowspan="2"| [[2008]] | [[Makkum]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | rowspan="2"| |- | [[Frjentsjer]] | [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |- | [[2009]] | [[Apeldoarn]] | [[File:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | <small>''foartidich ôfbrutsen fanwegen de [[oanslach op Keninginnedei 2009]]''</small> |- | rowspan="2"| [[2010]] | [[Wemeldinge]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] | rowspan="2"| |- | [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] | [[File:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Seelân]] |- | rowspan="2"| [[2011]] | [[Thorn (Limburch)|Thorn]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | rowspan="2"| |- | [[Weert (plak)|Weert]] | [[File:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] |- | rowspan="2"| [[2012]] | [[Rhenen]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | rowspan="2"| |- | [[Veenendaal]] | [[File:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] |- | [[2013]] | ― | ― | <small>''gjin besyk fanwegen de [[abdikaasje]] fan [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]] en de [[ynhuldiging]] fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]''</small> |- bgcolor=lightgray !colspan=4|<small>''Keningsdei''</small> |- | rowspan="2"| [[2014]] | [[De Ryp (Noard-Hollân)|De Ryp]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] | rowspan="2"| <small>''de útstelde besiken fan 2013''</small> |- | [[Amstelfean]] | [[File:Flag North-Holland, Netherlands.svg|border|20px]] [[Noard-Hollân]] |- | [[2015]] | [[Doardt]] | [[File:Flag Zuid-Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''1ste Keningsdei nije styl, mei in besyk oan mar ien plak''</small> |- | [[2016]] | [[Swol]] | [[File:Flag of Overijssel.svg|border|20px]] [[Oerisel]] | |- | [[2017]] | [[Tilburch]] | [[File:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | <small>''teffens fiering 50e jierdei fan [[kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]]''</small> |- | [[2018]] | [[Grins (stêd)|Grins]] | [[File:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslân]] | |- | [[2019]] | [[Amersfoart]] | [[Ofbyld:Utrecht (province)-Flag.svg|border|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]] | |- | [[2020]] | ― | ― | <small>''ôfsein fanwegen de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]]''</small> |- | [[2021]] | [[Eindhoven]] | [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | <small>''oanpast programma fanwegen de jildende koroanamaatregels''</small> |- | [[2022]] | [[Maastricht]] | [[Ofbyld:Flag of Limburg (Netherlands).svg|border|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] | |- | [[2023]] | [[Rotterdam]] | [[Ofbyld:Flag of South Holland.svg|border|20px]] [[Súd-Hollân]] | <small>''teffens tsienjierrich regearingsjubileum fan kening Willem-Alexander.''</small> |- | [[2024]] | [[Emmen (plak)|Emmen]] | [[Ofbyld:Flag of Drenthe.svg|border|20px]] [[Drinte]] | |- | [[2025]] | [[Doetinchem]] | [[Ofbyld:Flag of Gelderland.svg|border|20px]] [[Gelderlân]] | |- | [[2026]] | [[Dokkum]] | [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | |} == Sjoch ek == * [[Dei fan de Arbeid]] (1 maaie) * [[Nasjonale Deadebetinking]] (4 maaie) * [[Befrijingsdei]] (5 maaie) * [[Oanslach op Keninginnedei 2009]] == Keppelings om utens == * {{nl}}[http://www.koninklijkhuis.nl/Monarchie/Koninginnedag/Koninginnedag_vroeger_en_nu.html "Keninginnedei doe en no"] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Koningsdag_(Nederland) ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Koningsdag}} {{commonscat|Koninginnedag}} }} [[Kategory:Feest]] [[Kategory:Dei]] [[Kategory:Sekuliere hjeldei]] [[Kategory:Festival yn Nederlân]] [[Kategory:Festival yn Fryslân]] [[Kategory:Weromkearend evenemint ynsteld yn 2014]] [[Kategory:April]] q438k4ouorail2736hur91cytxjww3b 0 33980 1228802 1074009 2026-04-27T09:58:31Z Tekstman 1675 ôfbylding 1228802 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Hannah Piebenga-Ludwig (links) mei fierder oan 'e tafel Wim Ramaker en Myrle Tsjoeng by de opnamen foar it NCRV programma 'Literama' yn de tegelkelder fan it Princessehof,.jpg | ôfbyldingstekst = Hannah Piebenga-Ludwig (links) in 1974 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Johanna Ludwig | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[4 febrewaris]] [[1943]] | berteplak = [[Assen]] | stoarn = [[1 novimber]] [[2013]] | stjerplak = [[Frjentsjer]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Sjoernalist]]e,<br>[[Wethâlder]],<br>Steatelid | aktyf as = Dichteres | jierren aktyf = [[1974]] - [[2007]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = Trilogy fan de ierdmantsjes | prizen = [[Rely Jorritsmapriis]] (1968), (1969), (1970), (1971), (1972) | webside = }}'''Johanna Ludwig''' better bekend as '''Hannah Ludwig''' ([[Assen]], [[4 febrewaris]] [[1943]] - [[Frjentsjer]], [[1 novimber]] [[2013]]) wie [[sjoernalist]]e, riedslid, [[wethâlder]] en steatelid foar de [[PvdA]]. Ludwig wie fan [[1974]] oant [[1994]] aktyf út namme fan de [[PvdA]] yn de rie fan [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] en wie fan [[1995]] oant [[2007]] lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. Teffens hat hja fise-foarsitter fan it [[Frysk Festival]], foarsitter 50 jier Befrijing Frjentsjer, lid Agrarysk Komitee, foarsitter fan de 'Groot Franeker van het Jaar', foarsitter fan [[Simmer 2000]] yn Frjentsjer en foarsitter fan it 'Vrijwilligerswerk Franekeradeel' west. By it ôfskie fan de steaten waard se lid yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Se wie troud mei skriuwer [[Tjitte Piebenga]] (stoarn 2007). Sy wûn fiif kear de [[Rely Jorritsmapriis]] yn de kategory Poëzy en krige de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerpriis]] ûnder oaren foar har ''Trilogy fan de ierdmantsjes''. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=ludw004 dbnl.org] }} {{DEFAULTSORT:Ludwig, Hannah}} [[Kategory:Nederlânsk sjoernalist]] [[Kategory:Nederlânsk politikus]] [[Kategory:Nederlânsk sosjalist]] [[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]] [[Kategory:Nederlânsk dichter]] [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:PvdA-politikus]] [[Kategory:Frysk gemeenteriedslid]] [[Kategory:Frysk wethâlder]] [[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]] [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk sosjalist]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Drintsk persoan]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Frjentsjer]] [[Kategory:Persoan berne yn 1943]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2013]] 0ilwdsyly2gi03rh8zw3wkfapthj8r1 1228807 1228802 2026-04-27T10:44:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228807 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Hannah Piebenga-Ludwig (links) mei fierder oan 'e tafel Wim Ramaker en Myrle Tsjoeng by de opnamen foar it NCRV programma 'Literama' yn de tegelkelder fan it Princessehof,.jpg | ôfbyldingstekst = Hannah Piebenga-Ludwig (lofts) yn 1974 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Johanna Ludwig | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[4 febrewaris]] [[1943]] | berteplak = [[Assen]] | stoarn = [[1 novimber]] [[2013]] | stjerplak = [[Frjentsjer]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Sjoernalist]]e,<br>[[Wethâlder]],<br>Steatelid | aktyf as = Dichteres | jierren aktyf = [[1974]] - [[2007]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = Trilogy fan de ierdmantsjes | prizen = [[Rely Jorritsmapriis]] (1968), (1969), (1970), (1971), (1972) | webside = }}'''Johanna Ludwig''' better bekend as '''Hannah Ludwig''' ([[Assen]], [[4 febrewaris]] [[1943]] - [[Frjentsjer]], [[1 novimber]] [[2013]]) wie [[sjoernalist]]e, riedslid, [[wethâlder]] en steatelid foar de [[PvdA]]. Ludwig wie fan [[1974]] oant [[1994]] aktyf út namme fan de [[PvdA]] yn de rie fan [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] en wie fan [[1995]] oant [[2007]] lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. Teffens hat hja fise-foarsitter fan it [[Frysk Festival]], foarsitter 50 jier Befrijing Frjentsjer, lid Agrarysk Komitee, foarsitter fan de 'Groot Franeker van het Jaar', foarsitter fan [[Simmer 2000]] yn Frjentsjer en foarsitter fan it 'Vrijwilligerswerk Franekeradeel' west. By it ôfskie fan de steaten waard se lid yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Se wie troud mei skriuwer [[Tjitte Piebenga]] (stoarn 2007). Sy wûn fiif kear de [[Rely Jorritsmapriis]] yn de kategory Poëzy en krige de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerpriis]] ûnder oaren foar har ''Trilogy fan de ierdmantsjes''. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=ludw004 dbnl.org] }} {{DEFAULTSORT:Ludwig, Hannah}} [[Kategory:Nederlânsk sjoernalist]] [[Kategory:Nederlânsk politikus]] [[Kategory:Nederlânsk sosjalist]] [[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]] [[Kategory:Nederlânsk dichter]] [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:PvdA-politikus]] [[Kategory:Frysk gemeenteriedslid]] [[Kategory:Frysk wethâlder]] [[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]] [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk sosjalist]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Drintsk persoan]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Frjentsjer]] [[Kategory:Persoan berne yn 1943]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2013]] 5ynkrf0agyj38lhr2cl3rbhsbkf95fc 0 48949 1228693 838150 2026-04-26T13:48:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 + 1228693 wikitext text/x-wiki {{By de tiid}} [[Ofbyld:Greta Gerwig, No Strings Attached Premiere.jpg|thumb|rechts|275px|Greta Gerwig (2011)]] '''Greta Celeste Gerwig''' ([[Sacramento (Kalifornje)|Sacramento]], [[4 augustus]] [[1983]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Akteur|aktrise]], senarioskriwer en filmregisseur. Sy waard [[2011]] nominearre foar ûnder oaren de ''Independent Spirit Award'', in priis foar de bêste frouljus haadrol yn de tragykomedy ''Greenberg''. ==Filmografy== {| class="wikitable" |- ! Jier ! Film ! Rol ! Bysûnderheden |- |rowspan="1"| 2006 | ''[[LOL (film)|LOL]]'' | Greta | |- |rowspan="1"|2007 | ''[[Hannah Takes the Stairs]]'' | Hannah |Ek mei-auteur |- |rowspan="5"| 2008 | ''[[Baghead]]'' | Michelle | |- |''[[Yeast]]'' | Gen | |- |''[[Nights and Weekends]]'' | Mattie | Ek mei-auteur en mei-regisseur |- | ''[[Quick Feet, Soft Hands]]'' | Lisa | [[Koarte film]] |- | ''[[I Thought You Finally Completely Lost It]]'' | Greta | |- |rowspan="3"| 2009 |''[[You Won't Miss Me]]'' | | |- |''[[The House of the Devil]]'' | Megan | |- |''[[Family Tree (film út 2009)|Family Tree]]'' | | Koarte film |- |rowspan="4"| 2010 | ''[[Greenberg]]'' | Florence Marr | |- | ''[[Art House]]'' | Nora Ohr | |- | ''[[Northern Comfort]]'' | Cassandra | |- | ''[[The Dish & the Spoon]]'' | Rose | |- | rowspan="3" | 2011 | ''[[No Strings Attached]]'' | Patrice | |- | ''[[Arthur (film út 2011)|Arthur]]'' | Naomi | |- | ''[[Damsels in Distress (film út 2011)|Damsels in Distress]]'' | Violet | |- | rowspan="2" |2012 | ''[[To Rome with Love]]'' | Sally | |- | ''[[Frances Ha]]'' | Frances | |- | 2014 | ''[[Eden (film út 2014)|Eden]]'' | Julia | |- | rowspan="2" |2015 | ''[[Mistress America]]'' | Brooke | |- | ''[[Maggie's Plan]]'' | Maggie | |- | 2023 | ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' | n.f.t. |regisseur en senarioskriuwster |- |} {{DEFAULTSORT:Gerwig, Greta}} [[kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1983]] otlrdcn0knvfg4u3d2c676djbno8qrx 1228700 1228693 2026-04-26T14:25:59Z Drewes 2754 foto 1228700 wikitext text/x-wiki {{By de tiid}} [[Ofbyld:Barbie Movie Reception (cropped) 2.jpg|thumb|upright|Greta Gerwig by de presintaasje fan de film ''Barbie'' (2023)]] [[Ofbyld:Greta Gerwig, No Strings Attached Premiere.jpg|thumb|upright|Greta Gerwig (2011)]] '''Greta Celeste Gerwig''' ([[Sacramento (Kalifornje)|Sacramento]], [[4 augustus]] [[1983]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Akteur|aktrise]], senarioskriwer en filmregisseur. Sy waard [[2011]] nominearre foar ûnder oaren de ''Independent Spirit Award'', in priis foar de bêste frouljus haadrol yn de tragykomedy ''Greenberg''. ==Filmografy== {| class="wikitable" |- ! Jier ! Film ! Rol ! Bysûnderheden |- |rowspan="1"| 2006 | ''[[LOL (film)|LOL]]'' | Greta | |- |rowspan="1"|2007 | ''[[Hannah Takes the Stairs]]'' | Hannah |Ek mei-auteur |- |rowspan="5"| 2008 | ''[[Baghead]]'' | Michelle | |- |''[[Yeast]]'' | Gen | |- |''[[Nights and Weekends]]'' | Mattie | Ek mei-auteur en mei-regisseur |- | ''[[Quick Feet, Soft Hands]]'' | Lisa | [[Koarte film]] |- | ''[[I Thought You Finally Completely Lost It]]'' | Greta | |- |rowspan="3"| 2009 |''[[You Won't Miss Me]]'' | | |- |''[[The House of the Devil]]'' | Megan | |- |''[[Family Tree (film út 2009)|Family Tree]]'' | | Koarte film |- |rowspan="4"| 2010 | ''[[Greenberg]]'' | Florence Marr | |- | ''[[Art House]]'' | Nora Ohr | |- | ''[[Northern Comfort]]'' | Cassandra | |- | ''[[The Dish & the Spoon]]'' | Rose | |- | rowspan="3" | 2011 | ''[[No Strings Attached]]'' | Patrice | |- | ''[[Arthur (film út 2011)|Arthur]]'' | Naomi | |- | ''[[Damsels in Distress (film út 2011)|Damsels in Distress]]'' | Violet | |- | rowspan="2" |2012 | ''[[To Rome with Love]]'' | Sally | |- | ''[[Frances Ha]]'' | Frances | |- | 2014 | ''[[Eden (film út 2014)|Eden]]'' | Julia | |- | rowspan="2" |2015 | ''[[Mistress America]]'' | Brooke | |- | ''[[Maggie's Plan]]'' | Maggie | |- | 2023 | ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' | n.f.t. |regisseur en senarioskriuwster |- |} {{DEFAULTSORT:Gerwig, Greta}} [[kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1983]] dy29q9wkzm77qx8ig9wiioxfriupye1 0 63937 1228750 1013673 2026-04-26T22:51:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1228750 wikitext text/x-wiki {{Politikus | namme = Lady Bird Johnson | ôfbylding = Lady Bird Johnson, photo portrait, standing at rear of White House, color, crop.jpg| ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 230px | echte namme = Claudia Alta Taylor Johnson | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berteplak = [[Karnack (Teksas)|Karnack]] ([[Teksas]]) | bertedatum = [[22 desimber]] [[1912]] | stjerplak = [[West Lake Hills (Teksas)|West Lake Hills]] ([[Teksas]]) | stjerdatum = [[11 july]] [[2007]] | etnisiteit = [[File:Flag of Denmark.svg|border|18px]] [[Denen|Deensk]] <br>[[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]] <br>[[File:Flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Skotten|Skotsk]] <br>[[File:Flag of Wales (1959–present).svg|border|20px]] [[Welsen|Welsk]] | partij = [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] | prizen = [[Presidinsjele Frijheidsmedalje|Pres. Frijheidsmedalje]] 1977 | funksje1 = ''[[First Lady]]'' fan de [[Feriene Steaten]] | regear1 = | amtsperioade1 = [[1963]] – [[1969]] | foargonger1 = [[Jackie Kennedy]] | opfolger1 = [[Pat Nixon]] | funksje2 = ''Second Lady'' fan de [[Feriene Steaten]] | regear2 = | amtsperioade2 = [[1961]] – [[1963]] | foargonger2 = [[Pat Nixon]] | opfolger2 = [[Muriel Buck Humprey]] }} '''Lady Bird Johnson''', echte (berte)namme: '''Claudia Alta Taylor''' ([[Karnack (Teksas)|Karnack]] ([[Teksas]]), [[22 desimber]] [[1912]] – [[West Lake Hills (Teksas)|West Lake Hills]] ([[Teksas]]), [[11 july]] [[2007]]), wie de frou fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] presidint [[Lyndon B. Johnson]]. Hja wie ''second lady'' fan 'e Feriene Steaten (fise-presidintsfrou) fan [[1961]] oant [[1963]], en ''[[first lady]]'' fan 'e Feriene Steaten (presidintsfrou) fan [[1963]] oant [[1969]]. Dêrnjonken wie hja in gewykst sakefrou en in kundich assistinte fan har man. ==Libben== ===Jonkheid en komôf=== Lady Bird Taylor wie hikke en tein op in [[Teksas|Eastteksaanske]] [[katoen]]plantaazje deunby de grins mei [[Louisiana]], dy't datearre fan foar de [[Amerikaanske Boargeroarloch|Boargeroarloch]]. Hja wie de dochter fan Thomas Jefferson Taylor sr., in katoenboer fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]]-[[Welsen|Welsk]]-[[Denen|Deensk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf, en dy syn frou Minnie Lee Pattillo, in geastlik fragile húsfrou mei [[Ingelsen|Ingelske]] en [[Skotten|Skotske]] foarâlden, dy't de lju yn 'e wide omkriten shockearre troch [[negroïde ras|negers]] yn 'e hûs te nûgjen. Sawol Taylor har heit as har mem wiene berne yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alabama]]. Se hie twa âldere bruorren. Doe't se fiif jier wie, foel har mem wylst hja [[swierwêzen|swier]] wie by de trep del, krige in [[miskream]] en stoar oan 'e komplikaasjes dêrfan. Neitiid wertroude Taylor har heit noch twa kear. Doe't se noch in poppe wie, murk Taylor har bernefamke, in Alice Tittle, ris op dat se ''"purty as a ladybird"'' wie ([[Súdlik Amerikaansk-Ingelsk]] [[dialekt]] foar "sa tsjep as in [[leavehearsbistke]]"). Dy namme bleau stykjen, en ferfong de rest fan har libben suver folslein har eigentlike foarnammen, sels op offisjele dokuminten. Har heit en bruorren neamden har "Lady", en har man neamde har "Bird". ===Oplieding en houlik=== Doe't se nei de middelbere skoalle moast, wenne Taylor op keamers yn it gruttere stedsje [[Jefferson (Teksas)|Jefferson]], en kaam se inkeld yn 'e wykeinen noch thús. Fan [[1928]] oant [[1934]] folge se in oplieding oan efterinoar de [[Universiteit fan Alabama]], it ''St. Mary's Episcopal College for Women'' en de [[Universiteit fan Teksas]]. Yn [[1933]], resp. [[1934]] studearre se ''cum laude'' ôf mei bachelorstitels yn 'e [[keunst]]en en [[sjoernalistyk]], wêrmei't se foar in frou fan har tiid opmerklike heech oplaat wie. Wylst se noch studinte wie te [[Austin (Teksas)|Austin]], oan 'e Universiteit fan Teksas, mette se de ûnderwizer [[Lyndon B. Johnson]], ta wa't se har nei eigen sizzen oanlutsen fielde ''"as in mot ta in flam."'' Se trouden op [[17 novimber]] [[1934]] te [[San Antonio (Teksas)|San Antonio]], en krigen twa dochters, [[Lynda Bird Johnson]] ([[1944]]) en [[Luci Baines Johnson]] ([[1947]]). ===Oarehelte en sakefrou=== Taylor hie oarspronklik in karriêre yn 'e sjoernalistyk foar eagen hân, mar yn in tiid dat in troude froulju achte waard thús te bliuwen en foar har gesin te soargjen, wie dat nei har houlik fan 'e baan. Likegoed ûntjoech se har as assistinte fan har man ta in kundich manageresse en in slûchslim ynvestearster. Se brûkte har beskieden beërf yn [[1937]] om Johnson syn kampanje foar de ferkiezings fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] te finansieren, en fungearre letter as syn offisjeuze pleatsferfangster wylst er sels yn 'e [[Amerikaanske Marine]] tsjinne. Yn [[1943]] kocht se in [[radio]]stasjon yn Austin oan, en dy ynvestearring wreide se yn [[1952]], nettsjinsteande har man syn protesten, út mei in [[tillefyzje]]stjoerder. KTBC-TV wie it earste tillefyzjestasjon yn Austin, en it [[monopoalje]] dat se sadwaande yn 'e hannen krige, makke har en har man ta miljonêrs. ===''First lady''=== Yn [[1960]] waard Johnson fise-presidint, en yn [[1963]], nei de moard op [[John F. Kennedy]], waard er ynsward as presidint. Hy siet Kennedy syn termyn út en wûn yn [[1964]] de ferkiezings, sadat er oan [[1969]] ta yn it [[Wite Hûs (Washington D.C.)|Wite Hûs]] bleau. Under it presidintskip fan har man wie Taylor de earste ''[[first lady]]'' fan 'e Feriene Steaten dy't sûnder tuskenpersoanen gedoente hie mei it [[Amerikaanske Kongres]], en dy't op eigen manneboet foar har man op kampanje gie. Sa reizge se yn [[1964]] troch acht súdlike steaten om 'e [[jeropide ras|blanke]] kiezers dêre te oertsjûgjen fan 'e justheid en ûnûntkomberens fan 'e nije boargerrjochtewetjouwing (dy't de [[negroïde ras|swarten]] gelikense rjochten joech). Taylor sette har fierders har libben lang yn foar it kreazer meitsjen fan 'e Amerikaanske stêden en ynfrastruktuer. (Ien fan har bekendste útspraken wie: ''"Dêr't blommen bloeie, docht hope dat ek."'') ===Lettere jierren en dea=== Nei Johnson syn ferstjerren oan in [[hertoanfal]], yn [[1973]], hold Taylor har dwaande mei de neilittenskip fan har man, en fierders mei in projekt ta it opkreazjen fan 'e Teksaanske haadstêd [[Austin (Teksas)|Austin]]. Teffens siet se yn 'e rie fan bestjoer fan 'e Universiteit fan Teksas en yn it bestjoer fan 'e ''[[National Geographic Society]]'', en wie se adviseur fan 'e ''[[National Park Service]]''. Fierders rjochte se yn [[1982]] mei [[aktrise]] [[Helen Hayes]] it ''National Wildflower Research Center'' op, dat de reyntroduksje fan lânseigen [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[floara]] yn [[kultuerlân]] foarstie. Yn [[1977]] krige Taylor fan presidint [[Gerald Ford]] de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] útrikt, de heechste boargerlike Amerikaanske ûnderskieding. Teffens waard har yn [[1988]] de [[Goudene Medalje fan it Amerikaanske Kongres]] takend. Yn [[1993]] krige se in [[serebraal faskulêr aksidint|oerhaal]] en rekke se frijwol [[blinens|blyn]]. Yn [[2002]] folge in twadde, slimmere oerhaal, dy't har har spraakfermogen ûntnaam en wêrnei't se inkeld noch mei help rinne koe. Yn [[2006]] ferlear se wat se noch fan har gesichtsfermogen oer hie, en op [[11 july]] [[2007]] stoar se thús, yn har hûs yn it Teksaanske [[West Lake Hills (Teksas)|West Lake Hills]], yn 'e âlderdom fan 94 jier in natuerlike dea. ==Sjoch ek== * ''[[First lady]]'' * [[List fan first ladies fan de Feriene Steaten|List fan ''first ladies'' fan de Feriene Steaten]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lady_Bird_Johnson ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lady Bird Johnson}} }} {{DEFAULTSORT:Johnson, Lady Bird Taylor}} [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Oarehelte fan in lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] [[Kategory:Oarehelte fan in Amerikaansk senator]] [[Kategory:Oarehelte fan de fise-presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Oarehelte fan de presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Deensk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Skotsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Welsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1912]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2007]] [[Kategory:Lyndon B. Johnson]] g9jb65a94ra086ysfa4f73l4avo7sz6 0 123053 1228708 1228173 2026-04-26T14:41:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1228708 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - [[Kroaasje]] fiert de [[euro]] yn as [[muntienheid]] en wurdt opnommen yn it [[Schengengebiet]]. *[[5 jannewaris|5]] - Yn [[Fatikaanstêd]] fynt de [[útfeart]] fan 'e eardere [[paus]] [[Benediktus XVI]] plak. *[[8 jannewaris|8]] - Oanhingers fan 'e foargeande [[presidint]] [[Jair Bolsonaro]] fiere yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[haadstêd]] [[Brasilia]] [[bestoarming fan it Brazyljaanske Kongres, Presidinsjeel Paleis en Heechgerjochtshôf (2023)|in bestoarming]] út fan it [[Nasjonaal Kongres fan Brazylje|parlemintsgebou]], presidinsjeel [[paleis]] en [[heechgerjochtshôf]]. De Brazyljaanske autoriteiten beskôgje it as in mislearre [[steatsgreep]] om 'e [[links (polityk)|linkse]] opfolger fan Bolsanaro, [[Luiz Inácio Lula da Silva]], ôf te setten. *[[15 jannewaris|15]] - Yn [[Nepal]], by de stêd [[Pokhara (stêd)|Pokhara]], hat in [[fleanramp]] plak mei in [[ATR 72|ATR 72-500]]. [[Yeti Airlines-flecht 691]] stoart del, wêrby't 68 minsken omkomme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2460027-geen-hoop-meer-op-overlevenden-vliegramp-nepal {{nl}} nos.nl, 16-01-2023, Geen hoop meer op overlevenden vliegramp Nepal]</ref> *[[17 jannewaris|17]] - [[Nguyễn Xuân Phúc]] stapt op as [[presidint]] fan [[Fjetnam]] nei't syn posysje fanwegen ferskate [[skandalen]] ûnhâldber wurden is. *[[18 jannewaris|18]] - De [[Oekraïne|Oekraynske]] [[minister]] fan Binnenlânske Saken [[Denis Monastyrski]] komt yn 'e mande mei 13 oare minsken om as syn [[helikopter]] [[delstoarten|delstoart]] yn 'e stêd [[Brovary]]. *[[27 jannewaris|27]] - Yn it troch [[Israel]] besette [[Westjordaanlân]] brekt rûnom ûnrêst út as by in ynfal fan it Israelyske leger yn [[Jenin]] 9 [[Palestina|Palestinen]] omkomme. Jûns wurde yn [[East-Jeruzalim]] troch in Palestyn 7 Israeeljers [[dea]]sketten as se út 'e [[synagoge]] komme. *[[30 jannewaris|30]] - Yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] stêd [[Peshawar]] komme by [[selsmoardoanslach op in moskee yn Peshawar (2023)|in selsmoardoanslach]] op in [[moskee]] teminsten 101 minsken om, foar it meastepart [[plysje]]minsken, wylst mear as 220 oaren [[ferwûne]] reitsje. ;febrewaris *[[3 febrewaris|3]] - It [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] makket buorkundich dat it [[Sineesk ballonynsidint (2023)|in Sineeske spionaazjeballon]] yn 'e rekken hâldt, dy't fan [[Alaska]] fia [[Kanada]] en dan oer de [[legere 48 steaten]] sweeft, oant er op [[4 febrewaris]] foar de kust fan [[Súd-Karolina]] boppe de [[Atlantyske Oseaan]] delsketten wurdt. Troch dit ynsidint bekuolje de relaasjes tusken de Feriene Steaten en de [[Folksrepublyk Sina]], dy't dochs al net bêst wiene, noch mear. *[[6 febrewaris|6]] - It suden fan [[Turkije]] en it noardwesten fan [[Syrje]] wurde troffen troch [[ierdbeving yn Turkije en Syrje (2023)|in swiere ierdbeving]] mei in krêft fan 7.8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Op [[15 maart]] binne der krapoan as 56.000 [[dea]]den teld en mear as 130.000 [[ferwûne]]n. *[[17 febrewaris|17]] - [[Andorra]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[21 febrewaris|21]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] skoarret de meiwurking fan syn lân op oan 'e útfiering fan [[New START]], in [[ferdrach]] mei de [[Feriene Steaten]] dat de [[atoombom|nuklêre wapenarsenalen]] beheine moat. *[[27 febrewaris|27]] - It [[Feriene Keninkryk]] en de [[Jeropeeske Uny]] berikke in kompromis om it [[Noard-Ierlânprotokol]] fan it [[Brexit]]ferdrach oan te passen. *[[28 febrewaris|28]] - Yn [[Grikelân]] fynt by it plak [[Larisa (stêd)|Larisa]], yn 'e [[lânstreek]] [[Tessaalje]], [[Treinramp by Larissa|in treinramp]] plak, wêrby't 57 minsken omkomme en 85 oaren [[ferwûne]] reitsje. Dat liedt [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] en [[staking]]s yn it hiele lân, mei't wanbelied fan it regear foar de roamp ferantwurdlik holden wurdt. ;maart *[[4 maart|4]] - De lidsteaten fan 'e [[Feriene Naasjes]] stimme yn mei it [[Folleseeferdrach]], dat derop rjochte is om yn [[2030]] 30% fan 'e [[ynternasjonale wetters]] in [[natoergebiet|beskerme status]] te jaan. *[[10 maart|10]] - Under bemiddeling troch [[Sina]] beslute [[Iraan]] en [[Saûdy-Araabje]] om wer [[diplomatike betrekkings]] oan te gean, nei't hja dy yn [[2016]] ferbrutsen hiene. *[[10 maart|10]] - De [[Silicon Valley Bank]], de op 15 nei grutste [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] fan 'e [[Feriene Steaten]], giet [[fallyt]], folge troch twa lytsere banken. Dat ropt op 'e [[effektebeurs|finansjele merken]] wrâldwiid [[eangst]] op foar in nije [[Bankekrisis]]. *[[15 maart|15]] - Yn [[Nederlân]] wurde yn in [[polarisaasje|polarisearre]] [[polityk]] klimaat [[Provinsjale Steateferkiezings (2023)|Provinsjale Steateferkiezings]] holden. De [[BoerBoargerBeweging]] (BBB) komt as de grutte winner út 'e bus. It [[Foarum foar Demokrasy]] en it [[CDA]] binne de slimste ferliezers. *[[17 maart|17]] - It [[Ynternasjonaal Strafhof]] (ICC) yn [[De Haach]] lit in [[arrestaasjebefel]] útgean foar de [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], omreden fan [[oarlochsmisdie]]den dy't ûnder syn befel yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] troch Russyske [[militêr]]en en [[boarger]]like [[funksjonaris]]sen begien binne yn 'e [[Oekraïne]]. *[[18 maart|18]] - By in [[ierdbeving by Guayas (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.8 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it suden fan [[Ekwador]] 18 minsken om, reitsje mear as 500 oaren [[ferwûne]] en wurdt swiere skea oanrjochte. *[[19 maart|19]] - Yn [[Switserlân]] stimt de foaroansteande [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] [[UBS Group AG]] ta yn 'e oername fan [[konkurrint]] [[Crédit Suisse]], dy't driget om te fallen. De oerienkomst, dy't in wearde hat fan 3&nbsp;miljard [[Switserske frank]], is ta stân kommen ûnder bemiddeling fan it Switserske [[regear]]. *[[21 maart|21]] - By in [[ierdbeving yn Badachsjan (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.5 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it noardeasten fan [[Afganistan]] en it noarden fan it oanbuorjende [[Pakistan]] 21 minsken om en reitsje mear as 400 oaren [[ferwûne]]. *[[21 maart|21]] - It [[Parlemint fan Uganda]] nimt de [[Anty-Homoseksualiteitswet (2023)]] oan, wêryn't [[homoseksualiteit]] bestraft wurde kin mei [[libbenslange finzenisstraf]]. ;april *[[1 april|1]] - By [[bomoanslach yn Sint-Petersburch (2023)|in bomoanslach]] yn [[Sint-Petersburch]] komt [[Vladlen Tatarsky]] om, in oanhinger fan [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], dy't op syn [[floch]] yngeand ferslach die fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] en dêrby [[propaganda]] makke foar de [[Ruslân|Russyske]] oarlochsynset. *[[4 april|4]] - [[Finlân]] wurdt as 31e [[lân]] lid fan 'e [[NATO]]. *[[4 april|4]] - Yn [[Nederlân]] fynt by it plak [[Voorschoten]], yn 'e [[provinsje]] [[Súd-Hollân]], op de [[Alde line|âlde line]] in [[treinramp|treinûngelok]] plak, wêrby't in trein [[ûntspoaring|ûntspoart]] en 1 persoan omkomt. *[[11 april|11]] - Yn 'e [[Birmeeske Boargeroarloch]] komme by in [[bombardemint]] fan 'e [[Birma|Birmeeske]] [[loftmacht]] op it doarp [[Pazigyi]] teminsten 165 [[boarger]]s om. *[[14 april|14]] - De [[Jupiter Icy Moons Explorer]] (JUICE), in [[romtesonde]] dy't de mei [[iis]] oerdutsen [[moanne (byplaneet)|moannen]] fan 'e [[planeet]] [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] fan deunby ûndersykje sil, wurdt lansearre troch it [[ESA|Jeropeesk Romtefeartagintskip]] (ESA). De sonde sil Jupiter yn [[2031]] berikke. *[[15 april|15]] - Yn [[Dútslân]] wurdt de lêste [[kearnsintrale]] fan it lân sletten. *[[15 april|15]] - Yn 'e [[Sûdan]]eeske [[haadstêd]] [[Chartûm]] en oare dielen fan it lân brekke gefjochten út tusken de [[Sûdaneeske Striidkrêften]] en in tige grutte [[paramilitêr]]e [[milysje]], de [[Flugge Stipemacht]] (RSF). De RSF feroveret ier yn 'e striid de [[Ynternasjonale Lofthaven fan Chartûm]] en it [[presidint|presidinsjeel]] [[paleis]]. As de gefjochten nei in pear dagen inkeld mar oanboazje, driget der in nije [[boargeroarloch]] te ûntstean. *[[19 april|19]] - As yn 'e [[Jemen]]ityske [[haadstêd]] [[Sana'a]] by it útdielen fan [[iten]] en [[jild]] yn it ramt fan 'e [[fêstjen|festelmoanne]] [[Ramadan]] [[panyk]] útbrekt trochdat der yn 'e loft [[sjitten|sketten]] wurdt, [[ferdrukking yn Sana'a|komme troch ferdrukking teminsten 90 minsken om it libben]]. Nochris 322 oaren reitsje [[ferwûne]]. *[[25 april|25]] - Yn it [[Shakaholawâld]] yn [[Kenia]] wurde 110 folgelingen fan 'e [[kristlik]]e [[sekte]] [[Good News International Ministries]] yn ûndjippe [[grêven]] oantroffen. Nochris 300 oaren wurde noch [[fermist]] en fan har wurdt freze dat se ek [[dea]] binne. De sekteleden hawwe harrensels skynber [[ferhongering|deahongere]] om't se op dy manear neffens sektelieder [[Paul Nthenge Mackenzie]] "[[God (monoteïsme)|God]] moetsje" soene. Mackenzie hat himsels lykwols net deahongere en wurdt [[arrestearre]] op beskuldiging fan mearfâldige [[deaslach]]. ;maaie *[[1 maaie|1]] - It omfallen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[First Republic Bank]], dy't [[bankrot]] gien is, wurdt op it lêste momint foarkomd troch in oername troch [[JPMorgan Chase]]. *[[5 maaie|5]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) beskôget [[COVID-19]] net langer as in wrâldwiid needgefal, mar giet troch mei dernei te ferwizen as in [[pandemy]]. *[[6 maaie|6]] - [[kroaning fan Charles III fan it Feriene Keninkryk|De kroaning]] fan [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|Charles III]] ta [[kening]] fan it [[Feriene Keninkryk]] en alle lidsteaten fan it [[Britske Mienebêst]] dy't in [[monargy|monargale]] steatsfoarm hawwe, fynt mei grut fertoan fan pracht en preal en âlde [[tradysje]]s plak yn 'e [[Abdij fan Westminster]] yn [[Londen]]. *[[7 maaie|7]] - [[Syrje]] wurdt wer as folweardich lidsteat talitten ta de [[Arabyske Liga]]. It Syryske lidmaatskip wie opskoarre sûnt it [[regear|rezjym]] fan [[presidint]] [[Bashar al-Assad]] oan it begjin fan 'e [[Syryske Boargeroarloch]] yn [[2011]] mei grou [[geweld]] tsjin 'e [[opstanneling]]en fanwegen kaam. *[[14 maaie|14]] - De [[sykloan]] [[Sykloan Mocha|Mocha]], dy't himsels ûntjûn hat op 'e iepen [[Yndyske Oseaan]], treft mei in krêft fan kategory&nbsp;4 op 'e [[Skaal fan Saffir-Simpson]] de [[kust]]en fan [[Birma]] en [[Bangladesj]], dêr't 463 [[dea]]den falle, 101 minsken bliuwend [[fermist]] wurde en 719 oaren [[ferwûne]] reitsje. *[[14 maaie|14]] - By [[Taiske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Tailân]] winne [[politike partij|partijen]] dy't foar in weromkear nei de [[demokrasy]] binne in mearderheid yn it [[legerhûs (Tailân)|legerhûs]] fan it [[parlemint]], wylst partijen dy't de [[militêr]]e [[diktatuer|gûnta]] stypje, sitten ynleverje moatte. *[[17 maaie|17]] - De [[Itaalje|Italjaanske]] [[regio's fan Itaalje|regio]] [[Emylje-Romanje]] wurdt troffen troch swiere [[oerstreaming]]s wannear't [[stjalprein]] folget op in lange snuorje fan [[drûchte]], mei as gefolch dat de útdrûge grûn it wetter net opnimme kin. *[[28 maaie|28]] - Yn 'e twadde omgong fan 'e [[Turkske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Turkije]] behellet de sittende [[presidint]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] mei 52,2% fan 'e stimmen in oerwinning oer [[Kemal Kılıçdaroğlu]], de kandidaat fan 'e feriene [[opposysje (polityk)|opposysje]]. ;juny *[[2 juny|2]] - Yn it [[Nasjonaal Park De Biesbosk]] yn [[Súd-Hollân]] wurde foar it earst wer [[steur (fisk)|steuren]] útset, 70 jier nei't dy fisk yn 'e [[Nederlân]]ske [[oerflaktewetter]]s foar it lêst waarnommen is. *[[2 juny|2]] - By in [[treinramp yn Orissa (2023)|in grutte treinramp]] yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Orissa]], dêr't trije [[trein]]en by belutsen binne, komme teminsten 289 minsken om en reitsje mear as 1.175 oaren [[ferwûne]]. *[[6 juny|6]] - Yn it troch [[Ruslân]] yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] besette diel fan 'e [[Oekraïne]] wurdt de [[Nova Kachovkadaam]] troch in [[eksploazje]] ferwoastge. De krite streamôf wurdt ferrinnewearre troch [[oerstreaming]]s, wylst it gebiet streamop mei [[wettertekoart]]en foar [[yrrigaasje]]doelen te meitsjen kriget. Nei alle gedachten sitte de Russen efter it opblazen fan 'e [[keardaam]] en wolle se troch it skeppen fan in soarte fan [[wetterliny]] it oansteande Oekraynske [[offinsyf]] besykje tsjin te kearen. *[[8 juny|8]] - De [[reek]] fan hûnderten [[natoerbrannen yn Kanada (2023)|natoerbrannen yn Kanada]] waaieret út oer grutte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêden, lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Philadelphia]], [[Baltimore]], [[Washington, D.C.]], [[Detroit]] en [[Minneapolis]], dêr't it deiljocht alhiel ferdizene wurdt. Der wurdt warskôge om safolle mooglik thús te bliuwen en út 'e reek, dy't net sûn is om yn te azemjen. De autoriteiten warskôgje de ynwenners ek dat se har der mar op ynstelle moatte dat soks faker barre sil, om't it natoerbrânseizoen noch mar krekt oanbrutsen is. *[[13 juny|13]] - Teminsten 103 [[minske]]n komme om as in [[boat]] mei [[brulloft]]sfolk [[kapseizen|kapseist]] op 'e [[rivier]] de [[Niger (rivier)|Niger]] yn [[Nigearia]]. *[[14 juny|14]] - Op 'e [[Ioanyske See]], 80 [[km]] út 'e súdwestlike [[kust]] fan it [[Grikelân|Grykske]] [[skiereilân]] de [[Peloponnesos]], sinkt in oerladen [[Lybje|Lybyske]] [[skip|fiskersboat]] mei oan board 400 oant 750 [[migrant]]en út [[Egypte]], [[Syrje]], [[Afganistan]], [[Pakistan]] en [[Palestina]] ûnderweis nei in bettere [[takomst]] yn [[Jeropa]]. Der wurde 104 minsken rêden en 82 [[stoflike omskotten]] burgen. De restearjende likernôch 500 opfarrenden reitsje [[fermist]] en fan harren wurdt oannommen dat se de [[drinkeldea]] [[stoarn]] binne. *[[17 juny|17]] - [[Ruslân]] makket bekend dat it inkele [[nukleêre wapen]]s op it grûngebiet fan buorlân en bûnsgenoat [[Wyt-Ruslân]] stasjonearre hat. *[[20 juny|20]] - By [[finzenisrebûlje yn Támara|in rebûlje]] yn in [[frouljusfinzenis]] yn [[Támara]], yn [[Hondoeras]], komme teminsten 41 froulju om. *[[23 juny|23]] - Yn [[Ruslân]] komt de [[Wagnergroep]], in [[hierling]]eleger dat oan 'e Russyske kant yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] fjochtet, yn [[opstân]] tsjin 'e [[Russyske Striidkrêften]]. Dizze [[Opstân fan 'e Wagnergroep]], dy't ûnder lieding stiet fan Wagnerlieder [[Jevgeni Prigozjin]], begjint mei in besetting fan [[Rostov oan 'e Don]] en giet fierder mei in opmars nei [[Moskou]]. Deselde deis noch lûkt Prigozjin lykwols syn troepen werom nei't der tusken him de Russyske [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] in fredesoerienkomst ta stân kommen is troch bemiddeling fan 'e [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] presidint [[Aleksander Lûkasjenko]]. ;july *[[1 july|1]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] biedt út namme fan it [[Nederlân]]ske [[regear]] op [[Keti Koti]] oan 'e [[Suriname]]rs en [[Nederlânske Antillen|Antiljanen]] syn [[ûntskuldiging]]s oan foar it Nederlânske [[slavernij]]ferline. *[[1 july|1]]-[[23 july|23]] - De [[Omgong fan Frankryk 2023]] fynt plak, mei de start yn [[Bilbao]], yn [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]], en de finish yn [[Parys]]. *[[7 july|7]] - Yn [[Nederlân]] falt it [[Kabinet-Rutte IV]] as de koälysjepartijen [[VVD]], [[CDA]], [[D66]] en [[KristenUny]] gjin oerienstimming berikke kinne oer it beheinen fan it rjocht op [[gesinsweriening]] foar [[asylsiker]]s. *[[14 july|14]] - Yn [[Hollywood]] kundiget it machtige [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[fakbûn]] fan [[akteur]]s [[SAG-AFTRA]] in algemiene [[staking]] ôf út protest tsjin 'e ûnwil fan 'e grutte [[filmstudio's]] om 'e akteurs ôfdwaande te kompinsearjen foar distribúsje fia [[streamingtsjinst]]en en te beskermjen tsjin 'e oername fan harren wurk troch generative [[keunstmjittige yntelliginsje]]s. *[[20 july|20]]-[[20 augustus]] - Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip fuotbal froulju 2023|WK fuotbal foar froulju]] holden. *[[23 july|23]] - Tsientûzenen [[toerist]]en ûntflechtsje it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Roados]], nei't dêr [[natoerbrannen yn Grikelân (2023)|in grutte natoerbrân]] útbrutsen is. It is de grutste [[evakuaasje]] yn 'e [[skiednis fan Grikelân]]. *[[23 july|23]] - By [[Spaanske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Spanje]] wurdt de [[konservatisme|konservative]] [[Partido Popular]] (PP) de grutste [[politike partij]]. Mar om't de oare [[rjochts (polityk)|rjochtse]] partijen sitten ferlieze, kin der oer rjochts gjin [[regear]] mei in mearderheid yn it [[parlemint]] foarme wurde. De iennichste mooglikheden lykje in [[links (polityk)|links]] kabinet mei stipe fan 'e regionale [[nasjonalist]]yske partijen yn [[Kataloanje]], [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]] en de [[Kanaryske Eilannen]], of oars nije ferkiezings. *[[26 july|26]] - By [[steatsgreep yn Niger (2023)|in steatsgreep]] yn [[Niger]] wurdt de [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Mohamed Bazoum]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. [[Generaal]] [[Abdourahamane Tchiani]] wurdt ynstallearre as lieder fan in [[militêr]]e [[gûnta]]. *[[26 july|26]] - Op 'e [[Noardsee]] boppe it [[Fryslân|Fryske]] [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[It Amelân]] brekt [[brân]] út oan board fan it mei sa'n 3.800 [[auto's]] laden [[frachtskip]] de ''[[MS Fremantle Highway|Fremantle Highway]]''. By de [[evakuaasje]] fan 'e [[bemanning]] fan it skip komt ien persoan om. De brân is foar de [[Nederlânske Kustwacht]] dreech te blussen om't it gebrûk fan bluswetter de stabiliteit fan it skip yn gefaar bringe kin. *[[30 july|30]] - Yn [[Khar (Pakistan)|Khar]], in stêd yn [[Pakistan]], komme 63 minsken om en reitsje mear as 200 oaren [[ferwûne]] by [[selsmoardoanslach yn Khar (2023)|in selsmoardoanslach]] mei in [[autobom]]. [[Islamityske Steat - Provinsje Koarasan]] easket de ferantwurdlikheid foar de [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] op. ;augustus *[[1 augustus|1]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] stelt [[spesjaal oanklager]] [[Jack Smith (jurist)|Jack Smith]] de eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|yn steat fan beskuldiging]] omreden fan dy syn mislearre besykjen om 'e útslach fan 'e [[Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2020]] te feroarjen en foar it oansetten ta de [[Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal]] op [[6&nbsp;jannewaris]] [[2021]]. *[[2 augustus|2]] - [[Tjisse Steenstra]], [[Hans Wassenaar]] en [[Renze Pieter Hiemstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2023|170ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. De PC begûn fanwegen it minne waar pas om 12.00 oere, de tradisjonele tocht yn de koets mei de winners fan it foarrige jier troch de stêd waard skrast. * [[8 augustus|8]] - By [[natoerbrannen yn Hawaï (2023)|fûleindige natoerbrannen]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]] brânt op it [[eilân]] [[Maui]] de stêd [[Lahaina (Hawaï)|Lahaina]] plat. Der komme teminsten 102 [[minsken]] om en 2.207 [[gebouw]]wen wurde ferwoastge. De skea bedraacht [[$]]5,5&nbsp;miljard. * [[9 augustus|9]] - [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de 121ste [[Freulepartij]]. * [[15 augustus|15]] - Op [[Teneryf]], ien fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], wurde omreden fan [[natoerbrân op Teneryf (2023)|in natoerbrân]] 3.000 minsken [[evakuëarre]]. * [[16 augustus|16]]-[[21 augustus|21]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Hilary|Hilary]] tsjocht út 'e [[Stille Oseaan]] wei yn noardlike rjochting oer it [[Kalifornysk Skiereilân]] en dan fierder it lân yn nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. It is foar it earst yn 84 jier dat dizze regio troch in orkaan troffen wurdt. Der reitsje 2 lju [[dea]], yndirekt feroarsake troch de orkaan, mar der wurdt fral in soad skea oanrjochte troch [[oerstreaming]]s troch de oerfloedige [[rein (delslach)|rein]] dy't Hilary meibringt. * [[16 augustus|16]] - Skipper [[Douwe Albertsz. Visser|Douwe A. Visser]] wint mei it [[It Doarp Grou|Doarp Grou]] it [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS kampioenskip]] fan 2023. * [[17 augustus|17]] - Yn noardlik [[Kanada]] wurdt [[Yellowknife (Noardwestlike Territoaria)|Yellowknife]], de territoriale [[haadstêd]] fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], [[evakuaasje|ûntromme]] omreden fan [[Natoerbrannen yn Kanada (2023)|in tichterby kommende natoerbrân]]. * [[18 augustus|18]] - Yn [[Camp David]] slute de [[Feriene Steaten]], [[Japan]] en [[Súd-Koreä]] in nij [[militêr bûnsgenoatskip]], it [[Amerikaansk-Japansk-Súdkoreaansk trilateraal pakt]]. Dat is benammen rjochte tsjin 'e [[Folksrepublyk Sina]]. * [[20 augustus|20]] - De [[Gûatemalteekske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Gûatemala]] wurde ûnferwachts wûn troch de [[links (polityk)|linkse]] kandidaat [[Bernardo Arévalo]], dy't troch de [[korrupt]]e politike fêstige oarder yn it lân net as bedriging sjoen waard om't er gjin kâns op winnen meitsje soe. * [[23 augustus|23]] - De [[Yndia]]aske [[romtesonde]] [[Chandrayaan-3]] lânet op 'e súdpoal fan 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. It is de earste moannemisje foar it [[Súd-Aazje|Súdaziatyske]] lân. * [[23 augustus|23]] - Yn [[Ruslân]] wurdt it priveefleantúch fan [[Jevgeny Prigozjin]], de [[kommandant]] fan it [[hierling]]eleger [[Wagnergroep|Wagner]], delsketten troch it [[loftdoelgeskut]] fan it [[Russyske Leger]]. Dat soe in fersin wêze, mar yn 'e [[media]] wurdt dit barren rûnom sjoen as de [[wraak]] fan [[diktator]] [[Vladimir Pûtin]] op Prigozjin nei [[Opstân fan de Wagnergroep|dy syn opstân]] fan 60 dagen earder. * [[30 augustus|30]] - By [[steatsgreep yn Gabon (2023)|in steatsgreep]] yn [[Gabon]] wurdt [[presidint]] [[Ali Bongo]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. In [[militêr]]e [[gûnta]] nimt de macht oer. * [[30 augustus|30]]-[[31 augustus|31]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Idalia|Idalia]] tsjocht út 'e [[Golf fan Meksiko]] wei oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Floarida]], [[Georgia]], [[Súd-Karolina]] en [[Noard-Karolina]] hinne en feroarsaket dêr fral in protte skea troch [[wyn (waar)|wyn]] en [[rein (delslach)|rein]]. Der komme 3 minsken om. ;septimber * [[8 septimber|8]] - Yn it suden fan [[Marokko]] fynt [[Ierdbeving fan Marrakesj-Safi (2023)|in swiere ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]] plak. Der komme teminsten 2.960 [[minske]]n om, wylst nochris krapoan 5.700 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[9 septimber|9]] - Op 'e top fan 'e [[G20]] yn 'e [[Yndia]]aske [[haadstêd]] [[New Delhi]] wurdt de [[Afrikaanske Uny]] as nij lid presintearre. * [[10 septimber|10]] - De [[stoarm]] [[Stoarm Daniël|Daniël]], in [[Middellânske See|Mediterrane]] [[sykloan]], komt oan lân yn 'e [[Syrenaika]], yn [[Lybje]], en rjochtet dêr gâns skea oan. By de [[stêd]] [[Derna (stêd)|Derna]] beswike twa [[keardaam|keardammen]], mei as gefolch dat in fjirdepart fan 'e stêd troch in floedweach fuortspield wurdt. Der wurdt rûsd dat der 18.000 oant 20.000 [[dea]]den falle. * [[12 septimber|12]] - By in [[brân yn Hanoi (12 septimber 2023)|in brân]] yn in [[appartemintekompleks]] yn 'e [[Fjetnam]]eeske [[haadstêd]] [[Hanoi]] komme 56 [[minske]]n om en reitsje nochris 37 [[ferwûne]]. * [[15 septimber|15]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] brekt [[staking fan de UAW (2023)|in grutte staking]] út ûnder de [[fabryksarbeider]]s fan 'e trije grutte [[auto]]produsinten [[Ford Motor Company|Ford]], [[General Motors]] en [[Stellantis]] ([[Chrysler]]). * [[19 septimber|19]] - [[Azerbeidzjan]] fiert yn 'e [[separatist]]yske [[regio]] [[Nagorno-Karabach]] [[offinsyf fan Azerbeidzjan yn Nagorno-Karabach (2023)|in offinsyf]] út, dat binnen ien [[dei]] ta in klinkende oerwinning liedt. De 120.000 [[etnysk]]e [[Armenen]] dy't de krite bewenje, begjinne út eangst foar ferfolgings [[eksodus fan Armenen út Nagorno Karabach|nei Armeenje te flechtsjen]] by wat in ''[[de facto]]'' [[etnyske suvering]] wurdt. * [[25 septimber|25]] - By [[ûntploffing fan in brânstofdepot yn Stepanakert|in ûntploffing]] fan in [[brânstof]]depot yn [[Stepanakert]], de [[haadstêd]] fan [[Nagorno-Karabach]], komme nei skatting 170 [[minske]]n om en reitsje teminsten 300 oaren [[ferwûne]]. * [[28 septimber|28]] - [[Samvel Sjahramanjan]], de [[presidint]] fan 'e [[Republyk Artsach]], in lân sûnder algemiene erkenning dat it meastepart fan 'e [[etnysk]] [[Armenen|Armeenske]] [[enklave]] [[Nagorno-Karabach]] yn [[Azerbeidzjan]] omfettet, lit nei de folsleine nederlaach tsjin 'e Azerbeidzjanen, tsien dagen earder, in [[dekreet]] útgean wêryn't er Artsach per [[1&nbsp;jannewaris]] [[2024]] opheft. * [[28 septimber|28]] - Fouad L. sjit yn [[Rotterdam]] by fersktate sjitynsidinten trije [[minske]]n [[dea]], wêrûnder syn [[buorfrou]] en har 14-jierrige [[dochter]] en in [[dokter]]-[[dosint]] fan it [[Erasmus Medysk Sintrum]]. * [[29 septimber|29]] - By [[bomoanslach yn Mastung (2023)|in bomoanslach]] by in [[moskee]] yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] [[stêd]] [[Mastung (Pakistan)|Mastung]] komme mear as 52 [[minske]]n om en reitsje teminsten 70 oaren [[ferwûne]]. ;oktober * [[3 oktober|3]] - De [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]], [[Kevin McCarthy]], dy't op [[8&nbsp;jannewaris]] fan dit jier mei in protte muoite ta syn [[amt (funksje)|amt]] keazen waard, wurdt ôfset troch tadwaan fan acht leden fan syn eigen [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] û.l.f. ôffurdige [[Matt Gaetz]]. It is de earste kear yn 'e [[Amerikaanske skiednis]] dat in foarsitter fan it Hûs fan Offurdigen ôfset wurdt. De Republikeinske Partij yn it Hûs bliuwt yn gaos efter. * [[7 oktober|7]] - De [[Palestina|Palestynske]] [[paramilitêre organisaasje]] [[Hamas]] docht út 'e [[Gazastripe]] wei in grutskalige ynfal yn súdlik [[Israel]], wêrby't ferskate tige bloedige [[terrorist]]yske [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] begien wurde. Hamas wurdt hjirby stipe troch ferskate oare Palestynske paramilitêre groepen, te witten: de [[Palestynske Islamityske Djihaad|Islamityske Djihaad]], it [[Folksfront foar de Befrijing fan Palestina]] (PFLP), it [[Demokratysk Front foar de Befrijing fan Palestina]] (DFLP) en [[Ariin al-Usûd]]. By de oanslaggen komme 1.033 Israelyske [[boarger]]s en 357 [[militêr]]en om. Dêropta wurde 233 boargers en soldaten [[ûntfierd]] nei de Gazastripe om dêr yn [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] holden te wurden. Dit is it begjin fan [[Gaza-oarloch (2023)|in nije Gaza-oarloch]], mei't Israel fuort de oare deis úteinset mei swiere [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe. * [[7 oktober|7]] - By [[ierdbevings fan Herat (2023)|in swiere ierdbeving]] yn 'e neite fan [[Herat]], yn westlik [[Afganistan]], op [[11&nbsp;oktober]] en [[15&nbsp;oktober]] folge troch twa tige swiere [[neiskok]]ken, komme yn totaal 1.389 [[minske]]n om, wylst hast 2.800 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 oktober|14]] - By it [[Australian Indigenous Voice-referindum]], wêrby't it [[elektoraat]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] derfoar kieze koe om 'e lânseigen befolking, de [[Australyske Aboriginals]] en de [[Torresstrjitte-eilanners]], mear ynfloed op it [[politike]] proses te jaan, stimt in romme mearderheid fan 60,1% tsjin. * [[15 oktober|15]] - By [[Poalske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Poalen]] komt de [[ekstreem-rjochts]]e [[politike partij]] [[PiS]], dy't al jierrenlang it [[regear]] foarmet en Poalen allegeduerigen yn konflikt bringt mei de [[Jeropeeske Uny]], as winner út 'e bus. De [[opposysje (polityk)|opposysjepartijen]] hawwe lykwols mei-inoar mear stimmen helle en beslute û.l.f. [[Donald Tusk]] in koälysjeregear te foarmjen dat de PiS bûtenslút. * [[17 oktober|17]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, fynt der in grutte [[ûntploffing]] plak by it [[Al-Ahli Al-Arabi-sikehûs]] yn [[Gaza (stêd)|Gaza-Stêd]]. Dêrby komme 471 [[minske]]n om. Israel ûntkent ferantwurdlikheid en seit dat de ekploazje feroarsake is troch in delstoarte [[raket]] fan 'e [[Palestynske Islamityske Djihaad]]. * [[18 oktober|18]] - De [[Nederlân|Nederlanner]] [[Joran van der Sloot]] bekend nei 18 jier de [[moard op Natalee Holloway]] yn [[2005]] op [[Arûba]]. * [[25 oktober|25]] - De [[Orkaan]] [[Orkaan Otis|Otis]] komt as in [[Skaal fan Saffir-Simpson|orkaan fan 'e fyfde kategory]] op 'e [[skaal fan Saffir-Simpson]] út 'e [[Stille Oseaan]] wei oan lân by it [[baaiplak]] [[Acapulco]], yn 'e westkust fan [[Meksiko]]. Der komme teminsten 48 [[minske]]n om en de stêd wurdt fierhinne ferwoastge. * [[25 oktober|25]] - Nei goed trije [[wike]]n slagget it de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] einlings en te'n lêsten om in nije [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] te kiezen. It wurdt [[Mike Johnson (politikus út Louisiana)|Mike Johnson]], dy't net folle [[ûnderfining]] hat, mar ek noch net folle fijannen makke hat. * [[29 oktober|29]] - De [[Republyk Turkije]] bestiet 100 jier. ;novimber * [[6 novimber|6]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, binne dêr al mear as 10.000 [[minske]]n by omkommen. De ynternasjonale druk op Israel om in "humanitêr skoft" yn te laskjen wurdt hieltyd grutter. * [[19 novimber|19]] - De [[populisme|populist]] [[Javier Milei]] wint de [[Argentynske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Argentynje]]. * [[22 novimber|22]] - [[Israel]] en [[Hamas]] komme yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] in fjouwerdeisk [[sjitferbod]] oerien, wêrby't Hamas Israelyske [[gizeling (misdriuw)|gizelders]] loslitte sil, wylst Israel [[Palestina|Palestynske]] [[froulju]] en [[minderjierrige]]n frijlitte sil út syn [[finzenis]]sen. Neitiid wurdt it sjitferbod trije kear mei ien dei ferlinge, sadat it úteinlik sân dagen duorret. * [[22 novimber|22]] - Yn [[Nederlân]] rinne de [[Twadde-Keamerferkiezings (2023)|Twadde-Keamerferkiezings]] út op in grutte oerwinning foar de [[ekstreem-rjochts]]e [[PVV]] fan [[Geert Wilders]]. Oare winners binne de nije [[politike partij]] [[NSC]] fan [[Pieter Omtzigt]], [[GrienLinks]]-[[PvdA]] fan [[Frans Timmermans]] en de [[BBB]] fan [[Caroline van der Plas]]. De [[VVD]], [[D66]], it [[CDA]] en de [[KristenUny]] binne de grutste ferliezers. * [[29 novimber|29]] - [[Nepal]] fiert it [[homohoulik]] yn. ;desimber *[[1 desimber|1]] - It [[sjitferbod]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] rint ôf. [[Israel]] ferfettet syn [[bombardemint]]en fan 'e [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]befolking yn 'e [[Gazastripe]]. *[[3 desimber|3]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaansk-Guyaanske Krisis (2023)|Fenezolaansk-Guyaanske Krisis]] wurdt yn [[Fenezuëla]] in [[referindum]] holden oer de [[anneksaasje]] fan 'e [[ierdoalje]]rike krite [[Essequibo (gebiet)|Essequibo]], dy't de helte fan it buorlân [[Guyana]] beslacht. Nettsjinsteande it feit dat de ynwenners fan it gebiet soks ûnbesprekber fine en by Guyana hearren bliuwe wolle, stimt mear as 95% fan it Fenezolaanske [[elektoraat]] foar de anneksaasje (al is de [[opkomst]] opmerklike leech en fermoedzje ynternasjonale waarnimmers dat it Fenezolaanske regear [[stimbusfraude]] begien hat). It referindum is likegoed mar in leech gebeart, om't Fenezuëla it gebiet inkeld ynliivje kin troch in [[oarloch]] te begjinnen. *[[12 desimber|12]] - Op 'e [[Klimaatkonferinsje fan Dûbai (2023)|Klimaatkonferinsje fan Dûbai]] berikke alle dielnimmende [[lannen en territoaria|lannen]] in akkoart om [[fossile brânstof]]fen út te fazearjen. *[[17 desimber|17]] - It [[Compact of Free Association]] tusken de [[Feriene Steaten]], [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]], [[Palau]] en de [[Marshalleilannen]] rint ôf. *[[18 desimber|18]] - In stikmannich [[rederij]]en kundiget oan om foarearst net mear fia de [[Reade See]] en it [[Suëzkanaal]] te farren, omreden fan 'e oanfallen fan 'e [[Hûty-rebellen]] út [[Jemen]] op 'e [[skipfeart]] dêre. De oanfallen binne in ferjilding foar de oanhâldende [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]]. *[[20 desimber|20]] - By [[presidintsferkiezings yn de Demokratyske Republyk Kongo (2023)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] wint de sittende [[presidint]] [[Felix Tshisekedi]] neffens de offisjele útslach mei 73% fan 'e stimmen fan syn beide [[politike]] rivalen. Dy útkomst is ekstreem kontroversjeel, mei't de measte ûnôfhinklike waarnimmers, de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] ynbegrepen, fan miening binne dat [[opposysje (polityk)|opposysjekandidaat]] [[Martin Fayulu]] eins mei oermacht de ferkiezings wûn hat en dat Tshisekedi en syn oanhingers skuldich binne oan massale [[stimbusfraude]]. *[[21 desimber|21]] - By [[sjitpartij yn Praach (2023)|in sjitpartij]] op 'e [[Karelsuniversiteit]] yn 'e [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[haadstêd]] [[Praach]] komme 15 [[minske]]n om (de dieder ynbegrepen) en reitsje 25 oaren [[ferwûne]]. De dieder is in [[studint]] oan 'e [[universiteit]]. *[[22 desimber|22]] - It deadetol fan 'e [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] passearret it oantal fan 20.000 [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]s. *[[29 desimber|29]] - By in grutskalige [[Ruslân|Russyske]] oanfal yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] mei [[drone]]s en [[raket]]ten op alle grutte [[Oekraïne|Oekraynske]] [[stêd]]en komme teminsten 39 [[minske]]n om en reitsje mear as 160 oaren [[ferwûne]]. *[[30 desimber|30]] - De [[Oekraïne]] ferjildet de [[Ruslân|Russyske]] oanfal fan in dei earder mei in eigen bombardemint fan 'e Súdrussyske stêd [[Belgorod]], wêrby't teminsten 21 [[minsken]] omkomme en 110 oaren ferwûne reitsje. *[[31 desimber|31]] - Yn har [[taspraak|nijjierstaspraak]] kundiget [[keninginne]] [[Margareta II fan Denemark]] ûnferwachts har [[abdikaasje]] oan op [[14 jannewaris]] [[2024]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - [[Ken Block]], Amerikaansk rallykoereur (* [[1967]]) * [[3 jannewaris|3]] - [[Walter Cunningham]], Amerikaansk romtefarder (* [[1932]]) * [[4 jannewaris|4]] - [[Fay Weldon]], Ingelsk skriuwster (* [[1931]]) * [[5 jannewaris|5]] - [[Earl Boen]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * [[6 jannewaris|6]] - [[Dick Savitt]], Amerikaansk tennisser (* [[1927]]) * [[7 jannewaris|7]] - [[Russell Banks]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[9 jannewaris|9]] - [[Simone Kramer]], Nederlânsk berneboekeskriuwster (* [[1939]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Jeff Beck]], Ingelsk gitarist (* [[1944]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Konstantyn II fan Grikelân]] fan 1964 oant en mei 1973 kening fan Grikelân (* [[1940]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Harke Bremer]], Frysk oersetter en skriuwer (* [[1955]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Klas Lestander]], Sweedsk biatleet (* [[1931]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Lisa Marie Presley]], Amerikaansk sjongster (* [[1968]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Lieuwe Westra]], Frysk hurdfytser (* [[1982]]) * [[15 jannewaris|15]] - [[Jan Krol (acteur)|Jan Krol]], Nederlânsk akteur (* [[1962]]) * [[16 jannewaris|16]] - [[Gina Lollobrigida]], Italjaansk aktrise (* [[1927]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Cornelius Rogge (1932-2023)|Cornelius Rogge]], Nederlânske byldzjend keunstner (* [[1932]]) * [[18 jannewaris|18]] - [[Denis Monastyrski]], Oekraynsk politikus (* [[1980]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[David Crosby]], Amerikaansk gitarist (* [[1941]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Johann Frank]], Noardfrysk stedsbesjoerder en bibeloersetter (* [[1932]]) * [[19 jannewaris|19]]/[[20 jannewaris|20]] - [[Ger Lamerus]], Frysk muzikant (* [[1947]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Inge van der Velden]], Nederlânsk rugbyster (* [[1992]]) * [[29 jannewaris|29]] - [[Heddy Lester]], Nederlânsk sjongster en aktrise (* [[1950]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Jean-Pierre Jabouille]], Frânsk Formule-1 koereur (* [[1942]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Paco Rabanne]] Spaansk moade ûntwerper (* [[1934]]) * 3 - [[Melis van der Sluis]], Frysk keunstner * [[6 febrewaris|6]] - [[Greta Andersen]], Deensk Swimster (* [[1927]]) * 6 - [[Ger Thijs]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1948]]) * 6 - [[Taner Savut]], Turksk fuotballer en bestjoerder (* [[1974]]) * 6 - [[Cemal Kütahya]], Turksk hânballer (* [[1990]]) * 6 - [[Christian Atsu]], Ganeesk fuotballer (* [[1992]]) * 6 - [[Ahmet Eyüp Türkaslan]] Turksk fuotballer (* [[1994]]) * [[8 febrewaris|8]] - [[Vladimir Morozov (1940)|Vladimir Morozov]] Turkmeensk kanofarder (* [[1940]]) * [[9 febrewaris|9]] - [[Marijke Merckens]] Nederlânsk aktrise (* [[1940]]) * [[10 febrewaris|10]] - [[Marie Gabrielle fan Lúksemboarch]], Lúksemboarchske prinses (* [[1925]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[Hans Modrow]], premier fan East-Dútslân (* [[1928]]) * [[14 febrewaris|14]] - [[Tim Aymar]], Amerikaansk sjonger (* [[1963]]) * [[15 febrewaris|15]] - [[Raquel Welch]], Amerikaanks aktrise (* [[1940]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Tim Lobinger]], Dútsk atleet (* [[1972]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Robert Cazala]], Frânsk hurdfytser (* [[1934]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Greg Foster]], Amerikaansk atleet (* [[1958]]) * 19 - [[Cock Kerling-Simons]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Slim Borgudd]], Sweedsk formule-1 koereur (* [[1946]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Bob Richards]], Amerikaansk atleet (* [[1926]]) ;maart * [[2 maart|2]] - [[Jos Heymans]], Nederlânsk journalist (* [[1951]]) * 2 - [[Sietse de Boer]], Frysk fotograaf (* [[1963]]) * [[3 maart|3]] - [[Tom Sizemore]], Amerikaansk akteur (* [[1961]]) * [[4 maart|4]] - [[Judith Heumann]], Amerkaansk minskerjochten aktiviste (* [[1947]]) * [[5 maart|5]] - [[Gary Rossington]], Amerikaansk gitarist (* [[1951]]) * [[7 maart|7]] - [[Harry de Winter]], Nederlânsk programma makker (* [[1949]]) * [[8 maart|8]] - [[Josua Madsen]], Sweedsk drummer (* [[1978]]) * [[12 maart|12]] - [[Art Boon]], Kanadeesk feteraan (* [[1925]]) * 12 - [[Dick Fosbury]], Amerikaansk atleet (* [[1947]]) * [[27 maart|27]] - [[Wim de Bie]], Nederlânsk komediant (* [[1939]]) * [[31 maart|31]] - [[Evert Wilstra]], Frysk fierljepper (* [[1951]]) * 31 - [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]], Frysk keatser (* [[1957]]) ;april * [[3 april|3]] - [[Gryt van Duinen]], Frysk presintatrise, (* [[1950]]) * [[9 april|9]] - [[Huub Oosterhuis]], Nederlânsk teolooch en dichter (* [[1933]]) * [[23 april|23]] - [[Tori Bowie]], Amerikaansk atlete (* [[1990]]) * [[25 april|25]] - [[Paul van Vliet]], Nederlânsk kabaretier (* [[1935]]) ;maaie * [[10 maaie|10]] - [[Leen Pfrommer]], Nederlânsk reedrydtrainer (* [[1935]]) * [[16 maaie|16]] - [[Jan Troost]], Nederlânsk minskerjochte-aktivist (* [[1958]]) * [[18 maaie|18]] - [[Gerrit Breteler]], Nederlânsk-Fryske keunstskilder, tekstdichter, toanielskriuwer en sjonger (* [[1954]]) * [[20 maaie|20]] - [[Richard McDermott]], Amerikaansk reedrider (* [[1940]]) * [[24 maaie|24]] - [[Tina Turner]], Switsersk/Amerikaansk sjongeres (* [[1939]]) * [[26 maaie|26]] - [[Dirk Roelfsema]], Frysk fuotballer (* [[1939]])<ref>[https://lc.nl/sport/Cambuur-icoon-Dirk-Roelfsema-op-84-jarige-leeftijd-overleden-topschutter-was-de-eerste-contractspeler-ooit-van-SC-Cambuur-28452500.html lc.nl 30-5-2023, Cambuur-icoon Dirk Roelfsema op 84-jarige leeftijd overleden: topschutter was de eerste contractspeler ooit van SC Cambuur]</ref> * [[28 maaie|28]] - [[Marius de Boer]], Frysk sjonger (* [[1961]]) ;juny * [[3 juny|3]] - [[Jim Hines]], Amerikaansk atleet (* [[1946]]) * [[5 juny|5]] - [[Thom van der Goot]], dosint, teäterdirekteur en regisseur (* [[1946]]) * [[8 juny|8]] - [[Renato Longo]], Italjaansk hurdfytser (* [[1937]]) * [[10 juny|10]] - [[Jacques Thönissen]], Nederlânsk skriuwer (* [[1939]]) * [[12 juny|12]] - [[Silvio Berlusconi]], Italjaansk ûndernimmer en politikus (* [[1936]]) * 12 - [[Meindert Fennema]], Frysk Heechlearaar Politikology (* [[1946]]) * 12 - [[Treat Williams]], Amerikaansk akteur (* [[1951]]) * 12 - [[Harvey Glance]], Amerikaansk atleet (* [[1957]]) * [[13 juny|13]] - [[Cormac McCarthy]], Amerikaansk skriuwer (* [[1933]]) * [[15 juny|15]] - [[Glenda Jackson]], Ingelsk aktrise en politika (* [[1936]]) * [[16 juny|16]] - [[Gino Mäder]], Switsersk hurdfytser (* [[1997]]) * [[18 juny|18]] - [[Jellie Brouwer]], Nederlânsk radio presintatrise (* [[1964]]) * [[19 juny|19]] - [[Diane Rowe]], Ingelsk tafeltennister (* [[1933]]) * [[21 juny|21]] - [[Johan Habekothé]], Frysk waarman (* [[1943]]) * [[23 juny|23]] - [[Willem Nijholt]], Nederlânsk akteur en sjonger (* [[1934]]) * [[29 juny|29]] - [[Jan Stekelenburg]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1941]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Dilano van 't Hoff]], Nederlânsk autokoereur (* [[2004]]) * [[4 july|4]] - [[Jan Sierhuis]], Nederlânsk keunstskilder (* [[1928]]) * [[5 july|5]] - [[Andrés Oliva]], Spaansk hurdfytser (* [[1948]]) * [[9 july|9]] - [[Luis Suárez (1935)|Luis Suárez]], Spaansk fuotballer (* [[1935]]) * [[10 july|10]] - [[Marga Minco]], Nederlânsk skriuwster (* [[1920]]) * [[12 july|12]] - [[John Nettleton]], Ingelsk akteur (* [[1929]]) * [[13 july|13]] - [[Carlin Glynn]], Amerikaansk aktrise (* [[1940]]) * 13 - [[Josephine Chaplin]], Amerikaansk aktrise (* [[1949]]) * [[15 july|15]] - [[Venjamin Soldatenko]], Kazaksk atleet (* [[1939]]) * [[16 july|16]] - [[Jane Birkin]] Ingelsk aktrise (* [[1946]]) * [[19 july|19]] - [[Remigius Valiulis]], Litousk atleet (* [[1958]]) * [[20 july|20]] - [[Theo Smit (hurdfytser)|Theo Smit]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1951]]) * 20 - [[Durk Stoker]], Frysk politikus (* [[1957]]) * [[22 july|22]] - [[Marianne Werner]], Dútsk atlete (* [[1924]]) * [[26 july|26]] - [[Sinéad O'Connor]], Iersk sjongeres (* [[1966]]) * [[27 july|27]] - [[Bea Van der Maat]], Flaamsk sjongeres en presintatrise (* [[1960]]) * [[30 july|30]] - [[Paul Reubens]], Amerikaansk akteur (* [[1952]]) ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Mark Margolis]], Amerikaansk akteur (* [[1939]]) * [[6 augustus|6]] - [[Ahmed Anarbayev]], Kirgysk swimmer (* [[1948]]) * [[7 augustus|7]] - [[William Friedkin]], Amerikaansk regisseur (* [[1935]]) * [[8 augustus|8]] - [[Federico Bahamontes]], Spaansk hurdfytser (* [[1928]]) * [[12 augustus|12]] - [[Aggie van der Meer]], Frysk skriuwster (* [[1927]]) * [[14 augustus|14]] - [[Boris Doebrovsky]], Russysk roeier (* [[1939]]) * [[19 augustus|19]] - [[Tineke Beishuizen]], Nederlânsk skriuwster (* [[1938]]) * [[22 augustus|22]] - [[Tom Courtney]], Amerikaansk atleet (* [[1933]]) * 22 - [[Martin Laciga]], Switsersk strânfolllyballer (* [[1975]]) * [[24 augustus|24]] - [[Bernie Marsden]], Ingelsk gitarist (* [[1951]]) * [[25 augustus|25]] - [[Rob Fruithof]], Nederlânsk presintator en akteur (* [[1951]]) * [[31 augustus|31]] - [[Jan Jongbloed]], Nederlânsk fuotballer (* [[1940]]) * 31 - [[Clairy Polak]] Nederlânsk sjoernaliste en presintatrise (* [[1956]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[Saya Song]], Súdkoreaansk-Amerikaansk pornoaktrise (* [[1986]]) * [[12 septimber|12]] - [[Schelte van Heemstra (1941)|Schelte baron van Heemstra]], Nederlânsk diplomaat (* [[1941]]) * [[15 septimber|15]] - [[Michel Jager]], Nederlânsk politikus (* [[1944]]) * [[16 septimber|16]] - [[Nicolaas van Beek]], Nederlânsk keunstner (* [[1938]]) * 16 - [[Wimie Wilhelm]], Nederlânsk aktrise (* [[1961]]) * [[20 septimber|20]] - [[Ruth Fuchs]], Dútsk atlete en politika (* [[1946]]) * 20 - [[Erwin Olaf]], Nederlânsk fotograaf (* [[1959]]) * [[22 septimber|22]] - [[Giorgio Napolitano]], Italjaansk politikus (* [[1925]]) * [[25 septimber|25]] - [[David McCallum]], Skotsk akteur (* [[1933]]) * [[26 septimber|26]] - [[Klaas Hofstra]], Nederlânsk akteur (* [[1944]]) * [[27 septimber|27]] - [[Michael Gambon]], Iersk akteur (* [[1940]]) * [[29 septimber|29]] - [[Dianne Feinstein]], Ammerikaansk politika (* [[1933]]) ;oktober * [[1 oktober|1]] - [[Patricia Janečková]], Slowaaksk sjongeres (* [[1998]]) * [[5 oktober|5]] - [[Paul Ramboux]], Waalsk striptekener (* [[1932]]) * [[8 oktober|8]] - [[Tjerk Westerterp]], Nederlânsk politikus (* [[1930]]) * 8 - [[László Sólyom]], Hongaarsk politikus (* [[1942]]) * 8 - [[Agneta Andersson]], Sweedsk kanofarster (* [[1961]]) * [[10 oktober|10]] - [[Terry Dischinger]], Amerikaansk basketballer (* [[1940]]) * [[11 oktober|11]] - [[Phyllis Coates]], Amerikaansk aktrise (* [[1927]]) * [[13 oktober|13]] - [[Louise Glück]], Amerikaansk dichter (* [[1943]] * [[14 oktober|14]] - [[Piper Laurie]], Amerikaansk aktrise (* [[1932]]) * [[15 oktober|15]] - [[Suzanne Somers]], Amerikaansk aktrise (* [[1946]]) * [[16 oktober|16]] - [[Martti Ahtisaari]], Finsk politikus (* [[1937]]) * [[18 oktober|18]] - [[Wessel te Gussinklo]], Nederlânsk skriuwer (* [[1941]]) * [[19 oktober|19]] - [[Anfisa Reztsova]], Russysk biatlete (* [[1964]]) * [[21 oktober|21]] - [[Bobby Charlton]], Ingelsk fuotballer (* [[1937]]) * [[22 oktober|22]] - [[Gerrit Jan Alberts]], Frysk ferslachjouwer (* [[1962]]) ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Ben Ramakers]], Nederlânsk akteur (* [[1953]]) * [[12 novimber|12]] - [[Frans Steijvers]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * [[14 novimber|14]] - [[Karel van de Graaf]], Nederlânsk presintator (* [[1950]]) * [[16 novimber|16]] - [[A.S. Byatt]], Ingelsk skriuwster (* [[1936]]) * [[17 novimber|17]] - [[Ellen Jens]], Nederlânsk regisseuse (* [[1940]]) * 17 - [[Charlie Dominici]], Amerikaansk sjonger (* [[1951]]) * [[19 novimber|19]] - [[Rosalynn Carter]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1927]]) * [[23 novimber|23]] - [[Helmert Woudenberg]], Nederlânske akteur, toanielregisseur (* [[1945]]) * [[26 novimber|26]] - [[Geordie Walker]], Ingelsk gitarist (* [[1958]]) * [[27 novimber|27]] - [[John Nichols (skriuwer)|John Nichols]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[29 novimber|29]] - [[Henry Kissinger]], Amerikaansk diplomaat en politikus (* [[1923]]) * [[30 novimber|30]] - [[Jacobus Knol]], Frysk, learaar, skriuwer en oersetter (* [[1936]]) * 30 - [[Sante Gaiardoni]], Italjaansk hurdfytser (* [[1939]]) * 30 - [[Shane MacGowan]], Iersk sjonger (* [[1957]]) ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Burny Bos]], Nederlânsk filmprodusint, akteur en skriuwer (* [[1944]]) * [[2 desimber|2]] - [[Barbara Doll]], Frânsk pornoaktrise (* [[1972]]) * [[3 desimber|3]] - [[Peter d'Hamecourt]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1946]]) * [[6 desimber|6]] - [[Cilly Dartell]], Nederlânsk aktrise en presintatrise (* [[1957]]) * [[8 desimber|8]] - [[Ryan O'Neal]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * 8 - [[Peter-Michael Kolbe]], Dútsk roeier (* [[1953]]) * [[11 desimber|11]] - [[Andre Braugher]], Amerikaansk akteur (* [[1962]]) * [[13 desimber|13]] - [[Dick Tommel]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * 13 - [[Paul Litjens]], Nederlânsk hockeyer (* [[1947]]) * [[16 desimber|16]] - [[Nawaf al-Ahmad al-Jaber al-Sabah]], Emir fan Koeweit (* [[1937]]) * [[17 desimber|17]] - [[Linda van Dyck]], Nederlânsk aktrise (* [[1948]]) * [[20 desimber|20]] - [[Harrie Smeets]], Nederlânsk biskop (* [[1960]]) * [[21 desimber|21]] - [[Bob Meijer]], Nedderlânsk nijslêzer (* [[1935]]) * 21 - [[Agaath Meulenbroek]], Nederlânsk aktrise (* [[1943]]) * [[22 desimber|22]] - [[Laura Lynch]], Amerikaansk bassiste (* [[1958]]) * [[24 desimber|24]] - [[Annemiek Klijberg]], Nederlânsk presintatrise (* [[1948]]) * [[26 desimber|26]] - [[Wolfgang Schäuble]], Dútsk politikus (* [[1942]]) * 26 - [[Lesley McNaught-Mändli]], Switsersk springrúter (* [[1964]]) * [[28 desimber|28]] - [[Beno Hofman]], Nederlânsk histoarikus en presitator (* [[1954]]) * [[29 desimber|29]] - [[Doeke Eisma]], Nederlânsk politikus (* [[1939]]) * [[30 desimber|30]] - [[Tom Wilkinson]], Ingelsk akteur (* [[1948]]) * [[31 desimber|31]] - [[Hubert van Hoof]], Nederlânsk presintator en sjoernalist (* [[1951]]) * 31 - [[Melissa Hoskins]], Australysk hurdfytster (* [[1991]]) ===Bisten=== * [[10 jannewaris]] - Jasper 366, [[Frysk hynder|Fryske dekhynst]]<ref>[https://www.horses.nl/fokkerij/friezen/friese-hengst-jasper-366-overleden/ {{nl}} Horses.nl, 11-1-2023,Friese hengst Jasper 366 overleden]</ref> (* [[1995]]) * [[4 april]] - [[Diergaarde_Blijdorp#Bokito|Bokito]], gorilla fan [[Diergaarde Blijdorp]].<ref>[https://www.diergaardeblijdorp.nl/gorilla-bokito-overleden/ diergaardeblijdorp.nl, 5-4-2023, GORILLA BOKITO OVERLEDEN]</ref> (* [[1996]]) ==Films== * ''[[Aquaman and the Lost Kingdom]]'' * ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' * ''[[The Flash (film)|The Flash]]'' * ''[[Guardians of the Galaxy Vol. 3]]'' * ''[[Mooned]]'' * ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' * ''[[Trolls Band Together]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Ahsoka (tillefyzjesearje)|Ahsoka]] * ''[[Star Wars: Skeleton Crew]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2023| ]] [[Kategory:21e iuw]] ejmr5cpj7eugod5hmfta7wblot907b6 1228733 1228708 2026-04-26T22:33:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1228733 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - [[Kroaasje]] fiert de [[euro]] yn as [[muntienheid]] en wurdt opnommen yn it [[Schengengebiet]]. *[[5 jannewaris|5]] - Yn [[Fatikaanstêd]] fynt de [[útfeart]] fan 'e eardere [[paus]] [[Benediktus XVI]] plak. *[[8 jannewaris|8]] - Oanhingers fan 'e foargeande [[presidint]] [[Jair Bolsonaro]] fiere yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[haadstêd]] [[Brasilia]] [[bestoarming fan it Brazyljaanske Kongres, Presidinsjeel Paleis en Heechgerjochtshôf (2023)|in bestoarming]] út fan it [[Nasjonaal Kongres fan Brazylje|parlemintsgebou]], presidinsjeel [[paleis]] en [[heechgerjochtshôf]]. De Brazyljaanske autoriteiten beskôgje it as in mislearre [[steatsgreep]] om 'e [[links (polityk)|linkse]] opfolger fan Bolsanaro, [[Luiz Inácio Lula da Silva]], ôf te setten. *[[15 jannewaris|15]] - Yn [[Nepal]], by de stêd [[Pokhara (stêd)|Pokhara]], hat in [[fleanramp]] plak mei in [[ATR 72|ATR 72-500]]. [[Yeti Airlines-flecht 691]] stoart del, wêrby't 68 minsken omkomme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2460027-geen-hoop-meer-op-overlevenden-vliegramp-nepal {{nl}} nos.nl, 16-01-2023, Geen hoop meer op overlevenden vliegramp Nepal]</ref> *[[17 jannewaris|17]] - [[Nguyễn Xuân Phúc]] stapt op as [[presidint]] fan [[Fjetnam]] nei't syn posysje fanwegen ferskate [[skandalen]] ûnhâldber wurden is. *[[18 jannewaris|18]] - De [[Oekraïne|Oekraynske]] [[minister]] fan Binnenlânske Saken [[Denis Monastyrski]] komt yn 'e mande mei 13 oare minsken om as syn [[helikopter]] [[delstoarten|delstoart]] yn 'e stêd [[Brovary]]. *[[27 jannewaris|27]] - Yn it troch [[Israel]] besette [[Westjordaanlân]] brekt rûnom ûnrêst út as by in ynfal fan it Israelyske leger yn [[Jenin]] 9 [[Palestina|Palestinen]] omkomme. Jûns wurde yn [[East-Jeruzalim]] troch in Palestyn 7 Israeeljers [[dea]]sketten as se út 'e [[synagoge]] komme. *[[30 jannewaris|30]] - Yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] stêd [[Peshawar]] komme by [[selsmoardoanslach op in moskee yn Peshawar (2023)|in selsmoardoanslach]] op in [[moskee]] teminsten 101 minsken om, foar it meastepart [[plysje]]minsken, wylst mear as 220 oaren [[ferwûne]] reitsje. ;febrewaris *[[3 febrewaris|3]] - It [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] makket buorkundich dat it [[Sineesk ballonynsidint (2023)|in Sineeske spionaazjeballon]] yn 'e rekken hâldt, dy't fan [[Alaska]] fia [[Kanada]] en dan oer de [[legere 48 steaten]] sweeft, oant er op [[4 febrewaris]] foar de kust fan [[Súd-Karolina]] boppe de [[Atlantyske Oseaan]] delsketten wurdt. Troch dit ynsidint bekuolje de relaasjes tusken de Feriene Steaten en de [[Folksrepublyk Sina]], dy't dochs al net bêst wiene, noch mear. *[[6 febrewaris|6]] - It suden fan [[Turkije]] en it noardwesten fan [[Syrje]] wurde troffen troch [[ierdbeving yn Turkije en Syrje (2023)|in swiere ierdbeving]] mei in krêft fan 7.8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Op [[15 maart]] binne der krapoan as 56.000 [[dea]]den teld en mear as 130.000 [[ferwûne]]n. *[[17 febrewaris|17]] - [[Andorra]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[21 febrewaris|21]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] skoarret de meiwurking fan syn lân op oan 'e útfiering fan [[New START]], in [[ferdrach]] mei de [[Feriene Steaten]] dat de [[atoombom|nuklêre wapenarsenalen]] beheine moat. *[[27 febrewaris|27]] - It [[Feriene Keninkryk]] en de [[Jeropeeske Uny]] berikke in kompromis om it [[Noard-Ierlânprotokol]] fan it [[Brexit]]ferdrach oan te passen. *[[28 febrewaris|28]] - Yn [[Grikelân]] fynt by it plak [[Larisa (stêd)|Larisa]], yn 'e [[lânstreek]] [[Tessaalje]], [[Treinramp by Larissa|in treinramp]] plak, wêrby't 57 minsken omkomme en 85 oaren [[ferwûne]] reitsje. Dat liedt [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] en [[staking]]s yn it hiele lân, mei't wanbelied fan it regear foar de roamp ferantwurdlik holden wurdt. ;maart *[[4 maart|4]] - De lidsteaten fan 'e [[Feriene Naasjes]] stimme yn mei it [[Folleseeferdrach]], dat derop rjochte is om yn [[2030]] 30% fan 'e [[ynternasjonale wetters]] in [[natoergebiet|beskerme status]] te jaan. *[[10 maart|10]] - Under bemiddeling troch [[Sina]] beslute [[Iraan]] en [[Saûdy-Araabje]] om wer [[diplomatike betrekkings]] oan te gean, nei't hja dy yn [[2016]] ferbrutsen hiene. *[[10 maart|10]] - De [[Silicon Valley Bank]], de op 15 nei grutste [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] fan 'e [[Feriene Steaten]], giet [[fallyt]], folge troch twa lytsere banken. Dat ropt op 'e [[effektebeurs|finansjele merken]] wrâldwiid [[eangst]] op foar in nije [[Bankekrisis]]. *[[15 maart|15]] - Yn [[Nederlân]] wurde yn in [[polarisaasje|polarisearre]] [[polityk]] klimaat [[Provinsjale Steateferkiezings (2023)|Provinsjale Steateferkiezings]] holden. De [[BoerBoargerBeweging]] (BBB) komt as de grutte winner út 'e bus. It [[Foarum foar Demokrasy]] en it [[CDA]] binne de slimste ferliezers. *[[17 maart|17]] - It [[Ynternasjonaal Strafhof]] (ICC) yn [[De Haach]] lit in [[arrestaasjebefel]] útgean foar de [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], omreden fan [[oarlochsmisdie]]den dy't ûnder syn befel yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] troch Russyske [[militêr]]en en [[boarger]]like [[funksjonaris]]sen begien binne yn 'e [[Oekraïne]]. *[[18 maart|18]] - By in [[ierdbeving by Guayas (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.8 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it suden fan [[Ekwador]] 18 minsken om, reitsje mear as 500 oaren [[ferwûne]] en wurdt swiere skea oanrjochte. *[[19 maart|19]] - Yn [[Switserlân]] stimt de foaroansteande [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] [[UBS Group AG]] ta yn 'e oername fan [[konkurrint]] [[Crédit Suisse]], dy't driget om te fallen. De oerienkomst, dy't in wearde hat fan 3&nbsp;miljard [[Switserske frank]], is ta stân kommen ûnder bemiddeling fan it Switserske [[regear]]. *[[21 maart|21]] - By in [[ierdbeving yn Badachsjan (2023)|swiere ierdbeving]] fan 6.5 op 'e [[skaal fan Richter]] komme yn it noardeasten fan [[Afganistan]] en it noarden fan it oanbuorjende [[Pakistan]] 21 minsken om en reitsje mear as 400 oaren [[ferwûne]]. *[[21 maart|21]] - It [[Parlemint fan Uganda]] nimt de [[Anty-Homoseksualiteitswet (2023)]] oan, wêryn't [[homoseksualiteit]] bestraft wurde kin mei [[libbenslange finzenisstraf]]. ;april *[[1 april|1]] - By [[bomoanslach yn Sint-Petersburch (2023)|in bomoanslach]] yn [[Sint-Petersburch]] komt [[Vladlen Tatarsky]] om, in oanhinger fan [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]], dy't op syn [[floch]] yngeand ferslach die fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] en dêrby [[propaganda]] makke foar de [[Ruslân|Russyske]] oarlochsynset. *[[4 april|4]] - [[Finlân]] wurdt as 31e [[lân]] lid fan 'e [[NATO]]. *[[4 april|4]] - Yn [[Nederlân]] fynt by it plak [[Voorschoten]], yn 'e [[provinsje]] [[Súd-Hollân]], op de [[Alde line|âlde line]] in [[treinramp|treinûngelok]] plak, wêrby't in trein [[ûntspoaring|ûntspoart]] en 1 persoan omkomt. *[[11 april|11]] - Yn 'e [[Birmeeske Boargeroarloch]] komme by in [[bombardemint]] fan 'e [[Birma|Birmeeske]] [[loftmacht]] op it doarp [[Pazigyi]] teminsten 165 [[boarger]]s om. *[[14 april|14]] - De [[Jupiter Icy Moons Explorer]] (JUICE), in [[romtesonde]] dy't de mei [[iis]] oerdutsen [[moanne (byplaneet)|moannen]] fan 'e [[planeet]] [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] fan deunby ûndersykje sil, wurdt lansearre troch it [[ESA|Jeropeesk Romtefeartagintskip]] (ESA). De sonde sil Jupiter yn [[2031]] berikke. *[[15 april|15]] - Yn [[Dútslân]] wurdt de lêste [[kearnsintrale]] fan it lân sletten. *[[15 april|15]] - Yn 'e [[Sûdan]]eeske [[haadstêd]] [[Chartûm]] en oare dielen fan it lân brekke gefjochten út tusken de [[Sûdaneeske Striidkrêften]] en in tige grutte [[paramilitêr]]e [[milysje]], de [[Flugge Stipemacht]] (RSF). De RSF feroveret ier yn 'e striid de [[Ynternasjonale Lofthaven fan Chartûm]] en it [[presidint|presidinsjeel]] [[paleis]]. As de gefjochten nei in pear dagen inkeld mar oanboazje, driget der in nije [[boargeroarloch]] te ûntstean. *[[19 april|19]] - As yn 'e [[Jemen]]ityske [[haadstêd]] [[Sana'a]] by it útdielen fan [[iten]] en [[jild]] yn it ramt fan 'e [[fêstjen|festelmoanne]] [[Ramadan]] [[panyk]] útbrekt trochdat der yn 'e loft [[sjitten|sketten]] wurdt, [[ferdrukking yn Sana'a|komme troch ferdrukking teminsten 90 minsken om it libben]]. Nochris 322 oaren reitsje [[ferwûne]]. *[[25 april|25]] - Yn it [[Shakaholawâld]] yn [[Kenia]] wurde 110 folgelingen fan 'e [[kristlik]]e [[sekte]] [[Good News International Ministries]] yn ûndjippe [[grêven]] oantroffen. Nochris 300 oaren wurde noch [[fermist]] en fan har wurdt freze dat se ek [[dea]] binne. De sekteleden hawwe harrensels skynber [[ferhongering|deahongere]] om't se op dy manear neffens sektelieder [[Paul Nthenge Mackenzie]] "[[God (monoteïsme)|God]] moetsje" soene. Mackenzie hat himsels lykwols net deahongere en wurdt [[arrestearre]] op beskuldiging fan mearfâldige [[deaslach]]. ;maaie *[[1 maaie|1]] - It omfallen fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[First Republic Bank]], dy't [[bankrot]] gien is, wurdt op it lêste momint foarkomd troch in oername troch [[JPMorgan Chase]]. *[[5 maaie|5]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) beskôget [[COVID-19]] net langer as in wrâldwiid needgefal, mar giet troch mei dernei te ferwizen as in [[pandemy]]. *[[6 maaie|6]] - [[kroaning fan Charles III fan it Feriene Keninkryk|De kroaning]] fan [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|Charles III]] ta [[kening]] fan it [[Feriene Keninkryk]] en alle lidsteaten fan it [[Britske Mienebêst]] dy't in [[monargy|monargale]] steatsfoarm hawwe, fynt mei grut fertoan fan pracht en preal en âlde [[tradysje]]s plak yn 'e [[Abdij fan Westminster]] yn [[Londen]]. *[[7 maaie|7]] - [[Syrje]] wurdt wer as folweardich lidsteat talitten ta de [[Arabyske Liga]]. It Syryske lidmaatskip wie opskoarre sûnt it [[regear|rezjym]] fan [[presidint]] [[Bashar al-Assad]] oan it begjin fan 'e [[Syryske Boargeroarloch]] yn [[2011]] mei grou [[geweld]] tsjin 'e [[opstanneling]]en fanwegen kaam. *[[14 maaie|14]] - De [[sykloan]] [[Sykloan Mocha|Mocha]], dy't himsels ûntjûn hat op 'e iepen [[Yndyske Oseaan]], treft mei in krêft fan kategory&nbsp;4 op 'e [[Skaal fan Saffir-Simpson]] de [[kust]]en fan [[Birma]] en [[Bangladesj]], dêr't 463 [[dea]]den falle, 101 minsken bliuwend [[fermist]] wurde en 719 oaren [[ferwûne]] reitsje. *[[14 maaie|14]] - By [[Taiske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Tailân]] winne [[politike partij|partijen]] dy't foar in weromkear nei de [[demokrasy]] binne in mearderheid yn it [[legerhûs (Tailân)|legerhûs]] fan it [[parlemint]], wylst partijen dy't de [[militêr]]e [[diktatuer|gûnta]] stypje, sitten ynleverje moatte. *[[17 maaie|17]] - De [[Itaalje|Italjaanske]] [[regio's fan Itaalje|regio]] [[Emylje-Romanje]] wurdt troffen troch swiere [[oerstreaming]]s wannear't [[stjalprein]] folget op in lange snuorje fan [[drûchte]], mei as gefolch dat de útdrûge grûn it wetter net opnimme kin. *[[28 maaie|28]] - Yn 'e twadde omgong fan 'e [[Turkske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Turkije]] behellet de sittende [[presidint]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] mei 52,2% fan 'e stimmen in oerwinning oer [[Kemal Kılıçdaroğlu]], de kandidaat fan 'e feriene [[opposysje (polityk)|opposysje]]. ;juny *[[2 juny|2]] - Yn it [[Nasjonaal Park De Biesbosk]] yn [[Súd-Hollân]] wurde foar it earst wer [[steur (fisk)|steuren]] útset, 70 jier nei't dy fisk yn 'e [[Nederlân]]ske [[oerflaktewetter]]s foar it lêst waarnommen is. *[[2 juny|2]] - By in [[treinramp yn Orissa (2023)|in grutte treinramp]] yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Orissa]], dêr't trije [[trein]]en by belutsen binne, komme teminsten 289 minsken om en reitsje mear as 1.175 oaren [[ferwûne]]. *[[6 juny|6]] - Yn it troch [[Ruslân]] yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] besette diel fan 'e [[Oekraïne]] wurdt de [[Nova Kachovkadaam]] troch in [[eksploazje]] ferwoastge. De krite streamôf wurdt ferrinnewearre troch [[oerstreaming]]s, wylst it gebiet streamop mei [[wettertekoart]]en foar [[yrrigaasje]]doelen te meitsjen kriget. Nei alle gedachten sitte de Russen efter it opblazen fan 'e [[keardaam]] en wolle se troch it skeppen fan in soarte fan [[wetterliny]] it oansteande Oekraynske [[offinsyf]] besykje tsjin te kearen. *[[8 juny|8]] - De [[reek]] fan hûnderten [[natoerbrannen yn Kanada (2023)|natoerbrannen yn Kanada]] waaieret út oer grutte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêden, lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Philadelphia]], [[Baltimore]], [[Washington, D.C.]], [[Detroit]] en [[Minneapolis]], dêr't it deiljocht alhiel ferdizene wurdt. Der wurdt warskôge om safolle mooglik thús te bliuwen en út 'e reek, dy't net sûn is om yn te azemjen. De autoriteiten warskôgje de ynwenners ek dat se har der mar op ynstelle moatte dat soks faker barre sil, om't it natoerbrânseizoen noch mar krekt oanbrutsen is. *[[13 juny|13]] - Teminsten 103 [[minske]]n komme om as in [[boat]] mei [[brulloft]]sfolk [[kapseizen|kapseist]] op 'e [[rivier]] de [[Niger (rivier)|Niger]] yn [[Nigearia]]. *[[14 juny|14]] - Op 'e [[Ioanyske See]], 80 [[km]] út 'e súdwestlike [[kust]] fan it [[Grikelân|Grykske]] [[skiereilân]] de [[Peloponnesos]], sinkt in oerladen [[Lybje|Lybyske]] [[skip|fiskersboat]] mei oan board 400 oant 750 [[migrant]]en út [[Egypte]], [[Syrje]], [[Afganistan]], [[Pakistan]] en [[Palestina]] ûnderweis nei in bettere [[takomst]] yn [[Jeropa]]. Der wurde 104 minsken rêden en 82 [[stoflike omskotten]] burgen. De restearjende likernôch 500 opfarrenden reitsje [[fermist]] en fan harren wurdt oannommen dat se de [[drinkeldea]] [[stoarn]] binne. *[[17 juny|17]] - [[Ruslân]] makket bekend dat it inkele [[nukleêre wapen]]s op it grûngebiet fan buorlân en bûnsgenoat [[Wyt-Ruslân]] stasjonearre hat. *[[20 juny|20]] - By [[finzenisrebûlje yn Támara|in rebûlje]] yn in [[frouljusfinzenis]] yn [[Támara]], yn [[Hondoeras]], komme teminsten 41 froulju om. *[[23 juny|23]] - Yn [[Ruslân]] komt de [[Wagnergroep]], in [[hierling]]eleger dat oan 'e Russyske kant yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] fjochtet, yn [[opstân]] tsjin 'e [[Russyske Striidkrêften]]. Dizze [[Opstân fan 'e Wagnergroep]], dy't ûnder lieding stiet fan Wagnerlieder [[Jevgeni Prigozjin]], begjint mei in besetting fan [[Rostov oan 'e Don]] en giet fierder mei in opmars nei [[Moskou]]. Deselde deis noch lûkt Prigozjin lykwols syn troepen werom nei't der tusken him de Russyske [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] in fredesoerienkomst ta stân kommen is troch bemiddeling fan 'e [[Wyt-Ruslân|Wytrussyske]] presidint [[Aleksander Lûkasjenko]]. ;july *[[1 july|1]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] biedt út namme fan it [[Nederlân]]ske [[regear]] op [[Keti Koti]] oan 'e [[Suriname]]rs en [[Nederlânske Antillen|Antiljanen]] syn [[ûntskuldiging]]s oan foar it Nederlânske [[slavernij]]ferline. *[[1 july|1]]-[[23 july|23]] - De [[Omgong fan Frankryk 2023]] fynt plak, mei de start yn [[Bilbao]], yn [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]], en de finish yn [[Parys]]. *[[7 july|7]] - Yn [[Nederlân]] falt it [[Kabinet-Rutte IV]] as de koälysjepartijen [[VVD]], [[CDA]], [[D66]] en [[KristenUny]] gjin oerienstimming berikke kinne oer it beheinen fan it rjocht op [[gesinsweriening]] foar [[asylsiker]]s. *[[14 july|14]] - Yn [[Hollywood]] kundiget it machtige [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[fakbûn]] fan [[akteur]]s [[SAG-AFTRA]] in algemiene [[staking]] ôf út protest tsjin 'e ûnwil fan 'e grutte [[filmstudio's]] om 'e akteurs ôfdwaande te kompinsearjen foar distribúsje fia [[streamingtsjinst]]en en te beskermjen tsjin 'e oername fan harren wurk troch generative [[keunstmjittige yntelliginsje]]s. *[[20 july|20]]-[[20 augustus]] - Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip fuotbal froulju 2023|WK fuotbal foar froulju]] holden. *[[23 july|23]] - Tsientûzenen [[toerist]]en ûntflechtsje it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Roados]], nei't dêr [[natoerbrannen yn Grikelân (2023)|in grutte natoerbrân]] útbrutsen is. It is de grutste [[evakuaasje]] yn 'e [[skiednis fan Grikelân]]. *[[23 july|23]] - By [[Spaanske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Spanje]] wurdt de [[konservatisme|konservative]] [[Partido Popular]] (PP) de grutste [[politike partij]]. Mar om't de oare [[rjochts (polityk)|rjochtse]] partijen sitten ferlieze, kin der oer rjochts gjin [[regear]] mei in mearderheid yn it [[parlemint]] foarme wurde. De iennichste mooglikheden lykje in [[links (polityk)|links]] kabinet mei stipe fan 'e regionale [[nasjonalist]]yske partijen yn [[Kataloanje]], [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]] en de [[Kanaryske Eilannen]], of oars nije ferkiezings. *[[26 july|26]] - By [[steatsgreep yn Niger (2023)|in steatsgreep]] yn [[Niger]] wurdt de [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Mohamed Bazoum]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. [[Generaal]] [[Abdourahamane Tchiani]] wurdt ynstallearre as lieder fan in [[militêr]]e [[gûnta]]. *[[26 july|26]] - Op 'e [[Noardsee]] boppe it [[Fryslân|Fryske]] [[Waadeilannen|Waadeilân]] [[It Amelân]] brekt [[brân]] út oan board fan it mei sa'n 3.800 [[auto's]] laden [[frachtskip]] de ''[[MS Fremantle Highway|Fremantle Highway]]''. By de [[evakuaasje]] fan 'e [[bemanning]] fan it skip komt ien persoan om. De brân is foar de [[Nederlânske Kustwacht]] dreech te blussen om't it gebrûk fan bluswetter de stabiliteit fan it skip yn gefaar bringe kin. *[[30 july|30]] - Yn [[Khar (Pakistan)|Khar]], in stêd yn [[Pakistan]], komme 63 minsken om en reitsje mear as 200 oaren [[ferwûne]] by [[selsmoardoanslach yn Khar (2023)|in selsmoardoanslach]] mei in [[autobom]]. [[Islamityske Steat - Provinsje Koarasan]] easket de ferantwurdlikheid foar de [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] op. ;augustus *[[1 augustus|1]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] stelt [[spesjaal oanklager]] [[Jack Smith (jurist)|Jack Smith]] de eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|yn steat fan beskuldiging]] omreden fan dy syn mislearre besykjen om 'e útslach fan 'e [[Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2020]] te feroarjen en foar it oansetten ta de [[Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal]] op [[6&nbsp;jannewaris]] [[2021]]. *[[2 augustus|2]] - [[Tjisse Steenstra]], [[Hans Wassenaar]] en [[Renze Pieter Hiemstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2023|170ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. De PC begûn fanwegen it minne waar pas om 12.00 oere, de tradisjonele tocht yn de koets mei de winners fan it foarrige jier troch de stêd waard skrast. * [[8 augustus|8]] - By [[natoerbrannen yn Hawaï (2023)|fûleindige natoerbrannen]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]] brânt op it [[eilân]] [[Maui]] de stêd [[Lahaina (Hawaï)|Lahaina]] plat. Der komme teminsten 102 [[minsken]] om en 2.207 [[gebouw]]wen wurde ferwoastge. De skea bedraacht [[$]]5,5&nbsp;miljard. * [[9 augustus|9]] - [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de 121ste [[Freulepartij]]. * [[15 augustus|15]] - Op [[Teneryf]], ien fan 'e [[Kanaryske Eilannen]], wurde omreden fan [[natoerbrân op Teneryf (2023)|in natoerbrân]] 3.000 minsken [[evakuëarre]]. * [[16 augustus|16]]-[[21 augustus|21]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Hilary|Hilary]] tsjocht út 'e [[Stille Oseaan]] wei yn noardlike rjochting oer it [[Kalifornysk Skiereilân]] en dan fierder it lân yn nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. It is foar it earst yn 84 jier dat dizze regio troch in orkaan troffen wurdt. Der reitsje 2 lju [[dea]], yndirekt feroarsake troch de orkaan, mar der wurdt fral in soad skea oanrjochte troch [[oerstreaming]]s troch de oerfloedige [[rein (delslach)|rein]] dy't Hilary meibringt. * [[16 augustus|16]] - Skipper [[Douwe Albertsz. Visser|Douwe A. Visser]] wint mei it [[It Doarp Grou|Doarp Grou]] it [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS kampioenskip]] fan 2023. * [[17 augustus|17]] - Yn noardlik [[Kanada]] wurdt [[Yellowknife (Noardwestlike Territoaria)|Yellowknife]], de territoriale [[haadstêd]] fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], [[evakuaasje|ûntromme]] omreden fan [[Natoerbrannen yn Kanada (2023)|in tichterby kommende natoerbrân]]. * [[18 augustus|18]] - Yn [[Camp David]] slute de [[Feriene Steaten]], [[Japan]] en [[Súd-Koreä]] in nij [[militêr bûnsgenoatskip]], it [[Amerikaansk-Japansk-Súdkoreaansk trilateraal pakt]]. Dat is benammen rjochte tsjin 'e [[Folksrepublyk Sina]]. * [[20 augustus|20]] - De [[Gûatemalteekske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Gûatemala]] wurde ûnferwachts wûn troch de [[links (polityk)|linkse]] kandidaat [[Bernardo Arévalo]], dy't troch de [[korrupt]]e politike fêstige oarder yn it lân net as bedriging sjoen waard om't er gjin kâns op winnen meitsje soe. * [[23 augustus|23]] - De [[Yndia]]aske [[romtesonde]] [[Chandrayaan-3]] lânet op 'e súdpoal fan 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. It is de earste moannemisje foar it [[Súd-Aazje|Súdaziatyske]] lân. * [[23 augustus|23]] - Yn [[Ruslân]] wurdt it priveefleantúch fan [[Jevgeny Prigozjin]], de [[kommandant]] fan it [[hierling]]eleger [[Wagnergroep|Wagner]], delsketten troch it [[loftdoelgeskut]] fan it [[Russyske Leger]]. Dat soe in fersin wêze, mar yn 'e [[media]] wurdt dit barren rûnom sjoen as de [[wraak]] fan [[diktator]] [[Vladimir Pûtin]] op Prigozjin nei [[Opstân fan de Wagnergroep|dy syn opstân]] fan 60 dagen earder. * [[30 augustus|30]] - By [[steatsgreep yn Gabon (2023)|in steatsgreep]] yn [[Gabon]] wurdt [[presidint]] [[Ali Bongo]] ôfset troch leden fan 'e [[striidkrêften]] en fan syn eigen presidinsjele garde. In [[militêr]]e [[gûnta]] nimt de macht oer. * [[30 augustus|30]]-[[31 augustus|31]] - De swiere [[orkaan]] [[Orkaan Idalia|Idalia]] tsjocht út 'e [[Golf fan Meksiko]] wei oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Floarida]], [[Georgia]], [[Súd-Karolina]] en [[Noard-Karolina]] hinne en feroarsaket dêr fral in protte skea troch [[wyn (waar)|wyn]] en [[rein (delslach)|rein]]. Der komme 3 minsken om. ;septimber * [[8 septimber|8]] - Yn it suden fan [[Marokko]] fynt [[Ierdbeving fan Marrakesj-Safi (2023)|in swiere ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]] plak. Der komme teminsten 2.960 [[minske]]n om, wylst nochris krapoan 5.700 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[9 septimber|9]] - Op 'e top fan 'e [[G20]] yn 'e [[Yndia]]aske [[haadstêd]] [[New Delhi]] wurdt de [[Afrikaanske Uny]] as nij lid presintearre. * [[10 septimber|10]] - De [[stoarm]] [[Stoarm Daniël|Daniël]], in [[Middellânske See|Mediterrane]] [[sykloan]], komt oan lân yn 'e [[Syrenaika]], yn [[Lybje]], en rjochtet dêr gâns skea oan. By de [[stêd]] [[Derna (stêd)|Derna]] beswike twa [[keardaam|keardammen]], mei as gefolch dat in fjirdepart fan 'e stêd troch in floedweach fuortspield wurdt. Der wurdt rûsd dat der 18.000 oant 20.000 [[dea]]den falle. * [[12 septimber|12]] - By in [[brân yn Hanoi (12 septimber 2023)|in brân]] yn in [[appartemintekompleks]] yn 'e [[Fjetnam]]eeske [[haadstêd]] [[Hanoi]] komme 56 [[minske]]n om en reitsje nochris 37 [[ferwûne]]. * [[15 septimber|15]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] brekt [[staking fan de UAW (2023)|in grutte staking]] út ûnder de [[fabryksarbeider]]s fan 'e trije grutte [[auto]]produsinten [[Ford Motor Company|Ford]], [[General Motors]] en [[Stellantis]] ([[Chrysler]]). * [[19 septimber|19]] - [[Azerbeidzjan]] fiert yn 'e [[separatist]]yske [[regio]] [[Nagorno-Karabach]] [[offinsyf fan Azerbeidzjan yn Nagorno-Karabach (2023)|in offinsyf]] út, dat binnen ien [[dei]] ta in klinkende oerwinning liedt. De 120.000 [[etnysk]]e [[Armenen]] dy't de krite bewenje, begjinne út eangst foar ferfolgings [[eksodus fan Armenen út Nagorno Karabach|nei Armeenje te flechtsjen]] by wat in ''[[de facto]]'' [[etnyske suvering]] wurdt. * [[25 septimber|25]] - By [[ûntploffing fan in brânstofdepot yn Stepanakert|in ûntploffing]] fan in [[brânstof]]depot yn [[Stepanakert]], de [[haadstêd]] fan [[Nagorno-Karabach]], komme nei skatting 170 [[minske]]n om en reitsje teminsten 300 oaren [[ferwûne]]. * [[28 septimber|28]] - [[Samvel Sjahramanjan]], de [[presidint]] fan 'e [[Republyk Artsach]], in lân sûnder algemiene erkenning dat it meastepart fan 'e [[etnysk]] [[Armenen|Armeenske]] [[enklave]] [[Nagorno-Karabach]] yn [[Azerbeidzjan]] omfettet, lit nei de folsleine nederlaach tsjin 'e Azerbeidzjanen, tsien dagen earder, in [[dekreet]] útgean wêryn't er Artsach per [[1&nbsp;jannewaris]] [[2024]] opheft. * [[28 septimber|28]] - Fouad L. sjit yn [[Rotterdam]] by fersktate sjitynsidinten trije [[minske]]n [[dea]], wêrûnder syn [[buorfrou]] en har 14-jierrige [[dochter]] en in [[dokter]]-[[dosint]] fan it [[Erasmus Medysk Sintrum]]. * [[29 septimber|29]] - By [[bomoanslach yn Mastung (2023)|in bomoanslach]] by in [[moskee]] yn 'e [[Pakistan|Pakistaanske]] [[stêd]] [[Mastung (Pakistan)|Mastung]] komme mear as 52 [[minske]]n om en reitsje teminsten 70 oaren [[ferwûne]]. ;oktober * [[3 oktober|3]] - De [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]], [[Kevin McCarthy]], dy't op [[8&nbsp;jannewaris]] fan dit jier mei in protte muoite ta syn [[amt (funksje)|amt]] keazen waard, wurdt ôfset troch tadwaan fan acht leden fan syn eigen [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] û.l.f. ôffurdige [[Matt Gaetz]]. It is de earste kear yn 'e [[Amerikaanske skiednis]] dat in foarsitter fan it Hûs fan Offurdigen ôfset wurdt. De Republikeinske Partij yn it Hûs bliuwt yn gaos efter. * [[7 oktober|7]] - De [[Palestina|Palestynske]] [[paramilitêre organisaasje]] [[Hamas]] docht út 'e [[Gazastripe]] wei in grutskalige ynfal yn súdlik [[Israel]], wêrby't ferskate tige bloedige [[terrorist]]yske [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] begien wurde. Hamas wurdt hjirby stipe troch ferskate oare Palestynske paramilitêre groepen, te witten: de [[Palestynske Islamityske Djihaad|Islamityske Djihaad]], it [[Folksfront foar de Befrijing fan Palestina]] (PFLP), it [[Demokratysk Front foar de Befrijing fan Palestina]] (DFLP) en [[Ariin al-Usûd]]. By de oanslaggen komme 1.033 Israelyske [[boarger]]s en 357 [[militêr]]en om. Dêropta wurde 233 boargers en soldaten [[ûntfierd]] nei de Gazastripe om dêr yn [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] holden te wurden. Dit is it begjin fan [[Gaza-oarloch (2023)|in nije Gaza-oarloch]], mei't Israel fuort de oare deis úteinset mei swiere [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe. * [[7 oktober|7]] - By [[ierdbevings fan Herat (2023)|in swiere ierdbeving]] yn 'e neite fan [[Herat]], yn westlik [[Afganistan]], op [[11&nbsp;oktober]] en [[15&nbsp;oktober]] folge troch twa tige swiere [[neiskok]]ken, komme yn totaal 1.389 [[minske]]n om, wylst hast 2.800 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 oktober|14]] - By it [[Australian Indigenous Voice-referindum]], wêrby't it [[elektoraat]] fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] derfoar kieze koe om 'e lânseigen befolking, de [[Australyske Aboriginals]] en de [[Torresstrjitte-eilanners]], mear ynfloed op it [[politike]] proses te jaan, stimt in romme mearderheid fan 60,1% tsjin. * [[15 oktober|15]] - By [[Poalske parlemintsferkiezings (2023)|parlemintsferkiezings]] yn [[Poalen]] komt de [[ekstreem-rjochts]]e [[politike partij]] [[PiS]], dy't al jierrenlang it [[regear]] foarmet en Poalen allegeduerigen yn konflikt bringt mei de [[Jeropeeske Uny]], as winner út 'e bus. De [[opposysje (polityk)|opposysjepartijen]] hawwe lykwols mei-inoar mear stimmen helle en beslute û.l.f. [[Donald Tusk]] in koälysjeregear te foarmjen dat de PiS bûtenslút. * [[17 oktober|17]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e Gazastripe yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, fynt der in grutte [[ûntploffing]] plak by it [[Al-Ahli Al-Arabi-sikehûs]] yn [[Gaza (stêd)|Gaza-Stêd]]. Dêrby komme 471 [[minske]]n om. Israel ûntkent ferantwurdlikheid en seit dat de ekploazje feroarsake is troch in delstoarte [[raket]] fan 'e [[Palestynske Islamityske Djihaad]]. * [[18 oktober|18]] - De [[Nederlân|Nederlanner]] [[Joran van der Sloot]] bekend nei 18 jier de [[moard op Natalee Holloway]] yn [[2005]] op [[Arûba]]. * [[25 oktober|25]] - De [[Orkaan]] [[Orkaan Otis|Otis]] komt as in [[Skaal fan Saffir-Simpson|orkaan fan 'e fyfde kategory]] op 'e [[skaal fan Saffir-Simpson]] út 'e [[Stille Oseaan]] wei oan lân by it [[baaiplak]] [[Acapulco]], yn 'e westkust fan [[Meksiko]]. Der komme teminsten 48 [[minske]]n om en de stêd wurdt fierhinne ferwoastge. * [[25 oktober|25]] - Nei goed trije [[wike]]n slagget it de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] einlings en te'n lêsten om in nije [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] te kiezen. It wurdt [[Mike Johnson (politikus út Louisiana)|Mike Johnson]], dy't net folle [[ûnderfining]] hat, mar ek noch net folle fijannen makke hat. * [[29 oktober|29]] - De [[Republyk Turkije]] bestiet 100 jier. ;novimber * [[6 novimber|6]] - Wylst de [[Israel]]yske [[bombardemint]]en fan 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] oanhâlde, binne dêr al mear as 10.000 [[minske]]n by omkommen. De ynternasjonale druk op Israel om in "humanitêr skoft" yn te laskjen wurdt hieltyd grutter. * [[19 novimber|19]] - De [[populisme|populist]] [[Javier Milei]] wint de [[Argentynske presidintsferkiezings (2023)|presidintsferkiezings]] yn [[Argentynje]]. * [[22 novimber|22]] - [[Israel]] en [[Hamas]] komme yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] in fjouwerdeisk [[sjitferbod]] oerien, wêrby't Hamas Israelyske [[gizeling (misdriuw)|gizelders]] loslitte sil, wylst Israel [[Palestina|Palestynske]] [[froulju]] en [[minderjierrige]]n frijlitte sil út syn [[finzenis]]sen. Neitiid wurdt it sjitferbod trije kear mei ien dei ferlinge, sadat it úteinlik sân dagen duorret. * [[22 novimber|22]] - Yn [[Nederlân]] rinne de [[Twadde-Keamerferkiezings (2023)|Twadde-Keamerferkiezings]] út op in grutte oerwinning foar de [[ekstreem-rjochts]]e [[PVV]] fan [[Geert Wilders]]. Oare winners binne de nije [[politike partij]] [[NSC]] fan [[Pieter Omtzigt]], [[GrienLinks]]-[[PvdA]] fan [[Frans Timmermans]] en de [[BBB]] fan [[Caroline van der Plas]]. De [[VVD]], [[D66]], it [[CDA]] en de [[KristenUny]] binne de grutste ferliezers. * [[29 novimber|29]] - [[Nepal]] fiert it [[homohoulik]] yn. ;desimber *[[1 desimber|1]] - It [[sjitferbod]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] rint ôf. [[Israel]] ferfettet syn [[bombardemint]]en fan 'e [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]befolking yn 'e [[Gazastripe]]. *[[3 desimber|3]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaansk-Guyaanske Krisis (2023)|Fenezolaansk-Guyaanske Krisis]] wurdt yn [[Fenezuëla]] in [[referindum]] holden oer de [[anneksaasje]] fan 'e [[ierdoalje]]rike krite [[Essequibo (gebiet)|Essequibo]], dy't de helte fan it buorlân [[Guyana]] beslacht. Nettsjinsteande it feit dat de ynwenners fan it gebiet soks ûnbesprekber fine en by Guyana hearren bliuwe wolle, stimt mear as 95% fan it Fenezolaanske [[elektoraat]] foar de anneksaasje (al is de [[opkomst]] opmerklike leech en fermoedzje ynternasjonale waarnimmers dat it Fenezolaanske regear [[stimbusfraude]] begien hat). It referindum is likegoed mar in leech gebeart, om't Fenezuëla it gebiet inkeld ynliivje kin troch in [[oarloch]] te begjinnen. *[[12 desimber|12]] - Op 'e [[Klimaatkonferinsje fan Dûbai (2023)|Klimaatkonferinsje fan Dûbai]] berikke alle dielnimmende [[lannen en territoaria|lannen]] in akkoart om [[fossile brânstof]]fen út te fazearjen. *[[17 desimber|17]] - It [[Compact of Free Association]] tusken de [[Feriene Steaten]], [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]], [[Palau]] en de [[Marshalleilannen]] rint ôf. *[[18 desimber|18]] - In stikmannich [[rederij]]en kundiget oan om foarearst net mear fia de [[Reade See]] en it [[Suëzkanaal]] te farren, omreden fan 'e oanfallen fan 'e [[Hûty-rebellen]] út [[Jemen]] op 'e [[skipfeart]] dêre. De oanfallen binne in ferjilding foar de oanhâldende [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]]. *[[20 desimber|20]] - By [[presidintsferkiezings yn de Demokratyske Republyk Kongo (2023)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] wint de sittende [[presidint]] [[Felix Tshisekedi]] neffens de offisjele útslach mei 73% fan 'e stimmen fan syn beide [[politike]] rivalen. Dy útkomst is ekstreem kontroversjeel, mei't de measte ûnôfhinklike waarnimmers, de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] ynbegrepen, fan miening binne dat [[opposysje (polityk)|opposysjekandidaat]] [[Martin Fayulu]] eins mei oermacht de ferkiezings wûn hat en dat Tshisekedi en syn oanhingers skuldich binne oan massale [[stimbusfraude]]. *[[21 desimber|21]] - By [[sjitpartij yn Praach (2023)|in sjitpartij]] op 'e [[Karelsuniversiteit]] yn 'e [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[haadstêd]] [[Praach]] komme 15 [[minske]]n om (de dieder ynbegrepen) en reitsje 25 oaren [[ferwûne]]. De dieder is in [[studint]] oan 'e [[universiteit]]. *[[22 desimber|22]] - It deadetol fan 'e [[Israel]]yske [[bombardemint]]en op 'e [[Gazastripe]] yn it ramt fan 'e [[Gaza-oarloch (2023)|Gaza-oarloch]] passearret it oantal fan 20.000 [[Palestina|Palestynske]] [[boarger]]s. *[[29 desimber|29]] - By in grutskalige [[Ruslân|Russyske]] oanfal yn it ramt fan 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] mei [[drone]]s en [[raket]]ten op alle grutte [[Oekraïne|Oekraynske]] [[stêd]]en komme teminsten 39 [[minske]]n om en reitsje mear as 160 oaren [[ferwûne]]. *[[30 desimber|30]] - De [[Oekraïne]] ferjildet de [[Ruslân|Russyske]] oanfal fan in dei earder mei in eigen bombardemint fan 'e Súdrussyske stêd [[Belgorod]], wêrby't teminsten 21 [[minsken]] omkomme en 110 oaren ferwûne reitsje. *[[31 desimber|31]] - Yn har [[taspraak|nijjierstaspraak]] kundiget [[keninginne]] [[Margareta II fan Denemark]] ûnferwachts har [[abdikaasje]] oan op [[14 jannewaris]] [[2024]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - [[Ken Block]], Amerikaansk rallykoereur (* [[1967]]) * [[3 jannewaris|3]] - [[Walter Cunningham]], Amerikaansk romtefarder (* [[1932]]) * [[4 jannewaris|4]] - [[Fay Weldon]], Ingelsk skriuwster (* [[1931]]) * [[5 jannewaris|5]] - [[Earl Boen]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * [[6 jannewaris|6]] - [[Dick Savitt]], Amerikaansk tennisser (* [[1927]]) * [[7 jannewaris|7]] - [[Russell Banks]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[9 jannewaris|9]] - [[Simone Kramer]], Nederlânsk berneboekeskriuwster (* [[1939]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Jeff Beck]], Ingelsk gitarist (* [[1944]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Konstantyn II fan Grikelân]] fan 1964 oant en mei 1973 kening fan Grikelân (* [[1940]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Harke Bremer]], Frysk oersetter en skriuwer (* [[1955]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Klas Lestander]], Sweedsk biatleet (* [[1931]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Lisa Marie Presley]], Amerikaansk sjongster (* [[1968]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Lieuwe Westra]], Frysk hurdfytser (* [[1982]]) * [[15 jannewaris|15]] - [[Jan Krol (acteur)|Jan Krol]], Nederlânsk akteur (* [[1962]]) * [[16 jannewaris|16]] - [[Gina Lollobrigida]], Italjaansk aktrise (* [[1927]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Cornelius Rogge (1932-2023)|Cornelius Rogge]], Nederlânske byldzjend keunstner (* [[1932]]) * [[18 jannewaris|18]] - [[Denis Monastyrski]], Oekraynsk politikus (* [[1980]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[David Crosby]], Amerikaansk gitarist (* [[1941]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Johann Frank]], Noardfrysk stedsbesjoerder en bibeloersetter (* [[1932]]) * [[19 jannewaris|19]]/[[20 jannewaris|20]] - [[Ger Lamerus]], Frysk muzikant (* [[1947]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Inge van der Velden]], Nederlânsk rugbyster (* [[1992]]) * [[29 jannewaris|29]] - [[Heddy Lester]], Nederlânsk sjongster en aktrise (* [[1950]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Jean-Pierre Jabouille]], Frânsk Formule-1 koereur (* [[1942]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Paco Rabanne]] Spaansk moade ûntwerper (* [[1934]]) * 3 - [[Melis van der Sluis]], Frysk keunstner * [[6 febrewaris|6]] - [[Greta Andersen]], Deensk Swimster (* [[1927]]) * 6 - [[Ger Thijs]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1948]]) * 6 - [[Taner Savut]], Turksk fuotballer en bestjoerder (* [[1974]]) * 6 - [[Cemal Kütahya]], Turksk hânballer (* [[1990]]) * 6 - [[Christian Atsu]], Ganeesk fuotballer (* [[1992]]) * 6 - [[Ahmet Eyüp Türkaslan]] Turksk fuotballer (* [[1994]]) * [[8 febrewaris|8]] - [[Vladimir Morozov (1940)|Vladimir Morozov]] Turkmeensk kanofarder (* [[1940]]) * [[9 febrewaris|9]] - [[Marijke Merckens]] Nederlânsk aktrise (* [[1940]]) * [[10 febrewaris|10]] - [[Marie Gabrielle fan Lúksemboarch]], Lúksemboarchske prinses (* [[1925]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[Hans Modrow]], premier fan East-Dútslân (* [[1928]]) * [[14 febrewaris|14]] - [[Tim Aymar]], Amerikaansk sjonger (* [[1963]]) * [[15 febrewaris|15]] - [[Raquel Welch]], Amerikaanks aktrise (* [[1940]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Tim Lobinger]], Dútsk atleet (* [[1972]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Robert Cazala]], Frânsk hurdfytser (* [[1934]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Greg Foster]], Amerikaansk atleet (* [[1958]]) * 19 - [[Cock Kerling-Simons]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Slim Borgudd]], Sweedsk formule-1 koereur (* [[1946]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Bob Richards]], Amerikaansk atleet (* [[1926]]) ;maart * [[2 maart|2]] - [[Jos Heymans]], Nederlânsk journalist (* [[1951]]) * 2 - [[Sietse de Boer]], Frysk fotograaf (* [[1963]]) * [[3 maart|3]] - [[Tom Sizemore]], Amerikaansk akteur (* [[1961]]) * [[4 maart|4]] - [[Judith Heumann]], Amerkaansk minskerjochten aktiviste (* [[1947]]) * [[5 maart|5]] - [[Gary Rossington]], Amerikaansk gitarist (* [[1951]]) * [[7 maart|7]] - [[Harry de Winter]], Nederlânsk programma makker (* [[1949]]) * [[8 maart|8]] - [[Josua Madsen]], Sweedsk drummer (* [[1978]]) * [[12 maart|12]] - [[Art Boon]], Kanadeesk feteraan (* [[1925]]) * 12 - [[Dick Fosbury]], Amerikaansk atleet (* [[1947]]) * [[27 maart|27]] - [[Wim de Bie]], Nederlânsk komediant (* [[1939]]) * [[31 maart|31]] - [[Evert Wilstra]], Frysk fierljepper (* [[1951]]) * 31 - [[Johannes Brandsma (keatser)|Johannes Brandsma]], Frysk keatser (* [[1957]]) ;april * [[3 april|3]] - [[Gryt van Duinen]], Frysk presintatrise, (* [[1950]]) * [[9 april|9]] - [[Huub Oosterhuis]], Nederlânsk teolooch en dichter (* [[1933]]) * [[23 april|23]] - [[Tori Bowie]], Amerikaansk atlete (* [[1990]]) * [[25 april|25]] - [[Paul van Vliet]], Nederlânsk kabaretier (* [[1935]]) ;maaie * [[10 maaie|10]] - [[Leen Pfrommer]], Nederlânsk reedrydtrainer (* [[1935]]) * [[16 maaie|16]] - [[Jan Troost]], Nederlânsk minskerjochte-aktivist (* [[1958]]) * [[18 maaie|18]] - [[Gerrit Breteler]], Nederlânsk-Fryske keunstskilder, tekstdichter, toanielskriuwer en sjonger (* [[1954]]) * [[20 maaie|20]] - [[Richard McDermott]], Amerikaansk reedrider (* [[1940]]) * [[24 maaie|24]] - [[Tina Turner]], Switsersk/Amerikaansk sjongeres (* [[1939]]) * [[26 maaie|26]] - [[Dirk Roelfsema]], Frysk fuotballer (* [[1939]])<ref>[https://lc.nl/sport/Cambuur-icoon-Dirk-Roelfsema-op-84-jarige-leeftijd-overleden-topschutter-was-de-eerste-contractspeler-ooit-van-SC-Cambuur-28452500.html lc.nl 30-5-2023, Cambuur-icoon Dirk Roelfsema op 84-jarige leeftijd overleden: topschutter was de eerste contractspeler ooit van SC Cambuur]</ref> * [[28 maaie|28]] - [[Marius de Boer]], Frysk sjonger (* [[1961]]) ;juny * [[3 juny|3]] - [[Jim Hines]], Amerikaansk atleet (* [[1946]]) * [[5 juny|5]] - [[Thom van der Goot]], dosint, teäterdirekteur en regisseur (* [[1946]]) * [[8 juny|8]] - [[Renato Longo]], Italjaansk hurdfytser (* [[1937]]) * [[10 juny|10]] - [[Jacques Thönissen]], Nederlânsk skriuwer (* [[1939]]) * [[12 juny|12]] - [[Silvio Berlusconi]], Italjaansk ûndernimmer en politikus (* [[1936]]) * 12 - [[Meindert Fennema]], Frysk Heechlearaar Politikology (* [[1946]]) * 12 - [[Treat Williams]], Amerikaansk akteur (* [[1951]]) * 12 - [[Harvey Glance]], Amerikaansk atleet (* [[1957]]) * [[13 juny|13]] - [[Cormac McCarthy]], Amerikaansk skriuwer (* [[1933]]) * [[15 juny|15]] - [[Glenda Jackson]], Ingelsk aktrise en politika (* [[1936]]) * [[16 juny|16]] - [[Gino Mäder]], Switsersk hurdfytser (* [[1997]]) * [[18 juny|18]] - [[Jellie Brouwer]], Nederlânsk radio presintatrise (* [[1964]]) * [[19 juny|19]] - [[Diane Rowe]], Ingelsk tafeltennister (* [[1933]]) * [[21 juny|21]] - [[Johan Habekothé]], Frysk waarman (* [[1943]]) * [[23 juny|23]] - [[Willem Nijholt]], Nederlânsk akteur en sjonger (* [[1934]]) * [[29 juny|29]] - [[Jan Stekelenburg]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1941]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Dilano van 't Hoff]], Nederlânsk autokoereur (* [[2004]]) * [[4 july|4]] - [[Jan Sierhuis]], Nederlânsk keunstskilder (* [[1928]]) * [[5 july|5]] - [[Andrés Oliva]], Spaansk hurdfytser (* [[1948]]) * [[9 july|9]] - [[Luis Suárez (1935)|Luis Suárez]], Spaansk fuotballer (* [[1935]]) * [[10 july|10]] - [[Marga Minco]], Nederlânsk skriuwster (* [[1920]]) * [[12 july|12]] - [[John Nettleton]], Ingelsk akteur (* [[1929]]) * [[13 july|13]] - [[Carlin Glynn]], Amerikaansk aktrise (* [[1940]]) * 13 - [[Josephine Chaplin]], Amerikaansk aktrise (* [[1949]]) * [[15 july|15]] - [[Venjamin Soldatenko]], Kazaksk atleet (* [[1939]]) * [[16 july|16]] - [[Jane Birkin]] Ingelsk aktrise (* [[1946]]) * [[19 july|19]] - [[Remigius Valiulis]], Litousk atleet (* [[1958]]) * [[20 july|20]] - [[Theo Smit (hurdfytser)|Theo Smit]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1951]]) * 20 - [[Durk Stoker]], Frysk politikus (* [[1957]]) * [[22 july|22]] - [[Marianne Werner]], Dútsk atlete (* [[1924]]) * [[26 july|26]] - [[Sinéad O'Connor]], Iersk sjongeres (* [[1966]]) * [[27 july|27]] - [[Bea Van der Maat]], Flaamsk sjongeres en presintatrise (* [[1960]]) * [[30 july|30]] - [[Paul Reubens]], Amerikaansk akteur (* [[1952]]) ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Mark Margolis]], Amerikaansk akteur (* [[1939]]) * [[6 augustus|6]] - [[Ahmed Anarbayev]], Kirgysk swimmer (* [[1948]]) * [[7 augustus|7]] - [[William Friedkin]], Amerikaansk regisseur (* [[1935]]) * [[8 augustus|8]] - [[Federico Bahamontes]], Spaansk hurdfytser (* [[1928]]) * [[12 augustus|12]] - [[Aggie van der Meer]], Frysk skriuwster (* [[1927]]) * [[14 augustus|14]] - [[Boris Doebrovsky]], Russysk roeier (* [[1939]]) * [[19 augustus|19]] - [[Tineke Beishuizen]], Nederlânsk skriuwster (* [[1938]]) * [[22 augustus|22]] - [[Tom Courtney]], Amerikaansk atleet (* [[1933]]) * 22 - [[Martin Laciga]], Switsersk strânfolllyballer (* [[1975]]) * [[24 augustus|24]] - [[Bernie Marsden]], Ingelsk gitarist (* [[1951]]) * [[25 augustus|25]] - [[Rob Fruithof]], Nederlânsk presintator en akteur (* [[1951]]) * [[31 augustus|31]] - [[Jan Jongbloed]], Nederlânsk fuotballer (* [[1940]]) * 31 - [[Clairy Polak]] Nederlânsk sjoernaliste en presintatrise (* [[1956]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[Saya Song]], Súdkoreaansk-Amerikaansk pornoaktrise (* [[1986]]) * [[12 septimber|12]] - [[Schelte van Heemstra (1941)|Schelte baron van Heemstra]], Nederlânsk diplomaat (* [[1941]]) * [[15 septimber|15]] - [[Michel Jager]], Nederlânsk politikus (* [[1944]]) * [[16 septimber|16]] - [[Nicolaas van Beek]], Nederlânsk keunstner (* [[1938]]) * 16 - [[Wimie Wilhelm]], Nederlânsk aktrise (* [[1961]]) * [[20 septimber|20]] - [[Ruth Fuchs]], Dútsk atlete en politika (* [[1946]]) * 20 - [[Erwin Olaf]], Nederlânsk fotograaf (* [[1959]]) * [[22 septimber|22]] - [[Giorgio Napolitano]], Italjaansk politikus (* [[1925]]) * [[25 septimber|25]] - [[David McCallum]], Skotsk akteur (* [[1933]]) * [[26 septimber|26]] - [[Klaas Hofstra]], Nederlânsk akteur (* [[1944]]) * [[27 septimber|27]] - [[Michael Gambon]], Iersk akteur (* [[1940]]) * [[29 septimber|29]] - [[Dianne Feinstein]], Ammerikaansk politika (* [[1933]]) ;oktober * [[1 oktober|1]] - [[Patricia Janečková]], Slowaaksk sjongeres (* [[1998]]) * [[5 oktober|5]] - [[Paul Ramboux]], Waalsk striptekener (* [[1932]]) * [[8 oktober|8]] - [[Tjerk Westerterp]], Nederlânsk politikus (* [[1930]]) * 8 - [[László Sólyom]], Hongaarsk politikus (* [[1942]]) * 8 - [[Agneta Andersson]], Sweedsk kanofarster (* [[1961]]) * [[10 oktober|10]] - [[Terry Dischinger]], Amerikaansk basketballer (* [[1940]]) * [[11 oktober|11]] - [[Phyllis Coates]], Amerikaansk aktrise (* [[1927]]) * [[13 oktober|13]] - [[Louise Glück]], Amerikaansk dichter (* [[1943]] * [[14 oktober|14]] - [[Piper Laurie]], Amerikaansk aktrise (* [[1932]]) * [[15 oktober|15]] - [[Suzanne Somers]], Amerikaansk aktrise (* [[1946]]) * [[16 oktober|16]] - [[Martti Ahtisaari]], Finsk politikus (* [[1937]]) * [[18 oktober|18]] - [[Wessel te Gussinklo]], Nederlânsk skriuwer (* [[1941]]) * [[19 oktober|19]] - [[Anfisa Reztsova]], Russysk biatlete (* [[1964]]) * [[21 oktober|21]] - [[Bobby Charlton]], Ingelsk fuotballer (* [[1937]]) * [[22 oktober|22]] - [[Gerrit Jan Alberts]], Frysk ferslachjouwer (* [[1962]]) ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Ben Ramakers]], Nederlânsk akteur (* [[1953]]) * [[12 novimber|12]] - [[Frans Steijvers]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * [[14 novimber|14]] - [[Karel van de Graaf]], Nederlânsk presintator (* [[1950]]) * [[16 novimber|16]] - [[A.S. Byatt]], Ingelsk skriuwster (* [[1936]]) * [[17 novimber|17]] - [[Ellen Jens]], Nederlânsk regisseuse (* [[1940]]) * 17 - [[Charlie Dominici]], Amerikaansk sjonger (* [[1951]]) * [[19 novimber|19]] - [[Rosalynn Carter]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1927]]) * [[23 novimber|23]] - [[Helmert Woudenberg]], Nederlânske akteur, toanielregisseur (* [[1945]]) * [[26 novimber|26]] - [[Geordie Walker]], Ingelsk gitarist (* [[1958]]) * [[27 novimber|27]] - [[John Nichols (skriuwer)|John Nichols]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[29 novimber|29]] - [[Henry Kissinger]], Amerikaansk diplomaat en politikus (* [[1923]]) * [[30 novimber|30]] - [[Jacobus Knol]], Frysk, learaar, skriuwer en oersetter (* [[1936]]) * 30 - [[Sante Gaiardoni]], Italjaansk hurdfytser (* [[1939]]) * 30 - [[Shane MacGowan]], Iersk sjonger (* [[1957]]) ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Burny Bos]], Nederlânsk filmprodusint, akteur en skriuwer (* [[1944]]) * [[2 desimber|2]] - [[Barbara Doll]], Frânsk pornoaktrise (* [[1972]]) * [[3 desimber|3]] - [[Peter d'Hamecourt]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1946]]) * [[6 desimber|6]] - [[Cilly Dartell]], Nederlânsk aktrise en presintatrise (* [[1957]]) * [[8 desimber|8]] - [[Ryan O'Neal]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * 8 - [[Peter-Michael Kolbe]], Dútsk roeier (* [[1953]]) * [[11 desimber|11]] - [[Andre Braugher]], Amerikaansk akteur (* [[1962]]) * [[13 desimber|13]] - [[Dick Tommel]], Nederlânsk politikus (* [[1942]]) * 13 - [[Paul Litjens]], Nederlânsk hockeyer (* [[1947]]) * [[16 desimber|16]] - [[Nawaf al-Ahmad al-Jaber al-Sabah]], Emir fan Koeweit (* [[1937]]) * [[17 desimber|17]] - [[Linda van Dyck]], Nederlânsk aktrise (* [[1948]]) * [[20 desimber|20]] - [[Harrie Smeets]], Nederlânsk biskop (* [[1960]]) * [[21 desimber|21]] - [[Bob Meijer]], Nedderlânsk nijslêzer (* [[1935]]) * 21 - [[Agaath Meulenbroek]], Nederlânsk aktrise (* [[1943]]) * [[22 desimber|22]] - [[Laura Lynch]], Amerikaansk bassiste (* [[1958]]) * [[24 desimber|24]] - [[Annemiek Klijberg]], Nederlânsk presintatrise (* [[1948]]) * [[26 desimber|26]] - [[Wolfgang Schäuble]], Dútsk politikus (* [[1942]]) * 26 - [[Lesley McNaught-Mändli]], Switsersk springrúter (* [[1964]]) * [[28 desimber|28]] - [[Beno Hofman]], Nederlânsk histoarikus en presitator (* [[1954]]) * [[29 desimber|29]] - [[Doeke Eisma]], Nederlânsk politikus (* [[1939]]) * [[30 desimber|30]] - [[Tom Wilkinson]], Ingelsk akteur (* [[1948]]) * [[31 desimber|31]] - [[Hubert van Hoof]], Nederlânsk presintator en sjoernalist (* [[1951]]) * 31 - [[Melissa Hoskins]], Australysk hurdfytster (* [[1991]]) ===Bisten=== * [[10 jannewaris]] - Jasper 366, [[Frysk hynder|Fryske dekhynst]]<ref>[https://www.horses.nl/fokkerij/friezen/friese-hengst-jasper-366-overleden/ {{nl}} Horses.nl, 11-1-2023,Friese hengst Jasper 366 overleden]</ref> (* [[1995]]) * [[4 april]] - [[Diergaarde_Blijdorp#Bokito|Bokito]], gorilla fan [[Diergaarde Blijdorp]].<ref>[https://www.diergaardeblijdorp.nl/gorilla-bokito-overleden/ diergaardeblijdorp.nl, 5-4-2023, GORILLA BOKITO OVERLEDEN]</ref> (* [[1996]]) ==Films== * ''[[Aquaman and the Lost Kingdom]]'' * ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' * ''[[The Flash (film)|The Flash]]'' * ''[[Guardians of the Galaxy Vol. 3]]'' * ''[[Mooned]]'' * ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' * ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' * ''[[Trolls Band Together]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Ahsoka (tillefyzjesearje)|Ahsoka]] * ''[[Star Wars: Skeleton Crew]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2023| ]] [[Kategory:21e iuw]] azv6upxjp974rmwudap44wabgp6furu 0 154769 1228728 1058544 2026-04-26T21:44:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Bioskoopfilms */ + 1228728 wikitext text/x-wiki {{Akteur | ôfbylding = MJK 68833 Matthias Schweighöfer (Bayern-Empfang, Berlinale 2020) crop.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Tilman Valentin Schweiger | nasjonaliteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] | berne = [[11 maart]] [[1981]] | berteplak = [[Anklam]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] | jierren aktyf = 2000 - | prizen = | webside = }} '''Matthias Schweighöfer''' (berne yn [[Anklam]], [[11 maart]] [[1981]]) is in [[Dútslân|Dútske]] [[akteur]], in film[[regisseur]] en in [[filmprodusint|producer]]. == Libben == Schweighöfer waard berne yn it [[Meklenburch-Foarpommeren|Westpommerske]] Anklam en besocht de Hochschule für Schauspielkunst Ernst Busch yn Berlyn, mar makke syn stúdzje net ôf. Hy komt út in famylje mei mear akteurtalint, syn pake, syn omkes en syn heit en mem wiene resp. binne aktyf as akteur en sa rekke Matthias Schweighöfer ek al gau bekend mei it toaniel. == Wurkpaad == Syn earste rol wie yn de tillefyzjefilm ''Raus aus der Haut'' (1997) fan regisseur Andreas Dresen. Yn de jierren dêrnei folgen mear films lykas ''Der Rote Baron''. Syn rol yn de film ''Valkyrie'' (mei û.o. [[Tom Cruise]]) iepene foar him de wei om [[Ingelsk]]talige rollen te spyljen. Tegearre mei presentator Joko Winterscheidt rjochte Schweighöfer yn 2009 it moademerk "German Garment" op. Syn debút as filmregisseur folge mei de romantyske komedy ''What a Man''. Yn 2017 regisearre, produsearre en spile Schweighöfer de haadrol yn de film ''You are wanted'', de earste net Ingelsktalige tillefyzjesearje fan [[Amazon Studios]]. == Bioskoopfilms == <div style="column-width:25em"> * 2001: ''Die Freunde der Freunde'' as Gregor * 2001: ''Herz im Kopf'' as Dirk * 2001: ''Mein Vater, die Tunte'' as Jan * 2002: ''Nachts im Park'' as Hansen * 2007: ''Fata Morgana'' as Daniel * 2007: ''Keinohrhasen'' as Moritz * 2008: ''Der Rote Baron'' as [[Manfred von Richthofen]] * 2008: ''Valkyrie'' as Ltd. Herber * 2008: ''Der Architekt'' as Jan Winter * 2009: ''Night Train'' as Frankie * 2009: ''Zweiohrküken'' as Moritz * 2009: ''12 Meter ohne Kopf'' as [[Godeke Michels|Gödeke Michels]] * 2009: ''Must Love Death'' * 2010: ''Friendship!'' as Tom * 2010: ''3faltig'' as Kristus * 2011: ''What a Man'''as Alex * 2011: ''Rubbeldiekatz'' as Alexander Honk * 2012: ''Russendisko'' as Vladimir * 2013: ''Schlussmacher'' as Paul Voigt * 2013: ''Kokowääh 2'' as himsels * 2013: ''Frau Ella'' as Sascha Hanke * 2014: ''Vaterfreuden'' as Felix Bender * 2014: ''Irre sind männlich'' as gast op it feest * 2014: ''Bibi & Tina: Voll verhext!'' as prins Charming * 2015: ''Der Nanny'' as Clemens * 2016: ''Der geilste Tag'' as Andi * 2016: ''Vier gegen die Bank'' as Max * 2017: ''You are Wanted'' as Lukas Franke * 2017: ''Bullyparade – The Movie'' as Cameo * 2018: ''Hot Dog'' as Theo Ransoff * 2018: ''Vielmachglas'' as Erik Ruge * 2018: ''100 Dinge'' as Toni Katz * 2018: ''Kursk'' as Pavel Sonin * 2020: ''Resistance'' as [[Klaus Barbie]] * 2021: ''Army of the Dead'' as Ludwig Dieter * 2021: ''Hinterland'' as Josef Severin * 2021: ''Army of Thieves'' as Ludwig Dieter * 2023: ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' as [[Werner Heisenberg]] </div> {{Div col end}} == Keppeling om utens == * {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0777788/ Matthias Schweighöfer op IMDb] * {{nl}} [https://www.moviemeter.nl/personen/16808/matthias-schweighofer Matthias Schweighöfer op MovieMeter] {{clear}} {{Commonscat|Matthias Schweighöfer}} {{DEFAULTSORT:Schweighöfer, Matthias}} [[Kategory:Dútsk filmakteur]] [[Kategory:Dútsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Dútsk filmregisseur]] [[Kategory:Dútsk filmprodusint]] [[Kategory:Persoan berne yn 1981]] atkinw357i9xor81bcjv9q5812fy9kv 14 155338 1228739 1130153 2026-04-26T22:39:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228739 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in ekonomyske sektor|Oaljeyndustry]] [[Kategory:Film oer enerzjy|Oaljeyndustry]] [[Kategory:Oaljeyndustry]] rlbv64idu53grteazkp12ysod3gq51f 0 155442 1228769 1131673 2026-04-26T23:11:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228769 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Gorillas in the Mist logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Gorillas In The Mist poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Gorillas in the Mist'' | regisseur = [[Michael Apted]] | produsint = [[Arne Glimcher]]<br>[[Terence A. Clegg]] | útfierend produsint = | senario = [[Anna Hamilton Phelan]] | basearre op = | kamerarezjy = [[John Seale]] | muzyk = [[Maurice Jarre]] | filmstudio = [[Universal Pictures]]<br>[[Warner Bros.]]<br>[[The Guber/Peters Company]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] <small>(Noard-Amearika)</small><br>[[Warner Bros.]] <small>(ynternasjonaal)</small> | haadrollen = [[Sigourney Weaver]]<br> [[John Omirah Miluwi]] | voice-over = | byrollen = [[Bryan Brown]]<br> [[Constantin Alexandrov]]<br> [[Waigwa Wachira]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[23&nbsp;oktober]] [[1988]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[biografyske film]] | taal = [[Ingelsk]] <small>(ek wat [[Swahily (taal)|Swahily]] en [[Frânsk]])</small> | spyltiid = 129 minuten | budget = $22&nbsp;miljoen | opbringst = $61,1&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Golden Globe]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Gorillas in the Mist''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biografyske film|biografyske]] [[dramafilm]] út [[1988]] ûnder [[rezjy]] fan [[Michael Apted]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Sigourney Weaver]] en [[John Omirah Miluwi]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "[[Gorilla's]] yn 'e [[Dize]]". De [[film]] fertelt it wiere [[plot|ferhaal]] fan [[natoer]]ûndersykster en -[[natoerbeskerming|beskermster]] [[Dian Fossey]] en har wurk mei de [[IUCN-status|slim bedrige]] [[berchgorilla|berchgorilla's]] yn [[Rûanda]]. ''Gorillas in the Mist'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s. De film waard nominearre foar fiif [[Oscar]]s en wûn twa [[Golden Globe]]s. ==Plot== De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[terapeut]]e [[Dian Fossey]] wurdt troch it wurk fan [[paleöntolooch]] en [[antropolooch]] [[Louis Leakey]] [[ynspiraasje (keunst)|ynspirearre]] om har [[libben]] te wijen oan it [[wittenskiplik ûndersyk]] nei [[primaten]]. Se skriuwt him allegeduerigen [[brieven]] wêryn't se oanbiedt om in tige needsaaklike telling te hâlden fan 'e [[populaasje]] [[berchgorilla's]] yn [[Afrika]]. As Leakey yn [[1966]] in [[lêzing (taspraak)|lêzing]] hâldt yn har wenplak [[Louisville (Kentucky)|Louisville]], sprekt se him neitiid oan en wit se him fan har [[earnst]] te oertsjûgjen. Fossey [[reis|reizget]] nei de [[Demokratyske Republyk Kongo]], dêr't se Leakey wer moetet. Ut namme fan syn [[stifting]] rist er har ta mei alle nedichheden foar har ûndersyk. Ek bringt er har yn 'e kunde mei in pleatslike [[spoarsiker]], Sembagare, dy't har neiste assistint wurdt. Neitiid lit er har oan har lot oer. Yn it djippe smiten set Fossey har nei wenjen yn in kamp djip yn it [[oerwâld]], dat sân jier earder oanlein is troch in oare Amerikaanske ûndersiker, [[George Schaller]]. Mei muoite spoare Fossey en Sembagare trije pleatslike troepen berchgorilla's op, dy't se begjinne te observearjen. Under de [[Kongokrisis]], in fiifjierrige perioade fan [[politike]] en [[militêr]]e ynstabiliteit yn 'e Demokratyske Republyk Kongo, wurde se lykwols út harren kamp ferdreaun troch it regearingsleger, dat Fossey derfan beskuldiget in [[spion]]ne en in útlânske ûnrêststokelder te wêzen. Neitiid wurdt Fossey as ''[[persona non grata]]'' oer de grins set en komt se yn [[Rûanda]] telâne. Se is al har besittings kwytrekke útsein de [[klean]] dy't se oan hat, en [[útfanhûzjen|útfanhûzet]] by in Amerikaanse dy't al [[desennia]] yn Rûanda tahâldt, [[Roz Carr]]. Neitiid lit Fossey de moedfearren alhiel hingje en is se fan doel om werom nei hûs te gean, mar Carr en har trouwe assistint Sembagara motivearje har om dochs yn Afrika te bliuwen. Fossey set in nij kamp op yn it [[Virungaberchtme]], it [[Karisoke Research Center]], diskear oan 'e Rûandeeske kant fan 'e grins. Dêre begjint se wer fan foarren ôf oan mei har ûndersyk. {{Plotbedjer film}} Yn Karisoke hat Fossey te krijen mei [[korrupsje]] fan 'e Rûandeeske [[oerheid]]sfunksjonarissen en [[streuperij]] dêr't frijwol neat tsjin dien wurdt. Dêrom sette sy en har assistinten njonken it dwaan fan ûndersyk ek útein mei it patrûljearjen fan it gebiet, wêrby't se alle fâlen dy't de streupers opsette, ferneatigje. Fossey wit kontakt te meitsjen mei ferskate groepen berchgorilla's. Net inkeld hâldt se in telling fan 'e grutte fan 'e populaasje (de oarspronklike reden foar har útstjoering), mar ek docht se wichtige ûntdekkings oer de libbenswize en it [[hâlden en dragen]] fan 'e bisten. Har wurk makket yndruk op Leakey en lûkt yn wittenskiplike fermiddens ynternasjonale oandacht. De Amerikaanske [[National Geographic Society]], dy't Fossey har ûndersyk fia de stifting fan Leakey [[finansiering|finansiert]], stjoert de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[fotograaf]] [[Bob Campbell (fotograaf)|Bob Campbell]] om in [[fotoreportaazje]] fan har wurk te meitsjen foar it [[tydskrift]] ''[[National Geographic Magazine]]''. Fossey fielt dêr yn 't earstoan hielendal neat foar, mar as Campbell har útleit dat it bekendmeitsjen fan it bredere [[publyk]] mei de berchgorilla helpe kin om 'e streuperij yn te daamjen, giet se oerstaach. Nei ferskate fotosesjes mei de gorilla's reitsje Fossey en Campbell behelle yn in [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]], nettsjinsteande it feit dat Campbell al [[troud]] is. Hy stelt foar dat er fan syn [[oarehelte|frou]] [[skieding (houlik)|skiede]] en mei har [[trouwen|trouwe]] sil, mar dan wol er wol dat Fossey alteast de helte fan it jier mei him earne oars trochbringt. Fossey wol lykwols net sa lang by har gorilla's wei en beëiniget de relaasje. Underwilens foarmet Fossey in nauwe bân mei in grutte sulverrêch, in mantsjegorilla, dy't se [[Digit (gorilla)|Digit]] neamd ("Finger"), om't de [[ringfinger]] en [[pink (finger)|pink]] oan syn [[lofterhân]] mei-inoar fergroeid binne. As Pucker, in nijberne gorillajong fan in oare groep, fongen wurdt troch streupers, dy't dêrfoar mear as tsien folwoeksen gorilla's ôfmeitsje, riidt Fossey [[lulk|poermâl]] nei it neiste stedsje ta, dêr't se yn it [[buske (automodel)|buske]] fan 'e [[bistehannel]]er Claude van Vecten ynbrekt en Pucker weromnimt. Van Vecten docht [[oanjefte]] fan [[dieverij]], mei't er in [[fergunning]] fan 'e oerheid hat om it gorillajong te [[eksport]]earjen. Fossey goait it op in akkoartsje mei de Rûandeeske [[minister]] Mukara: sy sil it [[ferwûne]] en [[psychologysk trauma|traumatisearre]] jong fersoargje sadat it genôch opbetteret om 'e reis nei in [[dieretún]] yn [[Keulen]] te oerlibjen, en yn ruil dêrfoar mei se op kosten fan 'e oerheid trije man oannimme dy't as [[parkwachter]]s fungearje sille om streuperij te bestriden. Fossey hâldt har oan 'e ôfspraak om't dat op 'e lange termyn it bêste is foar de berchgorilla's, mar har hert brekt as se Pucker nei ferrin fan tiid ôfstean moat oan 'e [[ûnmeilydsumens|ûnmeilydsume]] Van Vecten. As Pucker in jier letter yn [[finzenskip]] deagiet en de Keulske dieretún in nije gorilla hawwe wol, jout Van Vecten de pleatslike streupers opdracht om in nij jong foar him te fangen, ek al hat er dêr diskear gjin fergunning foar. De streupers falle de famyljegroep fan Digit oan, en de sulverrêch wurdt deade yn it gefjocht. Hy hat de streupers lykwols langernôch opholden dat syn troep ûntkomme kinne hat. De streupers slane him de [[kop]] ôf om dy te ferkeapjen as [[jachttrofee]] en de hannen om der [[jiskepântsje]]s fan it meitsjen. As Fossey it skeinde [[lyk]] weromfynt fan it bist dat se as har [[freonskip|freon]] sjocht, wurdt se troch alles hinne [[breinroer]]. Se stekt de [[reid]]ene [[wente]]n fan 'e streupers yn 'e [[brân]] en as sy en har mannen ien fan 'e streupers te pakken krije, fiert se sels in [[skyneksekúsje]] út foar't se him oerdraacht oan 'e autoriteiten om berjochte te wurden. Dêrmei ferfrjemdet se har [[Westerske wrâld|Westerske]] ûndersyksassistinten fan har. As Fossey har letter ek tsjin it opkommende [[toerisme]] keart, om't soks neffens har de ûnfersteurde libbenswize fan 'e gorilla's bedriget, sprekt Sembagare syn noed út oer alle fijannen dy't se makket. Fossey hat lykwols krekt in nije [[wurkfergunning]] krigen, dy't trije jier jildich is, dat se makket har nearne soargen oer en wiuwt [[nonsjalânse|nonsjalant]] Sembagare syn warskôgings fuort. Op [[27&nbsp;desimber]] [[1985]] wurdt Fossey yn 'e [[sliepkeamer]] fan har [[blokhutte]] te Karisoke mei in [[masjete]] [[fermoarde]] troch in oanfaller fan wa't inkeld it [[skaad]] yn byld brocht wurdt. Har [[begraffenis]] wurdt bywenne troch Sembagare, Carr en al har Afrikaanske assistinten. Har mei in râne fan [[stien]]nen ôfsette [[grêf]] komt fuort njonken dat fan Digit te lizzen. Nei't it oare [[roufolk]] ôfset is, hellet Sembagare de stiennen tusken de grêven fan Fossey en Digit wei, sadat se ien grêf diele. In yn byld brochte [[tekst]] leit út dat it krewearjen fan Dian Fossey de berchgorilla fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] rêden hat. Wa't der efter har [[moard]] siet, is noch altyd in mystearje. ==Rolferdieling== [[File:Sigourney Weaver by David Shankbone.jpg|right|thumb|190px|[[Sigourney Weaver]] ([[2008]]).]] [[File:BryanBrown09TIFF.jpg|right|thumb|120px|[[Bryan Brown]] ([[2009]]).]] ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Dian Fossey]] | [[Sigourney Weaver]] |- | Sembagare | [[John Omirah Miluwi]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Bob Campbell (fotograaf)|Bob Campbell]] | [[Bryan Brown]] |- | Claude van Vecten | [[Constantin Alexandrov]] |- | Mukara | [[Waigwa Wachira]] |- | [[Roz Carr]] | [[Julie Harris (Amerikaansk aktrise)|Julie Harris]] |- | [[Louis Leakey]] | [[Iain Cuthbertson]] |- | Rushemba | [[Konga Mbandu]] |- | Brendan | [[Iain Glen]] |- | Larry | [[David Lansbury]] |- | Kim | [[Maggie O'Neill]] |- | [[Batwa]]-[[haadman]] | [[Peter Nduati]] |- | Howard Dowd | [[Michael J. Reynolds (akteur)|Michael J. Reynolds]] |- | [[fotograaf]] | [[Gordon Masten]] |- | frou Van Vecten | [[Helen Fraser (aktrise)|Helen Fraser]] |- | himsels | [[David Maddock]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Gorillas in the Mist'' waard [[regissearre]] troch [[Michael Apted]], dy't earder û.m. it bekroande ''[[Coal Miner's Daughter (film)|Coal Miner's Daughter]]'' en ''[[Gorky Park (film)|Gorky Park]]'' makke hie. Hy wurke nei in [[senario]] fan [[Anna Hamilton Phelan]], dat hja skreaun hie op basis fan [[artikel (publikaasje)|artikels]] troch [[Alex Shoumatoff]] en [[Harold T.P. Hayes]] en in [[koart ferhaal]] fan harsels en [[Tab Murphy]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Arne Glimcher]] en [[Terence A. Clegg]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Universal Pictures]], [[Warner Bros.]] en [[The Guber/Peters Company]]. Der wie foar ''Gorillas in the Mist'' in [[budget]] fan [[$]]22&nbsp;miljoen beskikber. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[John Seale]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] fûnen fierhinne plak op lokaasje yn [[Rûanda]] en [[Kenia]]. Inkele binnendoarsênes waarden filme yn 'e [[Shepperton Studios]] yn it [[Ingelske greefskip]] [[Surrey]]. De [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Maurice Jarre]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Gorillas in the Mist'' waard yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] fersoarge troch [[Universal Pictures]] en yn 'e rest fan 'e wrâld troch [[Warner Bros.]] De film gie op [[23&nbsp;oktober]] [[1988]] yn 'e Amerikaanske [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Gorillas in the Mist'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. It [[aktearjen]] fan [[Sigourney Weaver]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e produksje waarden rûnom priizge, hoewol't guon resinsinten der [[argewaasje]] fan hiene dat der net mear [[karakterûntwikkeling]] siet yn 'e rol fan Weaver. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' skreau oer it [[cast]]en fan Weaver as [[Dian Fossey]]: "It is ûnmooglik om jin in bettere kar foar te stellen foar de rol." Hy hie wol [[krityk]] op it [[senario]], mei't er fûn dat it [[personaazje]] fan Fossey te fier fan it [[publyk]] ôf stie en dat har motiven ûndúdlik bleaune: "''Gorillas in the Mist'' fertelt ús wat Dian Fossey berikte en hoe't it mei har ôfrûn, mar de film fertelt ús net wa't se eins wie, en dat is ta einbeslút no krekt wat we witte woene." Ebert priizge de [[sêne]]s mei echte gorilla's en de wize dy't de film hie om 'e bylden fan libbene bisten naadleas oergean te litten yn opnamen mei minsken yn gorillapakken: "Alles komt my like echt foar, en de gefoeligens wêrmei't [[regisseur]] [[Michael Apted]] de [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] tusken frou en dier ûntwikkele[t], fûn ik tige oangripend." Yn ''[[The Washington Post]]'' skreau [[Hal Hinson]] oer it casten fan Weaver: "Einlings hat se in rol fûn dy't by har statuer past." Hy hie lykwols krityk op 'e manear dy't it senario hat om mei de persoan fan Dian Fossey om te gean: "It wichtichste probleem fan ''Gorillas in the Mist'' is dat de film syn heldinne banalisearret […]. En neffens alle ferslaggen wie Fossey alles behalven gewoan." Hy beskuldige de filmmakkers derfan dat se de [[geast]]like ynstabiliteit fan 'e haadpersoan besocht hiene te ferhimmeljen: "Fossey wie mear as inkeld eksintryk […]. De film befettet hints nei dy aspekten fan har persoanlikheid, mar besiket se te fersêftsjen; […] de filmmakkers hawwe [dêrmei] mear dien as [inkeld] Fossey har libben skjinprate, se hawwe it syn betsjutting ûntnommen." Hinson fûn de film dêrom [[frustraasje|frustrearjend]], mar konkludearre ek: "eltse kear dat de [[kamera's]] nei de gorilla's ta draaie&nbsp;– dy't de wiere stjerren fan 'e film binne&nbsp;– hawwe jo it gefoel dat je tsjûge binne fan wat wierlik geweldichs." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Gorillas in the Mist'' in heech goedkarringspersintaazje fan 83%, basearre op 18 ûnderskate resinsjes. [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, hie anno [[2022]] (noch) gjin beoardieling fan ''Gorillas in the Mist''. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Gorillas in the Mist'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]24,7&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $36,4&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $61,1&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $22&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $39,1&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== ''Gorillas in the Mist'' waard yn [[1989]] nominearre foar fiif [[Oscar]]s, yn 'e [[kategory]]en bêste [[aktrise]] ([[Sigourney Weaver]]), bêste orizjinele [[filmmuzyk]] ([[Maurice Jarre]]), bêste adaptearre [[senario]] ([[Anna Hamilton Phelan]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Stuart Baird]]) en bêste [[lûdsmixing]] ([[Andy Nelson (lûdstechinikus)|Andy Nelson]], [[Brian Saunders (lûdstechnikus)|Brian Saunders]] en [[Peter Handford]]). De film wist lykwols net ien fan dy [[priis (ûnderskieding)|prizen]] te winnen. By de [[Golden Globe]]s waard ''Gorillas in the Mist'' itselde jiers nominearre yn trije kategoryen, wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]]. De film wûn de Golden Globes foar bêste aktrise (Weaver) en bêste orizjinele filmmuzyk (Jarre). ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0095243/ Ynformaasje oer ''Gorillas in the Mist'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gorillas_in_the_Mist ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan Michael Apted]] [[Kategory:Film út 1988]] [[Kategory:Film oer in biolooch]] [[Kategory:Film oer gorilla's]] [[Kategory:Film oer natoerbeskerming]] [[Kategory:Film mei in Afrikaansk tema]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Skiednis fan Rûanda]] 6t2a42jitiy6j117vitnnzbhlqva8ba 0 155550 1228735 1152759 2026-04-26T22:35:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228735 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Doctor Zhivago film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:DrZhivago Asheet.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Doctor Zhivago'' | regisseur = [[David Lean]] | produsint = [[Carlo Ponti]] | útfierend produsint = | senario = [[Robert Bolt]] | basearre op = ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Boris Pasternak]] | kamerarezjy = [[Freddie Young]] | muzyk = [[Maurice Jarre]] | filmstudio = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]<br>[[Carlo Ponti|Carlo Ponti Productions]]<br>[[Sostar S.A.]] | distribúsje = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | haadrollen = [[Omar Sharif]]<br> [[Julie Christie]] | voice-over = [[Alec Guinness]] | byrollen = [[Geraldine Chaplin]]<br> [[Rod Steiger]]<br> [[Tom Courtenay]]<br> [[Alec Guinness]]<br> [[Ralph Richardson]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]<br>[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] | premiêre = [[22&nbsp;desimber]] [[1965]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[romantyske film]] | taal = [[Ingelsk]] <small>(ek wat [[Russysk]])</small> | spyltiid = 193 minuten <small>(oarspr. ferzje)</small><br>200 minuten <small>(ferzje fan 1992)</small> | budget = $11&nbsp;miljoen | opbringst = $111,7&nbsp;miljoen <small>([[Noard-Amearika]])</small> | prizen = 5 × [[Oscar]]<br>5 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[Grammy Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Doctor Zhivago''''' ([[Italjaansk]]e [[titel (namme)|titel]]: ''Il Dottor Živago'') is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[romantyske film|romantyske]] [[dramafilm]] út [[1965]] ûnder [[rezjy]] fan [[David Lean]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Omar Sharif]] en [[Julie Christie]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'', fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[skriuwer]] [[Boris Pasternak]], dy't yn [[1957]] útjûn waard yn [[Itaalje]] om't syn wurk yn 'e [[Sovjet-Uny]] ferbean wie. It [[plot|ferhaal]] folget Joeri Zjivago ([[transliteraasje]] nei de [[Ingelsk]]e [[stavering]]: Yuri Zhivago), in [[troud]]e [[dokter]] waans [[libben]] folslein feroare wurdt troch de [[Russyske Revolúsje]] fan [[1917]] en de dêropfolgjende [[Russyske Boargeroarloch]]. Tsjin dy eftergrûn hat er ferskate moetings mei de ûngelokkige Lara Antipova, mei wa't er úteinlik in [[oerhoer|bûtenechtlike relaasje]] kriget. By it útkommen fan ''Doctor Zhivago'' wiene de doetiidske [[filmkritisy]] oer it algemien wat [[teloarsteld]]. Hja klagen oer de spyldoer fan mear as trije [[oere]]n en fûnen dat de film de [[skiednis]] fan [[Ruslân]] trivialisearre, mar erkenden de yntinsiteit fan it [[romantyk (leafde)|leafdesferhaal]] en de behanneling fan [[minsklik]]e [[tema (ûnderwerp)|tema's]] yn 'e film. Nettsjinsteande dat wie ''Doctor Zhivago'' in reuseftich [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]] en wûn de film fiif [[Oscar]]s, fiif [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|priis foar bêste dramafilm]]) en in [[Grammy Award]]. Meitiid groeide de [[reputaasje]] fan 'e film tige by tige, en tsjintwurdich wurdt ''Doctor Zhivago'' oer it algemien beskôge as ien fan 'e bêste films ea makke en miskien wol de bêste [[romantyske film]] aller tiden. ==Plot== De film begjint mei in [[ramtferhaal]], dat spilet oan 'e ein fan 'e [[1940-er jierren]] of yn 'e [[1950-er jierren]]. [[Luitenant-generaal]] Jevgraf Andrejevitsj Zjivago fan 'e [[KGB]] besiket in [[fabryk]] by in [[keardaam]], dêr't er in jonge [[wurknimster]], Tanja Komarova, by him bringe lit. Hy is derfan oertsjûge dat hja de as jong [[bern (persoan)|bern]] [[fermist]] rekke [[dochter]] is fan syn [[healbroer]], [[dokter]] Joeri Andrejevitsj Zjivago, en dy syn [[mêtresse]] Larissa "Lara" Antipova. Tanja is earst neat te wiis mei de oandacht fan in heechpleatste KGB-funksjonaris, en hâldt har sadwaande op 'e flakte. Om har [[fertrouwen]] te winnen, fertelt Jevgraf har it [[libben]]sferhaal fan syn healbroer (har [[heit]]). Op jonge [[leeftyd]] ferliest Joeri yn [[Sibearje]] syn [[mem]], sadat er [[wees]] wurdt. Syn mem hat foar har [[dea]] lykwols beävensearre dat har [[freonskip|freondinne]] Anna foar har [[soan]] soargje sil, dat nei de [[begraffenis]] wurdt Joeri meinommen nei [[Moskou]], troch Anna en har [[oarehelte|man]] Aleksandr Gromeko. Hy groeit dêr fierder op mei Tonja, de [[dochter]] fan 'e Gromeko's, dy't fan syn eigen jierren is. De Gromeko's binne in [[rykdom|rike]] [[famylje (besibskip)|famylje]], wat Joeri letter by steat stelt om foar [[dokter]] te learen. Yn syn [[frije tiid]] begjint er te [[dichtsjen]], wat syn wiere libbensdoel wurdt. Yn [[1913]] keart Tonja werom yn Moskou nei't se [[ûnderwiis]] folge hat op in [[ynternaat]] yn [[Parys]]. Hja is [[fereale]] op Joeri, mar hoewol't hy har tige graach lije mei, is it eins in [[ûnbeäntwurde leafde]]. Nettsjinsteande dat fielt er him foar syn [[oannommen famylje]] oer ferplichte om mei har te [[trouwen]], eat dêr't fral Anna tige by de beide [[bern (persoan)|bern]] op oanstiet. Sadwaande [[ferlove]]t Joeri him mei Tonja. Underwilens groeit, yn in folle [[earmoede|earmer]] fermidden, ek Lara yn Moskou op. Hja ferseit har oan 'e hast tsien jier âldere, [[ideälisme|ideälistyske]] Pavel "Pasja" Antipov, dy't pas mei har [[seks|op bêd]] wol nei't se troud binne. Yn [[1913]] kriget Lara mei santjin jier, net alhiel út [[frije wil]], in [[seks]]uele [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de freon of [[minner]] fan har [[mem]] Amelia, de folle âldere en rike Viktor Komarovski. Dyselde [[jûn]]s wurdt in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demontraasje]] troch in ôfdieling [[kozakken]] mei grou [[geweld]] útinoar slein. Dat bart by de Gromeko's foar hûs; Joeri fljocht deropta om 'e [[ferwûne]]n te helpen, mar wurdt troch kozakken oardere om wer yn 'e hûs te gean. Pasja, dy't meirûn yn 'e demonstraasje, fynt in [[revolver]] dy't ien fan 'e oare demonstranten falle litten hat en nimt dat [[fjoerwapen]] mei. Letter freget er Lara om it foar him te ferstopjen. {{Plotbedjer film}} Wannear't Amelia ûntdekt wat der geande is tusken har dochter en Komarovski, besiket se [[selsmoard|harsels fan kant te meitsjen]]. Komarovski, dy't har fynt, ropt de help yn fan in befreone [[heechlearaar]] [[medisinen]], [[perfester]] Boris Kurt, om't er bang is foar it [[skandaal]] dat sûnder mis ûntstean sil as er der in pleatslike dokter by hellet. Kurt bringt syn [[studint]] Joeri mei, dy't dêrtroch Lara foar it earst sjocht, hoewol't se him net gewaar wurdt. As er der tsjûge fan is hoe't Lara en Komarovski mei-inoar omgeane as se miene dat se allinne binne, begjint er te begripen wat der allegear oan 'e hân is. Net folle letter, mei de [[kryst]], bringt Lara Komarovski yn 'e kunde mei Pasja. De moeting ferrint stroef en nei ôfrin besiket Komarovski Lara har foarnommen houlik mei Pasja te ûntpraten. As dat net slagget, [[ferkrêfting|ferkrêftet]] er har om te bewizen dat se "in [[promiskuïteit|slet]]" is en dêrom ûngeskikt foar it libben fan in troude frou. [[Fernedering|Fernedere]] hellet Lara de revolver foar it ljocht dy't Pasja har tabetroud hie, en giet nei it hûs fan Komarovski om [[wraak]] te nimmen. As er dêr net blykt te wêzen, spoart se him op by in [[feest]] yn ferbân mei de kryst, en besiket him dêr yn oanwêzigens fan alle oare gasten, ûnder wa Joeri, [[dea]] te sjitten. Se mist lykwols en rekket him yn 'e [[earm]]. De oare gasten gripe har fêst om har oan 'e [[plysje]] oer te dragen, mar Komarovski stiet derop dat se har gean litte, om't oars syn hiele aaklike sekslibben buorkundich reitsje sil. [[File:Doctor_Zhivago_(film)-The_Cossacks_attack_a_peaceful_demonstration.jpg|right|thumb|250px|[[Tsaar|Tsaristyske]] [[kozakken]] falle in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] oan.]] Pasja, dy't Lara nei it feest folge is, klearret in paad troch de gasten en nimt har mei dêrwei. Komarovski syn [[skotwûne]] wurdt behannele troch Joeri, dy't syn ôfkarring oer de hannel en wannel fan syn [[pasjint]] dúdlik blike lit, mar ek taseit dat er neat útbringe sil, mei't it allegear ûnder syn [[beropsgeheim]] falt. Komarovski wurdt ta [[razernij]] brocht troch de korrekte hannelswize fan Joeri en byt him ta dat er Lara "oan him jout" en dat hy him fierder mar mei har rêde moat. Underwilens is Pasja alhiel telider slein troch de bekentenis fan Lara oer har relaasje mei Komarovski, mar likegoed trout er mei har. Se [[ferhuzing|ferfarre]] nei Joerjatin, in plak oan 'e eastkant fan it [[Oeralberchtme]], dêr't Pasja [[skoalmaster]] wurdt. Lara bringt dêr in [[poppe]] te wrâld, in [[famke]] dat Katja komt te hjitten. Hja is de [[dochter]] fan Komarovski. Yn Moskou trout Joeri mei Tonja, mei wa't er in [[soan]] kriget, Sasja. As de [[Earste Wrâldoarloch]] útbrekt, wurdt Jevgraf Zjivago oardere om foar de [[bolsjewiken]] yn it [[Keizerlik Russysk Leger]] te ynfiltrearjen, sadat er mank de [[troepen]] stokelje kin. Joeri wurdt ûnder de [[tsjinstplicht]] as [[legerdokter]] nei it front stjoerd. Pasja nimt as [[frijwilliger]] tsjinst, klimt op ta in [[ofsier]]sposysje, mar rekket [[fermist]] nei't er in mislearre oanfal op 'e [[Keizerryk Dútslân|Dútske]] linys oanfierd hat. Lara draacht dêrop de soarch foar de jonge Katja oer oan freonen en nimt tsjinst as [[ferpleechkundige]] om nei har man te sykjen. As begjin [[1917]] de Russyske wjerstân tsjin 'e Dútske opmars úteinlik ynstoart, moetsje Joeri en Lara inoar by de gaoatyske weromtocht. Se bedarje yn in [[fjildhospitaal]], dêr't se tegearre in healjier tsjinje wylst Ruslân dramatyske feroarings trochmakket. [[Tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&nbsp;II]] wurdt ôfset en [[Lenin]], de foaroanman fan 'e radikale [[bolsjewiken]], keart út [[ballingskip]] werom yn Moskou, dêr't er lieding jout oan 'e [[Oktoberrevolúsje]], dy't de bolsjewiken oan 'e macht bringt. Underwilens reitsje Joeri en Lara [[fereale]] opinoar, mar om't se allebeide troud binne, jouwe se net ta oan harren langst nei inoar. As der in [[wapenstilstân]] sletten wurdt tusken it nije Russyske regear en de Dútsers, keart Lara werom nei Joerjatin om foar har dochter te soargjen, wylst Joeri nei hûs giet yn Moskou. Syn [[pleechmem]] Anna is ûnderwilens [[ferstoarn]], en de [[filla]] fan 'e Gromeko's blykt troch de bolsjewistyske autoriteiten [[ûnteigening|ûnteigene]] te wêzen om yn [[appartemint]]en ferdield te wurden foar wol tweintich [[húshâlding]]s. Joeri, Tonja, Sasja en Tonja har heit Aleksandr libje no mei-inoar yn ien [[keamer]] fan it gebou. Joeri past him ridlik maklik oan 'e nije sitewaasje oan, en giet wer oan it wurk yn itselde [[sikehûs]] dêr't er foar de oarloch ek wurke. Yn syn frije tiid begjint er wer te dichtsjen, dêr't er ûnder de oarloch gjin tiid foar hie. Syn healbroer Jevgraf, dy't no in lid is fan 'e [[Tsjeka]] (de bolsjewistyske [[geheime plysje]]), warskôget Joeri dat syn [[poëzij]] troch it bolsjewistyske regear feroardiele is as "[[antagonist]]ysk foar it [[kommunisme]] oer". Mei't er wol foar it ferstân hat dat Joeri it dichtsjen net litte kin en dat er him sa úteinlik sels it grêf yn skriuwe sil, trunet er him oan om Moskou te ferlitten. Hy regelet reispapierren foar Joeri, Tonja, Sasja en Aleksandr nei ''Varykino'', it [[lânhûs]] fan 'e Gromeko's eastkant de Oeral. Underwilens is lykwols de [[Russyske Boargeroarloch]] útbrutsen tusken de bolsjewiken (de '[[Bolsjewiken|Readen]]'), en de oanhingers fan 'e tsaar (de '[[Wite beweging|Witen]]'). De famylje giet oan board fan in swierbewekke [[frachttrein]] en makket in lange, ûnnoflike [[reis]] yn in folloege [[wagon]] nei it easten. Se komme telâne yn in diel fan it lân dat fan 'e Witen 'befrijd' is troch in legindarysk bolsjewistyske generaal dy't Strelnikov hjit. [[File:Trailer-Doctor Zhivago-Yuri Zhivago and Lara.JPG|left|thumb|250px|Joeri Zjivago ([[Omar Sharif]]) en Lara Antipova ([[Julie Christie]]) op bêd nei't se inoar yn Joerjatin weromfûn hawwe.]] As de trein in tuskenstop makket, en Joeri him eefkes wat fertrêdet, komt er te ticht by de [[pânsertrein]] fan Strelnikov, dy't op in oare [[spoarline]] fuortby stiet, en wurdt er [[finzen]] nommen troch de [[skyldwacht]]en fan 'e generaal. As er by Strelnikov brocht wurdt, ken Joeri de generaal wer as Pasja Antipov, fan 'e jûn dat Lara Komarovski besocht dea te sjitten. Yn harren [[petear]] komt te praat dat Lara mei Katja yn Joerjatin wennet, dat op it stuit yn 'e hannen is fan Wite troepen en dêrom troch Strelnikov [[bombardemint|bombardearre]] wurdt. De oprjochte, ideälistyske skoalmaster fan foarhinne liket net mear te bestean; wat restearret is in gefoelleaze strider foar 'e bolsjewistyske saak, dy't neat mear om syn gesin jout. Hoe dan ek, Strelnikov beslút dat Joeri gjin bedriging ynhâldt, dat hy wurdt wer nei syn eigen trein ta brocht, sadat er trochreizgje kin nei ''Varykino''. Dêr oankommen ûntdekke Joeri-en-dy dat it lânhûs ûnteigene is troch it pleatslike bolsjewistyske bestjoer. Hoewol't it leech stiet, doare se der net yn te gean, mei't dat as in 'kontra-revolúsjonêre die' sjoen wurde soe, dêr't de [[deastraf]] op stiet, net inkeld foar harrensels, mar ek foar de âlde Petja, dy't harren mei [[hynder-en-wein]] fan it [[treinstasjon]] nei it lânhûs ta riden hat. Sadwaande sette se har nei wenjen yn in [[arbeidershûs]] njonken it lânhûs, dêr't foarhinne harren [[tsjinstfolk]] tahold. De hiele [[winter]] stoarret Joeri út it rút yn 'e rjochting fan Joerjatin, dat mar in [[kilometer]] of tsien fierderop leit, om't er wit dat Lara dêr wennet. As it [[maityd]] wurdt, fiteret Tonja har rêsteleaze man alhiel sûnder euvelmoed oan om ris nei Joerjatin te riden om te sjen oft de [[bibleteek]] dêr noch iepen is. Mei in [[boek]] as twa sil er teminsten wat om hannen hawwe. Dat, Joeri set nei Joerjatin ta, dêr't er yn 'e bibleteek Lara treft. Se reitsje oan 'e praat en hja nimt him mei nei hûs, dêr't se al gau-eftich mei-inoar [[seks|op bêd]] slagje. In hiel skoft reizget Joeri om it hoartsje op en del fan ''Varykino'' nei Joerjatin om Lara te besykjen, dy't syn [[mêtresse]] wurdt yn in relaasje dy't foar harren beiden [[oerhoer]] is. Tonja is har dêr folslein ûnbewust fan en Strelnikov hat Lara al sûnt de Earste Wrâldoarloch net sjoen. Joeri wurdt lykwols wat langer wat slimmer pleage troch [[skuldgefoel]]ens. As Tonja [[swierwêzen|swier rekket]] fan harren twadde bern en op alle dagen rint, beslút er op in stuit hommels om syn relaasje mei Lara ôf te brekken. Hy riidt nei Joerjatin en fertelt har dat se inoar nea wer sjen sille. Sy antwurdet dat se him folslein begrypt, mar net leaut. Underweis werom nei ''Varykino'' komt Joeri in groep Reade [[partizanen]] [[hynder|te pearde]] tsjin, dy't him [[ronseljen|ronselje]] (wat delkomt op in [[ûntfiering]]), om't se ferlet hawwe fan in legerdokter. Hy kriget net de kâns om noch kontakt op te nimmen mei syn famylje. [[File:Geraldine_Chaplin_-_Omar_Sharif.jpg|right|thumb|200px|Joeri Zjivago ([[Omar Sharif]]) mei syn [[swierwêzen|swiere]] [[oarehelte|frou]] Tonja ([[Geraldine Chaplin]]) yn ''Varykino''.]] Twa jier tsjinnet Joeri yn 'e Russyske Boargeroarloch by de Readen yn harren striid mei de Witen en mei [[bûtenlânske yntervinsje yn de Russyske Boargeroarloch|bûtenlânske troepen]] dy't it bolsjewistyske regear yn Ruslân ûnder fuotten bringe wolle. Dêrby docht er syn medysk wurk nei syn bêste kinnen, ek al is er praktysk in finzene. Uteinlik binne de partizanen ree om him gean te litten, om't se [[begrutsjen]] mei him krije en fine dat er genôch dien hat. De [[polityk kommissaris]] fan 'e ienheid wol dêr lykwols neat fan witte. Yn 'e twadde [[winter]] rekket Joeri op in dei troch omstannichheden efterop en sjocht er syn kâns skoan om út te piken. Hy [[desersje|desertearret]] en makket lykme-allinne in lange reis nei hûs, oant er op 't lêst [[útputting|skjin ynein]], [[sykte|siik]] en oanhelle mei [[befriezingsferskynsels]] Joerjatin berikt. As Joeri dêr heart dat Tonja mei har heit en Sasja ûnderwilens fan ''Varykino'' weromgien is nei Moskou, siket er Lara op. Dy fersoarget him oant er wer fierhinne opbettere is. Pas dan fertelt se him dat Tonja nei syn ferdwining sels nei Joerjatin kommen is om him te sykjen, en dat se dêr úteinlik Lara fûn. Lara hie op dat stuit gjin oare kar as om Joeri syn oerhoer op te bychtsjen, mei't Tonja al fierhinne in byld krigen hie fan wat der oan 'e hân wie troch wat se fan oaren yn Joerjatin heard hie. Lara jout Joeri in [[brief]] dat foar him út Moskou kommen is. It hat in fearnsjier ûnderweis west en Lara hat it ek al in fearnsjier yn bewarring. It is fan Tonja, dy't it adressearre hat oan Lara yn 'e hope dat Joeri ea by syn mêtresse weromkomme soe. Yn it brief stiet dat Tonja in sûne dochter krigen hat, dy't Anna hjit. De bolsjewistyske autoriteiten hawwe lykwols besletten om har mei har bern en har heit binnen inkele dagen [[deportaasje|it lân út te setten]]. Tonya is fan doel om har yn Parys nei wenjen te setten. No't Tonja en syn bern likegoed op 'e moanne libje koene wat harren berikberens foar Joeri oanbelanget, wurde hy en Lara wer minners. Op in jûn let krije se besite fan Komarovski, dy't harren warskôget dat de Tsjeka harren yn 'e rekken hâldt omreden fan Lara har houlik mei Strelnikov. De generaal blykt te machtich wurden en dêrom yn ûngenede fallen te wêzen. De [[opportunisme|opportunistyske]] Komarovski, dy't himsels by de nije machthawwers yn 'e geunst witten hat te wurkjen, is koartby beneamd ta de [[minister]] fan Bûtenlânske Saken fan 'e bolsjewistyske, yn namme ûnôfhinklike [[Fiereastlike Republyk]]. Om't er beseft dat er de [[biologyske heit]] fan Katja is, biedt er Lara en Joeri oan om harren en it famke mei te nimmen nei [[Vladivostok]], dêr't noch kontakt mei it bûtenlân mooglik is. Se soene dêrwei skip gean kinne oer de [[Stille Oseaan]] om nei Parys ta, bygelyks. It is Joeri lykwols noch net fergetten wat Komarovski Lara oandien hat, dat hy smyt de man ta de doar út. Neitiid beslute Joeri en Lara lykwols dat it faaks dochs net in ferkeard idee is om Joerjatin te ferlitten. Se bejouwe har mei Katja nei ''Varykino'', dêr't se ynbrekke yn it âlde, ûnteigene lânhûs fan 'e Gromeko's om har dêr nei wenjen te setten. Se bringe dêr in grut part fan 'e winter troch, wylst Joeri [[nacht]]s opbliuwt om 'e gedichten fan syn ''Lara''-syklus te skriuwen, dy't oer de frou geane oan wa't er syn hert ferpâne hat. Letter sille benammen dy gedichten him [[populariteit]] ûnder it folk besoargje, mar ek de ôfkarring fan 'e oerheid fan 'e [[Sovjet-Uny]]. De min ofte mear [[idylle|idyllyske]] tiid wurdt rou fersteurd as Komarovski weromkomt, diskear mei in pear soldaten. Hy fertelt Joeri en Lara dat Strelnikov einlings pakt is, op noch gjin tsien kilometer fan Joerjatin, dêr't er blykber hinne ûnderweis wie. Hy wegere nei syn [[arrestaasje]] om gehoar te jaan oan 'e namme Strelnikov, mar harke inkeld nei de namme Pavel Antipov. Ear't er foar it [[fjoerpeloton]] brocht wurde koe, makke er himsels fan kant. Komarovski stelt dat foar de autoriteiten it fierder yn libben litten fan Lara no gjin doel mear tsjinnet. Hja is foar harren in los eintsje dat ôftriedde wurde moat, en sadwaande sille se mei gauwens del komme om har finzen te nimmen en te [[eksekutearjen]]. Dêrom biedt er op 'e nij oan om Joeri, Lara en Katja mei te nimmen nei it [[Russyske Fiere Easten]], dêr't er harren beskermje kin. Joeri beslút diskear it oanbod oan te nimmen en stjoert Lara en Katja mei Komarovski, mei it [[ûnthjit]] dat er harren daliks folgje sil. As se lykwols ôfset binne, makket er gjin risselwaasje om harren efternei. Yn 'e trein nei it easten seit Lara tsjin Komarovski dat se wol wist dat Joeri net meigean soe, mar dat se sels wol moast, om't se net allinne om harsels tinke kin: se is swier fan Joeri syn bern. [[File:Trailer-Doctor_Zhivago-Yevgraf_and_Tonya_Komarovskaya.jpg|left|thumb|300px|[[Rita Tushingham]] as Tanja Komarova en [[Alec Guinness]] as Jevgraf Zjivago.]] Wat dêrnei bard is, hat Jevgraf nea ûntdekke kinnen. Acht jier letter moetet er yn Moskou by tafal de [[earmoede|ferearmoede]] Joeri, dy't tsjin dy tiid in broazele [[sûnens]] hat. Jevgraf helpt him oan in [[baan (wurk)|baan]] en nije klean. As Joeri op syn earste [[wurkdei]] ûnderweis nei it sikehûs út it rút fan 'e [[tram]] Lara op 'e strjitte rinnen sjocht, hastiget er him en stap út om efter har oan. De ynspanning wurdt him lykwols tefolle en hy kriget in [[hertoanfal]]. Hy falt derhinne en beswykt dêre op 'e strjitte, wylst Lara sûnder wat te merken trochrint en in hoeke om slacht. Ta [[ferbjustering]] fan Jevgraf is der grutte belangstelling foar Joeri syn [[begraffenis]], ek al binne syn wurken op dat stuit noch strang ferbean. Under it [[roufolk]] is ek Lara, dy't Jevgraf oansprekt en syn help freget by it sykjen nei Tanja, de dochter fan har en Joeri, dy't se kwytrekke is yn 'e gaos fan 'e Russyske Boargeroarloch yn it Fiere Easten. Tegearre geane se de [[weeshûs|weeshuzen]] fan Moskou del, en hoewol't se it fanke net fine kinne, rekket Jevgraf stadichoan fereale op Lara. Op in dei giet Lara op eigen manneboet om in boadskip de stêd yn en komt net wer werom. Jevgraf mient dat se om 'e iene of oare reden oppakt wêze moat en wierskynlik omkommen is yn ien fan 'e [[gûlag|wurkkampen]]. Werom yn it fabryk by de keardaam fertelt Jevgraf oan Tanja Komarova dat er wis is dat sy de ferdwûne dochter wêze moat fan syn healbroer en Lara. Tanja is der lykwols net fan oertsjûge. As er har deroer ûnderstiet hoe't se har famylje kwytrekke is, fertelt se dat har "heit" (Komarovski?) har hân losliet doe't se fuortdraafden foar it oarlochsgeweld. Se ûnthjit om yn har omgean te litten wat Jevgraf har allegear ferteld hat. As se nei hûs sil mei har ferloofde, merkt de generaal har [[balalajka]] op, in Russysk [[poenynstrumint]], dêr't Joeri syn mem ek ien fan hie. Dyselde stie bekend as in natoertalint op 'e balalajka, en as Jevgraf Tanja freget wa't har spyljen leard hat, antwurdet har ferloofde [[grutskens|grutsk]] dat se it fan nimmen leard hat, mar dat it har fansels oanwaaid is. "Ah," seit Jevgraf, "in natoertalint." ==Rolferdieling== [[File:Omar Sharif 1963.JPG|right|thumb|160px|[[Omar Sharif]].]] [[File:Julie Christie - 1965.jpg|right|thumb|160px|[[Julie Christie]].]] [[File:Sir Alec Guinness 3 Allan Warren.jpg|right|thumb|160px|[[Alec Guinness]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dokter]] Joeri Adrejevitsh Zjivago | [[Omar Sharif]] |- | Larissa "Lara" Antipova | [[Julie Christie]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Antonina "Tonja" Gromeka | [[Geraldine Chaplin]] |- | Viktor Ippolitovitsj Komarovski | [[Rod Steiger]] |- | Pavel "Pasja" Antipov / [[generaal]] Strelnikov | [[Tom Courtenay]] |- | [[luitenant-generaal]] Jevgraf Andrejevitsj Zjivago | [[Alec Guinness]] |- | Aleksandr Maksimovitsj Gromeko | [[Ralph Richardson]] |- | Anna Gromeka | [[Siobhán McKenna]] |- | Tanja Komarova (de [[fabryksarbeider|fabryksarbeidster]]) | [[Rita Tushingham]] |- | [[perfester]] Boris Kurt | [[Geoffrey Keen]] |- | Petja | [[Jack MacGowran]] |- | Kostojed Amoerski | [[Klaus Kinski]] |- | âlde [[soldaat]] | [[Erik Chitty]] |- | Bakûnin ([[yngenieur]] by [[keardaam]]) | [[Mark Eden]] |- | Amelia, Lara har [[mem]] | [[Adrienne Corri]] |- | [[kolonel]] | [[Roger Maxwell (akteur)|Roger Maxwell]] |- | [[polityk kommissaris]] | [[Peter Madden]] |- | Sasja | [[Jeffrey Rockland]] |- | Koeril (de [[bolsjewyk]]) | [[Bernard Kay]] |- | ôffurdige | [[Wolf Frees]] |- | [[froulik]]e [[konsjerzje]] | [[Gwen Nelson]] |- | Katja | [[Lucy Westmore]] |- | de jonge Joeri | [[Tarek Sharif]] |- | de jonge Tonja #1 | [[Pamella Carrington-Coutte]] |- | de jonge Tonja #2 | [[Mercedes Ruiz]] |- | frou dy't yn trein springt | [[Lili Muráti]] |- | Liberius | [[Gérard Tichy]] |- | Razin | [[Noel Willman]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Eftergrûn=== It wurk fan [[Boris Pasternak]] wie ferbean yn syn heitelân, de [[Sovjet-Uny]]. Syn [[roman]] ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'' waard dêrom it lân [[smokkeljen|útsmokkele]] en bedarre yn [[Itaalje]], by [[útjouwer]] [[Giangiacomo Feltrinelli]], dy't it yn [[1957]] útjoech. De Sovjet-autoriteiten kanten har wakker oan tsjin it boek, dat se beskôgen as in oanfal op harren lân en polityk systeem, mar de kampanje tsjin 'e roman hie in averjochts effekt en holp krekt om it boek yn it [[Westerske wrâld|Westen]] ta in sensaasje te meitsjen. It stie 26 [[wike]]n op it earste plak fan 'e [[bestseller]]list fan ''[[The New York Times]]''. Neitiid waard oan Pasternak yn [[1958]] de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend, mar hoewol't yn 'e bygeande beskriuwing benammen nei syn [[poëzij]] ferwiisd waard, hie eltsenien wol foar it ferstân dat de [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar ''Doktor Zjivago'' bedoeld wie. De Sovjet-Uny ynterpretearre de tawizing fan 'e priis dêrom as in fijannige die, en Pasternak kaam bleat te stean oan in kampanje fan 'e Sovjet-autoriteiten om him wei te setten as in [[ferrieder]]. Dêrom fielde er him twongen om 'e priis te wegerjen. De sitewaasje groeide út ta in ynternasjonale ''cause célèbre'' en makke Pasternak ta in [[symboal]] fan it ferset tsjin it Sovjet-systeem yn 'e tiid fan 'e [[Kâlde Oarloch]]. ===Preproduksje=== De [[Itaalje|Italjaanske]] [[filmprodusint]] [[Carlo Ponti]] seach in ferfilming fan ''Doktor Zjivago'' as in ideaal fehikel om 'e [[karriêre]] fan syn [[oarehelte|frou]] [[Sophia Loren]] fierder út te bouwen. Hy beloek de [[Ingelân|Ingelske]] [[regisseur]] [[David Lean]] by it projekt, dy't koartby grut súkses hân hie mei syn [[oarlochsfilm]] ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' ([[1962]]). Lean woe lykwols in yntimere, mear [[romantyk (leafde)|romantyske]] film meitsje as dat Ponti foar eagen stie. It [[senario]] dat troch [[Robert Bolt]] op basis fan Pasternak syn roman skreaun waard, skaaide mear út nei Lean syn ideeën. ===Casting=== Lean seach neat yn [[Sophia Loren]] as Lara Antipova, en wist Ponti oer te heljen en sjoch ôf fan it [[cast]]en fan syn frou yn dy rol troch te sizzen dat Loren "te lang" wie. Oan Bolt fertroude er lykwols ta dat er Loren net oannimlik fûn as jongfaam dy't noch nea mei in man op bêd west hie, sa't Lara yn it begjin fan 'e film ferskynt. Ferskate oare [[aktrise]]s waarden yn omtinken nommen foar de rol, ûnder wa [[Yvette Mimieux]], [[Sarah Miles]] en [[Jane Fonda]]. Uteinlik waard [[Julie Christie]] cast, op basis fan har [[aktearjen]] yn ''[[Billy Liar (film)|Billy Liar]]'' ([[1963]]) en omreden fan in oanrikkemandearring troch de ferneamde [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] filmmakker [[John Ford]], dy't har yn ''[[Young Cassidy]]'' ([[1965]]) regissearre hie. Foar de [[titelrol]] yn 'e film hie Lean earst [[Peter O'Toole]] op it each, de stjer fan ''Lawrence of Arabia'', mar dy betanke foar de ear. [[Max von Sydow]] en [[Paul Newman]] waarden ek yn omtinken nommen, en [[Michael Caine]] die [[audysje]] en naam diel oan proefopnamen mei Julie Christie. De [[Egypte|Egyptyske]] akteur [[Omar Sharif]], dy't ek yn ''Lawrence of Arabia'' mei Lean gearwurke hie, wie in grut [[fan (persoan)|fan]] fan 'e roman fan Pasternak, en doe't er der lucht fan krige dat Lean it boek ferfilmje soe, frege er om cast te wurden as Pasja Antipov (in rol dy't úteinlik nei [[Tom Courtenay]] gie). Yn syn [[autobiografy]] ''What's It All About?'', út [[1994]], skreau Michael Caine dat hy dejinge wie dy't, wylst er mei Lean it resultaat fan 'e proefopnamen beseach, suggerearre dat Sharif skoan Joeri Zjivago spylje koe. Sharif sels wie mei stomheid slein doe't Lean him foar dy rol frege. Yn 'e film spile Sharif syn eigen soan [[Tarek Sharif|Tarek]] de rol fan 'e jonge Joeri Zjivago. Foar de rol fan Viktor Komarovski waarden [[Marlon Brando]] en dêrnei [[James Mason]] frege, dy't it oanbod ôfsloegen. Uteinlik waard [[Rod Steiger]] yn dy rol cast. [[Audrey Hepburn]] waard yn omtinken nommen foar de rol fan Tonja Gromeka, dy't úteinlik nei [[Geraldine Chaplin]] gie, in [[dochter]] fan 'e ferneamde [[komyk]] [[Charlie Chaplin]]. ===Opnamen=== Foar ''Doctor Zhivago'' wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]11&nbsp;miljoen, wat foar dy in reuseftich fermogen wie. Ponti die de produksje foar de [[filmstudio's]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]], [[Carlo Ponti|Carlo Ponti Productions]] en [[Sostar S.A.]] De film wie dêrmei in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[ko-produksje]]. De [[kamerarezjy]] wie oarspronklik yn 'e hannen fan [[Nicolas Roeg]], mar dy stapte op nei't er [[rûzje|spul]] krigen hie mei Lean en waard ferfongen troch [[Freddie Young]]. Mei't in ferbean boek yn 'e [[Sovjet-Uny]] fansels net ferfilme wurde koe, moasten de [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Doctor Zhivago'' earne oars plakfine. Lean hie mei ''Lawrence of Arabia'' goede [[ûnderfining]]s opdien yn [[Spanje]], sadat dat lân syn earste ûntwyk wie. De opnamen duorren tsien [[moanne (tiid)|moannen]]. De [[meteorologen]] foarseine [[snie]] yn guon dielen fan Spanje foar de [[winter]] fan [[1964]] op [[1965]], dat Lean tocht dat er it foarinoar hie en dat er dan de wintersênes filmje koe. De foarsizzings blieken lykwols net út te kommen, en de [[cast]] en [[filmcrew]] makken de [[waarm]]ste Spaanske winter yn fyftich jier mei. Guon [[sêne]]s mei in protte [[snie]], lykas de wintersênes yn ''Varykino'' en de sêne mei de trein fan Strelnikov, waarden heech yn 'e [[berchtme|bergen]] by [[Soria]] opnommen, yn [[Kastylje]], wylst foar oaren útwykt waard nei [[Finlân]] (Joeri syn [[desersje]] by de partizanen wei en teffens in protte [[lânskip]]sbylden) of [[Kanada]] (Joeri-en-dy op reis nei ''Varykino''). In stikmannich wintersênes waard lykwols yn Spanje opnommen by [[temperatuer]]en fan soms wol 25&nbsp;[[°C]]. Sa waarden foar de [[kavalery]]sjarzje fan 'e partizanen oer de beferzen [[mar]] [[izer]]en platen oer in drûch [[rivier]]bêd hinne pleatst en bestruid mei [[moarmer]]grús. De hiele [[filmset]] fan [[Moskou]] waard út it neat wei opboud net fier bûten [[Madrid]]. De sênes fan it [[ramtferhaal]] oan it begjin en de ein fan 'e film waarden opnommen by de [[Aldeadávila-keardaam]], op 'e grins fan Spanje mei [[Portegal]]. [[File:Presa_de_Aldeadávila.jpg|right|thumb|180px|It [[ramtferhaal]] fan 'e film waard opnommen by de [[Aldeadávila-keardaam]], op 'e grins fan [[Spanje]] en [[Portegal]].]] In berucht ynsidint die him ûnder de opnamen fan ''Doctor Zhivago'' foar by it filmjen fan 'e sêne wêryn't in âldere frou yn 'e ridende trein mei Joeri Zjivago en syn húshâlding springt. De [[Hongarije|Hongaarske]] aktrise [[Lili Muráti]], dy't dy rol spile, knoffele dêrby ûnder de wagon, en der giene ferhalen dat se in [[earm]] of in [[skonk]] kwytrekke of sels omkommen wie. Yn wurklikheid ûntkaam se lykwols wûnder boppe wûnder oan slimme [[ferwûning]]s, sadat se binnen trije wiken wer oan it wurk koe. It liket der sterk op dat Lean de opname fan har fal yn 'e film brûkt hat. ===Postproduksje=== Yn 'e [[postproduksje]] waard de [[filmmontaazje]] troch Lean en [[filmeditor]] [[Norman Savage]] dien yn 'e [[Estudios CEA]] yn [[Madrid]]. Ek waard doe de [[filmmuzyk]] fan [[Maurice Jarre]] tafoege. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Doctor Zhivago'' waard fersoarge troch [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. De film gie op [[22&nbsp;desimber]] [[1965]] yn 'e [[Feriene Steaten]] yn [[premiêre]], mar pas op [[26&nbsp;april]] [[1966]] yn it [[Feriene Keninkryk]] en net earder as [[10&nbsp;desimber]] fan dat jier yn [[Itaalje]]. Yn [[1966]] wie ''Doctor Zhivago'' te sjen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]]. Op [[28&nbsp;septimber]] [[1992]] kaam ''Doctor Zhivago'' op 'e nij yn 'e Amerikaanske bioskopen, diskear yn in ''[[extended cut]]'' fan 200&nbsp;[[minuten]], sân minuten langer as de oarspronklike ferzje. De film ferskynde foar it earst op [[dvd]] op [[24&nbsp;septimber]] [[2002]], en yn [[2010]] kaam er ek op [[blu-ray]] út. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Doctor Zhivago'' by it útkommen fan 'e film wat [[teloarsteld]]e [[resinsje]]s. Der wie benammen [[krityk]] op 'e lange spyldoer fan mear as trije [[oere]]n en op it romantisearjen fan 'e [[Russyske Revolúsje]] en de [[Russyske Boargeroarloch]], dat as it trivialisearjen fan 'e [[skiednis]] sjoen waard. Dy miening wie bygelyks [[Bosley Crowther]] fan ''[[The New York Times]]'' tagedien, mar nettsjinsteande dat moast er tajaan dat er ûnder de yndruk wie fan 'e bylden. [[Brendan Gill]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' neamde ''Doctor Zhivago'' "in oangripende teloarstelling". Hy skreau: "Dizze kundige akteurs hawwe suver neat oars te dwaan krigen as [[kostúm]]s te dragen en banaal [[petear|rûchkâlt út te wikseljen]]. ''Doctor Zhivago'' is ien fan 'e stilste films aller tiden, en út en troch in hobbelige treinrit of in op lompe wize ynfoege kavalery-oanfal makket dy essinsjele ymmobiliteit nammenste opfallender." Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' skreau Richard Roud: "Yn 'e film wurdt de revolúsje werombrocht ta in stikmannich frijwat yrritante foarfallen: it sykjen fan baarnhout, it bemachtigjen fan in plak yn in trein, en in protte aaklike lju út 'e legere [[maatskiplike klasse]]n dy't har ferfeelsum [[hâlde en drage]]. Wat men ek fine mei fan 'e Russyske Revolúsje, it wie beslist mear as in rige konsuminteproblemen. Teminsten al foar Zjivago sels. It hiele punt fan it boek wie no krekt dat hoewol't Zjivago de útkomst fan 'e revolúsje ôfkarde, hy de revolúsje sels yn prinsipe goedkarde. As dat net sa wie, hie it gjin [[trageedzje]] west." [[Richard L. Coe]] fan ''[[The Washington Post]]'' neamde de film dan wer "fisueel prachtich en treflik aktearre", en identifisearre de (neffens him te lange) spyldoer as it wichtichste probleem. Oan 'e oare kant neamde it blêd ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' de film "belêzen, âlderwetsk, sielferfoljend en troch- en trochromantysk." En ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau: "De grutte en it oersjoch fan 'e Russyske Revolúsje, sa't dy werjûn wurde yn 'e [[personaazje]]s fan dejingen dy't òf har deroan oanpasten òf dertroch ferplettere waarden, is troch [[David Lean]] fongen yn ''Doctor Zhivago'', gauris mei ferheffende dramatyske yntinsiteit. [De r]egisseur hat ien fan 'e sekuerst ûntwurpen en útfierde films makke&nbsp;– dy't yn ferskate fisuele aspekten superieur is oan ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]''." Meitiid bettere de [[reputaasje]] fan ''Doctor Zhivago'' tige by tige op, hoewol't der krityk bleau op 'e persepsje fan trivialisearring fan 'e skiednis. Yn [[1995]] omskreau de foaroansteande Amerikaanske filmkritikus [[Roger Ebert]] de film as "in foarbyld fan aldertreflikst fakmanskip yn 'e âlde styl yn 'e tsjinst fan in [[sentimintaliteit|sentimintele]] [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[fisy]]." Hy skreau ek: "It ferhaal, yn 't bysûnder sa't it ferienfâldige is troch Lean en syn [[senarioskriuwer]], [[Robert Bolt]], liket [[polityk]] te wêzen yn deselde sin sa't ek ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' polityk is: as spektakel en [[dekôr]], mar sûnder [[ideology]]." Hy konkludearre dat de politike ynhâld foar it meastepart "in bykomstichheid" is. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Doctor Zhivago'' in goedkarringspersintaazje fan 84%, basearre op 49 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "It is miskien net de bêste film út it [[oeuvre]] fan David Lean, mar ''Doctor Zhivago'' is dochs briljant filme en meislepende [[romantyk (leafde)|romantysk]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Doctor Zhivago'' in goedkarringspersintaazje fan 69%, basearre op 14 resinsjes. ''Doctor Zhivago'' wurdt no oer it algemien beskôge as ien fan 'e bêste films ea makke en teffens as miskien wol de bêste [[romantyske film]] aller tiden. Yn [[1998]] waard de film troch it [[Amerikaansk Filmynstitút]] (AFI) op it 39e plak set fan 'e ranglist fan 'e 100 bêste ea, en yn [[1999]] part it [[Britsk Filmynstitút]] (BFI) de film it 27e plak ta op 'e ranglist fan 'e bêste Britske films aller tiden. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Doctor Zhivago'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]111,7&nbsp;miljoen op. Wrâldwiid waarden der 248,2&nbsp;miljoen [[kaartsje]]s ferkocht om 'e film yn 'e bioskoop te sjen. Hoewol't de krekte wrâldwide [[opbringst (jild)|opbringst]] ûnbekend is, fertsjinne de film mei in [[budget]] fan $11&nbsp;miljoen allinne yn [[Noard-Amearika]] al in [[winst (ûndernimming)|winst]] dy't it tsienfâldige bedroech fan wat der oan útjûn wie ([[marketing]]kosten net meirekkene). Dêrmei wie de film de op ien nei meast opbringende film fan [[1965]] (nei de [[filmmusical]] ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' en krekt foàr de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]''). Anno [[2016]] wie ''Doctor Zhivago'' yn Noard-Amearika de op sân nei meast opbringende film aller tiden as men de opbringst oanpast foar [[ynflaasje]]. It is (oanpast foar ynflaasje) ek ien fan 'e top&nbsp;10 fan meast opbringende films wrâldwiid mei in omrekkene opbringst fan likernôch $2,1&nbsp;miljard. ===Prizen=== By de [[Oscar]]s waard ''Doctor Zhivago'' yn [[1966]] nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 10 [[kategory]]en, krekt likefolle as de wichtichste [[konkurrinsje|konkurrint]], ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]''. Beide films wûnen ek 5 Oscars, mar ''The Sound of Music'' wûn de wichtichste prizen: de [[Oscar foar bêste film]] en dy foar bêste [[regisseur]]. ''Doctor Zhivago'' wie dêrnjonken ek noch nominearre foar de Oscars foar bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] ([[Tom Courtenay]]), bêste [[filmmontaazje]] en bêste [[lûdsmixing]]. De film wûn de Oscars foar bêste adaptearre [[senario]] ([[Robert Bolt]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Freddie Young]]), bêste orizjinele [[filmmuzyk]] ([[Maurice Jarre]]), bêste [[kostúm]]ûntwerp ([[Phyllis Dalton]]) en bêste [[produksje-ûntwerp]] ([[John Box]], [[Terence Marsh]] en [[Dario Simoni]]). [[Julie Christie]], dy't net nominearre wie foar har rol yn ''Doctor Zhivago'', wûn de Oscar foar bêste aktrise foar har rol yn ''[[Darling (film út 1965)|Darling]]''. By de [[Golden Globe]]s waard ''Doctor Zhivago'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrûnder nije stjer fan it jier ([[Geraldine Chaplin]]). De film wûn fiif prizen: foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste dramafilm]], bêste [[regisseur]] ([[David Lean]]), bêste [[akteur]] ([[Omar Sharif]]), bêste senario (Robert Bolt) en bêste orizjinele filmmuzyk (Maurice Jarre). ''Doctor Zhivago'' wûn fierders de [[Grammy Award]] foar bêste [[soundtrack]] en 3 [[Itaalje|Italjaanske]] [[David di Donatello|David di Donatello's]]. Ek waard de film nominearre foar 3 [[Grut-Brittanje|Britske]] [[BAFTA's]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0059113/ Ynformaasje oer ''Doctor Zhivago'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Doctor_Zhivago_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Doctor Zhivago (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Doctor Zhivago'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske romantyske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Britske romantyske dramafilm]] [[Kategory:Britske dramafilm]] [[Kategory:Britske oarlochsfilm]] [[Kategory:Italjaanske histoaryske film]] [[Kategory:Italjaanske romantyske dramafilm]] [[Kategory:Italjaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Anty-oarlochsfilm]] [[Kategory:Histoaryske romantyske film]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Metro-Goldwyn-Mayer]] [[Kategory:Film fan David Lean]] [[Kategory:Film út 1965]] [[Kategory:Film oer de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Film oer de Russyske Revolúsje]] [[Kategory:Film oer de Russyske Boargeroarloch]] [[Kategory:Film oer it Reade Leger]] [[Kategory:Film oer oerhoer]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer it Keizerryk Ruslân]] [[Kategory:Film oer de Sovjet-Uny]] [[Kategory:Film oer kommunisme]] [[Kategory:Film oer in trein]] [[Kategory:Film oer snie en iis]] [[Kategory:Film mei in Russysk tema]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] [[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] lw3wwexxy99jvp0j582wwqlxbsdupxg 0 156571 1228756 1226088 2026-04-26T23:01:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228756 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = The Meg - 2018 film.svg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:The Meg 2018 film cover.png|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''The Meg'' | regisseur = [[Jon Turteltaub]] | produsint = [[Lorenzo di Bonaventura]]<br>[[Colin Wilson (filmprodusint)|Colin Wilson]]<br>[[Belle Avery]] | útfierend produsint = | senario = [[Dean Georgaris]]<br>[[Jon Hoeber]]<br>[[Erich Hoeber]] | basearre op = [[Meg: A Novel of Deep Terror|de roman]] fan [[Steve Alten]] | kamerarezjy = [[Tom Stern (kameraregisseur)|Tom Stern]] | muzyk = [[Harry Gregson-Williams]] | filmstudio = [[Warner Bros.]]<br>[[Gravity Pictures]]<br>[[Flagship Entertainment]]<br>[[Apelles Entertainment]]<br>[[Di Bonaventura Pictures]]<br>[[Maeday Productions]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] <small>(Feriene Steaten)</small><br> [[Gravity Pictures]] <small>(Sina)</small> | haadrollen = [[Jason Statham]]<br> [[Li Bingbing]] | voice-over = | byrollen = [[Rainn Wilson]]<br> [[Winston Chao]]<br> [[Cliff Curtis]]<br> [[Robert Taylor (Australysk akteur)|Robert Taylor]]<br> [[Sophia Cai]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|border|20px]] [[Sina]]<br>[[File:Flag of Hong Kong.svg|border|20px]] [[Hongkong]] | premiêre = [[10&nbsp;augustus]] [[2018]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] <small>(ek wat [[Sineesk]])</small> | spyltiid = 113 minuten | budget = $130-178&nbsp;miljoen | opbringst = $530,2&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''The Meg''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Sina|Sineesk]]-[[Hongkong]]ske [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[2018]] ûnder [[rezjy]] fan [[Jon Turteltaub]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Jason Statham]] en [[Li Bingbing]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei it [[bist]] dêr't de film oer giet. It [[plot|ferhaal]] folget in groep [[wittenskipper]]s dy't op 'e boaiem fan 'e [[Marianentrôch]] yn 'e [[Stille Oseaan]] de 23&nbsp;[[meter|m]] lange [[megalodon]] ûntdekke, in [[haai]]esoarte wêrfan't tocht waard dat dy al ferskate miljoenen [[jier]]ren [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie. ''The Meg'' krige mingde [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]], mar wie in grut súkses yn 'e [[bioskopen]]. ==Plot== In rêdingsteam ûnder lieding fan Jonas Taylor besiket op 'e boaiem fan 'e [[Súdsineeske See]] in groep [[seelju]] te rêden dy't fêstsitte yn in [[sonken]] [[nukleêre ûnderseeër]]. Under de rêdingsoperaasje sjocht Taylor hoe't de [[romp (skip)|romp]] fan it [[skip]] yndûkt wurdt as it raamd wurdt troch in ûnbekend wêzen. Twa maten fan Taylor komme dêrtroch fêst te sitten yn 'e lek rekke ûnderseeër. Underwilens bringt Taylor in [[ferwûne]] [[matroas (rang)|matroas]] nei syn eigen [[dûkboat]]. Syn maten freegje him om werom te kommen om harren te helpen, mar Taylor beseft dat hy en de sân oerlibbenen fan 'e ûnderseeër ek omkomme sille as syn dûkboat noch mei de ûnderseeër ferbûn is as dy troch de [[wetterdruk]] [[ymploazje|ymplodearret]]. Dêrom nimt er it drege beslút om syn maten efter te litten en syn dûkboat los te meitsjen fan 'e ûnderseeër. Fuort dêrnei fynt yndie de ymploazje plak. Neitiid beweart Taylor dat in grut seewêzen de ûnderseeër raamd en de [[ramp]] feroarsake hawwe moat, mar syn teammaat [[dokter]] Heller ferwiist dat ferhaal nei it ryk fan 'e fabels en leaut dat Taylor lêst hie fan in troch druk feroarsake [[psychoaze]]. Hy beskuldiget him fan [[leffens]] en jout him de skuld fan 'e [[dea]] fan harren maten. Fiif jier letter arrivearret [[miljardêr]] Jack Morris op 'e ''Mana One'', in ûnderwetterfasiliteit foar [[wittenskiplik ûndersyk]] yn 'e Súdsineeske See wêrfan't hy de bou [[finansiering|finansierd]] hat. Hy moetet dêr [[dr.]] Zhang Minwei, dy't oan it haad stiet fan it ûndersyksprojekt, en dy syn [[dochter]] Zhang Suyin, in [[marine biology|marine biologe]], en [[pakesizzer]], de achtjierrige Meiying. Op 'e ''Mana One'' wurdt ûndersyk dien nei de [[Marianentrôch]], dêr't fan 'e hiele wrâld de [[see]] it djipst is. De ûndersikers binne lykwols ta de konklúzje kommen dat wat foarhinne beskôge waard as de boaiem fan 'e [[trôch (lânfoarm)|trôch]] eins in [[ynverzjelaach]] is, besteande út in [[termokline]] wolk fan [[wetterstofsulfide]]. Dêrûnder blykt noch in see skûl te gean dy't in stik waarmer is as de [[djipsee]] boppe de wolk, en dêr't sadwaande in hiele en folslein ûnbekende bistewrâld bestiet. De ''Origin'', in trijemansdûkboat, is al ûnderweis nei ûnderen, mei oan board Lori, Toshi en The Wall. De operaasje liket te gean dat it slydjaget. De dûkboat lit him troch de termokline wolk hinne sakje en begjint de ûndersee te [[ferkenning|ferkennen]]. Mar it spul rint mis as de ''Origin'' oanfallen wurdt troch in tige grut wêzen, wêrnei't it kontakt mei de ''Mana One'' ferlern giet. Dokter Heller, dy't foar [[sûnenssoarch]] oan 'e ''Mana One'' ferbûn is, ûntfangt lykwols noch wol [[fysiology]]ske data fan 'e ''Origin'', dat hy sjocht dat de trije [[bemanning]]sleden noch libje. Tsjin 'e beswieren fan Heller en Suyin yn reizgje Zhang en syn foarman James "Mac" Mackreides ôf nei [[Tailân]] om 'e help yn te roppen fan Taylor, dy't yn 'e tuskenlizzende jierren oan legerwâl rekke is om't er oanhâldend ompakt mei de dea fan syn teammaten. Taylor wol neat witte fan in rêdingsoperaasje foar de ''Origin'', oant Mac him ferteld dat Taylor syn eks-[[oarehelte|frou]] Lori ien fan 'e bemanningsleden is. {{Plotbedjer film}} Underwilens wit The Wall (dy't sa neamd wurdt om't er in reuseftich grutte en grouwe keardel is) de [[enerzjy]]foarsjenning fan 'e ''Origin'' te reparearjen. As de [[lampe]]n fan 'e dûkboat oangeane, folget der lykwols in nije oanfal, wêrby't de dûkboat omrôlet en Lori slim [[ferwûne]] rekket trochdat se op in [[skroevedraaier]] delkomt. Yn 'e ''Mana One'' kin Heller oan har fysiologyske data sjen dat se [[deablieden|deabliedt]]. Suyin beslút om harsels yn in ienpersoansdûkboatsje, in glider, nei de ûndersee sakje te litten en de ''Origin'' op sleeptou te nimmen. Wylst se noch ûnderweis is, keare yn 'e ''Mana One'' har heit en Mac werom mei Taylor. Nei in lulke konfrontaasje mei Heller set Taylor yn in trijemansdûkboat, de ''Evolution'', efter Suyin oan, wêrby't er alle feilichheidsfoarskriften oan syn lears lapet om sa fluch mooglik de seeboaiem te berikken. Underwilens arrivearret Suyin yn 'e ûndersee, dêr't se de ''Origin'' weromfynt en besiket in sleeptou fêst te meitsjen, mar ear't se dat foarinoar krije kin, wurdt har glider oanfallen troch in reuseftige [[pylkinketfisken|pylkinketfisk]]. It bist oefenet sa'n druk út dat de glider op it punt stiet om dêrûnder te beswiken, mar dan wurdt de pylkinketfisk sels oanfallen en deabiten troch in [[megalodon]], in [[haai]] fan 23&nbsp;[[meter|m]] lang dy't nei't men tocht ferskate miljoenen jierren lyn al [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wie. Taylor berikt de termokline wolk en lit him dêrtrochhinne sakje. Hy hjit Suyin om 'e lampen fan har glider út te dwaan, mei't dy de haai oan lykje te lûken, mar it [[kompjûter]]systeem fan 'e skansearre glider wegeret te reägearjen op Suyin har opdrachten. Taylor rêdt har libben troch de haai fuort te lokjen, sadat sy troch de termokline wolk út 'e ûndersee ûntkomme kin om werom te gean nei de ''Mana One''. Taylor slút it tagongslûk fan 'e ''Evolution'' oan op dat fan 'e ''Origin'' en wit sa Lori en The Wall oan board te krijen. As lykwols troch [[sonar]] dúdlik wurdt dat de megalodon weromkomt, slút Toshi it lûk fan syn kant ôf, sadat de ''Evolution'' fuortkomme kin ear't de haai de ''Origin'' wer oanfalt. Diskear nimt it bist de dûkboat alhiel yn 'e bek en byt him stikken. As dêrby in [[hydrotermale boarne]] op 'e seeboaiem rekke wurdt, folget der in reuseftige [[ûntploffing]]. Yn 'e ''Evolution'' berikke, Taylor, Lori en The Wall feilich de ''Mana One'', dêr't Lori ûnder behanneling fan dokter Heller steld wurdt. Dyselde biedt neitiid oan Taylor syn [[ûntskuldiging]]s oan om't er him earder net leaud hie, mar Taylor wiuwt dat fuort en seit dat se nearne mear oer prate sille as Heller Lori it libben rêdt. Wylst de bemanning fan 'e ''Mana One'' him deroer besaut dat de megalodon noch bestiet, [[boartsjen|boartet]] Meiying, it dochterke fan Suyin, op ien fan 'e legere ûnderwetterferdjippings fan 'e ûndersyksfasiliteit, dêr't men in prachtich útsjoch wei hat op it libben yn see. Hja kriget de skrik fan har libben as in megalodon har besiket oan te fallen troch dwers troch in [[finster]] te biten. Dat slagget net, mar de [[tosk]]leasten fan it bist steane dúdlik yn 'e wapene [[plestik|keunststof]] fan it [[rút]]. As it famke weromfûn wurdt troch Suyin, Taylor en Mac, sjogge se alle trije hoe't de Megalodon lyk foar it finster in [[walfisk]] ferslynt. De bemanning ûntdekt dat de ûntploffing fan 'e hydrotermale boarne in tydlike fersteuring fan 'e termokline wolk feroarsake hat, dy't it mooglik makke hat foar de megalodon om te ûntsnappen út 'e ûndersee dêr't de bisten al miljoenen jierren finzen sitte. As der net fier fan 'e ''Mana One'' ferskate skippen hommels fan 'e [[radar]] ferdwine, geane Zhang-en-dy derfan út dat de megalodon dêrfoar ferantwurdlik is. Se farre op in ûndersyksskip nei dat plak ta en ûntdekke dêr de wrakstikken fan ferskate skippen, dêr't neat mear fan oer is. Se beslute om te besykjen de megalodon te [[ynjeksje|ynjektearjen]] mei [[etorfine]], in [[gif]]stof, mar dêrfoar moat it bist earst tarist wurde mei in [[GPS|GPS-tracker]], sadat se syn bewegings yn 'e rekken hâlde kinne. Taylor weaget him yn it wetter en wit de megalodon sa nei-oan te kommen dat er de tracker yn 'e [[rêchfin]] sjitte kin, mar dêrnei wurdt er ûnderweis werom nei it ûndersyksskip suver opfretten. Suyin giet dêrnei yn in keunstof [[haaiekoai]] dy't frijwol ûnbrekber is, te wetter om 'e megalodon de gifynjeksje te jaan. Dêrfoar wurdt it bist lokke mei [[chum]] (it [[bloed|bluodderige]] [[ferrotting|rotsjende]] [[yngewant]] fan [[fisk]]en). De megalodon komt dêr op ôf en Suyin wit him de ynjeksje ta te tsjinjen, mar de rôffisk nimt de haaiekoai yn 'e [[bek]] en driget dy yn syn gehiel troch te slokken. Ta oermjitte fan ramp rekket it [[dûkmasker]] fan Suyin stikken, sadat har [[soerstof]] begjint fuort te lekken. Taylor dûkt jitris yn see en befrijt Suyin mei gefaar foar eigen libben út 'e koai, wêrnei't er har mei werom nei it skip nimt om har dêre mei [[mûle-op-mûlebeäzeming]] wer by te bringen. It gif wurket en de megalodon giet [[dea]]. It reuseftige bist wurdt mei in [[kraan (hefmasine)|kraan]] oan board fan it ûndersyksskip tilt. De bemanning is alhiel [[útskroevenens|útskroeven]] om't de operaasje slagge is sûnder dat der deaden of ferwûnen by fallen binne, mar Taylor stelt fêst dat de bek fan 'e deade megalodon te lyts is om 'e toskleasten yn it rút fan 'e ''Mana One'' feroarsake te hawwen. Op dat stuit springt der in oare, gruttere megalodon út it wetter, dy't The Wall ferslynt en him fêstbyt yn it [[kadaver]] fan 'e deade megalodon. Dat skuort er mei de see yn, mei as gefolch dat it ûndersyksskip [[kapseizen|kapseist]]. De hiele bemanning komt sa te wetter, dêr't Zhang slim ferwûne rekket as de [[rubberboat]] boppe-op him falt. Suyin, Mac, Morris en de [[negroïde|swarte]] [[technikus]] D.J. witte op it ûnderstboppest driuwende skip te klimmen, dêr't Taylor him mei Zhang by harren jout. Dokter Heller en de [[froulik]]e technikus Jaxx binne lykwols in hiel ein fan it skip ôf rekke. As de rêchfin fan 'e megalodon omkeart en weromkomt, oarderet Heller Jaxx om sa fluch mooglik nei it skip te [[swimmen]], wylst er sels tagelyk safolle mooglik leven begjint te meitsjen. Dêrmei lokket er de megalodon nei him ta, dy't him opfret, wylst Jaxx op 'e tiid it skip wit te berikken. Neitiid swimt Mac nei de mei in [[bûtenboardmotor]] tariste rubberboat ta, wêrnei't de bemanning dêryn ûntkomt nei de ''Mana One'', wylst se [[kilometer]]s lang troch de megalodon efterfolge wurde. Underweis beswykt Zhang oan syn ferwûnings. Werom oan board fan 'e ''Mana One'' makket Jack Morris bekend dat er kontakt opnommen hat mei de autoriteiten yn [[Sina]], [[Fjetnam]], [[Tailân]], [[Yndoneezje]] en oare omlizzende lannen. De [[marine]]s fan dy lannen sille de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op 'e megalodon oernimme, sadat de bemanning fan 'e ''Mana One'' der net mear efteroan hoecht. Koarte tiid dêrnei set er ôf yn in [[helikopter]], sabeare om nei hûs. Oan board fan 'e helikopter docht lykwols bliken dat Morris sels efter de megalodon oan wol, mei't er [[eangst|deabenaud]] is foar [[skeaclaim]]s fan [[slachtoffer]]s of har [[djipdrôven]]. Mei in stikmannich [[hierling]]en set er ôf yn in boat. By [[nacht]] miene se de megalodon fûn te hawwen en litte syn mannen út 'e helikopter wie [[eksplosiven]] falle. As it bist goed dea is, bejout Morris him yn in boat nei it driuwende kadaver ta, om't er in pear [[tosk]]en fan it meunster hawwe wol. It docht lykwols bliken dat it kadaver gjin tosken hat: se hawwe in [[burdwalfisk]] deamakke. As Morris dêrop befel jout om sa fluch mooglik by it kadaver wei te farren, rûgelet er oerboard as de boat ynienen fol gas ôfset. Hy besiket op it kadaver te klimmen, mar wurdt troch de megalodon ferswolge as dy dêr in hap út nimt. Underwilens hat Mac ûntdutsen dat Morris harren foarliigd hat: de autoriteiten witte fan neat. It slagget him ek net om harren fan 'e earnst fan 'e sitewaasje te oertsjûgjen, mei't se him foar gek ferklearje as er seit dat der in [[prehistoarysk]]e haai út 'e djipsee opdûkt is. As se foar it ferstân krije dat de megalodon ûnderweis is nei it drokbesochte [[strân]] fan 'e [[Sanyabaai]] op it Sineeske [[eilân]] [[Hainan]], beslút de bemanning fan 'e ''Mana One'' der op 'e nij efteroan te gean, om't sy de iennichsten binne dy't in [[bloedbad]] foarkomme kinne. Dat se sette efter it bist oan mei it skip dat Morris chartere hie om 'e ''Mana One'' te [[evakuëarjen]]. De megalodon arrivearret de oare deis earder as it skip yn 'e Sanyabaai, dêr't it bist ferskate strânbesikers opfret foar't er ôflaat wurdt troch it lûd fan in ferwûne walfisk dat Jaxx troch in [[ûnderwettermikrofoan]] ôfspilet. Taylor en Suyin risse harren gliders ta mei provisoaryske [[torpedo (wapen)|torpedo's]] en besykje it meunster te deadzjen. Dat slagget lykwols net, en Taylor syn dûkboatsje rekket slim skansearre. In pear helikopters mei [[filmcrew]]s oan board besykje de ûngelikense striid yn ûndjip wetter te filmjen, mar de [[piloat]]en lette net goed op en de tastellen komme yn 'e [[loft]] mei-inoar yn botsing. Ien stoart del op it evakuaasjeskip, dat sinkt. De hiele bemanning rekket te wetter, de lytse Meiying ynbegrepen, mar hja kinne rêden wurde troch Suyin. Underwilens slagget it Taylor om mei in útstykjend, ferbûgd en fjoerskerp diel fan syn glider de megalodon in geweldige [[snijwûne|jaap]] yn syn [[búk]] ta te bringen. Gek fan [[pine]] byt de rôffisk him dêrnei fêst yn Taylor syn dûkboatsje, mar dyselde ûntkomt troch de stikkene koepel en stekt it bist yn it [[each]] mei in [[harpoen]]. Mear dea as libben sakket de megalodon dan nei de boaium. Al it [[bloed]] yn it wetter lûkt [[haaien]] fan alderhanne [[soarte]]n oan, dy't harren reuseftige sibbe libben opfrette, dat er it bestjert. Neitiid jout Taylor him by Suyin en de oaren, dy't út it wetter helle binne troch in skip dat troch in [[rykdom|ryk]] [[breidspear]] ôfhierd wie om op te [[trouwen]]. Tusken alle spanning troch is der wat moai groeid tusken Taylor en Suyin, en hja beslute dat se wol oan in [[fakânsje]] ta binne, dy't se mei har beiden en Meiying trochbringe wolle. ==Rolferdieling== [[File:Jason Statham 2018.jpg|right|thumb|180px|[[Jason Statham]].]] [[File:Li Bingbing Cannes 2011.jpg|right|thumb|140px|[[Li Bingbing]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Jonas Taylor | [[Jason Statham]] |- | Zhang Suyin | [[Li Bingbing]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Jack Morris | [[Rainn Wilson]] |- | [[dr.]] Zhang Minwei | [[Winston Chao]] |- | James "Mac" Mackreides | [[Cliff Curtis]] |- | [[dokter]] Heller | [[Robert Taylor (Australysk akteur)|Robert Taylor]] |- | Meiying | [[Sophia Cai]] |- | Lori | [[Jessica McNamee]] |- | Jaxx Herd | [[Ruby Rose]] |- | D.J. | [[Page Kennedy]] |- | The Wall | [[Ólafur Darri Ólafsson]] |- | Toshi | [[Masi Oka]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== ''The Meg'' is basearre op 'e [[roman]] ''[[Meg: A Novel of Deep Terror]]'', fan [[Steve Alten]], út [[1997]]. De [[filmrjochten]] op dat [[boek]] waarden yn [[1996]] oankocht troch [[Hollywood Pictures]], in [[dochterûndernimming]] fan [[The Walt Disney Company]]. De [[filmstudio]] liet de roman omwurkje ta in [[senario]] troch [[Tom Wheeler (skriuwer)|Tom Wheeler]], mar it resultaat waard net goed genôch fûn. Neitiid krige [[Jeffrey Boam]] deselde opdracht, mar ek syn skript waard ûnder de maat befûn. Tsjin [[1999]] wie it projekt strâne, mei't de rjochten wer by Alten weromkommen wiene. Yn [[2005]] wie der sprake fan dat ''The Meg'' troch [[New Line Cinema]] makke wurde soe, mei [[Jan de Bont]] as [[regisseur]], [[Guillermo del Toro]] as [[filmprodusint|produsint]] en [[Shane Salerno]] as [[senarioskriuwer]]. Uteinlik skraste New Line Cinema it projekt lykwols, om't de studio [[besuniging|besunigje]] moast. De rjochten kamen fannijs werom by Alten. ===Produksje=== Pas yn [[2015]] kaam der wer skot yn 'e saak, doe't [[Warner Bros.]] de filmrjochten op it boek fan Alten oankocht. ''The Meg'' soe regissearre wurde troch [[Eli Roth]], mar dy ferliet de produksje omreden fan in kreätyf [[rûzje|skeel]] mei de produsinten en waard ferfongen troch [[Jon Turteltaub]]. Dyselde wurke op basis fan in senario dat skreaun wie troch [[Dean Georgaris]] en bewurke troch [[Jon Hoeber]] en [[Erich Hoeber]]. As produsinten wiene [[Lorenzo di Bonaventura]], [[Colin Wilson (filmprodusint)|Colin Wilson]] en [[Belle Avery]] by it projekt belutsen foar de filmstudio's [[Warner Bros.]], [[Gravity Pictures]], [[Flagship Entertainment]], [[Apelles Entertainment]], [[Di Bonaventura Pictures]] en [[Maeday Productions]]. De film wie dêrmei in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Sina|Sineesk]]-[[Hongkong]]ske [[ko-produksje]] wurden. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan nei skatting [[$]]130 oant 178&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Tom Stern (kameraregisseur)|Tom Stern]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] setten op [[13&nbsp;oktober]] [[2016]] útein en duorren oant en mei [[4&nbsp;jannewaris]] [[2017]]. Der waard filme yn û.m. [[Auckland]] ([[Nij-Seelân]]), [[Tokio]] ([[Japan]]), [[Sjanghai]] ([[Sina]]) en [[Sanya (stêd)|Sanya]], op it Sineeske eilân [[Hainan]]. By de [[postproduksje]] waarden de [[filmmuzyk]] fan [[Harry Gregson-Williams]] en de [[special effects]] fan [[Sony Imageworks]], [[Image Engine]] en [[Scanline VFX]] tafoege. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''The Meg'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en troch [[Gravity Pictures]] yn [[Sina]]. Yn beide lannen gie de film op [[10&nbsp;augustus]] [[2018]] tagelyk yn [[premiêre]]. Op [[30&nbsp;oktober]] [[2018]] kaam ''The Meg'' beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]], en op [[13&nbsp;novimber]] fan dat jier waard de film útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''The Meg'' mingde [[resinsje]]s. Sa skreau [[Owen Gleiberman]] yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' dat de film "goed genôch noch min genôch" wie om botte [[fermaak]]lik te wêzen. Yn ''[[Forbes (tydskrift)|Forbes]]'' omskreau Scott Mendelson ''The Meg'' lykwols as "in glânzgjend opwreaune [[B-film]] dy't ôfleveret wat er ûnthjit." En Simon Abrams neamde de film yn ''[[The Hollywood Reporter]]'' "ferfrissend pretinsjeleas" en "in opluchting" yn ferhâlding ta de [[Sharknado (filmsearje)|''Sharknado''-filmsearje]]. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''The Meg'' in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 45%, basearre op 258 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] makket it [[publyk]] ree foar in goede âlderwetske B-film oer in [[minskesliner|minskeslinend]] [[meunster (wêzen)|meunster]], mar hy mist de spanning&nbsp;– en ek de bluodderige bytwûnen&nbsp;– dy't mei dat [[sjenre]] mank geane, sadat er it eins net wurdich is om deryn te dûken." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''The Meg'' in goedkarringspersintaazje fan 46%, basearre op 46 resinsjes. ==Resultaat== ''The Meg'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]145,4&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $384,8&nbsp;miljoen (wêrfan $50,3&nbsp;miljoen yn [[Sina]]). Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $530,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $130 oant 178&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan teminsten $352,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch ôf moatte. ==Ferfolchfilm== Yn [[april]] [[2018]] sei [[haadrolspiler]] [[Jason Statham]] dat der grif in [[ferfolchfilm]] op ''The Meg'' makke wurde soe as de film goed prestearre: "Neffens my is it lykas alles tsjintwurdich. As der jild mei te fertsjinjen falt, sil der fansels belangstelling wêze om mear jild te fertsjinjen. En as it ôffalt, sille se dizze film mei gauwens ûnder it flierkleed feie. Mar dat is no ienris hoe't it wurket yn [[Hollywood]]." Yn [[oktober]] [[2018]] makke [[útfierend produsinte]] [[Catherine Xujun Ying]] bekend dat in ferfolchfilm mei de [[titel (namme)|titel]] ''Meg&nbsp;2: The Trench'' yn 'e iere stadia fan 'e [[preproduksje]] ferkearde. Dy film sil nei alle gedachten yn [[2023]] yn 'e [[bioskoop]] komme. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.themeg.movie/ Offisjele webside fan ''The Meg''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt4779682/ Ynformaasje oer ''The Meg'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Meg ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{DEFAULTSORT:Meg, The}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Sineeske science fiction-film]] [[Kategory:Sineeske horrorfilm]] [[Kategory:Hongkongske science fiction-film]] [[Kategory:Hongkongske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:See-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan di Bonaventura Pictures]] [[Kategory:Film fan Jon Turteltaub]] [[Kategory:Film út 2018]] [[Kategory:Film oer haaien]] [[Kategory:Film oer in minskesliner]] [[Kategory:Film oer in ûnderseeboat]] [[Kategory:Film oer in biolooch]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] l5gsod6c0g80ucbfmt3h7il9trfot60 0 159466 1228698 1222670 2026-04-26T14:06:39Z ~2026-25573-12 57835 1228698 wikitext text/x-wiki {{Sjonger of muzikant | ôfbylding = Ana Mena en Acto commemorativo del 28F en el Teatro Maestranza. 01 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Ana Mena yn 2026 | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Ana Mena Rojas | nasjonaliteit = [[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje|Spaansk]] | berne = [[25 febrewaris]] [[1997]] | berteplak = Estepona, ([[Spanje]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | sjenre = Popmuzyk | ynstrumint = | sjongtaal = ferskaat | grutste hit(s) = | jierren aktyf = [[2006]] – no | prizen = | webside = [https://anamenamusic.com anamenamusic.com] }} {{Spaanske namme|Ana|Mena|Rojas|Mena|Mena Rojas}} '''Ana Mena Rojas''' (Estepona, [[25 febrewaris]] [[1997]]) is in Spaansk popsjongster en [[aktrise]]. Se begûn har karriêre yn 2009 yn de [[telefyzjerige]] ''Marisol, la película''. Yn 2010 die se mei oan Disney's muzikale realityshow ''My Camp Rock 2'', wêrby 't se as winneres einige. ==Biografy== Mena har muzikale karriêre begûn yn 2016, doe 't se har debútsingle "No Soy Como Tó Crees" útbrocht. Mena hat sûnt dy tiid mei in soad bekende artysten gearwurke, dêr't [[Becky G]], CNCO en [[Lali Espósito]] ûnder wiene. Yn 2018 brocht se har [[debút]] studio-album út. Yn 2018 waard se populêr yn [[Italië]] mei it nûmer ''D' estate non vale'' mei Fred De Palma. It ûnferwachte italjaanske sukses wie in ''game changer'' yn har karriêre. Sûnt dy tiid wist se sawol yn Italië as yn Spanje mear as ien [[Hit (muzyk)|simmerhits]] ôf te leverjen en waard se ien fan de meast beharke Spaanske artysten fan it [[Streaming media|streamingtiidrek]]. Neffens har platemaatskippij hat se yn 2022 36 platina en 3 gouden platen ferkocht, benammen yn Italië en Spanje. == Filmografy == {| class="wikitable sortable" |+Telefyzjerollen ! Jier ! Titel ! Rol !Notysjes |- | 2009 | ''Marisol, la película'' | Pepi | Tf film |- | 2010 | ''Supercharly'' | Verónica Navarro | 5 ôfleveringen |- | 2010 | ''My Camp Rock''. | Harsels | Winner |- | 2013, 2017 |'''Tu cara me suena'' | [[Abraham Mateo]] | Gastoptreden (seizoen 3, ôflevering 9) |- | 2013-2014 | ''Vive cantando'' | Paula Ruiz Almagro | Weromkearende rol |- | 2021 | ''Bienvenidos a Edén'' | TPD | [[Netflix]] (8 ôfleveringen) |} {| class="wikitable" |+Filmrollen ! Jier ! Titel ! Rol |- | 2011 | ''The Skin I Live In''. | Norma Ledgard (bern) |- | 2018 | ''Viaje al cuarto de una madre'' | Bea |} ==Diskografy== ;album * ''Index'' (2018) == Keppeling om utens == * [https://www.imdb.com/name/nm3091000/ IMDb-profyl] {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Ana Mena]] }} {{DEFAULTSORT:Mena, Ana}} [[Kategory:Spaansk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Spaansk sjonger]] [[Kategory:Spaansk popartyst]] [[Kategory:Andalûsysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1997]] augu5q3wvxb2j1tano26lq9nf3ot1b1 0 161466 1228752 1134661 2026-04-26T22:57:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228752 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jaws book cover + Jaws logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = | namme = ''Jaws'' | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produsint = [[Richard D. Zanuck]]<br>[[David Brown (produsint)|David Brown]] | útfierend produsint = | senario = [[Peter Benchley]]<br>[[Carl Gottlieb]] | basearre op = [[Jaws (roman)|de roman]] fan [[Peter Benchley]] | kamerarezjy = [[Bill Butler (kameraregisseur)|Bill Butler]] | muzyk = [[John Williams (komponist)|John Williams]] | filmstudio = [[Zanuck/Brown Company]]<br>[[Universal Pictures]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Roy Schneider]]<br> [[Richard Dreyfuss]] | voice-over = | byrollen = [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]]<br>[[Lorraine Gary]]<br> [[Murray Hamilton]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[20&nbsp;juny]] [[1975]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[horrorfilm|horror]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 124 minuten | budget = $9&nbsp;miljoen | opbringst = $476,5&nbsp;miljoen | prizen = 3× [[Oscar]]<br>1× [[Golden Globe]]<br>1× [[Grammy Award]]<br>1× [[BAFTA]] | filmsearje = ''[[Jaws (filmsearje)|Jaws]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[Jaws 2]]'' }} '''''Jaws''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[horrorfilm|horror]][[skrillerfilm]] út [[1975]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Roy Schneider]] en [[Richard Dreyfuss]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "[[Kaken]]". It [[plot|ferhaal]] giet oer it [[fiktive]] [[fakânsje]]-[[eilân]] Amity, yn [[Nij-Ingelân]], dat terrorisearre wurdt troch in [[minskesliner|minskeslinende]] [[wite haai]]. De pleatslike [[plysjekommissaris]] Martin Brody giet der mei [[marine biology|marine biolooch]] Matt Hooper en de [[berop]]smjittige [[haai]]e[[jacht (aktiviteit)|jager]] Quint op út om mei it bist ôf te weven. De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] mei [[Jaws (roman)|deselde namme]], in [[bestseller]] út [[1974]] fan [[Peter Benchley]]. ''Jaws'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s en woeks yn 'e [[bioskopen]] út ta in fenomenaal súkses. It wie de meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film aller tiden oant twa jier letter ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' útkaam. ''Jaws'' wûn trije [[Oscar]]s, in [[Golden Globe]], in [[Grammy Award]] en in [[BAFTA]]. De film foarme de trochbraak fan Steven Spielberg as regisseur en fan [[John Williams (komponist)|John Williams]] as [[filmkomponist]]. Tsjintwurdich wurdt ''Jaws'' sjoen as in wiere filmklassiker, dy't yn [[2001]] opnommen waard yn it [[Nasjonaal Film Register]]. De film hie in grutte en duorjende ynfloed op oare films, de Amerikaanske [[filmyndustry]] en it byld dat in protte minsken hawwe fan [[haaien]]. It súkses fan ''Jaws'' late ta it ûntstean fan in [[mediafranchise]] mei [[Jaws (mediafranchise)|deselde namme]], dy't û.o. bestiet út trije almar as minder beoardiele [[ferfolchfilm]]s. Oer it negative effekt fan ''Jaws'' op 'e haaiepopulaasje spriek Spielberg letter syn grutte en duorjende spyt út. ==Plot== Op in [[jûn]] oan it begjin fan 'e [[simmer]] hâlde [[fakânsje]]fierende [[studint]]en in [[strânfeest]] op it [[strân]] fan it [[toerist]]yske [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[eilân]] Amity, foar de [[kust]] fan [[Nij-Ingelân]]. Yn it [[skimertsjuster]] giet in [[famke]], Chrissy Watkins, [[neaken swimmen|neaken te swimmen]] yn [[see]] by wize fan [[ferlieding]] fan in [[jonge]]. Dyselde, Cassidy, is lykwols te [[dronken]] om har it hiele ein troch de [[dunen]] te folgjen, en falt heal ûntklaaid op it strân yn 'e [[sliep|sûs]]. Underwilens wachtet Chrissy al [[wettertraapjen]]d omdôch op him, oant se ynienen op [[geweld]]diedige wize kopke-ûnder skuord wurdt. Se komt noch in pear kear boppe, mar har gjalpen kringe net ta Cassidy troch, en úteinlik wurdt se foargoed ûnder it wetter wei. De oare deis, nei't Cassidy har as [[fermist]] opjûn hat by de pleatslike [[plysje]], wurdt har [[stoflik omskot]] fierderop op it strân oantroffen, of alteast wat der noch fan oer is. As de [[patolooch-anatoom]] fêststelt dat it om in oanfal fan in mânske [[haai]] giet, risselwearret Martin Brody, de [[plysjekommissaris]] fan Amity, om 'e strannen fan it eilân ôf te setten om foar te kommen dat der mear [[slachtoffer]]s falle. [[Boargemaster]] Larry Vaughn sit lykwols mear yn noed oer wat it foar de pleatslike [[ekonomy]] betsjutte soe as bekend wurdt dat Amity teheistere wurdt troch in [[minskesliner|minskeslinende]] haai. Hy wurdt yn dy opfetting stipe troch de [[gemeenteried]] en pleatslike [[ûndernimmer]]s dy't it hawwe moatte fan 'e [[toerist]]en dy't by 't simmer op it eilân gearkloftsje. Vaughn wiist derop dat it eilân noch nea earder swierrichheden mei haaien hân hat. De patolooch-anatoom komt, dúdlik ûnder druk fan Vaughn-en-dy, werom op syn eardere fêststelling fan 'e deadsoarsaak, en hâldt no út dat Chrissy Watkins fermeald wêze moat troch de [[skroef (skip)|skroef]] fan in passearjend [[skip]]. Brody komt sels út [[New York (stêd)|New York]]; hy wennet noch gjin jier op Amity en wit frijwol neat fan 'e see ôf, dat hy leit him by Vaughn syn ideeën del, sij it mei in beskate [[tsjinnichheid]]. {{Plotbedjer film}} De oare deis giet Brody, dy't him noch altyd net botte noflik oer de hiele kwestje fielt, nei it strân mei syn [[oarehelte|frou]] Ellen en harren jonge [[soan]]nen Michael en Sean. Tsientallen lju bejouwe har dêr yn 'e [[brâning]] oant Alex Kintner, in jonkje fan in jier as tsien dat op in [[luchtbêd]] omdriuwkelet, ynienen ûnder wetter skuord en ferslynd wurdt. Alle swimmers flechtsje yn [[panyk]] it wetter út en it lek biten en swier [[bloed|beblette]] luchtbêd spielt oan op it strân wylst kommissaris Brody helpeleas tasjocht. Frou Kintner, de [[mem]] fan it jonkje, lovet neitiid in [[preemje (opspoaringsmetoade)|priis]] fan [[$]]3.000 út oan 'e persoan dy't de haai deadet dy't har soan ferslynd hat. By in [[gearkomste]] fan 'e gemeenteried dêr't Brody ek oanwêzich is, besykje boargemaster Vaughn en de pleatslike [[horeka]]-ûndernimmers de oanwaaksende [[eangst]] by de oare oanwêzigen de kop yn te drukken. It slagget Brody om 'e strannen ticht te krijen, mar inkeld foar [[24&nbsp;oeren]]. De gearkomste wurdt ûnderbrutsen as Quint, in pleatslike [[berop]]smjittige [[jacht (aktiviteit)|haaiejager]], it wurd nimt. Hy biedt oan om efter de minskesliner oan te gean, mar net foar in skiterige $3.000. Hy wol $10.000 plus ûnkosten hawwe. Vaughn seit ta dat er it oanbod yn omtinken nimme sil. De beleanning fan $3.000 lûkt alderhanne hampelmannen nei it eilân ta, dy't op 'e meast ûnberette wize op 'haaiejacht' geane. Guon [[ferdrinking|ferdrinke]] suver al foar't se de [[haven]] út binne, en Brody en syn iennichste ûnderhearrige, plysjeman Hendricks, hawwe der hiel wat mei te stellen. Underwilens arrivearret ek Matt Hooper op it eilân, in [[marine biology|marine biolooch]] ferbûn oan in [[oseänografy]]sk [[ynstitút]], dy't Brody frege hie del te kommen nei de earste oanfal. Hooper freget om it stoflik omskot fan Chrissy Watkins te sjen, en stelt fuortendaliks fêst dat se omkommen is troch de oanfal fan in haai, en boppedat in ûngewoan gruttenien. As guon fan 'e haaiejagers weromkomme mei in mânske [[tigerhaai]], ferklearret boargemaster Vaughn fuortendaliks dat mei de minskesliner ôfweefd is. Hooper, dy't sterk [[twifel]]et oft de bytradius fan 'e tigerhaai wol oerienkomt mei de biten yn it lyk fan Chrissy Watkins, wol de [[mage]] fan 'e haai iepensnije om te sjen oft dêr minsklike resten yn sitte, mar dêr leit Vaughn it near op. Underwilens slacht frou Kintner kommissaris Brody yn it iepenbier yn it gesicht om't se ûntdutsen hat dat har soan net it earste slachtoffer wie. Mei't Brody de strannen nei de earste oanfal net ôfset hat, hâldt se him [[ferantwurdlikheidsgefoel|ferantwurdlik]] foar de dea fan har jonge. Nei de konfrontaasje flústeret Vaughn Brody yn it ear dat se mis is, mar Brody jout har gelyk. Let dy jûns glûpe Brody en Hooper nei de tigerhaai ta, dy't se iepensnije. Se fine yn 'e mage gjin minsklike resten, wat bewiist dat it bist net de minskesliner is. Sadwaande sette se op it mei de nijste [[technology]]ske snufkes tariste [[jacht (fartúch)|jacht]] fan Hooper de see op yn it gebiet tusken it plak dêr't Chrissy Watkins omkaam en it strân dêr't Alex Kintner ferslynd waard. Se treffe dêr in heal [[sonken]] boat oan. Hooper giet mei [[djipseedûken|dûkerstaris]] it wetter yn om 'e saak te hifkjen en fynt yn 'e [[romp (skip)|romp]] fan 'e boat in grut gat dêr't noch in reuseftige [[tosk|haaietosk]] yn it [[hout]] stykjen bleaun is. Dêroan kin er sjen dat de minskesliner eins in reuseftige [[wite haai]] wêze moat. Hooper ferliest de tosk lykwols trochdat er de [[skrik]] fan syn libben kriget as ynienen it lyk fan [[fisker]]man Ben Gardner it skynsel fan syn [[bûslampe]] binnen driuwt. De oare deis prate Brody en Hooper tegearre op boargemaster Vaughn yn om him te bewegen de strannen ticht te dwaan. It slagget harren lykwols net om him fan harren ûntdekkings te oertsjûgjen. It [[wykein]] fan 'e [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsdei]] komt deroan, wannear't der it measte fertsjinne wurde kin fan it hiele jier, en it soe neffens Vaughn pas in ramp wêze as dy ynkomsten foar Amity ferlern giene. Sadwaande giet er allinne mar akkoart mei it ynstellen fan feilichheidsmaatregels, lykas de ynset fan in [[helikopter]] en boaten mei bewapene wachters in pear hûndert meter de see op, en útkyktuorren op it strân. Mei Unôfhinklikheidsdei lizze de strannen op Amity grôtfol en withoefolle lju weagje har yn see. Der brekt panyk út as in grutte [[rêchfin]] op 'e swimmers takomt, mar it blykt in flauwe [[grap]] mei in stik [[karton]] te wêzen fan in pear [[opslûpen jonge]]s. Fuort letter swimt de echte haai in [[tijmûning]] njonken it strân binnen, dêr't Brody syn soan Michael en dy syn [[freonskip|freonen]] oan it [[silen]] binne om't Brody harren net de iepen see opgean litte wol. In man yn in [[roeiboat]]sje wurdt troch de haai yn it wetter stompt en foar de eagen fan Michael opfretten, mei as gefolch dat de jonge yn [[shock]] rekket. De haai ferdwynt dêrnei like fluch en ûnfersteurber as er kommen is. Vaughn, dy't syn eigen bern ek meinommen hie nei it strân, is der neitiid raar oan ta. Brody makket fan 'e gelegenheid gebrûk troch him in offisjeel dokumint ûndertekenje te litten dat Brody tastiet út namme fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] de haaiejager Quint yn te hieren. De oare deis sette Brody, Hooper en Quint ôf de see op yn Quint syn houten fiskersboat de ''Orca'', mei de bedoeling om foar iens en foar altyd mei de minskeslinende wite haai ôf te weven. Wylst Brody besiket de haai oan te lûken troch [[chumming|chum]] ([[ferrotting|rotsjende]] [[fisk]]eresten) oerboard te skeppen, risselwearret Quint om 'e haai oan in swiere [[angel (fiskersreau)|angel]] oan 'e heak te slaan. Dat bart ek, mar ear't er him ophelje kin, wurdt de line trochbiten. Op in stuit dûkt de haai sûnder warskôging oan 'e [[efterstjûne]] fan 'e boat op. Quint rûst dat er 7.60&nbsp;[[meter|m]] lang is en 3&nbsp;[[ton (massa)|ton]] weagje moat. Hy sjit it bist mei in [[harpoen]] út in [[harpoeneargewear]], dêr't in [[tou]] oan fêst sit dat ferbûn is oan in driuwtûne. De haai lûkt de mei [[lucht]] folde tûne lykwols ûnder wetter en wurdt wer wei. As it [[nacht]] wurdt, fine de earder sûnder ophâlden kreauwende Quint en Hooper inoar yn ferhalen oer harren respektivelike [[groede]]n. Dat giet mank mei in protte ynnimmen fan [[alkohol]]. As Brody Quint nei in groede freget dy't er oerslein hat, fertelt de haaiejager dat er yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] by de [[Amerikaanske Marine]] tsjinne hat op 'e [[swiere kruser]] de [[USS Indianapolis (CA-35)|USS&nbsp;''Indianapolis'']]. Dat wie it skip dat de [[atoombom]] ôflevere op it eilân [[Tinian]], dêr't dy wei nei [[Japan]] flein waard om [[atoombombardeminten fan Hiroshima en Nagasaki|op Hiroshima smiten]] te wurden. Op 'e weromweis waard it skip [[torpedo (wapen)|torpedearre]] troch in Japanske [[ûnderseeër]]. Fan 'e [[bemanning]] rekken 1.100 man yn see, dêr't se de folgjende dagen allegeduerigen bleatstiene oan oanfallen troch haaien, oant fiif dagen letter mar 316 man út it wetter helle waarden.*<br> <small><nowiki>*)</nowiki> Yn it echt rekken der 900 man fan 'e bemanning fan 'e USS ''Indianapolis'' te wetter. Dêrfan waarden yndie mar 316 rêden, mar de measte slachtoffers kamen om fan [[útputting]], [[sâltfergiftiging]] en [[útdrûging]]. Harren liken waarden foar in grut part troch de haaien ferslynd, mar it tal matroazen dat libben troch de haaien ferskuord waard, wurdt, oars as dat ''Jaws'' suggerearret, rûsd op 25 oant 150.</small> Yn 'e nacht komt de driuwtûne ynienen deunby de ''Orca'' wer boppe wetter. De haai raamt de boat en de [[motor]] rekket skansearre as er mei seewetter oerspield wurdt. Quint en Hooper wurkje de hiele nacht troch om 'e motor wer oan 'e praat te krijen en it [[roer]] te reparearjen. Moarnsier, as de haai wer opdûkt, besiket Quint it tou fan 'e driuwtûne oan 'e efterstjûne fan 'e boat fêst te meitsjen, mar de haai byt it tou fuortby syn hannen troch. Brody besiket de [[Amerikaanske Kustwacht]] op te roppen om help te krijen, mar Quint, dy't [[obsesje|obsedearre]] rekke is troch de haai, slacht de [[portofoan|radiostjoerder]] oan gruzeleminten. Hy harpoenearret de haai op 'e nij, sadat it bist wer oan in driuwtûne fêstsit, en nei in lange efterfolging slagget dat him jitris, sadat de haai dan twa driuwtûnen meisleept. Mei't it bist no de ''Orca'' liket te efterfolgjen, set Quint koers nei de kust fan Amity, om it bist nei ûndjipper wetter te lokjen. Dêrby jout er tsjin 'e goerie fan Hooper yn sa'n gas dat er úteinlik de motor alhiel opblaast. As de haai om 'e boat hinne begjint te rûntsjedraaien, meitsje Quint en Brody de touwen fan 'e beide driuwtûnen fêst oan klampen op 'e efterstjûne. Mar de haai is sa sterk dat er de ''Orca'' efterút begjint te slepen, mei as gefolch dat de efterstjûne derûnder driget te strûpen. Quint risselwearret dan om 'e touwen troch te houwen, mei in [[kapmês]], mar ear't er dat dwaan kin, komme de klampen los fan 'e efterstjûne. Quint sjit in trêde harpoen mei in driuwtûne oan in tou yn 'e haai. Hy is der wis fan dat trije driuwtûnen is bist oan it wetteroerflak hâlde sille. Mar de haai skuort de trije driuwtûnen mei ûnder wetter en ferdwynt wer. Mei't de ''Orca'' stadichoan begjint te [[sinken]], beslute Quint en Hooper, ta [[alteraasje]] fan Brody, ta in noch riskantere aksje. Hooper docht in [[dûkerspak]] oan mei in [[soerstofflesse]] op 'e [[rêch]] en lit him dan yn in [[haaiekoai]] yn it wetter sakje. Syn bedoeling is om 'e haai te [[ynjeksje|ynjektearjen]] mei [[strychnine]], in [[gif]], wêrfoar't er in [[ynjeksjespear]] brûke sil. Om't de [[hûd]] fan dit eksimplaar fiersten te hurd en tsjûk is foar de [[nulle]], moat er him yn 'e [[bek]] of it [[each]] reitsje. As Hooper ienris ûnder wetter is, wurdt de koai al rillegau oanfallen, krekt oan 'e kant dêr't er mei de rêch hinne stiet. Troch de skok fan 'e botsing falt him de spear út 'e hannen. De haai ferwoastget de koai, mar wylst er yn 'e ferbûgde [[traalje]]s betize rekket, wit Hooper te ûntkommen en siket beskûl op 'e seeboaiem. De haai is no troch alles hinne [[breinroer]] en byt de efterstjûne fan 'e ''Orca'' ôf. Quint glidet by it skean steande [[dek (skip)|dek]] del en wurdt troch de haai deabiten en ferslynd. Brody sit fêst op 'e no fluch sinkende boat. As de haai mei syn kop troch de sydkant fan 'e romp nei binnen stompt, wit er it bist de twadde soerstofflesse fan Hooper yn 'e bek te triuwen. Brody ûntsnapt mei it [[gewear]] fan Quint nei de [[mêst]], en wannear't de haai op 'e nij op 'e boat takomt, rjochtet er op 'e soerstofflesse. As er dy úteinlik rekket, liedt dat ta in [[ûntploffing]] dy't de haai folslein útinoar ryt. Hooper sjocht de restanten fan 'e haai nei de seeboaiem sakjen en komt wer boppe wetter. Hy en Brody bine de oerbleaune driuwtûnen oan in stik wrakhout fêst en swimme sa nei de kust fan Amity. ==Rolferdieling== [[File:Roy Scheider 2007.jpg|right|thumb|140px|[[Roy Schneider]] yn [[2007]].]] [[File:Richard Dreyfuss.jpg|right|thumb|140px|[[Richard Dreyfuss]] yn [[1997]].]] [[File:Robert Shaw.jpg|right|thumb|160px|[[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] yn [[1958]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[plysjekommissaris]] Martin Brody | [[Roy Schneider]] |- | Matt Hooper | [[Richard Dreyfuss]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Quint | [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] |- | Ellen Brody | [[Lorraine Gary]] |- | [[boargemaster]] Larry Vaughn | [[Murray Hamilton]] |- | [[plysjeman]] Hendricks | [[Jeffrey Kramer]] |- | Meadows | [[Carl Gottlieb]] |- | Chrissy Watkins | [[Susan Backlinie]] |- | frou Kintner | [[Lee Fierro]] |- | Michael Brody | [[Chris Rebello]] |- | Sean Brody | [[Jay Mello]] |- | Cassidy <small>([[dronken]] jonge)</small> | [[Jonathan Filley]] |- | [[slachtoffer]] yn [[tijmûning]] | [[Ted Grossman]] |- | Alex Kintner | [[Jeffrey Voorhees]] |- | Ben Gardner | [[Craig Kingsbury]] |- | [[patolooch-anatoom]] | [[Robert Nevin]] |- | [[ferslachjouwer]] | [[Peter Benchley]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== ''Jaws'' is basearre op 'e [[roman]] ''[[Jaws (roman)|Jaws]]'' fan [[sjoernalist]] en [[skriuwer]] [[Peter Benchley]], dy't yn [[1974]] útkaam. [[Richard D. Zanuck]] en [[David Brown (produsint)|David Brown]], twa [[filmprodusint]]en by [[Universal Pictures]] yn [[Hollywood]], hiene fierhinne deselde [[ûnderfining]] mei it boek. Se kamen it allebeide by [[tafal]] foar de publikaasje al tsjin, liezen it yn ien [[sliep]]eleaze [[nacht]] út en fûnen it ien fan 'e spannendste boeken dy't se ea lêzen hiene. Dêrom stieken se de koppen byinoar en besleaten se om in ferfilming te meitsjen. Se kochten al yn [[1973]] de [[filmrjochten]] op 'e roman oan foar de priis fan [[$]]175.000 (omrekkene sa'n $990.000 yn jild út [[2018]]). Brown soe letter sizze dat se, hiene se it boek twaris lêzen, fan in ferfilming ôfsjoen hawwe soene om't se dan foar it ferstân krigen hiene hoe dreech guon [[sêne]]s te ferfilmjen wiene. Zanuck en Brown namen foar de [[funksje (posysje)|funksje]] fan [[regisseur]] alderearst [[John Sturges]] yn omtinken, in feteraan út 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]], dy't ek in oare [[see]]-[[aventoerefilm]] makke hie, ''[[The Old Man and the Sea (film út 1958)|The Old Man and the Sea]]''. Se besleaten de post lykwols ta te kennen oan [[Dick Richards]], waans [[debút]] as regisseur, ''[[The Culpepper Cattle Co.]]'', it foargeande jiers útkommen wie. Richards hie it lykwols foar de moade om 'e [[haai]] oant te tsjutten as in [[walfisk]], in gewoante dy't de produsinten al hiel gau begûn te [[yrritaasje|yrritearjen]] en late ta syn [[ûntslach]]. Underwilens woe [[Steven Spielberg]] ''Jaws'' stomme graach regissearje. Hy hie krekt in oare film foar Zanuck en Brown makke, ''[[The Sugarland Express]]'', en by in gearkomste yn harren [[kantoar]] hied er in eksimplaar fan Benchley syn doe noch net publisearre roman opmurken en meikrigen om te lêzen. Dat, doe't it mei Richards op 'e non rûn, stie Spielberg klear om him te ferfangen. Yn [[juny]] [[1973]], noch foar't ''The Sugarland Express'' útkaam, tekene er in [[kontrakt]] mei Zanuck en Brown. Ear't de produksje úteinsette, betocht Spielberg him lykwols. Hy hie alris earder sa'n soarte makke, de [[tillefyzjefilm]] ''[[Duel (film út 1971)|Duel]]'' ([[1971]]) oer in man dy't terrorisearre wurdt troch de meast bûten byld bliuwende [[frachtweinsjauffeur|sjauffeur]] fan in [[frachtwein]], en hy wie bang dat er tenei inkeld noch foar dat [[sjenre]] frege wurde soe as er no wer sa'n film makke. Hy helle it him yn 'e holle om te ferhúzjen nei [[20th Century Fox]], dêr't er ''[[Lucky Lady]]'' meitsje koe, mar Universal hold him oan syn kontrakt. Brown prate Spielberg neitiid nij [[entûsjasme]] foar ''Jaws'' yn. ===Senario=== Spielberg wurke by syn [[rezjy]] fan ''Jaws'' op basis fan in [[senario]] dat skreaun wie troch Benchley, deselde dy't ek de oarspronklike roman skreaun hie. Yn it filmskript wiene in protte subplots út 'e roman ôftanke om in mear streamline ferhaal te krijen. Yn opdracht fan Spielberg waarden de [[trije-aktestruktuer|earste beide akten]] fan it boek frijwol hielendal werskreaun foar de film, wylst de jacht op 'e haai, dy't yn it boek de [[trije-aktestruktuer|trêde akte]] foarmet, ridlik trou omset waard nei it senario. Spielberg fûn de [[personaazje]]s yn it senario lykwols net botte [[sympaty]]k, dat hy frege ferskate [[senarioskriuwer]]s om der nochris nei te sjen, mar allegearre betanken se foar dy eare. Uteinlik fûn er [[toanielskriuwer]] [[Howard Sackler]] ree om it senario te werskriuwen sûnder dat er dêr in fermelding op 'e [[ôftiteling]] foar krige. Neitiid miste Spielberg noch wat [[humor]] yn it senario, dat hy frege syn freon [[Carl Gottlieb]], in [[komeedzje]]skriuwer, om it te bewurkjen. Oarspronklik wie it de bedoeling dat Gottlieb inkeld de [[dialooch]] wat oppoetse soe, mar úteinlik waard er de wichtichste skriuwer fan it senario. Ek [[John Milius]] en de senaristen fan ''The Sugarland Express'', [[Matthew Robbins (senarioskriuwer)|Matthew Robbins]] en [[Hal Barwood]], droegen sûnder fermelding op 'e ôftiteling by oan it senario. Uteinlik sieten der likernôch 27 [[sêne]]s yn 'e film dy't net yn 'e roman foarkomme. Benchley hie ''Jaws'' skreaun nei't er lêzen hie hoe't [[sportfiskjen|sportfisker]] [[Frank Mundus]] yn [[1964]] in ûnbidich grutte haai fongen hie, en it personaazje fan Quint wie fierhinne op Mundus basearre. Sackler betocht de eftergrûn fan Mundus as oerlibbene fan 'e [[ramp]] mei de [[USS Indianapolis (CA-35)|USS&nbsp;''Indianapolis'']] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]]. De fraach wa't ferantwurdlik wie foar it skriuwen fan 'e [[monolooch]] fan Quint oer dat foarfal, late letter ta frijwat kontroverse. Neffens Spielberg droegen Sackler, Milius en [[akteur]] [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] der alle trije oan by. Neffens Gottlieb wie it fral it wurk fan Shaw (dy't ek toanielskiuwer wie) en hie Milius der net folle mei te krijen. ===Casting=== Hoewol't Spielberg tastimde yn it fersyk fan Zanuck en Brown om guon bekende [[akteur]]s te [[cast]]en, woed er tagelyk krekt net grutte filmstjerren hawwe, mei't neffens him de haai de iennichste superstjer yn 'e film wêze moast. Foar de rol fan [[plysjekommissaris]] Martin Brody waard [[Robert Duvall]] frege, mar dy hie inkeld belangstelling foar de rol fan Quint. [[Charlton Heston]] liet witte wol earen nei de rol te hawwen, mar in akteur fan syn statuer koe Spielberg no krekt net brûke. Uteinlik foel de kar op [[Roy Schneider]], in bekend akteur mar gjin grutte filmstjer. [[File:Mechashark.JPG|right|thumb|250px|Ien fan 'e [[meganika|meganyske]] haaien wurdt út it wetter takele.]] De rol fan Quint waard oanbean oan [[Lee Marvin]] en [[Sterling Hayden]], dy't allebeide nee seine. Njoggen dagen foar it begjin fan 'e produksje retten Zanuck en Brown [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] oan, mei wa't se krekt gearwurke hiene oan ''[[The Sting]]''. Shaw sels seach de rol net sitten, mar stimde deryn ta op oanrieden fan syn [[oarehelte|frou]] (de aktrise [[Mary Ure]]) en syn [[sekretaresse]], dy't allebeide tige [[entûsjast]] wiene. Foar de rol fan [[marine biology|marine biolooch]] Matt Hooper woe Spielberg [[Jon Voight]] hawwe, mar dat waard him net. Ferskate oare akteurs, ûnder wa [[Jan-Michael Vincent]], [[Kevin Kline]] en [[Jeff Bridges]], waarden yn omtinken nommen, mar Spielberg syn freon [[George Lucas]] rikkemandearre [[Richard Dreyfuss]] oan, mei wa't er gearwurke hie oan ''[[American Graffiti]]''. Dreyfuss betanke foar de eare, mar doe't er in besletten fertoaning foarôfgeande oan 'e [[premiêre]] fan syn lêste film seach, ''[[The Apprenticeship of Duddy Kravitz (film)|The Apprenticeship of Duddy Kravitz]]'', fûn er syn [[aktearjen]] dêryn sa min, dat er bang wie dat nimmen him mear ynhiere soe as se de film ienris sjoen hiene. Dat hy skille daliks Spielberg op mei it boadskip dat er him betocht hie. Yn ien fan 'e [[byrol]]len waard [[Lorraine Gary]], de frou fan 'e doetiidske [[algemien direkteur]] fan [[Universal Pictures]] [[Sidney Sheinberg]], [[cast]] as Ellen, de frou fan Brody. [[Stuntfrou]] en aktrise [[Susan Backlinie]] waard cast as Chrissy Watkins, it earste [[slachtoffer]] fan 'e haai, mei't se goed [[swimmen|swimme]] koe en it gjin beswier fûn om dat [[neaken]] te dwaan (hoewol't dêr yn 'e film yn it [[skimertsjuster]] trouwens neat fan te sjen is). De measte lytsere roltsjes waarden ferjûn oan ynwenners fan it eilân [[Martha's Vineyard]], dêr't de film opnommen waard. In foarbyld wie [[plysje]]man Hendricks, dy't spile waard troch de lettere [[tillefyzjeprodusint]] [[Jeffrey Kramer]]. [[Craig Kingsbury]], in pleatslike [[fisker]] fan Martha's Vineyard, hie de rol fan Ben Gardner. Kingsbury wie op it eilân in [[legindarysk]]e eksintrikeling, en in diel fan syn útspraken en syn [[hâlden en dragen]] efter de skermen waard troch Shaw oernommen foar syn rol as Quint. ===Opnamen=== Mei Zanuck en Brown as [[filmprodusint|produsinten]] foar [[Universal Pictures]] en harren eigen [[filmstudio]], de [[Zanuck/Brown Company]], waard foar de film in [[budget]] fan [[$]]3,5&nbsp;miljoen útlutsen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Bill Butler (kameraregisseur)|Bill Butler]]. As [[setting]] wie it eilân [[Martha's Vineyard]] útsocht, foar de [[kust]] fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Massachusetts]], nei't it eastlike part fan [[Long Island]] yn omtinken nommen mar ôfwiisd wie. De kar foel op Martha's Vineyard om't Spielberg ferlet hie fan in fakânsje-eilân foar de [[middenklasse]], en teffens om't de omlizzende seeboaiem fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] dêre oant 19&nbsp;[[km]] út 'e kust nea ûnder de 11&nbsp;[[meter|m]] djipte sakket, sadat de de meganyske haaien dêr ynset wurde koene op plakken bûten it sicht fan lân. De [[opnamen (film)|opnamen]] setten op [[2&nbsp;maaie]] [[1974]] útein en duorren oant en mei [[6&nbsp;oktober]] fan dat jier. Dat wiene 159 draaidagen, hoewol't der yn 't foar mar 55 ynpland wiene. Fan gefolgen tine it budget ek út ta $9&nbsp;miljoen. De sênes mei de haai woene Zanuck en Brown earst in libbene [[wite haai]] foar traine, mar dat plan waard harren al rillegau ûntpraat. Sadwaande waarden der trije [[meganika|meganyske]] haaien fan wiere grutte brûkt, dy't yn 'e [[simmer]] fan [[1973]] ûntwurpen waarden troch [[artdirector]] [[Joe Alves]]. Se waarden tusken [[novimber]] [[1973]] en [[april]] [[1974]] boud troch in team fan fjirtich [[technisy]] fan Rolly Harper's Motion Picture & Equipment Rental, in [[rekwisyt|rekwisite]]ferhierbedriuw yn [[Sun Valley (Kalifornje)]]. De earste haai wie in 'seeslide', dy't troch it wetter lutsen wurde koe, besteande út 'e boppekant fan 'e haai sûnder de [[búk]]. De oare beide wiene 'platfoarmhaaien', ien dy't fan lofts nei rjochts troch it byld fan 'e [[kamera]] beweegde, mei de (ûnsichtbere) rjochterkant iepen foar tagong fan [[pneumatyk|pneumatyske]] slangen, en ien dy't fan rjochts nei lofts troch it byld fan 'e kamera beweegde, mei de lofterkant iepen. ''Jaws'' wie de earste grutte Hollywood-film dy't echt op see filme waard, en dat soarge foar in protte swierrichheden. It rûn sa út 'e klauwen dat de leden fan 'e [[filmcrew]] op in stuit nei de film begûnen te ferwizen as ''Flaws'' ([[Ingelsk]] foar "Flaters", rimend op ''Jaws''). [[Sylboat]]en fearen op 'e eftergrûn troch it byld yn sênes dêr't se net winske wiene, kamera's rekken trochweakke mei [[korroazje|korrosyf]] [[seewetter]] en de rekwisythaaien wegeren geregeldwei tsjinst. Begjin july [[kapseizen|kapseisde]] it platfoarm dêr't de haaien op nei see sleept waarden, sadat der dûkers ynset wurde moasten om it wer fan 'e seeboaiem op te takeljen. De sabeare "net-absorbearjende" hûd fan 'e haaien, makke fan [[neopreen]]skom, begûn frijwol daliks focht op te nimmen, wat de de bisten in opswold oansjen joech. De seeslidehaai rekke betize yn in wâld fan [[seewier]]. Senarioskriuwer [[Carl Gottlieb]] waard op in hier nei [[ûnthalze]] troch in [[boatskroef]] en [[akteur]] [[Richard Dreyfuss]] rekke hast opsletten yn 'e [[haaiekoai]]. De boat de ''Orca'' sonk hast mei de akteurs noch oan board. De akteurs wiene gauris [[seesykte|seesiik]], en de filmcrew rekke oanhelle mei [[sinnebrân]] en [[hûd]]swierrichheden fanwegen alle sâlt wetter. [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] pykte omreden fan [[belesting]]problemen út nei [[Kanada]] wannear't er mar koe. As er àl op 'e [[filmset]] wie, joech er him nei de opnamen oer oan [[komasûpen]] en boppedat ûntwikkele er in [[skeel]] mei Dreyfuss, dy't tsjin syn eigen ferwachting yn troch de [[filmkritisy]] rûnom bejubele waard om syn rol yn ''The Apprenticeship of Duddy Kravitz''. [[File:Menemsha.jpg|left|thumb|250px|It [[fisker]]sdoarp [[Menemsha]] op it [[eilân]] [[Martha's Vineyard]] wie de wichtichste filmlokaasje foar ''Jaws''.]] Alle tsjinslaggen wiene foar de úteinlike film yn guon opsichten in seine. Want om't er faak net fan 'e meganyske haaien gebrûk meitsje koe, waard Spielberg twongen om in protte sênes op te nimmen wêryn't de oanwêzigens fan 'e haai inkeld yndirekt oantsjutten waard. Yn 'e iepeningssêne, bygelyks, wêryn't neffens it senario de haai Chrissy Watkins oanfoel en opfriet, wie de haai úteinlik hielendal net te sjen. Ynstee waard de sêne filme mei inkeld aktrise [[Susan Backlinie]], dy't oan keabels troch it wetter sleept en kopke-ûnder skuord waard. En by ferskate sênes by de jacht op 'e haai wurdt de oanwêzigens fan it bist inkeld oanjûn troch de oer it wetter slepende driuwtûnen, wat eins folle driigjender is. De bylden fan 'e meganyske haaien waarden yn 'e úteinlike [[filmmontaazje|montaazje]] fan 'e film troch [[filmeditor]] [[Verna Fields]] oanfolle mei bylden fan echte [[wite haai]]en dy't troch [[Ron en Valerie Taylor]] opnommen wiene by [[Dangerous Reef]], foar de kust fan [[Súd-Austraalje]]. Dêrby stoppen se in tige koarte akteur yn in miniatuer haaiekoai om 'e yllúzje te jaan dat de haaien ûnbidige grut wiene. Doe't der op in stuit gjin akteur yn siet, waard de koai oanfallen troch in wite haai dy't it hiele ding fernielde. De bylden dêrfan wiene sa sikestûkjend, dat Spielberg besleat en nim se yn syn film op. Om't de koai yn dy bylden leech wie, moast it personaazje fan Matt Hooper, dat deryn sitten hie, wol earne oars bedarre wêze. Yn it oarspronklike senario waard Hooper troch de haai ferslynd, mar omreden fan it ynpassen fan 'e bylden fan 'e oanfal op 'e koai waard it ferhaal op dat punt werskreaun sadat Hooper libben en wol de seeboaiem berikt wylst de haai de koai ferneatiget. Sa't produksjemeiwurker Bill Gilmore it ferwurde: "De haai dêrûnder yn Austraalje werskreau it skript en rêde it libben fan it personaazje fan Dreyfuss." Nei't de opnamen op lokaasje yn en om Martha's Vineyard einlings en te'n lêsten foltôge wiene, waarden noch ferskate ûnderwettersênes filme yn 'e wettertank fan [[Metro-Goldwyn-Mayer]] yn [[Culver City (Kalifornje)]], mei [[stuntlju]] [[Dick Warlock]] en [[Frank James (stuntman)|Frank James]] as [[body double]]s foar Richard Dreyfuss yn 'e sêne mei de koai. Ek waarden noch inkele sênes yn 'e [[Stille Oseaan]] opnommen by it eilân [[Santa Catalina (eilân yn Kalifornje)|Santa Catalina]], foar de kust fan [[Kalifornje]]. Nei't de film foar in testpublyk draaid wie, waarden der noch twa feroarings yn oanbrocht. It bekendste [[sitaat]] út 'e film, as kommissaris Brody seit: "We ha ferlet fan in gruttere boat", waard oerstimd troch de gjalpen fan it publyk nei't de haai efter him opdûkt wie. Dêrom waard dêr in stikje film tuskenyn set om 'e gjalpen fuortstjerre te litten foar't Brody de mûle iependie. En fierders besleat Spielberg dat er noch ien skrikmomint ynpasse woe, as Hooper by nacht ûnder wetter de boat fan fisker Ben Gardner besjocht, en it lyk fan Gardner ynienen it ljocht fan syn bûslampe binnendriuwt. Universal fûn it sa lykwols moai west en wegere dêrfoar de beurs te lûken, dat doe lei Spielberg $3.000 fan syn eigen jild op 'e tafel en naam de [[reshoot]] op yn it [[swimbad]] fan filmeditor Verna Fields yn [[Encino (Kalifornje)]], dat ôfdutsen waard mei in [[dekkleed]] om nacht te simulearjen, en folstruid mei [[molkepoeier]] om 'e troebele wetters om Martha's Vineyard nei te bearen. ===Filmmuzyk=== De [[filmmuzyk]] fan ''Jaws'' waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]], dy't it wichtichste [[tema (muzyk)|tema]] fan 'e [[soundtrack]], dat de oanwêzigens fan 'e haai oanjout, makke troch in wikseljend patroan fan twa [[muzyknoat|noaten]] (E en F), dat hieltyd lûder wurdt ([[:en:File:JawsJohnWilliams.ogg|beharkje]]). Dat groeide letter út ta in klassyk stikje filmmuzyk, dat synonym waard mei neieroankommend gefaar. De soundtrack fan ''Jaws'' waard sa ferneamd, dat Williams dermei trochbriek, wylst [[Steven Spielberg]] letter sei dat de film sûnder it wurk fan Williams mar heal sa súksesfol west hawwe soe. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jaws'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[20&nbsp;juny]] [[1975]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde yn [[1975]] op [[LP]] en yn [[1992]] op [[cd]], beide kearen by [[platemaatskippij]] [[MCA Records]]. ''Jaws'' waard yn [[1980]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]] en kaam yn [[2000]] foar it earst út op [[dvd]] en yn [[2012]] foar it earst op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jaws'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde it "in sensasjoneel effektive [[aksjefilm]], in grizelige [[skriller]] dy't nammenste better út 'e ferve komt om't er befolke is mei [[personaazje]]s dy't ta [echte] minsken ûntwikkele binne." Yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' priizge A.D. Murphy de [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]]. Hy hie fral ek lof foar [[akteur]] [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] yn 'e rol fan 'e eksintrike haaiejager Quint, dy't er "absolút geweldich" neamde. Yn it tydskrift ''[[New Times (tydskrift)|New Times]]'' skreau [[Frank Rich]] oer de regisseur: "Spielberg is seinge mei in [[talint]] dat folslein ôfwêzich is yn 'e measte Amerikaanske filmmakers fan hjoed de dei: dizze man wit echt hoe't er op it [[wite doek]] in ferhaal fertelle moat." Dêr heakke er oan ta: "Guon fan 'e grizelichste sênes yn ''Jaws'' binne dy dêr't we de haai net iens te sjen krije." Sels [[Pauline Kael]] fan it blêd ''[[The New Yorker]]'', ornaris bepaald gjin leafhawster fan aksjefilms, hie har by it sjen fan ''Jaws'' fermakke, dat se omskreau as "de fleurichst perverse grizelfilm ea makke […] mei mear piid as in iere [[Woody Allen]]-film, folle mear spanning, [en] hy is [ek] [[humor|grappich]] op in Woody Allen-eftige manear." Der wiene lykwols ek resinsinten dy't net folle mei ''Jaws'' op hiene, ek al foarmen dyselden in lytse minderheid. Yn ''[[The New York Times]]'' hie [[Vincent Canby]] [[krityk]] op it feit dat der net folle [[begrutsjen]] foar de [[slachtoffer]]s fan 'e haai yn 'e film ferwurke siet: "It jout oan hoe't dizze film wurket dat wy net ienris in bysûnder protte [[sympaty]] foar lykfol hokker fan 'e slachtoffers fan 'e haai fiele." Hy stelde fêst dat de personaazjes yn ''Jaws'' inkeld "as [[rekwisiten]] funksjonearje". Wol moast er tajaan dat de film "it soarte flauwekul [is] dêr't men in protte [[wille]] oan belibje kin." [[Charles Champlin]] fan 'e ''[[Los Angeles Times]]'' fûn ''Jaws'' lykwols "in grouwélich en eksploitatyf wurk dat foar syn impact weromfalt op eksessen." Ek fûn er de sênes op 'e fêste wâl "saai, knoffelich yn byld brocht en kneukelhouwerich skreaun." Marcia Magill fan ''[[Films in Review]]'' skreau dat ''Jaws'' "it besjen tige by tige wurdich is", mar dan inkeld foar de jacht op 'e haai yn it lêste trêdepart. Oer it earste twatrêde part wie se net bêst te sprekken. Molly Haskell fan ''[[The Village Voice]]'' karakterisearre ''Jaws'' as "in grizelmasine dy't mei [[kompjûter]]eftige presyzje wurket". Ek skreau se dat se har by it sjen fan 'e film field hie as "in [[Rôt (bist)|rôt]] dy't [[shockterapy]] kriget." De faakst hearde krityk op ''Jaws'' wie lykwols dat meganyske haai sa oerdúdlik neimakke wie. Yn [[2002]] skreau ynternetfilmresinsint [[James Berardinelli]] dat it poer te tankjen wie oan 'e knaphandige rezjy fan Spielberg dat it bioskooppublyk net "krom lei fan it [[laitsjen]] om 'e flauwens" fan 'e nephaai. Nettsjinsteande dat wurd ''Jaws'' tsjintwurdich rûnom beskôge as in filmklassiker, ien fan 'e bêste films aller tiden en miskien wol de alderbêste [[horrorfilm]] ea. Yn [[2001]] waard ''Jaws'' troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. [[File:UniversalStudiosJawsSharkCloseup.JPG|right|thumb|180px|De yngong fan 'e ophefte attraksje ''Jaws'' yn it [[ferdivedaasjepark]] [[Universal Studios Florida]] yn [[Orlando (Floarida)|Orlando]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jaws'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 97%, basearre op 99 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In meislepend, knaphandich makke ferhaal en in sparsume ynset fan skrikmominten bewissigje dat ''Jaws'' fan Steven Spielberg noch altyd in mylpeal is yn 'e ûntwikkeling fan moderne kaskreakerspanning." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jaws'' in goedkarringspersintaazje fan 87%, basearre op 21 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Jaws'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]265,9&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $210,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $476,5&nbsp;miljoen. (Dêrby is de opbringst ynbegrepen fan ferskate lettere gelegenheden dat de film op 'e nij yn bioskoop brocht waard.) Ofset tsjin it [[budget]] fan $9&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $467,5&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''Jaws'' de meast opbringende film aller tiden oant er twa jier letter, yn [[1977]], foarbystribbe waard troch ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' fan [[George Lucas]]. ===Prizen=== Yn [[1976]] waard ''Jaws'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 4 [[kategory]]en. Dêrûnder wie de [[Oscar foar Bêste Film]], dy't lykwols nei ''[[One Flew over the Cuckoo's Nest (film)|One Flew over the Cuckoo's Nest]]'' gie. ''Jaws'' wûn wol de Oscars foar bêste orizjinele [[filmmuzyk]] ([[John Williams (komponist)|John Williams]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Verna Fields]]) en bêste [[lûdsmixing]] ([[Robert Hoyt (lûdstechnikus)|Robert Hoyt]], [[Roger Heman jr.]], [[Earl Madery]] en [[John Carter (lûdstechnikus)|John Carter]]). [[Steven Spielberg]] wie [[nidich]] dat hysels net nominearre wie foar de priis foar bêste [[regisseur]]. John Williams wûn behalven de Oscar ek de [[Golden Globe]] foar bêste orizjinele filmmuzyk, de [[BAFTA]] yn deselde kategory en de [[Grammy Award]] foar bêste [[soundtrack]] foar fisuele media. ''Jaws'' waard fierders by de Golden Globes nominearre foar de prizen foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste dramafilm]], bêste regisseur en bêste adaptearre [[senario]], en by de BAFTA's, de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, foar bêste film, bêste regisseur, bêste [[akteur]] ([[Richard Dreyfuss]]), bêste filmmontaazje en bêste [[lûd]]. By de [[People's Choice Award]]s wûn ''Jaws'' de priis foar bêste film. Spielberg waard nominearre foar de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy en [[Peter Benchley]] en [[Carl Gottlieb]] waarden nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre drama. ==Ynfloed== De ynfloed dy't ''Jaws'' op 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] hie, wie ûnbidige grut en is noch altyd merkber. Sa wie de film fan krúsjaal belang by it fêststellen fan 'e foardielen fan in saneamde ''wide release'', it daliks útbringen fan in film yn in grut tal [[bioskopen]] tagelyk. Foartiid wie it nammentlik yn 'e Feriene Steaten wizânsje om film earst yn in beheind tal bioskopen draaie te litten om te sjen hoe't er it die, om dan, as de film súksesfol bliek te wêzen, it tal bioskopen dêr't er draaide út te wreidzjen. Tsjintwurdich is ''saturation booking'', wêrby't in film tagelyk yn tûzenen bioskopen yn 'e Feriene Steaten iepenet, hiel gewoan. ''Jaws'' wie ek fan grutte ynfloed foar it fêstigjen fan 'e [[simmer]] as in wichtige jiertiid foar it útbringen fan grutte films, dy't eins inkeld ûnderdocht foar it [[kryst]]seizoen. Los fan 'e algemiene ynfloed op 'e filmyndustry fêstige ''Jaws'' de [[karriêre]]s fan [[Steven Spielberg]] as [[regisseur]] en fan [[John Williams (komponist)|John Williams]] as [[filmkomponist]]. It súkses fan ''Jaws'' late ta in hiele rist neibearings: oare [[horrorfilm]]s dy't ek oer [[minskeslinende bisten]] giene, lykas ''[[Grizzly (film)|Grizzly]]'', ''[[Mako: The Jaws of Death]]'', ''[[Orca (film)|Orca]]'', ''[[Eaten Alive]]'', ''[[Piranha (film út 1978)|Piranha]]'', ''[[Barracuda (film út 1978)|Barracuda]]'', ''[[Alligator (film)|Alligator]]'' en ''[[Great White (film)|Great White]]''. Yn 'e [[popkultuer]] wie ''Jaws'' ek fan grutte ynfloed. It [[sitaat]] "''We need a bigger boat''" ("We ha ferlet fan in gruttere boat"), fan kommissaris Brody as er op 'e haaiejacht de haai foar it earst goed yn it each kriget, is tige ferneamd wurden. It wurdt tsjintwurdich yn it deistich spraakgebrûk fan it [[Amerikaansk-Ingelsk]] brûkt as [[oerdrachtlike sin|oerdrachtlike]] útdrukking foar alle sitewaasjes wêrby't men nei in ûnberet begjin geandewei foar it ferstân kriget dat de middels net foldogge. ''Jaws'' hie ek in bliuwende ynfloed op it byld dat de measte minsken fan [[haaien]] hawwe, as [[roppigens|roppige]] moardmasines dy't de see ôfskomje op 'e sneup nei minsken om op te fretten. Dat byld is der fier by troch en it hat in jammerdearlike útwurking foar de behanneling fan haaien troch minsken hân, dy't pas geandewei de earste [[desennia]] fan 'e [[ienentweintichste iuw]] wat te'n goede keard is. Op [[18&nbsp;desimber]] [[2022]] spriek [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] yn in [[fraachpetear]] mei de [[BBC|BBC Radio]] syn grutte en duorjende spyt út oer it negative effekt dat syn film hân hat op 'e wrâldwide haaiepopulaasje. ==Ferfolchfilms== It súkses fan ''Jaws'' late ta it ûntstean fan in [[mediafranchise]] mei [[Jaws (mediafranchise)|deselde namme]], dy't û.m. bestie út trije [[ferfolchfilm]]s: ''[[Jaws&nbsp;2]]'' ([[1978]]), ''[[Jaws&nbsp;3-D]]'' ([[1983]]) en ''[[Jaws: The Revenge]]'' ([[1987]]). ''Jaws&nbsp;2'' wie in stik minder as de orizjinele film, mar folle better as ''Jaws&nbsp;3-D'' en in masterwurk yn ferliking mei ''Jaws: The Revenge'', dat rûnom beskôge wurdt as ien fan 'e minste films aller tiden. [[Steven Spielberg]] en [[Richard Dreyfuss]] wiene net by de ferfolchfilms belutsen; [[Roy Schneider]] wurke mei [[tsjinnichheid]] mei oan ''Jaws&nbsp;2'' om't er ûnder [[kontrakt]] stie. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0073195/ Ynformaasje oer ''Jaws'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jaws_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jaws'' (film)}} {{Jaws}} [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:See-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan The Zanuck Company]] [[Kategory:Film fan Steven Spielberg]] [[Kategory:Film út 1975]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in biolooch]] [[Kategory:Film oer in jager]] [[Kategory:Film oer in skip]] [[Kategory:Film oer in minskesliner]] [[Kategory:Film oer haaien]] [[Kategory:Film oer djipseedûken]] [[Kategory:Film oer toerisme]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] gkndkh1rmj2n7jfo9n3ylk463pg18iw 0 164660 1228762 1146331 2026-04-26T23:05:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228762 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Thor Movie Logo 2011.svg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Thor (film) poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Thor'' | regisseur = [[Kenneth Branagh]] | produsint = [[Kevin Feige]] | útfierend produsint = | senario = [[Ashley Edward Miller]]<br>[[Zach Stentz]]<br>[[Don Payne (skriuwer)|Don Payne]] | basearre op = [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]] fan [[Stan Lee]],<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Larry Lieber]] en [[Jack Kirby]] | kamerarezjy = [[Haris Zambarloukos]] | muzyk = [[Patrick Doyle]] | filmstudio = [[Marvel Studios]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Chris Hemsworth]]<br> [[Natalie Portman]] | voice-over = | byrollen = [[Tom Hiddleston]]<br> [[Anthony Hopkins]]<br> [[Stellan Skarsgård]]<br> [[Jaimie Alexander]]<br>[[Kat Dennings]]<br> [[Idris Elba]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[17&nbsp;april]] [[2011]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[superheldefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 114 minuten | budget = $150&nbsp;miljoen | opbringst = $449,3&nbsp;miljoen | prizen = 1 × [[Saturn Award]]<br>2 × [[Empire Award]] | filmsearje = ''[[Marvel Cinematic Universe]]'' | foarich diel = ''[[Iron Man 2]]'' | folgjend diel = ''[[Captain America: The First Avenger|Captain America: The First <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Avenger]]'' }} '''''Thor''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[superheldefilm]] út [[2011]] ûnder [[rezjy]] fan [[Kenneth Branagh]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Chris Hemsworth]] en [[Natalie Portman]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de [[Germaanske mytology|Germaanske]] [[god]] [[Tonger (god)|Tonger]] ([[Noardgermaanske talen|Noardgermaansk]]: ''Thor''), mar dan yn 'e [[Thor (personaazje fan Marvel)|ferzje fan Marvel Comics]]. It [[plot|ferhaal]] folget de god Thor, dy't út [[balstjurrigens]] en ûnberettens in belune [[oarloch]] wer oplôgje lit, wêrnei't er troch syn [[heit]] [[Odin (personaazje fan Marvel)|Odin]] fan syn krêften ûntdien en nei de [[Ierde (planeet)|Ierde]] [[ferballe]] wurdt. Wylst syn [[broer]] [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] [[yntriizje|yntrigearret]] om op 'e troan fan [[Asgard (Marvel)|Asgard]] te kommen, moetet Thor yn [[Nij-Meksiko]] de [[minsklik]]e [[astrofysika]] Jane Foster. ''Thor'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive oant tuskenbeiden [[resinsje]]s en wie in grut [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De film makket diel út fan [[Marvel Cinematic Universe#Phase 1|Phase 1]] fan 'e [[Marvel Cinematic Universe|''Marvel Cinematic Universe''-filmsearje]], en folget as sadanich op ''[[Iron Man&nbsp;2]]''. De folgjende film fan 'e rige is ''[[Captain America: The First Avenger]]'', dat itselde jiers útkaam, mar it direkte [[ferfolch]] op ''Thor'' is ''[[Thor: The Dark World]]'', út [[2013]]. ==Plot== Yn in fier [[ferline]] ferslacht [[Odin (personaazje fan Marvel)|Odin]], de [[kening]] fan [[Asgard (Marvel)|Asgard]], de [[iisreus (mytysk wêzen)|iisreuzen]] fan [[Jötunheim (Marvel)|Jötunheim]] by in treffen yn it [[Noarwegen|Noarske]] [[Tønsberg]], om foar te kommen dat se de Njoggen Riken feroverje sille, begjinnend mei de [[Ierde (planeet)|Ierde]]. Hy nimt harren it Kistke fan Alâlde Winters ôf, dat de boarne fan harren macht is. Yn 'e hjoeddeistige tiid risselwearret [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]], de [[soan]] fan Odin, om syn [[heit]] op te folgjen as kening. Syn [[kroaning]] wurdt lykwols fersteurd as in trijetal iisreuzen op 'e iene of oare mysterieuze manear Asgard binnenkringe en besykje om it Kistke fan Alâlde Winters werom te [[stellerij|stellen]]. As it [[alaarm]] ôfgiet, deadet de Ferneatiger, in skynber ûnferwoastbere [[robot|kriichsrobot]], de iisreuzen lykwols op befel fan Odin. Dyselde wol dit skeinen fan 'e [[wapenstilstân]] mei de iisreuzen troch de fingers sjen, mar de [[opljeppendheid|opljeppende]] en [[balstjurrigens|balstjurrige]] Thor is it dêr net mei iens. Hy wol [[Laufey (personaazje fan Marvel)|Laufey]], de kening fan Jötunheim, ta ferantwurding roppe. Dêrta reizget er nei de [[planeet]] Jötunheim ta yn it selskip fan syn [[broer]] [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] en syn [[freonskip|freonen]], de [[kriichster]] [[Sif (personaazje fan Marvel)|Sif]] en de Trije Krigers, Volstagg, Fandral en Hogun. Op Jötunheim lit Thor him op ûnberette wize troch de [[minachting|minachtsjende]] wurden fan Laufey út 'e tinte lokje en ferliede om in gefjocht te begjinnen. Fandral rekket dêrby [[ferwûne]] troch in [[swurd]]stek, wylst Volstagg in [[brânwûne]] fan [[kjeld]] oprint as ien fan 'e iisreuzen him by de [[earm (lichemsdiel)|earm]] kriget. As Loki lykwols troch in iisreus beetpakt wurdt, komt him dêr neat fan oer. Uteinlik wurde Thor en de oaren besingele troch in grutte kliber iisreuzen. It sjocht der net bêst foar harren út, oant Odin ferskynt, dy't oer Thor syn plannen warskôge is troch in [[tsjinner]] dy't Loki stjoerd hie. Hy besiket de wapenstilstân te rêden, mar nei wat Thor dien hat, wol Laufey dêr neat mear fan witte. Odin rêdt Thor-en-dy en nimt harren mei werom nei Asgard. Dêre oankommen is Thor alderminst [[berou]]fol oer syn dieden. Ynstee stiet er der by Odin op oan om 'e iisreuzen foar ienris en foar altyd te [[genoside|ferdylgjen]]. Hy ferget syn heit oan it uterste ta, oant dy him tabyt dat er dúdlik noch net ree is foar it keningskip. Odin ûntnimt Thor dan syn [[god]]like krêften en [[ballingskip|ferballet]] him as in [[ferstjerren|stjerling]] nei de Ierde. Hy stjoert Thor syn [[magy]]ske [[hammer]] [[Mjölnir]] der efteroan, nei't er dêr in [[betsjoening]] oer lein hat dat inkeld immen dy't weardich is, it [[wapen]] optille kin. {{Plotbedjer film}} Thor bedarret yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dêr't [[astrofysika]] Jane Foster, har assistinte Darcy Lewis en har [[mentor]] [[dr.]] Erik Selvig krekt in apart [[astronomy]]sk ferskynsel ûndersykje dat it iepenjen is fan [[Bifröst]], de Reinbôgebrêge, dy't de bewenners fan Asgard tagong jout ta de oare wrâlden fan 'e Njoggen Riken. De hommelse ferskining fan Thor liedt derta dat Jane [[ferkearsûngemak|him oanriidt]]. As er him [[agresje|agressyf]] foar harren oer [[hâldt en draacht]], wurdt er troch Darcy mei in [[stroomstjitwapen]] útskeakele. It trio bringt him nei it pleatslike [[sikehûs]], dêr't er [[slaanderij]] kriget mei it [[personiel]] as er fynt dat se him mei te min [[earbied]] behannelje. Underwilens komt Mjölnir yn deselde woastyn del, dêr't it wapen in mânske [[krater]] slacht. It wurdt ûntdutsen troch de pleatslike [[befolking]], en rûnomwei komme lju om te besykjen de hammer fan syn plak te tillen, mar nimmen dy't dat oprêdt. Al rillegau kriget de mysterieuze [[oerheid]]synstelling [[S.H.I.E.L.D.]] lucht fan 'e saak; [[spesjaal agint]] Phil Coulson ferskynt op it toaniel en lit de krater ôfsette om it nuvere [[artefakt (argeology)|artefakt]] te ûndersykjen. Hy lit ek alle gegevens fan Jane en dr. Selvig [[konfikearring|yn beslach nimme]] oangeande it [[wjirmgat]] (Bifröst) dat Thor op 'e Ierde brocht hat. Om't Thor dúdlik by it spul belutsen is, wol Jane him yn it sikehûs opsykje om him te ûnderfreegjen, mar Thor is krekt útbrutsen en útnaaid, en op it [[parkearterrein]] riidt se him by fersin jitris oan. Om it goed te meitsjen, jout se him de [[klean]] dy't in eardere [[frijer]] by har efterlitten hat en nimt se him letter mei nei in [[kafetaria]] foar [[iten]] en [[drinken]]. Dêr heart Thor oer de oanwêzigens fan Mjölnir, en hy is daliks wisberet om 'e hammer op te heljen, mei't er mient dat it wapen him syn godlike krêften weromjaan sil. Yn Asgard konfrontearret Loki syn heit Odin mei it feit dat de kjeld fan 'e iisreuzen gjin fet op him hat. Odin is twongen om ta te jaan dat er oan 'e ein fan 'e oarloch yn in [[timpel]] op Jötunheim in [[poppe]] oantrof dy't dêr efterlitten wie. It wie de soan fan Laufey, en Odin naam it jonkje mei werom nei Asgard om it dêr [[opfieding|grut te bringen]], mei it idee dat er skielk, as er [[folwoeksen]] wurden wie, de kleau tusken goaden en iisreuzen tichtsje kinne soe. Loki is skokt as er foar it ferstân kriget dat hy dy poppe wie en dat er dêrom de soan fan Laufey is. Hy komt Odin tenei mei ferwiten oant de [[wurgens|wurge]] âldman yn in djippe 'Odinssliep' falt, in soarte fan regeneratyf [[koma]]. Loki syn [[mem]] (of [[pleechmem]], sa wit er no), [[Frigga (personaazje fan Marvel)|Frigga]], seit dat se der net wis fan is oft Odin diskear wol wer wekker wurde sil. As iennichst oerbleaune soan fan Odin, waans [[komôf]] inkeld oan Odin en Frigga bekend is, komt Loki as [[regint]] op 'e troan fan Asgard. Nettsjinsteande it feit dat Selvig en Darcy it har ûntriede, stimt Jane der úteinlik mei yn om Thor nei it plak te bringen dêr't Mjölnir delkommen is. Dêr fjochtet er him in paad troch in legerke aginten fan S.H.I.E.L.D., mar as er úteinlik de hammer berikt, blykt ta syn [[alteraasje]] dat er it wapen net optille kin. Neitiid wurdt er [[finzen]] nommen en ûnderfrege troch Coulson. Op oantrúnjen fan Jane giet Selvig nei Coulson ta en hinget in ferhaal op dat Thor in [[kollega]] fan him is, waans wurk Coulson yn beslach nommen hat. De man is dêr begryplikerwize oerstjoer fan rekke. Coulson draacht Thor oan 'e soargen fan Selvig oer, hoewol't er wit dat fan it ferhaal neat wier is. Mar Thor hat neat loslitten by it [[ferhear]], en Coulson ornearret dat er in gruttere kâns hat om te ûntdekken wat der geande is as er Thor folgje lit. As Loki oan him ferskynt en fertelt dat de skok fan 'e nije oarloch en de ferballing fan Thor tefolle foar Odin wie, sadat er kommen is te [[ferstjerren]], leit Thor him derby del om as minske op 'e Ierde te libjen. De hieltyd al oanwêzige [[seksuele oantrekking|seksuele spanning]] tusken him en Jane Foster begjint him te ûntjaan ta [[ferealens]]. Loki reizget nei Jötunheim, dêr't er Laufey oanbiedt om him en guon fan syn iisreuzen Asgard binnen te [[smokkeljen]], sadat se Odin [[fermoardzje]] kinne. By dat [[petear]] docht bliken dat Loki ek ferantwurdlik wie foar it binnenlitten yn Asgard fan 'e trije iisreuzen dy't it Kistke fan Alâlde Winters stelle woene. Neffens himsels died er dat om 'e kroaning fan Thor te fersteuren om't dy folslein ûngeskikt wie foar it amt fan kening. Underwilens beslute Sif en de Trije Krigers, dy't alhiel neat hawwe moatte fan Loki syn [[regear]] en boppedat syn belutsenens fermoedzje by it binnenkringen fan Asgard troch de trije iisreuzen, dat se Thor út ballingskip weromhelje moatte. [[Heimdall (personaazje fan Marvel)|Heimdall]], de [[skyldwacht]] fan Asgard, dy't ek al in oanfarring mei Loki hân hat, lit harren troch, wêrnei't se de Bifröst nei de Ierde nimme. Loki, dy't op 'e hichte is fan harren plan, stjoert de Ferneatiger efter harren oan om harren en Thor te ferdylgjen. Underwilens lit er Laufey en inkele oare iisreuzen binnen yn Asgard. Heimdall, dy't harren trappearret, wurdt stiif [[froast|beferzen]]. Sif en de Trije Krigers fine yn Nij-Meksiko Thor werom, mar hy leit út dat er net weardich is en dêrom net werom kin nei Asgard, en alhiel net no't syn heit dea is. As syn freonen him fertelle dat Odin noch libbet, begjint er foar it earst syn broer Loki fan dûbelspul te fertinken. De Ferneatiger komt yn Nij-Meksiko oan en makket dêr koarte metten mei de aginten fan S.H.I.E.L.D. Sif en de Trije Krigers bine de striid oan mei de reuseftige robot, wylst de stjerlike Thor mei Selvig, Jane en Darcy helpt en bring de ûnskuldige omstanners yn feilichheid. As Sif en de Trije Krigers troch de Ferneatiger ferslein wurde, hjit Thor harren om werom te gean nei Asgard om Loki tsjin te hâlden. Hysels sil wol mei de Ferneatiger ôfweve. Dat docht er troch op 'e robot ta te rinnen en fia it ding mei Loki te praten. Hy biedt syn eigen [[libben]] oan as Loki dan syn freonen en it omsteand laach gewurde litte sil. Loki reägearret troch de Ferneatiger oan Thor in ûnbidigen terwinkel ferkeapje te litten, dy't him de [[nekke]] [[brutsen bonke|brekt]]. Thor leit yn it [[ferstjerren|stjerren]], mar troch syn [[selsopoffering]] is er no weardich om Mjölnir te hantearjen, dat de hammer fljocht omheech fan it plak dêr't er fêst siet yn 'e [[rots]]grûn en keart nei de hân fan Thor werom. Op it stuit dat er de hammer oanrekket, kriget er syn godlike krêften werom en wurdt er [[genêzing|genêzen]]. Thor komt dêrnei oerein en giet de Ferneatiger mei Mjölnir te liif. Dêr hat de robot net fan werom en al rillegau leit er yn wrakstikken oer de grûn. Thor nimt mei in ynmoedige [[tút]] [[ôfskie]] fan Jane, wêrnei't er Heimdall oanropt om him binnen te litten yn Asgard. Heimdall wit himsels mei in uterste krêftsynspanning te befrijen fan it [[iis]] dat him finzen hâldt, en aktivearret Bifröst, sadat Thor, Sif en de Trije Krigers weromkeare kinne. Wylst syn freonen de ferswakke Heimdall nei de genêzingskeamer helpe, set Thor nei de fertrekken fan Odin ta. Dêr hat Laufey ûnderwilens Frigga [[bewusteleas]] slein en hy risselwearret om Odin dea te dwaan. Op it lêste stuit wurdt er lykwols [[ferrie]]dlik fermoarde troch Loki. Oan Thor, dy't fuort dêrnei arrivearret, leit Loki syn wiere plan út, om 'e [[moardoanslach]] op Odin te brûken as ferlechje foar de folsleine ferwoastging fan Jötunheim. Om dat te berikken rjochtet er de Bifröst op Jötunheim en lit it [[apparaat]] dan oanstean. Fan gefolgen sil der sa'n opbou fan [[enerzjy]] plakfine, dat Jötunheim op 't langelêst ferneatige wurde sil. Loki syn úteinlike doel is om himsels weardich te toanen foar syn pleechheit Odin oer. Thor, dy't earder foar krekt sa'n oplossing wie, kantet him der no tsjin oan. Mar Loki besiket him tsjin te kearen en de beide bruorren fjochtsje op 'e Reinbôgebrêge oant de enerzjyopbou sadanich is, dat Thor it wjirmgat nei Jötunheim net mear útsette kin. Loki mient dat er wûn hat, mar Thor huft mei Mjölnir de Reinbôgebrêge oan stikken, wêrmei't it wjirmgat ek ferdwynt. Dat hat wol ta gefolch dat de goaden no yn Asgard opsletten sitte en Thor net mear, sa't er [[ûnthjit]]ten hie, werom kin nei de Ierde om Jane te besykjen. De ferneatiging fan 'e Reinbôgebrêge giet mank mei in ûnbidigen [[ûntploffing]], en troch de [[skokweach]] rûgelet Loki fan 'e brêge ôf en driget de [[romte]] yn te driuwen. Thor springt him efternei om him te rêden, en op it lêste momint ferskynt Odin, dy't Thor by de [[foet]] beetgrypt om foar te kommen dat hy ek de romte yn driuwe sil. Thor besiket ta in [[fermoedsoening]] te kommen mei Loki, mar dyselde is in fet fol [[selswalging]] en [[jaloerskens]] en oare tsjinstridige [[emoasje]]s. Hy lit Thor syn hân moedwillich los en lit himsels de romte yn driuwe, ta [[wanhope]] fan Thor en Odin. Dy beiden fermoedsoenje har wol mei-inoar, en Thor lit syn nij opdiene [[wiisheid]] blike troch ta te jaan dat er noch net ree is foar it keningskip. Letter praat er mei Heimdall, dy't no oan 'e râne fan 'e stikkene Reinbôgebrêge op wacht stiet, en freget him oft er mei syn alsjend [[each]] Jane ek sjocht. Heimdall antwurdet dat se om Thor siket. Yn in [[sêne]] dy't nei de [[ôftiteling]] folget, wurdt dr. Selvig nei in fasiliteit fan S.H.I.E.L.D. brocht, dêr't er de [[direkteur]] fan dy [[organisaasje]] moetet, Nick Fury. Dyselde docht in [[koffer]] iepen en lit him in mysterieus artefakt sjen (yn oare films identifisearre as de Tesseract), dat mooglik in skier ûnútputbere enerzjyboarne wêze kin. Fury seit dat se dêr mar ris neier ûndersyk nei dwaan moatte. In ûnsichtbere Loki skúnt Selvig yn om dêrmei yn te stimmen, en dat docht er. ==Rolferdieling== [[File:ChrisHemsworthApr2011.jpg|right|thumb|160px|[[Chris Hemsworth]].]] [[File:Natalie Portman Thor 2 cropped.png|right|thumb|130px|[[Natalie Portman]].]] [[File:TomHiddlestonApr2011.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Hiddleston]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]] | [[Chris Hemsworth]] |- | Jane Foster | [[Natalie Portman]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] | [[Tom Hiddleston]] |- | [[Odin (personaazje fan Marvel)|Odin]], [[kening]] fan [[Asgard (Marvel)|Asgard]] | [[Anthony Hopkins]] |- | [[dr.]] Erik Selvig | [[Stellan Skarsgård]] |- | [[Sif (personaazje fan Marvel)|Sif]] | [[Jaimie Alexander]] |- | Darcy Lewis | [[Kat Dennings]] |- | [[Heimdall (personaazje fan Marvel)|Heimdall]] | [[Idris Elba]] |- | [[S.H.I.E.L.D.]]-[[spesjaal agint|agint]] Phil Coulson | [[Clark Gregg]] |- | [[Laufey (personaazje fan Marvel)|Laufey]], kening fan 'e [[iisreus (mytysk wêzen)|iisreuzen]] | [[Colm Feore]] |- | [[Frigga (personaazje fan Marvel)|Frigga]] | [[Rene Russo]] |- | Volstagg | [[Ray Stevenson]] |- | Hogun | [[Tadanobu Asano]] |- | Fandral | [[Josh Dallas]] |- | [[Hawkeye (personaazje)|Hawkeye]] (Clint Barton) | [[Jeremy Renner]] <small>([[cameo]])</small> |- | Nick Fury | [[Samuel L. Jackson]] <small>(cameo)</small> |- | S.H.I.E.L.D.-agint Jasper Sitwell | [[Maximiliano Hernández]] |- | Isabella Álvarez | [[Adriana Barraza]] |- | [[dierewinkel]]betsjinde | [[Isaac Kappy]] |- | iisreus #1 | [[Joseph Gatt]] |- | iisreus #2 | [[Joshua Cox (akteur)|Joshua Cox]] |- | iisreus #3 | [[Douglas Tait (stuntman)|Douglas Tait]] |- | [[pick-uptruck]]sjauffeur | [[Stan Lee]] <small>(cameo)</small> |- | de jonge Thor | [[Dakota Goyo]] |- | de jonge Loki | [[Ted Alpress]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Yn [[1990]] hie [[Sam Raimi]] foar it earst it plan om in [[film]] oer de [[superheld]] [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]] te meitsjen. Hy mette de geastlike heit fan Thor, [[striptekener]] [[Stan Lee]], en lei syn idee foar oan [[filmstudio]] [[20th Century Fox]], mar it plan rûn op 'e non om't de studiobazen der gjin brea yn seagen. Pas nei't de [[Marvel Studios]] om [[2000]] hinne fluch begûnen út te wreidzjen, kaam it meitsjen fan in film oer Thor wer op 'e radar. [[Sony Pictures]] kocht yn [[2004]] de [[filmdistribúsje|distribúsjerjochten]] op dy film oan. It soe heve mei [[David S. Goyer]] as [[regisseur]], mar it projekt rûn fêst yn 'e [[preproduksje]]faze en yn it neijer fan [[2005]] heakke Goyer ôf. Tsjin [[april]] [[2006]] wiene de distribúsjerjochten oernommen troch [[Paramount Pictures]]. [[Mark Protosevich]] soe it [[senario]] skriuwe en yn [[augustus]] [[2007]] waard [[Matthew Vaughn]] oanlutsen as regisseur. Dyselde werskreau it senario fan Protosevich, mei't de produksje dêrfan mear as [[$]]300&nbsp;miljoen koste hawwe soe. De foargeande film yn 'e [[Marvel Cinematic Universe|''Marvel Cinematic Universe''-searje]], ''[[Iron Man&nbsp;2]]'' ([[2010]]), waard brûkt om it personaazje fan Thor te yntrodusearjen. Yn [[septimber]] [[2008]] waard Vaughn as regisseur ferfongen troch [[Kenneth Branagh]], nei't der earder al besprekkings oer sa'n ferfanging west hiene mei [[Guillermo del Toro]]. [[File:KennethBranaghApr2011.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Kenneth Branagh]].]] Branagh wurke foar ''Thor'' nei in [[senario]] fan [[Ashley Edward Miller]], [[Zach Stentz]] en [[Don Payne (skriuwer)|Don Payne]] op basis fan in ferhaal fan [[J.&nbsp;Michael Straczynski]] en [[Mark Protosevich]]. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Kevin Feige]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio]] [[Marvel Studios]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan $150&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Haris Zambarloukos]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Patrick Doyle]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Thor'' setten op [[11&nbsp;jannewaris]] [[2010]] útein en duorren oant en mei [[6&nbsp;maaie]] fan dat jier. Der waard filme yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Nij-Meksiko]] en [[Kalifornje]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Thor'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film gie op [[17&nbsp;april]] [[2011]] yn it [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[Sydney]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[6&nbsp;maaie]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[3&nbsp;maaie]] [[2011]] by [[platemaatskippij]] [[Buena Vista Records]]. ''Thor'' waard op [[13&nbsp;septimber]] [[2011]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Thor'' oer it algemien positive oant tuskenbeiden [[resinsje]]s. Yn ''[[The Hollywood Reporter]]'' skreau Megan Lehmann: "De hammersmitende tongergod iepenet de superheldesimmer mei in [[bats]]." [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' mocht wol oer de film "fierhinne tanksij in [[sjarme|sjarmant]], [[humor|grappich]] en ynnimlik optreden fan 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[akteur]] [[Chris Hemsworth]] yn 'e [[titelrol]] […]". Syn [[kollega]] [[Roger Ebert]], fan deselde [[krante]], joech de film lykwols in negative resinsje. Hy skreau: "''Thor'' faalt as film, mar slagget as [[marketing]]fehikel, wat yllustratyf is foar de alâlde [[merke]]taktyk om 'e sufferts mar te fertellen wat se hearre wolle om se yn 'e tinte te krijen." Yn ''[[The New York Times]]'' mocht [[A.O. Scott]] likemin oer de film, dy't er omskreau as "in foarbyld fan 'e programmearre triomf fan [[kommersje]]le berekkening oer [[fantasij]]". [[Kenneth Turan]] fan 'e ''[[Los Angeles Times]]'' hie mingde gefoelens oer ''Thor'', mar lof foar de [[aktearjen|aktearprestaasjes]] fan Chris Hemsworth, [[Anthony Hopkins]] en [[Idris Elba]]. De ferhaalline op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] fûn er lykwols ûntliend oan eardere [[superheldefilm]]s. Yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau Richard Kuipers: "''Thor'' leveret wat er ûnthjit salang't der in wan bruien útdield wurde moat of as der him in [[famylje (besibskip)|famyljerûzje]] fan himelske proporsjes ôfspilet, mar is minder meislepend wannear't de [[Noardske mytology|Noardske]] [[god]] foar mar frijwat koarte doer nei de Ierde [[ferballe]] wurdt." [[File:Thor Comic-Con Panel.jpg|right|thumb|250px|F.l.n.rj. [[Chris Hemsworth]], [[Natalie Portman]], [[Kat Dennings]] en [[Tom Hiddleston]] by it [[promoasje (marketing)|promoatsjen]] fan ''Thor'' op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2011]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Thor'' in goedkarringspersintaazje fan 77%, basearre op 291 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As in tûzelsinnich meitsjende kaskreaker dy't syn breed eachweid timperet mei [[gefoel foar humor]] en [[minsklik]] [[dramafilm|drama]] is [de film] machtich moai [[Marvel Comics|Marvel]]-[[fermaak]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Thor'' in goedkarringspersintaazje fan 57%, basearre op 40 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Thor'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]181,0&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $268,3&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $449,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $150&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $299,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de mânske [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''Thor'', alteast yn [[Noard-Amearika]], de op njoggen nei meast opbringende film fan [[2011]]. Nei de Feriene Steaten fertsjinne de film it measte yn it [[Feriene Keninkryk]] ($22,5&nbsp;miljoen), [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ($20,1&nbsp;miljoen) en [[Meksiko]] ($19,5&nbsp;miljoen). ===Prizen=== Yn [[2011]] waard ''Thor'' by de [[Teen Choice Award]]s nominearre yn ien [[kategory]] en by de [[Scream Award]]s yn acht kategoryen. Yn [[2012]] wûn de film de [[Saturn Award]] foar bêste [[kostúm]]ûntwerp en de [[Empire Award]]s foar bêste [[science fiction]]- of [[fantasyfilm]] en bêste manlike nijynkommeling ([[Tom Hiddleston]]). ''Thor'' waard ek nominearre foar noch trije oare Saturn Awards, in oare Empire Award, in [[MTV Movie Award]] en twa [[People's Choice Award]]s. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://thor.marvel.com/ Offisjele webside fan ''Thor''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0800369/ Ynformaasje oer ''Thor'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Thor_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Thor (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Thor'' (film)}} {{Marvel Cinematic Universe}} [[Kategory:Marvel Cinematic Universe-film]] [[Kategory:Amerikaanske superheldefilm]] [[Kategory:Amerikaanske coming-of-agefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan de Marvel Studios]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Kenneth Branagh]] [[Kategory:Film út 2011]] [[Kategory:Film oer goaden]] [[Kategory:Film oer reuzen]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in monarch]] [[Kategory:Film oer in wjirmgat]] [[Kategory:Film oer bruorren]] [[Kategory:Film oer heiten en soannen]] [[Kategory:Film oer adopsje]] [[Kategory:Film oer freonskip]] [[Kategory:Film oer ferrie]] [[Kategory:Film oer in natuerkundige]] [[Kategory:Film oer mentorskip]] [[Kategory:Film oer robots]] [[Kategory:Film basearre op in strip]] [[Kategory:Film basearre op de Noardske mytology]] hmlzpjj4llgseae3ktkmnqcekftcwhp 0 165069 1228753 1188151 2026-04-26T22:58:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228753 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jurassic Park logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180 | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jurassic Park poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jurassic Park'' | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produsint = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]]<br>[[Gerald R. Molen]] | útfierend produsint = | senario = [[Michael Crichton]]<br>[[David Koepp]] | basearre op = [[Jurassic Park (roman)|de roman]] fan [[Michael Crichton]] | kamerarezjy = [[Dean Cundey]] | muzyk = [[John Williams (komponist)|John Williams]] | filmstudio = [[Amblin Entertainment]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Sam Neill]]<br> [[Laura Dern]]<br>[[Jeff Goldblum]] <br>[[Richard Attenborough]] | voice-over = | byrollen = [[Joseph Mazzello]] <br> [[Ariana Richards]] <br> [[Wayne Knight]]<br> [[Martin Ferrero]]<br> [[Samuel L. Jackson]]<br>[[Bob Peck]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[9&nbsp;juny]] [[1993]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 128 minuten | budget = $63&nbsp;miljoen | opbringst = $1.031,2&nbsp;miljoen | prizen = 3 × [[Oscar]]<br>1 × [[BAFTA]]<br>4 × [[Saturn Award]]<br>1 × [[Hugo Award]] | filmsearje = ''[[Jurassic Park (filmsearje)|Jurassic Park]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' }} '''''Jurassic Park''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[1993]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Sam Neill]], [[Laura Dern]] en [[Jeff Goldblum]]. De [[titel (namme)|titel]] kin [[oersetting|oerset]] wurde as "Sjuerapark", en ferwiist nei it [[Sjuera (geologyske tiidrek)|Sjuera]], in [[geologysk tiidrek]] doe't de dinosauriërs de wrâld behearsken. De [[film]] is basearre op 'e [[roman]] mei [[Jurassic Park (roman)|deselde namme]] fan [[Michael Crichton]], dy't ek as [[senarioskriuwer]] by it projekt belutsen wie. It [[plot|ferhaal]] fynt plak op it [[fiktive]] [[tropysk]]e [[eilân]] Isla Nublar, foar de [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan [[Kosta Rika]]. Dêr hat de [[rykdom|rike]] [[sakeman]] John Hammond in [[safarypark]] opset dêr't troch [[klonen|kloanen]] en [[genetyske manipulaasje]] [[dinosauriërs]] wer ta [[libben]] brocht binne. Foarôfgeande oan 'e iepening fan it park nûget Hammond syn beide [[pakesizzer]]s en in selekt selskip fan [[wittenskipper]]s út om alles te testen. As [[bedriuwsspionaazje]] ta [[sabotaazje]] liedt, komme de besikers by [[stoarm]] yn it park fêst te sitten, wylst alle ferbliuwen fan 'e dinosauriërs iepengeane. Foar de werjefte fan 'e dinosauriërs makke ''Jurassic Park'' gebrûk fan baanbrekkende [[special effects]]. Fan 'e [[filmkritisy]] ûntfong de film tige loovjende [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskopen]] wie it in reuseftich [[kommersje]]el súkses en woeks ''Jurassic Park'' út ta de (doe) meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film aller tiden. De film waard bekroane mei trije [[Oscar]]s, in [[BAFTA]], fjouwer [[Saturn Award]]s, in [[Hugo Award]] en ferskate oare wichtige [[priis (ûnderskieding)|prizen]]. Yn [[2018]] waard ''Jurassic Park'' opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. It súkses fan 'e film late wrâldwiid ta in [[raazje]] op it mêd fan dinosauriërs, en teffens ta it ûntstean fan 'e [[Jurassic Park (franchise)|''Jurassic Park''-franchise]], yn it ramt wêrfan't yn [[2022]] de fyfde [[ferfolchfilm]] útkaam. It direkte ferfolch op ''Jurassic Park'' wie ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'', út [[1997]]. ==Plot== De [[rykdom|smoarrike]] [[Skotlân|Skotske]] [[sakeman]] John Hammond hat in [[safarypark]] fêstige op Isla Nublar, in ([[fiktyf]]) [[eilân]] yn 'e [[Stille Oseaan]], dat 200&nbsp;[[km]] foar de [[kust]] fan [[Kosta Rika]] leit. Hy hat it park, mei de [[namme]] Jurassic Park, befolke mei in grut tal ûnderskate [[soarte]]n [[dinosauriërs]] dy't allegearre al miljoenen [[jier]]ren lyn [[útstjerren (biology)|útstoarn]] binne. De [[bisten]] binne wer ta [[libben]] brocht troch it [[klonen|kloanen]] fan dinosaurus-[[DNA]], dat oantroffen is yn [[bloed]]drippen yn 'e [[lichem (biology)|lichems]] fan [[prehistoarysk]]e [[langpoaten]] dy't bewarre bleaun binne yn [[fossyl|fossilisearre]] [[beamsop]], oftewol [[barnstien]]. De gatten yn it [[genoom]] fan 'e dinosauriërs binne neitiid troch [[genetyske manipulaasje]] opfolle mei it DNA fan [[kikkerts]]. As der in [[wurknimmer]] fan Jurassic Park omkomt by it ferpleatsen fan in gefaarlike ''[[Velociraptor]]''¹, stjoere de [[ynvestearder]]s [[abbekaat]] Donald Gennaro, dy't derop stiet dat de [[feilichheid]] fan it park garandearre wurdt troch in stikmannich foaroansteande saakkundigen. Gennaro komt sels mei de glêde [[wiskundige]] en [[gaosteory|gaosteorist]] [[dr.]] Ian Malcolm op 'e lapen. Hammond reizget nei [[Montana]] ta, dêr't er de stive [[paleöntolooch]] dr. Alan Grant en dy syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|freondinne]], [[paleobotany|paleobotaniste]] dr. Ellie Sattler, foar it putsje wit te bestrûpen troch oan te bieden harren opgravings foar de kommende trije jier te [[finansieren]].<br> <small>¹) De ''[[Velociraptor]]s'' út ''Jurassic Park'' komme net oerien mei de leden fan it echte [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[dinosauriërs]] mei dy namme. Dy wiene ntl. in stik lytser en dêrmei ek oansjenlik minder gefaarlik. Koart foar't de film útkaam, waard by [[paleöntology]]sk ûndersyk lykwols de ''[[Utahraptor]]'' ûntdutsen, dy't wol deeglik yn hege mjitte oerien kaam mei de ''Velociraptor'' út 'e film. [[Special effects]]-technikus [[Stan Winston]] makke doe de [[grap]]: "Wy hawwe him makke, en doe hawwe sy him ûntdutsen." Troch nije ûntdekkings geane paleöntologen der no fan út dat ''Velociraptors'' eins ek oerdutsen wiene mei [[fear (fûgel)|fearren]] ynstee fan dat se keal wiene mei in [[skob]]be [[hûd]], lykas yn 'e film.</small> As de trije saakkundigen op Isla Nublar arrivearje sûnder dat Hammond se krekt fertelt hat hoe en wat, binne se alhiel [[alteraasje|feralterearre]] as se ûnderweis nei it besikerssintrum in libbene ''[[Brachiosaurus]]'' sjogge. Yn it besikerssintrum krije se in [[rûnlieding]] wêrby't harren útlein wurdt hoe't it team fan [[wittenskipper]]s dat Hammond gearbrocht hat, it kloanen en de genetyske manipulaasje útfierd hat. Se binne tsjûge fan it út it [[aai]] kommen fan in ''Velociraptor'' en om't dy bisten sa gefaarlik binne dat Grant dêr [[ûngerêstheid|ûngerêst]] fan wurdt, bringe se in besyk oan it ''Velociraptor''-ferbliuw, ein in [[koai (ynslútplak)|koai]], dy't hermetysk ôfsletten is mei tige hege, tige sterke [[stek]]ken dy't oanhâldend ûnder [[elektrisiteit|stroom]] steane. De hiele rûnlieding ropt by de saakkundigen inkeld mear fragen op. Under de [[lunch]] is Malcolm it meast útsprutsen yn syn feroardieling fan Hammond syn dwaan, mei't er fynt dat de dinosauriërs har kâns hân hawwe, en dat se troch de [[natoer]] ôftanke binne, en dat it dêrom ûnfoechsum is om te besykjen en bring se werom. Boppedat, hoe kin Hammond miene dat it mooglik is om bisten yn 'e stringen te hâlden dy't al miljoenen jierren wei binne en dêr't we frijwol neat oer witte? Hammond leit út dat der soarchfâldich op ta sjoen is dat alle dinosauriërs op it eilân [[wyfke]]s binne, dat [[fuortplanting]] is ûnmooglik. Malcolm lit him net oertsjûgje, en hâldt út dat de natoer yn sokke sitewaasjes altyd wol foar in oplossing soarget. Ek fynt er it [[lakonike]] ynsetten fan genetyske manipulaasje troch Hammond-en-dy wat dat om problemen freget. Nei syn miening sil Jurassic Park yn triennen einigje. Grant en Sattler binne mylder as Malcolm, mar sjogge likemin yn hoe't dit wurkje kin. Inkeld Gennaro is nei it sjen fan 'e ''Brachiosaurus'' lôgjende [[entûsjast]] oer it park. {{Plotbedjer film}} Nei it [[iten]] jouwe Hammond syn [[pakesizzer]]s, it alvejierrige [[famke]] Lex en it sânjierrige [[jonkje]] Tim, har by de gasten foar in toer troch it safarypark. Hammond bliuwt efter yn it kontrôlesintrum, dat yn itselde [[gebou]] ûnderbrocht is as it besikerssintrum. Dêrwei hâldt er mei [[technikus|haadtechnikus]] Ray Arnold, [[parkwachter|haadparkwachter]] Robert Muldoon en haad [[automatisearring]] Dennis Nedry tafersjoch oer de toer. It sit Hammond net bot mei: de measte dinosauriërs bliuwe ferburgen yn 'e [[oerwâld]][[fegetaasje]] as de selsridende [[elektryske auto|elektryske auto's]] der lâns komme, en it iennichste libbene eksimplaar dat se sjogge, is in [[sykte|sike]] ''[[Triceratops]]''. Ta oermjitte fan ramp leit Isla Nublar yn it paad fan in [[orkaan]], dêr't Hammond fan [[hope]] hie dat er ôfbûge en it eilân misse soe. Dat bart lykwols net, sadat de toer oan 'e ein fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] hommels ôfbrutsen wurde moat. Wylst de measte wurknimmers fan it safarypark it eilân ferlitte op in [[fearboat]] nei it [[fêstelân]] fan Kosta Rika, keare de selsridende auto's werom nei it besikerssintrum mei alle gasten útsein Sattler, dy't langer by de ''Triceratops'' bliuwe wol en letter by it sintrum ôfset wurde sil troch [[bistedokter]] Harding. Underwilens lêst haad automatisearring Dennis Nedry út in eigen skript. Hy hat [[jild|finansjele]] swierrichheden, dy't er sels feroarsake hat, mar hy is fan miening dat er sa geniaal is en sok briljant wurk leveret, dat Hammond him better heart te beteljen. Mei't Hammond dat wegeret, [[wrok]]ket Nedry tsjin syn baas en hat er him ta [[bedriuwsspionaazje]] [[omkeaping|omkeapje]] litten troch Dodgson, in man dy't foar Biosyn Genetics wurket, in [[konkurrint]] fan Hammond syn bedriuw InGen. Hy hat in [[spuitbus]] [[skearsjippe]] krigen mei dêryn in lyts kuolfek ferburgen, dêr't er in stikmannich [[dieverij|stellen]] [[embryo|embryo's]] fan ûnderskate soarten dinosauriërs yn ferstopje kin. Om himsels tagong ta de embryo-opslach te jaan en neitiid mei it stellen guod by de fearboat te kommen, stelt Nedry in meastepart fan 'e automatisearre systemen fan it park bûten wurking. Troch dy [[sabotaazje]] reitsje de elektryske toerauto's strâne krekt foar it ferbliuw fan 'e ''[[Tyrannosaurus rex]]'', in reuseftige rôfdinosaurus. De ''Tyrannosaurus rex'' brekt troch de no net mear ûnder stroom steande stekken hinne. Gennaro naait út en siket beskûl yn in bouwurk dat in pear iepenbiere [[húske]]s befettet, mar de dinosaurus ferwoastget it gebou en [[minskesliner|ferslynt de abbekaat]]. De auto dêr't Lex en Tim yn efterbleaun binne, wurdt ek oanfallen troch de ''Tyrannosaurus rex'', mar Grant en Malcolm komme harren te help. Malcolm rekket slim [[ferwûne]] en bliuwt efter, wylst Grant mei Lex op 'e [[rêch]] by in steile wand njonken it paad del klimt. De ''Tyrannosaurus rex'' triuwt de auto mei Tim der noch yn ek oer de râne, dy't op in hier nei boppe-op Grant en Lex falt en úteinlik hingjen bliuwt yn in [[beam]]. Nei't er mei Lex feilich de grûn berikt hat, klimt Grant yn 'e beam om Tim te rêden, wêrby't se op 'e nij oan 'e dea ûntsnappe as de auto losrekket en boppe-op harren falt. Underwilens besiket Nedry mei syn bút fan dinosaurusembryo's de fearboat te berikken foar't dy ôfset, mar yn it [[tsjuster]] en de [[rein (delslach)|rein]] en [[wyn (waar)|wyn]] rekket er paadbjuster. As er mei syn [[Jeep]] út 'e bocht fljocht en útstapt om 'e auto mei de ynboude [[liere (wynas)|liere]] oan in beam wer flot te lûken, wurdt er oanfallen, deade en opfretten troch in ''[[Dilophosaurus]]''.² Muldoon en Sattler geane derop út om 'e oare gasten te sykjen. Se treffe Malcolm ferwûne oan en fine [[fuotprint]]en werom fan Grant, Lex en Tim dy't by it autowrak ûnderoan 'e beam wei liede, mar moatte dan sjen dat se fuortkomme as de ''Tyrannosaurus rex'' weromkomt. It bist efterfolget harren wylst se yn in Jeep útpike, en se witte mar nauwerneed te ûntkommen.<br> <small>²) De ''[[Dilophosaurus]]'' yn 'e film ferskilt sterk fan 'e echte ''Dilophosaurus''. Hy waard yn 'e film folle lytser makke sadat it filmpublyk him net mei de ''Velociraptors'' betiizje soe, en de [[halskraach (lichemsdiel)|halskraach]] en it spuien fan [[gif]] binne folslein [[fiktyf]].</small> Grant, dy't net goed mei [[bern (persoan)|bern]] omgean kin en oan Sattler ferteld hat dat er fynt dat se lûdroftich en ferfelend binne en stjonke, sit no ynienen mei twa bern oantangele dêr't er ferantwurdlik foar is. Hy nimt Lex en Tim mei djipper it park yn, by it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 'e ''Tyrannosaurus rex'' wei, en se bringe de [[nacht]] troch heech yn in beam, dêr't se de oare [[moarn (deidiel)|moarns]] wekker makke wurde troch in [[herbivoar|blêde-itende]] ''Brachiosaurus''. As se dy deis fierder tsjogge yn 'e rjochting fan it besikerssintrum, fine se in stikmannich útkommen dinosaurusaaien. Grant beseft dan dat Malcolm gelyk hie doe't er sei dat de natoer wol in oplossing betinke soe. Om't Hammond-en-dy it [[DNA]] fan 'e dinosauriërs oanlinge hawwe mei kikkert-DNA, en guon [[West-Afrika|Westafrikaanske]] kikkerts spontaan fan [[sekse|geslacht]] feroarje kinne as se har earne befine dêr't allinne mar soartgenoaten fan itselde geslacht binne, kinne de dinosauriërs fan Isla Nublar dat no ek. Mei't se net by steat binne om Nedry syn befeiliging fan it kompjûtersysteem te omsilen, beslute Hammond en Arnold om it hiele systeem [[reboot (kompjûter)|út te setten en dan wer hielendal op 'e nij op te starten]]. Dêrfoar lûke Hammond, Arnold, Sattler, Muldoon en Malcolm har werom yn in [[bunker]] foar needgefallen. It útsetten fan it systeem giet poerbêst, mar it wer opstarten wol net om't de [[stop (elektrisiteit)|stoppen]] trochslein binne. It is ienfâldich genôch om dy wer om te setten. It probleem is allinnich dat de stoppen yn 'e [[kelder]] fan in gebou hielendal oan 'e oare kant fan it kompleks sitte. Arnold giet dêrhinne om it putsje op te knappen, mar hy komt net werom. Dêrom sette de mei in swier [[jachtgewear]] bewapene Muldoon en Sattler him efternei. Se ûntdekke dat troch it útsetten fan it systeem ek de noch funksjonearjende elektryske ôffredings deäktivearre binne, mei as gefolch dat de trije ''Velociraptors'' no frij omrinne. Grant, Tim en Lex berikke ien fan 'e elektryske ôffredings, dêr't se oerhinne moatte om it besikerssintrum te berikken. Aldergeloks, sa sjogge se, is de stroom derôf helle, dat se begjinne te [[klimmen]]. Underwilens berikt Sattler de kelder mei de stoppekast, wylst Muldoon de ''Velociraptors'' ôfliedt. Mei't se oer de [[portofoan]] ynstruksjes fan Hammond en Malcolm ûntfangt, fynt se de juste kast en set se útein om 'e elektrisiteitsfoarsjenning yn it hiele park wer oan 'e gong te bringen. Grant en Lex berikke feilich de grûn, mar Tim leit efter en talmet boppe-oan it stek. As der in [[swaailjocht]] begjint te knipperjen ta teken dat de stroom der wer op komt, ropt Grant him ta dat er springe moat. Dêr wachtet er te lang mei, en as Sattler de elektrisiteit wer op alle ôffredings set, wurdt er troch de [[elektryske skok|skok]] fan it stek smiten. Grant fangt him op, mar troch de skok hat er in [[hertstilstân]] krigen. Grant past by it jonkje [[hertmassaazje]] en [[mûle-op-mûlebeäzeming]] ta, wêrmei't er him wer bybringt. De ''Velociraptors'' binne Muldoon te fluch ôf: wylst ien as lokkebrea fungearret, falt in oarenien him fan 'e sydkant oan. De parkwachter wurdt dêrby deamakke en opfretten. Yn 'e kelder ûntdekt Sattler, as dêr de [[lampe]]n wer oangeane, wat der noch oer is fan it [[lyk]] fan Arnold, dy't ek troch in ''Velociraptor'' ferslynd is. Sels wurdt se troch de trêde ''Velociraptor'' oanfallen, mar se wit fuort te kommen en it bist yn 'e kelder op te sluten. Grant berikt mei Tim en Lex it besikerssintrum, dat se leech oantreffe. Hy lit Tim en Lex dêr efter yn 'e oertsjûging dat se der feilich wêze sille, en giet sels wer nei bûten om 'e oaren te sykjen. Hy fynt Sattler werom, dy't op dat stuit krekt weromkeart út 'e kelder mei de stoppen. Sy is derfan oertsjûge dat de ''Velociraptor'' dy't se yn 'e kelder opsletten hat, net ûntsnappe kin, of it moat wêze dat de bisten leard hawwe om [[doar]]ren iepen te dwaan. De beide ''Velociraptors'' dy't Muldoon deade hawwe, kringe it besikerssintrum binnen en efterfolgje Lex en Tim nei de [[koken]], dêr't se demonstrearje dat se yndie tichte doarren iepenkrije kinne. Ien fan harren helpt himsels tydlik [[bewusteleas|út 'e tiid]] troch mei de [[kop]] tsjin in [[kokenkastke]] oan te draven, wylst Tim de oare wit op te sluten yn 'e [[kuolsel]]. Lex en Tim jouwe har by Grant en Sattler, en de kompjûterwize [[nerd]] Lex kriget it kompjûtersysteem fan it park wer oan 'e gong, sadat de [[tillefoan]]en it wer dogge en Hammond it [[fêstelân]] skilje kin om in [[helikopter]] te stjoeren. Grant, Sattler en de bern wurde op 'e nij oanfallen troch de wer by besleur kommen ''Velociraptor'' út 'e koken en ûntkomme troch yn it [[systeemplafon]] te klimmen. Boppe-yn 'e grutte [[hal (romte)|hal]] fan it besikerssintrum komme se wer foar 't ljocht en klimme dan fia in [[skelet]] fan in ''Tyrannosaurus rex'', dat dêr opsteld stiet, nei ûnderen. Ienris op 'e grûn wurde se lykwols ynsletten troch de ''Velociraptor'' út 'e koken en de ''Velociraptor'' dy't Sattler yn 'e kelder opsletten tocht te hawwen. It liket min mei harren te einigjen, as ynienen de libbene ''Tyrannosaurus rex'' it besikerssintrum binnenkringt en ien fan 'e ''Velociraptors'' grypt en deabyt. Wylst de oare ''Velociraptor'' de ''Tyrannosaurus rex'' oanfalt, glûpe Grant en Sattler mei de bern fuort. Bûtendoar wurde se opwachte troch Hammond en Malcolm yn in Jeep, wêrmei't se har nei it lâningsplatfoarm foar [[helikopter]]s bejouwe. Yn 'e hal fan it besikerssintrum byt de ''Tyrannosaurus rex'' de lêste ''Velociraptor'' dea en lit dan syn boalderjend lûd hearre wylst in banier mei de [[tekst]] ''Doe't Dinosauriërs oer de Ierde Hearsken'' los skuort fan it [[plafon]] en foar him lâns omleech dwarrelet. Yn 'e helikopter nei it fêstelân krûpe Lex en Tim tsjin Grant oan en falle yn 'e [[sliep]], wylst Sattler fertedere tasjocht. ==Rolferdieling== [[File:Sam Neill at Burghound Asia in Singapore.jpg|right|thumb|160px|[[Sam Neill]].]] [[File:Laura Dern at Civic Center Park 25 October 2008.jpg|right|thumb|250px|[[Laura Dern]].]] [[File:JeffGoldblum07TIFF.jpg|right|thumb|160px|[[Jeff Goldblum]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dr.]] Alan Grant | [[Sam Neill]] |- | dr. Ellie Sattler | [[Laura Dern]] |- | dr. Ian Malcolm | [[Jeff Goldblum]] |- | John Hammond | [[Richard Attenborough]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Tim Murphy | [[Joseph Mazzello]] |- | Lex Murphy | [[Ariana Richards]] |- | Dennis Nedry | [[Wayne Knight]] |- | Donald Gennaro | [[Martin Ferrero]] |- | Ray Arnold | [[Samuel L. Jackson]] |- | Robert Muldoon | [[Bob Peck]] |- | dr. Henry Wu | [[B.D. Wong]] |- | dr. Harding | [[Gerald R. Molen]] |- | Juanito Rostagno | [[Miguel Sandoval]] |- | Dodgson | [[Cameron Thor]] |- | stim fan 'e [[rûnlieding|toergids]] | [[Richard Kiley]] |- | stim fan "Mr. [[DNA]]" | [[Greg Burson]] |- | snotjonge by opgraving yn [[Montana]] | [[Whit Hertford]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Preproduksje=== It idee foar ''Jurassic Park'' kaam oarspronklik út 'e koker fan [[skriuwer]] [[Michael Crichton]], dy't al yn [[1983]] in [[senario]] betocht oer in [[dinosaurus]] dy't fan [[fossyl]] [[DNA]] [[klonen|kloand]] en wer ta [[libben]] wekke wurdt troch in [[studint]]. Dat waard lykwols nea ferfilme. Crichton hold oan mei it omboartsjen mei it idee fan wer ta libben wekke dinosauriërs, en skreau yn 'e twadde helte fan 'e [[1980-er jierren]] de [[roman]] ''[[Jurassic Park (roman)|Jurassic Park]]'', dêr't er ferskate jierren mei besteld wie. Oarspronklik waard it ferhaal ferteld út it perspektyf fan in jonge [[jonge]], mar de [[feedback]] dy't Crichton krige, wiene tige negatyf, dat hy feroare de [[haadpersoan]] yn in [[folwoeksen]] [[man (sekse)|man]], wat folle bettere reäksjes opsmiet. [[File:MichaelCrichton 2.jpg|left|thumb|160px|[[Skriuwer|Roman]]- en [[senarioskriuwer|senario-skriuwer]] [[Michael Crichton]].]] [[Regisseur]] [[Steven Spielberg]] rekke noch foar de publikaasje fan 'e roman yn [[1990]] op 'e hichte fan it bestean fan it ferhaal, mei't it te praat kaam doe't hy en Crichton in senario besprieken dat letter de [[sikehûssearje]] ''[[ER (tillefyzjesearje)|ER]]'' wurde soe. [[Warner Bros.]], [[Columbia Pictures]], [[20th Century Fox]] en [[Universal Pictures]] tongen allegear noch foar de publikaasje fan 'e roman nei de [[filmrjochten]], wêrby't Universal, mei stipe fan Spielberg syn [[filmstudio]] [[Amblin Entertainment]], úteinlik yn [[maaie]] [[1990]] as de winner út 'e bus kaam. Crichton liet him foar de filmrjochten in priis fan [[$]]1,5&nbsp;miljoen betelje, mei dêroerhinne in persintaazje fan 'e [[winst (ûndernimming)|winst]] út it filmprojekt. ===Produksje=== Nei't er yn [[1991]] de [[fantasyfilm]] ''[[Hook (film)|Hook]]'' foltôge hie, woe [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] mei de [[Holokaust]]film ''[[Schindler's List]]'' oan 'e gong. [[Sid Sheinberg]], de [[algemien direkteur]] fan 'e [[Music Corporation of America]] (MCA), dat doedestiden de [[memme-ûndernimming]] fan [[filmstudio]] [[Universal Pictures]] wie, joech him dêrfoar it griene ljocht, op betingst dat er earst ''Jurassic Park'' makke. Spielberg sei letter yn 'e [[biografy]] ''Steven Spielberg'' dy't [[Joseph McBride (skriuwer)|Joseph McBride]] yn [[1997]] oer him skreau, dat er mei de film eins allinne mar in goede [[ferfolchfilm]] op syn [[horrorfilm]] oer [[haaien]] ''[[Jaws (film)|Jaws]]'' ([[1975]]) meitsje wollen hie. Foar ''Jurassic Park'' wurke Spielberg op basis fan in [[senario]] dat skreaun wie troch [[Michael Crichton]] en [[David Koepp]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] en [[Gerald R. Molen]] by it projekt belutsen foar Spielberg syn eigen filmstudio [[Amblin Entertainment]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]63&nbsp;miljoen, dat [[finansiering|finansierd]] waard troch Universal. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Dean Cundey]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]]. [[File:Jurassic Park car.jpg|right|thumb|250px|In replika fan 'e [[Ford Explorer]]s út 'e [[film]] (de selsridende [[elektryske auto|elektryske auto's]]), yn [[Universal Studios Japan]].]] ===Casting=== De [[rol]] fan [[dr.]] Alan Grant waard earst oanbean oan [[akteur]] [[William Hurt]], dy't it oanbod lykwols ôfsloech sûnder it senario lêzen te hawwen. Dêrnei waard [[Harrison Ford]] frege, dy't der likemin belangstelling foar hie. De [[Nij-Seelân|Nijseelânske]] akteur [[Sam Neill]] waard úteinlik pas [[cast]] trije oant fjouwer [[wike]]n foar't de [[opnamen (film)|opnamen]] úteinsetten. [[Laura Dern]] wie de earste kar fan [[Steven Spielberg]] foar de rol fan dr. Ellie Sattler, hoewol't dyselde rol, foar't sy tahapte, ek oanbean waard oan [[Robin Wright]], dy't derfoar betanke. It idee om [[Jeff Goldblum]] te casten as dr. Ian Malcolm kaam út 'e koker fan [[casting director]] [[Janet Hirshenson]]. [[Jim Carrey]] die ek [[audysje]] foar dy rol, en eltsenien wie fan syn [[aktearjen]] ûnder de yndruk, dêr net fan, mar men fûn dochs dat Goldblum better by de rol paste. [[Ariana Richards]], dy't de rol fan it jonge famke Lex Murphy spile, sei letter oer har [[casting]]: "Ik waard yn it castingkantoar roppen, en dêr woene se allinne mar dat ik in gjalp joech. Letter hearde ik dat Steven dy deis castingopnamen fan in pear famkes besjoen hie, en dat ik de iennichste wie dêr't syn [[oarehelte|frou]], dy't op 'e [[bank (meubel)|bank]] lei te [[sliep]]en, wekker fan waard, en se kaam deroan draven troch de [[gong (romte)|gong]] om te sjen oft der wat mei de [[bern (persoan)|bern]] wie." Foar deselde rol die [[Christina Ricci]] ek audysje. [[Joseph Mazzello]], dy't Lex har jongere [[broer|bruorke]] Tim spile, hie twa jier earder audysje dien foar in rol yn ''[[Hook (film)|Hook]]'' ([[1991]]), mar waard doe noch te jong achte. Spielberg hie him doe [[ûnthjit]]ten dat se yn 'e [[takomst]] oan in oare film gearwurkje soene. Spielberg keas de doe noch ûnbekende [[Wayne Knight]] út foar de rol fan aaklike [[antagonist|smjunt]] Dennis Nedry, nei't er him yn in lyts [[byrol]]tsje as [[ofsier fan justysje]] sjoen hie yn 'e [[psychologyske skriller]] ''[[Basic Instinct]]'' ([[1992]]). Hy hie mei dat roltsje sa'n yndruk op Spielberg makke dat dy, sa seid er letter yn in [[fraachpetear]], "wachte oant de [[ôftiteling]] en syn namme opskreau." [[Cameron Thor]], dy't earder mei Spielberg gearwurke hie yn ''Hook'', die audysje foar de rol fan Ian Malcolm, mar moast úteinlik genoegen nimme mei it lytse byroltsje fan Dodgson, de man dy't Nedry ynstruëarret oer de [[bedriuwsspionaazje]] en him in [[spuitbus]] [[skearsjippe]] jout om 'e [[dieverij|stellen]] dinosaurus[[embryo|embryo's]] yn te ferbergjen. Hy sei dêroer: "Der stie yn it skript inkeld: 'spuitbus skearsjippe', dat ik brocht tiid sûnder ein troch yn in [[drogisterij]] om 'e meast fotosjenike te finen. Ik keas [[Barbasol]] út, en sa kaam dat yn 'e film telâne. Ik wie doe sa ta reapsein dat ik de spuitbus nei de audysje mei nei hûs naam om him op te brûken." [[File:StanWinstonTRex.jpg|left|thumb|250px|De libbensgrutte [[animatroanika|animatroanyske]] ''[[Tyrannosaurus rex]]'' op 'e [[filmset]] fan ''Jurassic Park''.]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jurassic Park'' setten op [[24&nbsp;augustus]] [[1992]] útein op it [[eilân]] [[Kauaï]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Hawaï]]. Hoewol't de film eins foar in lyts part spilet yn 'e [[Dominikaanske Republyk]] en foar it meastepart op in [[fiktyf]] eilân dat ta [[Kosta Rika]] heart, siet [[Steven Spielberg]] yn noed oer de [[ynfrastruktuer]] en tagonklikens dêre, sadat er keas foar in filmlokaasje dêr't er alris earder wurke hie. Inkele sênes waarden op oaren fan 'e [[Hawaï-eilannen]] filme, lykas de efterfolging fan 'e keppel ''[[Gallimimus]]'' troch de ''[[Tyrannosaurus rex]]'' ([[Oähû]]) en de iepeningssêne ([[Maui]]). In pear bykommende sênes waarden opnommen op it lytsere eilân [[Niïhau]], dat oars gjin besikers fan bûten talit. De opnamen op Kauaï moasten op [[11&nbsp;septimber]] in dei stillein wurde om't de [[orkaan]] [[Orkaan Iniki|Iniki]] oer it eilân raasde. Ferskaten fan 'e stoarmsênes yn 'e film binne echt by stoarmwaar filme, foar't en nei't it hichtepunt fan 'e orkaan it eilân berikte. It hie eins de bedoeling west dat [[Samuel L. Jackson]], dy't yn 'e film de rol fan Ray Arnold fertolket, de [[bedriuwslieder]] fan it [[safarypark]], in lange deadssêne spylje soe, wêryn't er efterfolge en opfretten wurde soe troch ''[[Velociraptor]]s'', mar de [[filmset]] foar dy sêne waard troch orkaan Iniki ferneatige, en de sêne waard net wichtich genôch achte om dy wer op te bouwen. Mids [[septimber]] waard de produksje ferhuze nei [[Kalifornje]], dêr't yn 'e [[soundstage]]s fan it [[studiokompleks]] [[Universal Studios Hollywood]] ferskate binnendoarsênes opnommen waarden, wêrûnder de efterfolging fan 'e bern troch de ''Velociraptors'' yn 'e [[koken]] en de sêne yn 'e [[kelder]] dêr't Ellie de [[elektrisiteit|stroom]] der wer op docht. De [[nacht]]like sêne fan 'e oanfal fan 'e ''Tyrannosaurus rex'' op 'e [[auto's]] waard filme yn 'e [[Warner Bros. Studios, Burbank|Warner Bros. Studios]] yn [[Burbank (Kalifornje)]]. De foaroankundiging fan 'e komst fan it bist troch de ronfels dy't syn swiere fuotstappen yn in [[glês (drinkersreau)|glês]] [[wetter]] feroarsaakje, stie net yn 'e [[roman]] en likemin yn it oarspronklike skript, mar waard [[ynspiraasje (keunst)|ynspirearre]] troch in persoanlike ûnderfining fan [[Steven Spielberg]], doe't er yn syn auto wat oan it drinken wie wylst er de [[muzyk]] fan [[Earth, Wind and Fire]] lûd oanstean hie. De sênes mei de [[paleöntology]]ske opgraving yn [[Montana]] waarden filme yn it [[Steatspark Red Rock Canyon (Kalifornje)|Steatspark Red Rock Canyon]], ek yn Kalifornje. ===Special effects=== Yn 'e [[postproduksje]] fan 'e film waarden de baanbrekkende [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege dy't oanmakke waarden troch [[Industrial Light & Magic]] (ILM), it [[bedriuw]] fan [[George Lucas]]. Dy kamen boppe-op (en net yn it plak fan) de libbensgrutte [[animatroanika|animatroanyske]] [[dinosauriërs]] dy't ûntwurpen wiene troch de [[Stan Winston]] Studio. De animatroanyske ''[[Tyrannosaurus rex]]'', troch [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] erkend as "de stjer fan 'e film", hie in hichte fan 6.10&nbsp;[[meter|m]], in lingte fan 12&nbsp;m en in gewicht fan 7,9&nbsp;[[ton (massa)|ton]]. [[File:Discovery Center.jpg|right|thumb|250px|It neiboude 'ûntdekkingssintrum' fan it [[safarypark]] út 'e film, yn 'e [[Islands of Adventure]] yn [[Orlando (Floarida)|Orlando]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jurassic Park'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[9&nbsp;juny]] [[1993]] yn [[Washington, D.C.]] yn [[premiêre]]. Hy wie fan [[10&nbsp;juny]] ôf as [[preview (filmfertoaning)|preview]] te sjen yn 1.412 [[filmseal]]en, mar iepene offisjeel op [[12&nbsp;juny]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. Yn [[2011]] kaam ''Jurassic Park'' yn it [[Feriene Keninkryk]] nochris yn 'e bioskopen yn it ramt fan 'e earste blu-ray-útjefte. Yn [[2013]] waard in [[3D-film|3D-ferzje]] fan 'e film yn 'e bioskopen útbrocht. It by de film hearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[25&nbsp;maaie]] [[1993]] by [[platemaatskippij]] [[MCA Records]]. ''Jurassic Park'' waard op [[4&nbsp;oktober]] [[1994]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]], en ferskynde op [[10&nbsp;oktober]] [[2000]] foar it earst op [[dvd]] en op [[25&nbsp;oktober]] [[2011]] foar it earst op [[blu-ray]]. De film waard op [[7&nbsp;maaie]] [[1995]] foar it earst op 'e [[tillefyzje]] útstjoerd, troch it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[NBC (tillefyzjestjoerder)|NBC]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jurassic Park'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa omskreau [[Janet Maslin]] fan ''[[The New York Times]]'' de film as "in wiere mylpeal op it mêd fan [[film]], mei [[ûntsach]]- en [[eangst]]oproppende bylden dy't nea tefoaren op it wite doek te sjen west hawwe." Yn it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' hie [[Peter Travers]] it oer "kolossaal [[fermaak]]: de alderûntychlikste achtbaanrit fan 'e [[simmer]] en nei alle gedachten fan it jier, dêr't jin de eagen fan út 'e holle springe en dat jin mei it [[ferstân]] net neikomme kinne." It [[Feriene Keninkryk|Britske]] tydskrift ''[[Empire (tydskrift)|Empire]]'' joech de film 5 fan 5 [[stjer (figuer)|stjerren]], en neamde it "hiel gewoan ien fan 'e grutste kaskreakers aller tiden." [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' parte ''Jurassic Park'' dan wol 3 fan 4 stjerren ta, mar hy wie minder útskroevene loovjend. Hy skreau: "De film foldocht suver te goed oan syn ûnthjit om ús [[dinosauriërs]] te toanen. We sjogge se al ier en faak, en se binne yndie in triomf fan [[special effects]]-fakmanskip, mar it ûntbrekt de film oan oare kwaliteiten dy't er minder misse kin, lykas in gefoel fan ûntsach en ferwûndering en sterke minsklike ferhaalswearden." Datoangeande skreau Henry Sheehan yn ''[[Sight & Sound]]'': "De klachten oer it gebrek oan [[plot|ferhaal]] en [[karakterûntwikkeling]] yn ''Jurassic Park'' klinke my yn 'e earen as [hawwe de lju dy't dat op 't aljemint bringe] it punt mist." By wize fan ûnderbouwing ferwiisde er nei de ferhaalline fan Alan Grant, dy't leart om 'e pakesizzers fan Hammond te beskermjen en geandewei sels fan harren begjint [[leafde|te hâlden]], wylst er oan it begjin fan 'e film in hekel oan [[bern (persoan)|bern]] hat. [[File:Dinosaur Input Device Velociraptor.jpg|left|thumb|250px|It binnenwurk fan in [[animatroanika|animatroanyske]] ''velociraptor'' út ''Jurassic Park'', [[tentoansteld]] yn [[2011]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jurassic Park'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 91%, basearre op 128 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] is in spektakel fan [[special effects]] en libbensechte [[animatroanika]], mei guon fan [[Steven Spielberg|Spielberg]] syn bêste opienfolgings fan [[sêne]]s sûnt ''[[Jaws (film)|Jaws]]'', dy't beklibjend ûntsach en neakene eangst opwekje." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jurassic Park'' in goedkarringspersintaazje fan 68%, basearre op 20 resinsjes. ''Jurassic Park'' waard yn [[2018]] troch de Amerikaanske [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Jurassic Park'' brocht yn [[1993]] yn 'e [[bioskopen]] wrâldwiid [[$]]912,7&nbsp;miljoen op. Trochdat de film letter noch ferskate kearen op 'e nij yn 'e bioskopen útbrocht waard, kaam de úteinlike [[opbringst (jild)|opbringst]] wrâldwiid lang om let op $1.031,2&nbsp;miljoen te lizzen, wêrfan't $402,5&nbsp;miljoen yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] binnenhelle waard en nochris [[$]]628,7&nbsp;miljoen yn oare [[lannen en territoaria]]. Ofset tsjin it [[budget]] fan $63&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $968,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de (sûnder mis mânske) [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''Jurassic Park'' de meast opbringende film fan [[1993]] en doedestiden ek de meast opbringende film aller tiden. Dat rekôr wie foartiid yn 'e hannen fan ''[[E.T. the Extraterrestrial]]'' ([[1982]]), ek in film fan [[Steven Spielberg]], en waard yn [[1997]] oertroffen troch ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'', fan [[James Cameron]]. Yn [[2013]], doe't de film yn [[3D-film|3D-ferzje]] op 'e nij útbrocht waard, wie ''Jurassic Park'' de santjinde film ea dy't oer de grins fan in opbringst fan $1&nbsp;miljard hinne gie. ===Prizen=== Yn [[1994]] wûn ''Jurassic Park'' by de [[Oscar]]s de [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn trije [[kategory]]en: bêste [[lûdsmontaazje]] ([[Gary Rydstrom]] en [[Richard Hymns]]), bêste [[lûdsmixing]] ([[Gary Summers]], [[Gary Rydstrom]], [[Shawn Murphy (lûdstechnikus)|Shawn Murphy]] en [[Ron Judkins]]) en bêste [[special effects|fisuele effekten]] ([[Stan Winston]], [[Dennis Muren]], [[Phil Tippett]] en [[Michael Lantieri]]). By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''Jurassic Park'' nominearre yn twa kategoryen, wêrûnder bêste [[lûd]]. De film wûn de BAFTA foar bêste [[special effects]]. [[File:Universal Orlando (7323913288).jpg|right|thumb|250px|De neiboude yngong fan it [[safarypark]] út ''Jurassic Park'' yn it [[ferdivedaasjepark]] [[Universal Orlando]] yn [[Orlando (Floarida)]].]] By de [[Saturn Award]]s waard ''Jurassic Park'' nominearre foar alve prizen, wêrûnder bêste [[aktrise]] ([[Laura Dern]]), bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] (twa kear, foar [[Jeff Goldblum]] en [[Wayne Knight]]), bêste optreden fan in jonge akteur ([[Joseph Mazzello]]), bêste optreden fan in jonge aktrise ([[Ariana Richards]]), bêste [[filmmuzyk]] en bêste [[kostúm]]ûntwerp. De film wûn fjouwer Saturn Awards, foar bêste [[science fiction-film]], bêste [[regisseur]] ([[Steven Spielberg]]), bêste [[senario]] ([[Michael Crichton]] en [[David Koepp]]) en bêste special effects. Fierders wûn ''Jurassic Park'' de [[Hugo Award]] foar bêste dramatyske presintaasje, de [[People's Choice Award]] foar favorite film, de [[Priis fan de Japanske Akademy|Priis fan 'e Japanske Akademy]] foar bêste bûtenlânske film en de [[Young Artist Award]] foar bêste [[famyljefilm]] fan it [[aksjefilm|aksje]]/[[aventoerefilm|aventoeresjenre]]. Joseph Mazzello en Ariana Richards wûnen de Young Artist Awards foar bêste jonge akteur en bêste jonge aktrise yn in [[dramafilm]]. It [[senario]] waard nominearre foar in [[Bram Stoker Award]], en der wiene ek nominaasjes yn trije kategoryen fan 'e [[MTV Movie Award]]s: foar bêste film, bêste aksjesêne en bêste [[antagonist|filmsmjunt]] (de ''[[Tyrannosaurus rex]]''). [[Komponist]] [[John Williams (komponist)|John Williams]] wûn foar de [[soundtrack]] fan ''Jurassic Park'' in [[BMI Film Music Award]] en waard nominearre foar in [[Grammy]]. ==Mediafranchise== {{Apart|Jurassic Park (franchise)}} It daverjende [[kommersje]]el súkses fan ''Jurassic Park'' soarge wrâldwiid foar it ûntstean fan in wiere dinosaurusraazje. It foarme ek it begjin fan in [[mediafranchise]] om 'e film hinne, dy't krektlyk fan ''[[Jurassic Park (franchise)|Jurassic Park]]'' kaam te hjitten. Yn it ramt dêrfan waarden (oant en mei [[2022]]) fiif [[ferfolchfilm]]s makke: ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' ([[1997]]), ''[[Jurassic Park III]]'' ([[2001]]), ''[[Jurassic World (film)|Jurassic World]]'' ([[2015]]), ''[[Jurassic World: Fallen Kingdom]]'' ([[2018]]) en ''[[Jurassic World: Dominion]]'' ([[2022]]). Fierders bestiet de franchise út in [[koarte film]] (''[[Battle at Big Rock]]''), [[Jurassic Park (franchise)#Literatuer|in romansearje]], ferskillende oare [[boek]]en, in stikmannich [[soundtrack]]albums, in [[tekenfilmsearje]], in ferskaat oan [[fideospultsje]]s en [[strip]]s, in [[toanielstik]] en kar-út oan [[merchandising]]. It is ien fan 'e meast [[opbringst (jild)|opbringende]] franchises aller tiden. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0107290/ Ynformaasje oer ''Jurassic Park'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jurassic_Park_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Jurassic Park}} }} {{DISPLAYTITLE:''Jurassic Park'' (film)}} {{Jurassic Park}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Oerwâldaventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Steven Spielberg]] [[Kategory:Film út 1993]] [[Kategory:Film oer dinosauriërs]] [[Kategory:Film oer in dieretún]] [[Kategory:Film oer bruorren en susters]] [[Kategory:Film oer bedriuwsspionaazje]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Film oer klonen]] [[Kategory:Film oer in minskesliner]] [[Kategory:Film oer in paleöntolooch]] [[Kategory:Film oer in wiskundige]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] fgac8n0qfoj99tmugt0uj28ltxp1o6q 0 165105 1228755 1110185 2026-04-26T22:59:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228755 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = The Lost World-Jurassic Park logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:The_Lost_World_–_Jurassic_Park_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''The Lost World: Jurassic Park'' | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produsint = [[Gerald R. Molen]]<br>[[Colin Wilson (filmprodusint)|Colin Wilson]] | útfierend produsint = | senario = [[David Koepp]] | basearre op = [[The Lost World (roman fan Michael Crichton)|de roman]] fan [[Michael Crichton]] | kamerarezjy = [[Janusz Kamiński]] | muzyk = [[John Williams (komponist)|John Williams]] | filmstudio = [[Amblin Entertainment]]<br>[[Universal Pictures]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Jeff Goldblum]]<br> [[Julianne Moore]] | voice-over = | byrollen = [[Vince Vaughn]]<br> [[Pete Postlethwaite]]<br> [[Vanessa Lee Chester]] <br> [[Richard Schiff]]<br> [[Arliss Howard]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[19&nbsp;maaie]] [[1997]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 129 minuten | budget = $73&nbsp;miljoen | opbringst = $618,6&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jurassic Park (filmsearje)|Jurassic Park]]'' | foarich diel = ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' | folgjend diel = ''[[Jurassic Park III]]'' }} '''''The Lost World: Jurassic Park''''', soms oantsjut as '''''Jurassic Park II''''', is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[horror]]- en [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] út [[1997]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Jeff Goldblum]] en [[Julianne Moore]]. De [[film]] waard loskes basearre op 'e [[roman]] ''[[The Lost World (roman fan Michael Crichton)|The Lost World]]'', fan [[auteur]] [[Michael Crichton]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "De Ferlerne Wrâld: Sjuerapark", wêrfan't it lêste part ferwiist nei iit [[Sjuera (geologyske tiidrek)|Sjuera]], in [[geologysk tiidrek]] doe't de [[dinosauriërs]] de wrâld behearsken. ''The Lost World: Jurassic Park'' is it twadde diel út 'e [[Jurassic Park (filmsearje)|''Jurassic Park''-filmsearje]]. It [[plot|ferhaal]] folget [[wittenskipper]] [[dr.]] Ian Malcolm, dy't jitris troch [[sakeman]] John Hammond foar syn karke spand wurdt om ûndersyk te dwaan nei in [[eilân]] dat bewenne wurdt troch wer ta [[libben]] brochte dinosauriërs. Malcolm wol net, mar as er foar it ferstân kriget dat syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|freondinne]] Sarah Harding dêr al hinne tein is, jout er belies. Ienris op it eilân docht net inkeld bliken dat syn [[teenage]]dochter Kelly as [[ferstekling]] mei de [[ekspedysje]] dêrhinne reizge is, mar ek dat Hammond syn eardere [[bedriuw]] InGen in kliber lju stjoerd hat om dinosauriërs te fangen foar in dinosaurus[[dieretún]] op it [[legere 48 steaten|Amerikaanske fêstelân]]. ''The Lost World: Jurassic Park'' krige fan 'e [[filmkritisy]] mingde [[resinsje]]s, mar wie in reuseftige [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De film waard nominearre in [[Oscar]], in [[Grammy]] en in [[Satellite Award]]. In trêde diel út de ''Jurassic Park''-rige ferskynde yn [[2001]] ûnder de titel ''[[Jurassic Park&nbsp;III]]''. ==Plot== Fjouwer jier nei de [[Jurassic Park (film)|foarfallen op Isla Nublar]] geane de leden fan in [[rykdom|rike]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[húshâlding]] mei harren [[jacht (fartúch)|jacht]] foar [[anker (skipfeart)|anker]] foar de [[kust]] fan in oar [[Kosta Rika|Kostarikaanske]] [[eilân]], Isla Sorna. Se binne har der folslein ûnbewust fan dat op dat eilân [[dinosauriërs]] libje dy't miljoenen [[jier]]ren lyn [[útstjerren (biology)|útstoarn]] binne, mar troch InGen, it [[bedriuw]] fan [[sakeman]] en [[miljonêr]] John Hammond, mei in kombinaasje fan [[klonen|kloanen]] en [[genetyske manipulaasje]] wer ta [[libben]] brocht binne. As it tsienjierrige [[dochter]]ke fan it [[gesin]] op ferkenning út giet, wurdt se oanfallen troch in kloft ''[[Compsognathis]]''. Se rekket lokkigernôch mar licht [[ferwûne]], mei't har [[heit]] en de [[bemanning]] fan it jacht op har gjalpen ôf komme en har rêde ear't se opfretten wurde kin. Yn 'e [[Feriene Steaten]] nûget in yn 'e [[sykte|minnichte]] rekke John Hammond de [[wiskundige]] [[dr.]] Ian Malcolm by him thús út. Malcolm is publyklik yn ûngenede fallen nei't er foar de [[media]] oer út 'e skoalle klapt is oangeande de foarfallen op Isla Nublar: mei't InGen it hiele fiasko behimmele hat en ûntstriidt dat der libbene dinosauriërs besteane, wurdt Malcolm nammentlik troch nimmen leaud. Fan gefolgen is syn [[reputaasje]] as serieuze [[wittenskipper]] no folslein nei de barrebysjes. It docht bliken dat de [[ried fan bestjoer]] fan InGen it nije ynsidint op Isla Sorna oangrypt hat om Hammond út 'e funksje as [[algemien direkteur]] te setten. De nije algemien direkteur is Hammond syn [[ynklauwerigens|ynklauwerige]], [[yntriizje|yntrigearjende]] [[omkesizzer]] Peter Ludlow. Hammond fertelt Malcolm dat Isla Nublar inkeld "de etalaazje" fan InGen wie, in [[toerist]]yske attraksje, wylst it wiere wurk fan it kloanen en wer ta libben bringen fan 'e dinosauriërs op Isla Sorna plakfûn, in folle grutter eilân dat fierder út 'e [[kust]] fan [[Midden-Amearika]] leit. Nei't Isla Sorna lykwols troch in [[orkaan]] troffen waard, dy't de fasiliteiten dêre foar in grut part ferwoastge, ûntsnapten de dinosauriërs. Sûnt hawwe se yn 'e [[wyldernis]] witten te oerlibjen en is der op it eilân in stabyl [[ekosysteem]] ûntstien. Sûnt de jammerdearlike foarfallen op Isla Nublar is Hammond derfan oertsjûge rekke dat de [[minske]] de dinosauriërs gewurde litte moat. Mei't Ludlow lykwols fan doel is om 'e bisten op Isla Sorna te eksploitearjen om der sels better fan te wurden, wol Hammond in lyts team fan wittenskippers nei Isla Sorna stjoere om 'e dinosauriërs te bestudearjen en dokumintearjen, sadat er de [[publike opiny]] efter him krije kin yn syn krewearjen om Ludlow tsjin te hâlden. It team dat Hammond dêrta gearstald hat, bestiet út fjouwer minsken: in net by namme neamde [[paleöntolooch]], de profesjonele [[fotograaf]] Nick van Owen, de ekspêr op it mêd fan fjildapparatuer Eddie Carr, en, sa [[hope]]t Hammond, Malcolm sels. Malcolm wol dêr neat fan witte, en as Hammond him fertelt dat de paleöntolooch nimmen oars is as syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|freondinne]] dr. Sarah Harding, wol er har direkt opskilje om har de dielname oan Hammond syn healwize opstigings te ûntpraten. Hammond seit lykwols dat Sarah al op it eilân is, om't se derop stie om foar it team út te reizgjen sadat se de dinosauriërs yn folslein ûnoantaaste steat observearje koe. Dan wol Malcolm ynienen wól nei Isla Sorna, en wol sa gau mooglik, mar net om te dwaan wat Hammond fan him wol, mar om Sarah te rêden. Malcolm moetet Carr en Van Owen, dy't de lêste hân lizze oan 'e tarieding fan 'e [[ekspedysje]]. Syn [[negroïde|swarte]] [[teenage]]dochter Kelly komt dêr ek om [[ôfskie]] te nimmen. Malcolm hie oars op har passe moatten om't har [[mem]] op [[fakânsje]] nei [[Parys]] is, mar no hat er in oare [[oppas]] foar har regele, eat dêr't it [[fanke]] net botte [[entûsjast]] oer is. {{Plotbedjer film}} Nei't se halje-trawalje mei in grutte [[harmoanikabus]] fol taris en in pear [[auto's]] dy't heech op 'e [[tsjil]]len lizze yn in [[transportfleantúch]] nei Kosta Rika reizjge binne, wurde se dêrwei op in [[fearboat]] oerfearn nei Isla Sorna. Der geane yn dy kontreien minne ferhalen oer it eilân, û.m. oer [[fisker]]s dy't der te deunby kamen en ferdwûn binne, dat de fearman hat gjin nocht om op it eilân te wachtsjen. Ynstee wol er in flink ein út 'e kust foar anker gean, en dan kinne de leden fan 'e ekspedysje him berikke mei harren [[satellyttillefoan]]. Op it eilân oankommen fine Malcolm, Van Owen en Carr al rillegau Sarah werom, middenmank in [[keppel]] [[Stegosaurus|stegosauriërs]]. Hja hat de tiid fan har libben en wol hielendal net rêden wurde. Werom by de bus ûntdekt Malcolm, ta syn [[argewaasje]], dat syn dochter Kelly har yn 'e bus ferstoppe hat en as [[ferstekling]] meireizge is nei Isla Sorna. Krekt as Malcolm besiket de fearman te skiljen om alle leden fan 'e groep fan it eilân te heljen, as se dat no wolle of net, sjogge se in stikmannich [[helikopter]]s oerfleanen mei swier materieel derûnder: Ludlow is op it eilân arrivearre mei in team fan [[hierling]]en, oanfolle mei paleöntolooch dr. Robert Burke en [[grutwyldjager]]s Roland Tembo en Ajay Sidhu. Malcolm-en-dy bespionearje it team fan InGen en beseffe dat it, ûnder lieding fan Tembo, dwaande is om dinosauriërs te fangen om se oer te bringen nei in [[dieretún]] op it [[legere 48 steaten|Amerikaanske fêstelân]]. Van Owen bringt út dat Hammond him foar krekt sa'n mooglikheid meistjoerd hat. Hy hie earder ferteld dat er in diel fan it jier foar de [[aktivisme|aktivistyske]] [[miljeubeskerming]]sorganisaasje [[Greenpeace]] wurket, mar sabeare allinne mar om't 80% fan 'e Greenpeace-leden [[frou]] is. No docht bliken dat er wol deeglik sels ek út oertsjûging aktivist is, en dat er boppedat [[ûnderfining]] hat mei [[sabotaazje]]-aksjes. Tembo hat as betelling foar syn tsjinsten it rjocht opeaske om in ''[[Tyrannosaurus rex]]'' te [[jacht (aktiviteit)|bejeien en sjitten]]. Dy nachts geane hy en syn maat Ajay derop út en ûntdekke it nêst fan in ''Tyrannosaurus rex''-pearke, mei in jong deryn. Se slepe it jong mei nei in plak dêr't se it oan it [[tsjoar]] sette om in mûklaach foar de âlder-bisten te foarmjen. Underwilens kringe Van Owen en Sarah ûnder dekking fan it nachtlik [[tsjuster]] it kamp fan it InGen-team binnen, dêr't se alle finzen dinosauriërs frijlitte. De bisten rjochtsje by harren ûntsnapping in ravaazje oan yn it kamp en ferniele frijwol alle fiertugen en apparatuer fan it team. Tembo en Ajay litte de mûklaach foar wat it is en geane op it leven yn it kamp ôf. Underweis werom nei de bus ûntdekke Van Owen en Sarah it ''Tyrannosaurus rex''-jong, dat se losmeitsje en meinimme om't it troch de rûge behanneling fan Tembo-en-dy in [[brutsen bonke|brutsen]] [[poat]] oprûn hat. By de bus hat Carr yn 'e tuskentiid in observaasjeplatfoarm yn in [[beam]] takele. As se sjogge wat Van Owen en Sarah meinommen hawwe, lûke ek Malcolm en Kelly har dêr werom. Van Owen en Sarah [[spalk]]je de brutsen poat fan it jong, mar de âlder-bisten folgje ûnderwilens it [[rooksin|rook]]spoar fan harren jong nei de bus ta. Fan it observaasjeplatfoarm ôf sjogge Malcolm-en-dy de beide ''Tyrannosaurus rexen'' oankommen, dat Malcolm giet werom nei de bus om Sarah en Van Owen te warskôgjen. Hy arrivearret te let, want hoewol't se it jong oan 'e âlder-bisten weromjouwe, sette dy útein mei it ferneatigjen fan 'e bus troch dy oer in heech [[klif]] te triuwen. Nei de oanfal hinget it efterein fan 'e harmoanikabus oer de klifsrâne hinne en Sarah falt op in hier nei troch it [[rút|efterrút]] te pletter, wylst Malcolm en Van Owen harren libbens weagje om har te rêden. Carr hastiget him werom nei it kamp, dêr't er syn maten yn 'e bus in [[tou]] tasmyt troch it stikkene foarrút hinne, wylst er de lêste noch net ferwoastge auto mei in [[liere (wynas)|liere]] oan 'e bus ferbynt en brûkt om it bombidige ding wer by it klif op te skuorren. De ''Tyrannosaurus rexen'' komme lykwols werom, skuorre it [[dak]] fan 'e auto en frette Carr op. De bus, mei auto en al, ferdwynt oer de râne fan it klif en falt te pletter yn 'e djipte, mar sakket dêrby wûnder boppe wûnder om it tou hinne dêr't Malcolm, Sarah en Van Owen oan hingje. Neitiid wurde se by it klif op holpen troch Tembo en it InGen-team, dy't oan 'e hân fan 'e stikkene [[hingslot]]ten fan 'e [[koai (ynslútplak)|koaien]] dêr't se de fongen dinosauriërs yn opsletten hiene, konkludearre hawwe dat sy net de iennichsten op it eilân binne. Kelly, dy't troch Tembo-en-dy earder lykme-allinne op it observaasjeplatfoarm oantroffen wie, wurdt weriene mei har heit. As de [[moarnsdage|dage]] oan 'e loft is, wurdt dúdlik dat de beide teams gearwurkje moatte no't alle gereid en fiertugen ferneatige binne. Se moatte op 'e iene of oare manear fan it eilân sjen te kommen, mar dêrfoar moatte se earst kontakt mei de bûtenwrâld sjen te meitsjen. Ludlow fertelt dat der noch [[telekommunikaasje|kommunikaasje-apparatuer]] yn 'e âlde basis fan InGen yn it binnenlân fan it eilân wêze moat, dy't it sels nei al dy jierren noch dwaan moatte soe. In probleem is wol dat yn it binnenlân krekt de gefaarlikste [[rôfdier]]en húsmanje. Om't se lykwols gjin bettere kar hawwe, beslute se as groep nei de âlde basis te [[rinnen]]. As se healwei de [[dei]] in skoftke hohâlde om te bekommen, dwaalt Tembo syn ûnderbefelhawwer Dieter Stark fan 'e groep ôf as er eefkes te [[pisjen]] giet. Hy moetet de ''Compsognathus'' wer dy't er earder út klearebare [[wreedaardigens]] mei in [[stroomstjitwapen]] [[pine|gnjirde]] hat, mar diskear hat it 30&nbsp;[[sintimeter|sm]] hege bistke in kliber freonen meinommen. Stark besiket út te naaien, mar bringt himsels almar djipper yn 'e swierrichheden en wurdt úteinlik troch de ''Compsognathus'' útinoar skuord en ferslynd. As syn ôfwêzigens opmurken wurdt, geane Tembo en in hierling dy't Carter hjit, nei him op 'e siik, mar se fine inkeld, yn Tembo syn wurden, "de stikjes fan him dy't se net lekker fûnen". Nei't de groep dy [[jûn]]s in provisoarysk kamp opslein hat, wurde se oerfallen troch de beide folwoeksen ''Tyrannosaurus rexen''. (Sarah hie al foarsein dat de minsken, troch it jong te ferpleatsen, it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 'e bisten folle grutter makke hiene.) Carter wurdt troch ien fan 'e ''Tyrannosaurus rex'' fertrape, en de measte oaren flechtsje in [[grot]] yn, dêr't de mânske bisten har net te pakken krije kinne as se by de yngong wei bliuwe. Der krûpt dr. Robert Burke lykwols in [[slange]] by de [[klean]] yn, en fan [[kjeltme|skrik]] tinkt er der net goed om en bliuw by de yngong wei. In ''Tyrannosaurus rex'' kriget him te pakken en fret him op. As de beide bisten har ôfjûn hawwe, jout Malcolm, dy't efterbleaun wie, him wer by de groep. Wylst it InGen-team yn [[panyk]] by nacht in [[fjild]] mei mânselheech [[gers]] yn flechtet, folgje hy, Van Owen, Sarah en Kelly harren yn in stadiger tempo. Ajay besiket de oaren te warskôgjen foar de ''[[Velociraptor]]s'',* tige gefaarlike [[yntelligint]]e dinosauriërs dy't justjes grutter binne as in folwoeksen minske en yn [[ridel]]s jeie, mei't dy ek yn it gers tahâlde. Se wolle lykwols net nei him harkje, en de measten wurde troch de ''Velociraptors'' deade en opfretten.<br> <small><nowiki>*</nowiki>) De ''[[Velociraptor]]s'' út 'e [[Jurassic Park (filmsearje)|''Jurassic Park''-filmsearje]] komme net oerien mei de leden fan it echte [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[dinosauriërs]] mei dy namme. Dy wiene ntl. in stik lytser en dêrmei ek oansjenlik minder gefaarlik. Koart foar't [[Jurassic Park (film)|de earste film]] útkaam, waard by [[paleöntology]]sk ûndersyk lykwols de ''[[Utahraptor]]'' ûntdutsen, dy't wol deeglik yn hege mjitte oerien kaam mei de ''Velociraptor'' út 'e film. Fierders geane paleöntologen der troch nije ûntdekkings no fan út dat ''Velociraptors'' eins oerdutsen wiene mei [[fear (fûgel)|fearren]] ynstee fan dat se keal wiene mei in [[skob]]be [[hûd]], lykas yn 'e film.</small> Ajay sels rekket [[dea]]dlik [[ferwûne]], mar wit noch werom te kearen nei Tembo foar't er [[ferstjerren|stjert]]. Tembo is as iennichste efterbleaun op it plak dêr't de groep har kamp opslein hie om syn betelling te ynkassearjen en in ''Tyrannosaurus rex'' te sjitten. It docht lykwols bliken dat Van Owen de [[kûgel]]s út syn [[jachtgewear]] [[dieverij|stellen]] hat, dat hy hat gjin oare kar as om it bist te sjitten mei in [[pylk (projektyl)|pylkje]] út in [[ferdôvingsgewear]]. It slagget Malcolm, Sarah, Kelly en Van Owen om 'e âlde basis te berikken, al ferstapt Malcolm him op 'e flecht foar in ''Velociraptor'', sadat er in [[blessuere]] oan 'e [[skonk]] oprint. Wylst Sarah en Kelly by him bliuwe, giet Van Owen foarút. Hy wit de kommunikaasje-apparatuer yn 'e basis oan 'e praat te krijen, makket kontakt mei InGen en freget om direkte [[evakuaasje]] fan it hiele team. Malcolm, Sarah en Kelly berikke de basis koarte tiid letter, mar wurde efterfolge troch in trio ''Velociraptors'' dy't se pas nei in grousum spultsje [[sideplakboartsjen]] witte ôf te skodzjen. Se jouwe har wer by Van Owen en wurde evakuëarre yn in helikopter fan InGen. As se oer it eilân fleane, sjogge se dat Ludlow, dy't as ien fan 'e iennichsten de flecht troch it lange gers oerlibbe hat, tasjocht op it yn in koai opsluten fan it ''Tyrannosaurus rex''-[[mantsje]] dat Tembo ferdôve hat. It nij oankommen InGen-[[personiel]] fangt ek it ''Tyrannosaurus rex''-jong wer. Ludlow biedt Tembo in [[baan (wurk)|baan]] oan yn syn nije dinosaurusdieretún yn [[San Diego]], mar Tembo stegeret him ôf. Werom yn 'e Feriene Steaten besykje Malcolm en Sarah yn San Diego by Ludlow te kommen, sadat se him it healwize idee ûntprate kinne om libbene dinosauriërs yn in miljoenestêd te bringen. Ear't se him te wurd kinne, arrivearret yn 'e [[haven]] it spesjaal fersterke [[frachtskip]] dêr't it ''Tyrannosaurus rex''-mantsje op ferfierd wurdt. It docht lykwols bliken dat de dinosaurus ûnderweis losbrutsen is en de hiele bemanning ombrocht hat. De lêste oerlibbenen hawwe it oprêden en slút it bist wer yn it [[rom (skip)|rom]] op foar't se oan har ferwûnings beswieken, mar Ludlow iepenet [[rimpen]] it rom en lit it reuseftige bist ûntsnappe. De ''Tyrannosaurus rex'', dy't nei de lange [[reis]] ferrêde is fan [[toarst]], tsjocht ûnder dekking fan it nachtlik tsjuster San Diego yn om [[drinken]] te sykjen, dat er fynt yn in [[swimbad]] yn in [[eftertún]] fan in [[wente|wenhûs]] yn in [[rykdom|begoedige]] [[wyk]]. Dêr fret er ek de [[hûn]] op en jaget de bewenners de stupen op it liif. Om syn [[honger]] te stiljen, giet de ''Tyrannosaurus rex'' fierder de stêd yn, dêr't grutte [[panyk]] ûntstiet ûnder it [[útgean]]d [[publyk]]. De dinosaurus fret teminsten ien minske op, in man dy't beskûl besiket te finen yn in [[winkel]] dêr't de [[doar]] fan op 't [[slot (ôfslutingsmeganisme)|slot]] blykt te sitten. Malcolm en Sarah fetsje it plan op om 'e ''Tyrannosaurus rex'' werom te lokjen nei it skip dat it bist brocht hat, mei't dat alles hat dêr't ferlet fan is om him yn te sluten. As lokkebrea binne se it ''Tyrannosaurus rex''-jong nedich, dat se stelle út Ludlow syn dieretún. Mei it jong by har yn 'e auto ride se op it gegjalp fan minsken en it brullen fan in folwoeksen ''Tyrannosaurus rex'' ôf. Sadree't it mantsje foar it ferstân kriget dat syn jong yn 'e auto sit, giet er der efteroan. Sa lokje Malcolm en Sarah it bist werom nei it skip, dêr't se it jong yn it rom efterlitte en dan sels halje-trawalje oerboard springe. Ludlow, dy't yn 'e haven efterbleaun wie, sjocht harren mei it jong foarby kommen en beslút dat er it beslist weromhawwe moat om in [[fallisemint]] fan syn bedriuw foar te kommen. Dat ûnnoazeldernôch giet er del yn it rom om it jong op te heljen, en wurdt dan troch it ''Tyrannosaurus rex''-mantsje trappearre wylst er efter syn jong oan sit. Untsnappe is it dan te let foar, en it mantsje fuorret Ludlow op oan it jong. Underwilens klimme Malcolm en Sarah wer oan board, dêr't Malcolm de lûken fan it rom tichtgean lit troch op in knop op in betsjinningspaniel te drukken, wylst Sarah it ''Tyrannosaurus rex''-mantsje mei in pylkje út in ferdôvingsgewear rekket, sadat er yn it rom yninoar sakket en de lûken net mei syn grutte [[kop]] tsjinhâlde kin. [[File:JeffGoldblum07TIFF (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Jeff Goldblum]] yn [[2007]].]] [[File:Julianne Moore at Jerrold Nadler gala.jpg|right|thumb|110px|[[Julianne Moore]] yn [[2007]].]] [[File:Vanessa Lee Chester.jpg|right|thumb|150px|[[Vanessa Lee Chester]] yn [[2007]].]] Yn 'e neisleep fan alle trelit beävensearret de [[Amerikaanske Marine]] de weromkear fan it skip mei it ''Tyrannosaurus rex''-mantsje en syn jong nei Isla Sorna. Malcolm en Sarah sitte thús op 'e [[bank (meubel)|bank]] mei Kelly de rjochtstreekse ferslachjouwing oer it hiele spul te folgjen, mar falle allebeide yn 'e [[sliep]]. Op 'e [[tillefyzje]] wurdt in [[fraachpetear]] mei John Hammond ôfspile wêryn't dy bekendmakket dat it [[regear]] fan Kosta Rika mei stipe fan 'e Feriene Steaten Isla Sorna de status fan [[natoergebiet|natoerreservaat]] jûn hat.<br> ==Rolferdieling== ;haadrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[dr.]] Ian Malcolm | [[Jeff Goldblum]] |- | dr. Sarah Harding | [[Julianne Moore]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Nick van Owen | [[Vince Vaughn]] |- | Roland Tembo | [[Pete Postlethwaite]] |- | Kelly Curtis | [[Vanessa Lee Chester]] |- | Eddie Carr | [[Richard Schiff]] |- | Peter Ludlow | [[Arliss Howard]] |- | Dieter Stark | [[Peter Stormare]] |- | dr. Robert Blake | [[Thomas F. Duffy]] |- | John Hammond | [[Richard Attenborough]] |- | Ajay Sidhu | [[Harvey Jason]] |- | Carter | [[Thomas Rosales jr.]] |- | Cathy Bowman | [[Camilla Belle]] |- | Tim Murphy | [[Joseph Mazzello]] <small>([[cameo]])</small> |- | Lex Murphy | [[Ariana Richards]] <small>(cameo)</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skriuwer]] [[Michael Crichton]] yn [[1990]] de [[roman]] ''[[Jurassic Park (roman)|Jurassic Park]]'' publisearre, fregen [[entûsjasme|wyld entûsjaste]] [[fan (persoan)|fans]] al rillegau om in [[ferfolch]]. Mei't Crichton noch nea in ferfolchroman skreaun hie, wegere er dat. Yn [[1993]] waard it [[boek]] troch [[Steven Spielberg]] ferfilme as ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'', wat in reuseftich súkses waard. De [[filmstudio]] [[Universal Pictures]] stie fuortendaliks al yn 'e startblokken om mei in ferfolchfilm útein, mar Spielberg woe allinne in twadde film meitsje as dy wer basearre wurde koe op in boek fan Crichton. Yn [[maart]] [[1994]] joech Crichton eilings ta oan 'e tanimmende druk en sette er útein mei it skriuwen fan 'e roman ''[[The Lost World (roman fan Michael Crichton)|The Lost World]]''. Dêrfan ûntliende er de [[titel (namme)|titel]] en teffens it útgongspunt (fan in ferburgen wrâld dy't befolke wurdt troch [[dinosauriërs]] en in lytse [[ekspedysje]] dy't dêrhinne giet) oan 'e klassike roman mei [[The Lost World (roman fan Arthur Conan Doyle)|deselde namme]] fan [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]], út [[1912]]. It boek waard yn [[1995]] publisearre, wêrnei't frijwol fuortendaliks de tariedings foar de ferfilming úteinsetten. Dy kaam ''The Lost World: Jurassic Park'' te hjitten, om't de studio beslist de namme ''Jurassic Park'' yn 'e titel hawwe woe. It [[senario]] foar de film waard skreaun troch [[David Koepp]]. [[Joe Johnston]] bea oan om 'e [[rezjy]] te dwaan, mar Universal woe Spielberg hawwe. (Johnston soe yn [[2001]] it trêde diel út 'e [[Jurassic Park (filmsearje)|Jurassic Park-rige]] regissearje, ''[[Jurassic Park&nbsp;III]]''.) As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Gerald R. Molen]] en [[Colin Wilson (filmprodusint)|Colin Wilson]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Universal Pictures]] en Spielberg syn [[Amblin Entertainment]]. Foar ''The Lost World: Jurassic Park'' wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]73&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Janusz Kamiński]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]]. [[File:Mercedes-w163-the-lost-world.jpg|left|thumb|250px|De [[Mercedes-Benz W163]], dy't yn 'e film troch de [[ekspedysje]] fan Ian Malcolm brûkt wurdt, [[tentoansteld]] yn it [[Mercedes-Benz Museum]] yn [[Dútslân]].]] ===Casting=== Fan 'e [[cast]] fan 'e film ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' kroep [[Jeff Goldblum]] foar ''The Lost World: Jurassic Park'' jitris yn 'e hûd fan [[gaosteory|gaosteorist]] Ian Malcolm; [[Richard Attenborough]] spile in gâns belune [[byrol]], en [[Joseph Mazzello]] en [[Ariana Richards]] hiene inkeld in [[cameo]], hoewol't se yn 'e [[begjintitels]] en op 'e [[ôftiteling]] fan 'e film prominint neamd waarden. [[Julianne Moore]], de [[froulik]]e [[haadrolspiler]], waard troch [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] frege om't se him opfallen wie mei har rol yn ''[[The Fugitive (film út 1993)|The Fugitive]]'' ([[1993]]). [[Vanessa Lee Chester]], dy't de rol fan 'e [[dochter]] fan Malcolm spilet, hie Spielberg met by de [[premiêre]] fan ''[[A Little Princess (film út 1995)|A Little Princess]]'' ([[1995]]). Se fertelde letter dat er har neitiid om in [[hantekening]] frege hie en tsjin har sein hie dat er har ienris yn ien fan syn films spylje litte soe. De [[Ingelân|Ingelske]] akteur [[Pete Postlethwaite]] waard troch Spielberg [[cast]] yn 'e rol fan [[jacht (aktiviteit)|jager]] Roland Tembo op basis fan syn [[aktearjen|aktearprestaasje]] yn 'e [[dramafilm]] ''[[In the Name of the Father (film)|In the Name of the Father]]'' ([[1993]]). ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''The Lost World: Jurassic Park'' setten op [[5&nbsp;septimber]] [[1996]] útein en duorren oant en mei [[11&nbsp;desimber]] fan dat jier. De [[Jurassic Park (film)|earste film]] wie op it [[eilân]] [[Kauaï]], yn [[Hawaï]], filme, en [[skriuwer]] [[Michael Crichton]] woe dat ek ''The Lost World: Jurassic Park'' dêr opnommen wurde soe. De [[filmprodusint|produsinten]] fan 'e film kedizen lykwols oars, mei't se de film in oar [[dekôr]] jaan woene. [[Porto Riko]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]] waarden allegear yn omtinken nommen, mar [[Kosta Rika]] en oare dielen fan [[Midden-Amearika]] (dêr't de film eins spilet) net, om't de opnamen dêr midden yn it [[reinseizoen]] falle soene. [[File:FogShroudedRedwoodsAboveSwordFerns.png|right|thumb|180px|it [[Steatspark Prairie Creek Redwoods]], yn [[Kalifornje]], dat ien fan 'e [[opnamen (film)|opnamelokaasjes]] foar ''The Lost World: Jurassic Park'' wie.]] Der waard yn 't earstoan keazen foar it [[Nasjonaal Park Fiordland]] yn Nij-Seelân, om't men fan miening wie dat it [[biotoop]] dêre it tichtst dat fan it oarspronklike [[areaal]] fan 'e dinosauriërs benei kaam. Dat plan rûn lykwols op 'e non omreden fan 'e kosten dy't filmjen yn Nij-Seelân opleverje soe. Ynstee waard dêrom besletten om 'e [[sêne]]s op Isla Sorna op te nimmen yn it [[Steatspark Prairie Creek Redwoods]] yn [[Kalifornje]]. De iepeningssêne mei de [[rykdom|rike]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[húshâlding]] op it [[strân]] waard filme op [[Kauaï]]. De sêne yn 'e [[wente]] fan John Hammond waard opnommen yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. De sêne mei de ''Velociraptor''-oanfal yn it lange gers waard filme yn in fjild mei echt lang gers dat spesjaal dêrfoar oanplante wie yn [[Newhall (Kalifornje)]]. In protte oare sênes, lykas dy yn 'e fertutearze basis fan InGen op Isla Sorna, waarden opnommen yn 'e [[soundstage]]s fan it [[studiokompleks]] [[Universal Studios Hollywood]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''The Lost World: Jurassic Park'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[19&nbsp;maaie]] [[1997]] yn [[Los Angeles]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[23&nbsp;maaie]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[20&nbsp;maaie]] by [[platemaatskippij]] [[MCA Records]]. ''The Lost World: Jurassic Park'' waard op [[1&nbsp;novimber]] [[1998]] foar it earst op 'e [[tillefyzje]] útstjoerd, nei't it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[Fox Broadcasting Company|Fox]] dêr [[$]]80&nbsp;miljoen foar delteld hie. De film kaam op [[4&nbsp;novimber]] [[1997]] beskikber as [[VHS]]-[[keapfideo]] en ferskynde [[10&nbsp;oktober]] [[2000]] foar it earst op [[dvd]] en op [[25&nbsp;oktober]] [[2011]] foar it earst op [[blu-ray]] (as ûnderdiel fan in [[trilogy]]set). ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''The Lost World: Jurassic Park'' mingde [[resinsje]]s. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'', dy't [[Jurassic Park (film)|de earste film]] noch 3 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] jûn hie, parte ''The Lost World: Jurassic Park'' mar 2 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar de [[special effects]] yn 'e film, dy't de [[dinosauriërs]] wier ta libben brochten, mar dêr heakke er oan ta: "[…] itselde reälisme wurdt net op 'e [[minsklik]]e [[personaazje]]s tapast, dy't beheind wurde troch [[plot]]gewoanten en [[aksjefilm|aksje]]formules." Yn 'e ''[[Chicago Tribune]]'' joech [[Gene Siskel]] de film ek 2 fan 4 stjerren; hy sleat him grutdiels by de krityk fan Ebert oan en konkludearre: "Utsein de bettere special effects komt ''The Lost World'' oer as recycle materiaal." [[Owen Gleiberman]] fan it [[tydskrift]] ''[[Entertainment Weekly]]'' beoardiele ''The Lost World: Jurassic Park'' mei in 8 op in skaal fan 1 oant 10. Hy fûn de film in grutte ferbettering fan ''Jurassic Park'', fral om't de ''[[Tyrannosaurus rex]]'' diskear loslitten waard yn in [[stêd]]: "It is it âlde 'as in beam omfalt yn 'e bosk'-fraachstik: as jo reuseftige [[meunster (wêzen)|meunster]] gjin ûnbidige skea oanrjochtet, kin it dan wol in reuseftich meunster neamd wurde?" Yn ''[[The New York Times]]'' skreau [[Stephen Holden]] dat ''The Lost World: Jurassic Park'' de dinosauriërs humanisearre op in wize dy't yn 'e oarspronklike film net foarkaam. Kevin Thomas fan 'e ''[[Los Angeles Times]]'', ta einbeslút, fûn de [[karakterûntwikkeling]] yn ''The Lost World: Jurassic Park'' winliken better as dy yn ''Jurassic Park'', en murk boppedat op: "It liek sa'n flater yn ''Jurassic Park'' om it ynteressantste personaazje al ier oan 'e sydline te setten: de briljante, frijtinkende en frij-út sprekkende teorist Ian Malcolm […], mar yn in [[ynspiraasje (keunst)|ynspirearre]] boppeslach bringt ''The Lost World'' Malcolm werom en jout him in sintraal plak." [[File:Ingen_vehicle.jpg|left|thumb|250px|In [[koai (ynslútplak)|koai]] foar fongen [[dinosauriërs]] en in [[fiertúch]] fan InGen, beide brûkt by it filmjen fan ''The Lost World: Jurassic Park''.]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''The Lost World: Jurassic Park'' in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 53%, basearre op 78 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] lit sjen hoe'n stik oft [[special effects]] foarútgien binne yn 'e fjouwer jier sûnt ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]''; spitigernôch lit er ek sjen hoe dreech oft it wêze kin om in wier meislepende [[ferfolchfilm]] gear te stallen." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''The Lost World: Jurassic Park'' in goedkarringspersintaazje fan 59%, basearre op 18 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''The Lost World: Jurassic Park'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]229,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $389,5&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $618,6&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $73&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $545,6&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''The Lost World: Jurassic Park'' de op ien nei meast opbringende film fan [[1997]], nei ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]''. ===Prizen=== Yn [[1998]] waard ''The Lost World: Jurassic Park'' nominearre foar de [[Oscar]] foar bêste [[special effects]] (fersoarge troch [[Stan Winston]], [[Dennis Muren]], [[Randal M. Dutra]] en [[Michael Lantieri]]). De film waard ek nominearre foar de [[Grammy Award]] foar bêste [[ynstrumintale muzyk|ynstrumintale komposysje]], de [[Satellite Award]] foar bêste [[animaasjefilm]] of film mei mingde media en de [[MTV Movie Award]] foar bêste [[aksjefilm|aksjesêne]] (foar de oanfal fan 'e ''[[Tyrannosaurus rex]]'' op [[San Diego]]). [[Steven Spielberg]] wûn mei ''The Lost World: Jurassic Park'' de [[Nederlân]]ske [[Rembrandt Award]] foar bêste [[regisseur]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://web.archive.org/web/19970401110253/http://www.lost-world.com/ Offisjele webside fan ''The Lost World: Jurassic Park'' <small>(argivearre)</small>] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0119567/ Ynformaasje oer ''The Lost World: Jurassic Park'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Lost_World:_Jurassic_Park ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Jurassic Park}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-aksjefilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Oerwâldaventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Steven Spielberg]] [[Kategory:Film út 1997]] [[Kategory:Film oer dinosauriërs]] [[Kategory:Film oer heiten en dochters]] [[Kategory:Film oer ekoterrorisme]] [[Kategory:Film oer bisterjochten]] [[Kategory:Film oer in minskesliner]] [[Kategory:Film oer in jager]] [[Kategory:Film oer in wiskundige]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] hhfxf01r7ebckscf6kzt9ad05gbk68t 0 165118 1228754 1110229 2026-04-26T22:59:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228754 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Jurassic Park III film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Jurassic Park III poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Jurassic Park III'' | regisseur = [[Joe Johnston]] | produsint = [[Kathleen Kenndy (produsinte)|Kathleen Kennedy]]<br>[[Larry J. Franco]] | útfierend produsint = [[Steven Spielberg]] | senario = [[Peter Buchman]]<br>[[Alexander Payne]]<br>[[Jim Taylor (skriuwer)|Jim Taylor]] | basearre op = | kamerarezjy = [[Shelly Johnson (kameraregisseur)|Shelly Johnson]] | muzyk = [[Don Davis (komponist)|Don Davis]] | filmstudio = [[Amblin Entertainment]]<br>[[Universal Pictures]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Sam Neill]]<br> [[William H. Macy]]<br>[[Téa Leoni]] | voice-over = | byrollen = [[Alessandro Nivola]]<br> [[Trevor Morgan (akteur)|Trevor Morgan]]<br> [[Michael Jeter]]<br>[[Laura Dern]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[16&nbsp;july]] [[2001]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 92 minuten | budget = $93&nbsp;miljoen | opbringst = $368,8&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Jurassic Park (filmsearje)|Jurassic Park]]'' | foarich diel = ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' | folgjend diel = ''[[Jurassic World (film)|Jurassic World]]'' }} {{Oar|de film|Jurassic Park III (betsjuttingsside)}} '''''Jurassic Park III''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[2001]] ûnder [[rezjy]] fan [[Joe Johnston]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Sam Neill]], [[William H. Macy]] en [[Téa Leoni]]. It wie de trêde [[film]] út 'e [[Jurassic Park (filmsearje)|''Jurassic Park''-filmsearje]] en teffens it earste diel út dy rige dat basearre wie op in orizjineel [[senario]]. It [[plot|ferhaal]] folget [[paleöntolooch]] [[dr.]] Alan Grant, dy't ek ien fan 'e [[haadpersoan]]en yn 'e [[Jurassic Park (film)|earste ''Jurassic Park''-film]] wie. Diskear wurdt er troch in [[rûzje]]meitsjend [[skieding (houlik)|skieden]] [[troud pear|pear]] foar harren karke spand om mei te wurkjen oan in syktocht nei harren [[teenage]][[soan]], dy't [[fermist]] wurdt op Isla Sorna, in [[eilân]] dat bewenne wurdt troch [[dinosauriërs]]. ''Jurassic Park&nbsp;III'' krige mingde [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]], mar wie krekt as syn foargongers in grut [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De film besleat de earste ''Jurassic Park''-[[trilogy]]. in folgjend diel yn 'e ''Jurassic Park''-searje, mei as titel ''[[Jurassic World (film)|Jurassic World]]'', kaam út yn [[2015]]. Dêrmei sette de ''Jurassic World''-trilogy útein. ==Plot== Twa [[Feriene Steaten|Amerikanen]], de tolvejierrige Eric Kirby en Ben Hildebrand, de [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|frijer]] fan syn [[mem]], geane te [[parasailen]] boppe de [[Stille Oseaan]] by in [[eilannegroep]] in ein út 'e [[kust]] fan [[Kosta Rika]]. It doel is om sa deun mooglik by Isla Sorna te kommen, sadat se de [[dinosauriërs]] sjen kinne dy't dêr libje. Isla Sorna is nammentlik Site B, it eilân dêr't de eksintrike [[miljonêr]] en [[sakeman]] John Hammond troch in kombinaasje fan [[klonen|kloanen]] en [[genetyske manipulaasje]] miljoenen jierren lyn [[útstjerren (biology)|útstoarne]] dinosauriërs wer ta [[libben]] brocht hat om se op in oar eilân, Isla Nublar, tichter foar de Kostarikaanske kust, te fertoanen yn in [[safarypark]] dat Jurassic Park hiet. Dy [[ûndernimming]] einige acht jier earder yn triennen (sjoch: ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]''), en nei't letter de dinosauriërs op Isla Sorna ûntdutsen waarden (sjoch: ''[[The Lost World: Jurassic Park]]''), krige dat eilân de status fan [[wyldreservaat]] en ferbean gebiet. De [[boat]] dêr't de parasailende Eric en Hildebrand mei in [[tou]] oan ferbûn binne, fart troch in [[mist]]bank hinne, wurdt dan omraak hinne en wer skuort, en as er wer ta de mist útkomt, is de [[bemanning]] ferdwûn. Foar't de boat op 'e [[rots]]en fart, makket Hildebrand it tou los, wêrnei't hy en Eric besykje te lânjen op Isla Sorna. Acht [[wike]]n letter docht [[paleöntolooch]] [[dr.]] Alan Grant yn [[Montana]] in nije ûntdekking oer de [[yntelliginsje]] fan ''[[Velociraptor]]s'',* dy't folle grutter blykt te wêzen as dat earder tocht waard. Se hiene nammentlik in resonearjende [[strôtbal]], dy't harren it fermogen joech ta heechweardige [[kommunikaasje]]. Sa'n [[evolúsje|evolúsjonêre]] ûntwikkeling wiist der sterk op dat ''Velociraptors'' tige sosjale bisten wiene. Mei trochdat der no libbene dinosauriërs op 'e wrâld omrinne, hat Grant grutte muoite om [[finansiering]] foar syn opgravings gear te skraabjen. Hy giet op besite by syn [[kollega]] Ellie Sattler, dy't no [[troud]] is mei Mark, in liedingjaande by it [[Amerikaansk Ministearje fan Bûtenlânske Saken]]. Mei him hat se twa lytse [[bern (persoan)|bern]], in [[poppe]] en it [[jonkje]] Charlie fan trije. Ellie sprekt Grant moed yn en seit dat er har altyd om help freegje kin. Werom by de opgraving brûkt Grant syn assistint Billy Brennan in [[3D-printer]] om in ''Velociraptor''-strôtbal nei te meitsjen.<br> <small><nowiki>*</nowiki>) De ''[[Velociraptor]]s'' út 'e [[Jurassic Park (filmsearje)|''Jurassic Park''-filmsearje]] komme net oerien mei de leden fan it echte [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[dinosauriërs]] mei dy namme. Dy wiene ntl. in stik lytser en dêrmei ek oansjenlik minder gefaarlik. Koart foar't [[Jurassic Park (film)|de earste film]] útkaam, waard by [[paleöntology]]sk ûndersyk lykwols de ''[[Utahraptor]]'' ûntdutsen, dy't wol deeglik yn hege mjitte oerien kaam mei de ''Velociraptor'' út 'e film. Fierders geane paleöntologen der troch nije ûntdekkings no fan út dat ''Velociraptors'' eins oerdutsen wiene mei [[fear (fûgel)|fearren]] ynstee fan dat se keal wiene mei in [[skob]]be [[hûd]], lykas yn 'e film.</small> Dyselde deis wurdt Grant opsocht troch Paul en Amanda Kirby, in [[rykdom|stienryk]] [[troud pear]] dat oanbiedt om syn paleöntologyske opgravings te finansieren. Yn ruil dêrfoar wolle se dat er as in soarte fan [[reislieder|toergids]] mei giet as se mei it [[fleantúch]] leech oer Isla Sorna skeare, dêr't se troch Kirby syn kontakten yn it Kostarikaanske [[regear]] tastimming foar krigen hawwe. Grant hat dêr hielendal gjin sin oan, mar om't er syn opgraving út jildgebrek oer trije wiken opdoeke moat, stimt er mei [[tsjinnichheid]] ta. Dat, mei Billy stapt Grant yn it [[priveefleantúch]] fan 'e Kirbys, dêr't behalven Paul en Amanda Kirby ek [[piloat]] Nash, [[ko-piloat]] Udesky en in oare man, Cooper, yn sitte. Cooper hâldt út dat er mei de Kirbys [[freonskip|befreone]] is fia harren [[tsjerke]]. As de flecht oer it eilân begjint, negearje Nash en Udesky formele warskôgings fan 'e Kostarikaanske [[oerheid]], dy't oer de [[radioferbining|radio]] binnenkomme, dat se ferbean loftrom binnengeane. By de toer oer it eilân docht al rillegau bliken dat de Kirbys en de oare ynsittenden gjin inkele belangstelling hawwe foar wat Grant oer de dinosauriërs te fertellen hat. As der praat fan is om op it eilân te lânjen, en Grant him dêr sterk tsjin oankantet, slacht Cooper him [[bewusteleas]]. {{Plotbedjer film}} As er wer bykomt, ûntdekt Grant dat it fleantúch yndie op Isla Sorna oan 'e grûn set is. It docht bliken dat Paul Kirby gjin miljonêr is mar in [[winkel]] yn [[koken]]s en [[tegel]]s hat yn [[Enid (Oklahoma)]]; hy en Amanda binne net troud mar [[skieding (houlik)|skieden]] en Cooper is gjin fromme tsjerkegonger, mar in behurde [[hierling]], krekt as Nash en Udesky. De trip nei Isla Sorna is gjin [[rekreaasje|rekreätive]] lofttoer oer it eilân, mar in rêdingsaksje foar Eric, de tolvejierrige [[soan]] fan 'e Kirbys, en foar Amanda har [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|freon]] Ben Hildebrand, dy't acht wiken lyn by it parasailen boppe Isla Sorna ferdwûn binne. De Kirbys hawwe wikenlang om 'e nocht besocht en krij help fan 'e oerheden fan 'e Feriene Steaten en Kosta Rika, oant se úteinlik besleaten om sels mar in rêdingsaksje op tou te setten. Paul Kirby woe der immen by hawwe dy't earder op Isla Sorna west hie, mar it is him ûnbekend dat der twa eilannen mei dinosauriërs binne, en dat Grant syn aventoer yn Jurassic Park (sjoch: ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'') plakfûn hat op Isla Nublar, en net op Isla Sorna. It hiele belûken fan Grant by de misje berêst sadwaande op in misfetting, mei't er like min fan Isla Sorna ôfwit as de Kirbys sels. Koart nei't se lâne binne, komt in reuseftich bist (oan it [[lûd]] te hearren) de groep benei. Grant advisearret om fuortendaliks wer op te stiigjen, en de oaren wolle wol omlyk. Cooper, dy't te fier ôfdwaald is, wurdt op [[ûnmeilydsum]]e wize efterlitten. As it tastel opstiigje sil, ferskynt in [[ferwûne]] Cooper op 'e [[lâningsbaan]]. Hy wurdt pakt en [[minskesliner|ferslynd]] troch in ûnbidige ''[[Spinosaurus aegypticus]]'', dy't ek it fleantúch út 'e loft stompt. It tastel makket in [[needlâning]] yn it [[oerwâld]] oan 'e ein fan 'e lâningsbaan, wêrby't it folslein fernield rekket. De ''Spinosaurus aegypticus'' efterfolget wat it bist as syn [[proai]] sjocht, skuort Nash út it stikkene fleantúch en fret him op. Grant, Billy, Udesky en de Kirbys naaie út, mar komme in ''[[Tyrannosaurus rex]]'' tsjin, wêrfoar't se wer weromflechtsje moatte. Dêrtroch liede se beide reuseftige [[rôfdier]]en nei inoar ta, wat liedt ta in konfrontaasje wêrby't de ''Spinosaurus aegypticus'' de ''Tyrannosaurus rex'' deadet. Grant stelt neitiid fêst dat der op 'e list fan InGen, it bedriuw efter it wer ta libben wekjen fan 'e dinosauriërs, neffens him gjin ''Spinosaurus aegypticus'' stie. Hy is benijd wat der noch mear efterholden is. Grant kundiget oan dat er linea recta nei de kust giet om te sjen dat er fan it eilân ôf komt. De oan ien wei troch ûnderling [[rûzje]]meitsje Kirbys binne it dêr net mei iens. Udesky stelt in kompromis foar troch om Eric en Hildebrand te sykjen yn 'e rjochting dy't Grant útgiet. Dêr kin eltsenien mei libje. Underweis fine se troch klearebare tafal it parasail fan Eric en Hildebrand, dat yn 'e [[beam]]men heakjen bleaun is. Teffens fine se it [[lyk]] fan Ben Hildebrand, of wat dêr nei twa [[moanne (tiid)|moannen]] yn in troch dinosauriërs bewenne [[tropysk reinwâld]] noch fan oer is. Hy is blykber omkommen doe't er nei syn lâning heech yn 'e beammen stykjen bleau en net loskomme koe. Billy, dy't sels graach parasaile mei, stelt fêst dat it parasail noch brûkber is en nimt it mei. In eintsje fierderop komme se by in stikmannich [[nêst (reptilen)|nêsten]] fan ''Velociraptors'' lâns, dêr't se gau-gau fan ruten spylje. Dêrnei sjogge se fan in hichte ôf yn 'e fierte de âlde, al acht jier ferlitten basis fan InGen op it eilân. Dêr geane se op oan. Yn 'e slim fertutearze [[gebou]]wen docht de [[telekommunikaasje]]-[[apparatuer]] it net mear. In ''Velociraptor'' komt harren oer it mad en de groep kin mar kwealk ûntkomme troch it bist op te sluten. De ''Velociraptor'' ropt lykwols de oare leden fan syn troep te help, en mei syn allen efterfolgje se de minsken oer in stikje iepen [[flakte]] en dwers troch in [[keppel]] ''[[Corythosaurus]]'' en ''[[Parasaurolophus]]'' hinne nei it oerwâld. Dêr jeie de ''Velociraptors'' de groep útinoar, komme Udesky oer it mad en ferwûnje him slim, mar deadzje him net. As Amanda út in beam wei sjocht dat Udesky noch libbet, wylst de ''Velociraptors'' fuortgien binne, wol se him te help komme, mar it docht bliken dat de yntelliginte bisten in [[falstrik]] set hawwe mei Udesky as [[lokies]]. Amanda kin mar kwealk it faaie libben derôf rêde. Neitiid deadzje de ''Velociraptors'' Udesky echt. Op in oar plak yn 'e bosk observearret Grant de ûnderlinge kommunikaasje fan 'e ''Velociraptors'' en komt ta de konklúzje dat de bisten earne om sykje. Sy wurde him gewaar en besingelje him, mar hy wurdt rêden troch in mysterieus figuer yn provisoaryske [[kamûflaazjeklean]], dat inkele [[triengasgranaat|triengasgranaten]] tusken de ''Velociraptors'' smyt, sadat de bisten op 'e flecht slane. Grant syn rêder blykt de fernimstige Eric te wêzen, dy't acht wiken allinnich op Isla Sorna witten hat te oerlibjen troch de foarrieden yn 'e InGen-basis te plonderjen en beskûl te sykjen yn 'e lege [[tank (reservoir)|tank]] fan in op 'e side lizzende [[tankwein]]. De oare deis, nei't se in nacht yn 'e beammen trochbrocht hawwe, geane Billy en de Kirbys wer op 'en paad nei kust, derfan útgeande dat Grant dêr ek hinne gean sil as er noch libbet. Dat kloppet: Grant, dy't mei Eric yn 'e tankwein [[sliep]]t hat, nimt de jonge op sleeptou en giet ek op 'e kust oan. Underweis yn it oerwâld heart Eric ynienen de [[ringtone]] fan syn heite [[satellyttillefoan]]. De beide groepen fine inoar sa wer, mar Paul Kirby seit dat er de satellyttillefoan útliend hie oan Nash, dy't opfretten is. As de ringtone ynienen folle tichterby klinkt, docht bliken dat it apparaat noch yn 'e ''Spinosaurus aegypticus'' sit, dy't harren fannijs efternei komt. De groep wit lykwols in [[observatoarium]] binnen te flechtsjen, mei [[muorre]]n en [[doar]]ren dy't tsjin it geweld fan 'e ''Spinosaurus aegypticus'' bestân binne. Wylst se wat bekomme, ûntdekt Grant dat Billy twa ''Velociraptor''-[[aai]]en stellen hat, mei as doel om se te ferkeapjen en fan it jild de fierdere paleöntologyske opgravings yn Montana te finansieren. Hy wurdt [[lulk|poerlulk]] en feecht syn assistint flink de mantel út, mar as er de aaien fuortsmite wol, betinkt er him. It liket der sterk op dat de ''Velociraptors'' nei de aaien sykje, en Grant [[hope]]t de bisten mei de aaien ôfliede te kinnen as se de groep ûnferhope nochris yn it nau driuwe soene. Oan 'e efterkant liedt út it observatoarium in [[draaitrep]] omleech in djippe [[rivier]][[kleau]] yn. De groep giet dy kant út om oan 'e ''Spinosaurus aegypticus'' te ûntkommen. Sûnder euvelmoed geane se dêrby in reuseftige [[foliêre]] yn dêr't ''[[Pteranodon]]s'' finzen sitte, grutte [[wjukt]]te [[reptilen]] út 'e tiid fan 'e dinosauriërs. Ien fan dy bisten falt de groep oan en fljocht fuort mei Eric, dy't er by syn nêst oan syn jongen opfuorje wol. Billy set der mei it parasail efteroan en wit de jonge te rêden, mar sels wurdt er nei syn delkommen yn 'e rivier troch de ''Pteranodons'' oanfallen en, sa liket it, opfretten. De rest fan 'e groep, no weriene mei Eric, wit út 'e foliêre te ûntkommen, mar Amanda slút de doar net goed ôf. Fierderop fine se in ferlitten [[boat]] op 'e rivier, wêrfan't se de [[motor]] oan 'e praat witte te krijen. Se litte har mei de boat fierder de rivier ôfsakje. Dy [[jûn]]s nei [[tsjuster]] hearre se de ringtone fan Kirby syn satellyttillefoan wer, dy't diskear komt út in ûnbidige bulte dampende [[dong]] fan 'e ''Spinosaurus aegypticus'' op 'e [[igge]] fan 'e rivier. Se witte de satellyttillefoan dêrút op te graven. Kirby jout it apparaat oer oan Grant en warskôget him om net de Amerikaanske oerheid te skiljen, mei't hy en Amanda dêr alhiel gjin help fan krigen hawwe doe't se dêr ferlet fan hiene. Grant tinkt in skoftke nei en skillet dan Ellie op, mar de [[tillefoan]] wurdt opnommen troch de trijejierrige Charlie. Grant freget him de tillefoan oan syn [[mem]] te jaan, mar it jonkje rekket al rillegau ôflaat troch in [[tekenfilm]] op 'e [[tillefyzje]]. Underwilens wurdt de boat oanfallen troch de ''Spinosaurus aegypticus'', dy't ek treflik [[swimmen|swimme]] kin, en Grant rekket de satellyttillefoan kwyt wylst hy en de Kirbys beskûl sykje yn in [[koai (ynslútplak)|koai]] oan board dy't bedoeld is foar it [[ferfier]] fan dinosauriërs. Op 't langelêst, as er de oer it [[dek (skip)|dek]] hinne en wer glydzjende de satellyttillefoan wer te pakken kriget, hat Charlie oan 'e oare kant fan 'e line einlings de tillefoan by syn mem brocht. Ellie heart Grant roppen fan "De rivier! Site B!", foar't de ''Spinosaurus aegypticus'' in earferdôvjend brullen hearre lit en de koai yn 'e rivier reaget sadat Grant en de Kirbys kopke-ûnder geane. Paul Kirby wit út 'e koai te ûntsnappen en liedt de ''Spinosaurus aegypticus'' mei gefaar foar eigen libben ôf sadat Amanda, Eric en Grant ek frijkomme kinne. Grant brûkt in [[loftkûgelpistoal]] dat er op 'e boat fûn hat om 'e [[ierdoalje|oalje]] fan 'e [[kapseizen|kapseisde]] boat, dy't op it rivierwetter driuwt, yn 'e [[brân]] te setten. De [[fjoer|flammen]] jeie de ''Spinosaurus aegypticus'' op 'e flecht. De oare [[moarn (deidiel)|moarns]], as se de rin fan 'e rivier streamôf nei de kust folgje, wurde Grant en de Kirbys hommels ynsletten troch de ''Velociraptors''. It [[wyfke]] dat oan it haad fan 'e troep stiet, konfrontearret Amanda, skynber om't se derfan útgiet dat sy, as de iennichste [[frou]], de liedster fan 'e minsklike groep wêze moat. Grant langet har de stellen aaien oer en Amanda jout dy werom oan 'e ''Velociraptors''. Grant fynt yn Billy syn [[tas]] ek der útprinte replika fan 'e strôtbal fan in ''Velociraptor'' werom, en makket dêr leven mei troch derop te blazen. Dat bringt de ''Velociraptors'' yn betizing, en as se boppe har it lûd fan in [[helikopter]] hearre, pakke se gau de aaien op en spylje fan ruten. Grant en de Kirbys hastigje har de lêste pear hûndert [[meter]] nei it [[strân]] ta, dêr't in hiele [[amfibyske operaasje]] oan 'e gong is en Mark, Ellie har man, mei in [[megafoan]] oan harren ropt. It docht bliken dat er sawol de [[Amerikaanske Marine]] as it [[Amerikaansk Marinierskorps]] meibrocht hat foar de rêdingsaksje. Se wurde nei in helikopter ta dirigearre, dêr't in swierferwûne, mar noch libbene Billy al oan board brocht is. Wylst se it eilân yn 'e helikopter ferlitte, wurde se foarby flein troch in stikmannich ''Pteranodons'', dy't no út harren foliêre ûntsnapt binne en har frij oer de wrâld ferspriede kinne. ==Rolferdieling== [[File:Sam Neill cropped.jpg|right|thumb|110px|[[Sam Neill]].]] [[File:William H. Macy.jpg|right|thumb|140px|[[William H. Macy]].]] [[File:TéaLeoniJun07.jpg|right|thumb|180px|[[Téa Leoni]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dr.]] Alan Grant | [[Sam Neill]] |- | Paul Kirby | [[William H. Macy]] |- | Amanda Kirby | [[Téa Leoni]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Billy Brennan | [[Alessandro Nivola]] |- | Eric Kirby | [[Trevor Mogan (akteur)|Trevor Mogan]] |- | Udesky | [[Michael Jeter]] |- | Ellie Sattler | [[Laura Dern]] |- | Cooper | [[John Diehl]] |- | Nash | [[Bruce A. Young]] |- | Mark | [[Taylor Nichols]] |- | Ben Hildebrand | [[Mark Harelik]] |- | Enrique Cardoso | [[Julio Oscar Mechoso]] |- | Charlie | [[Blake Bryan]] |- | Cheryl | [[Sarah Danielle Madison]] |- | Hannah | [[Linda Park]] |- | [[foarsitter]] [[sympoasium]] | [[Sonia Jackson]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Jurassic Park&nbsp;III'' waard [[regissearre]] troch [[Joe Johnston]], in [[freonskip|freon]] fan [[Steven Spielberg]], dy't belangstelling krigen hie foar it meitsjen fan in [[ferfolchfilm]] nei't Spielberg yn [[1993]] de oarspronklike film ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' regisearre hie. De twadde film, ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' ([[1997]]) stie ek ûnder rezjy fan Spielberg, mar dêrnei hie dyselde syn nocht en koe Johnston foar de trêde film plaknimme yn 'e regisseursstoel. Hy wurke dêrby op basis fan in [[senario]] fan [[Peter Buchman]], [[Alexander Payne]] en [[Jim Taylor (skriuwer)|Jim Taylor]] dat, oars as de skripten fan 'e earste beide films, net op in [[roman]] fan [[Michael Crichton]] basearre wie. Nettsjinsteande dat kamen der [[personaazje]]s yn foar út Crichton syn wurk en teffens bestiene guon fan 'e [[sêne]]s út stikken út syn [[roman]] ''[[Jurassic Park (roman)|Jurassic Park]]'' dy't net yn 'e earste film opnommen wiene. De earste ferzje fan it senario foar ''Jurassic Park&nbsp;III'' waard yn [[1999]] skreaun troch [[Craig Rosenberg]]. Dat hie in [[plot]] dy't in stikmannich op Isla Sorna strâne rekke [[teenager]]s folge. Nei't Johnston oansteld wie as regisseur waard dat skript ôfwiisd. Buchman skreau in twadde ferzje, mei twa ferhaallinen: de rêdingsaksje fan Grant en de Kirbys op Isla Sorna, en ''[[Pteranodon]]s'' dy't fan it eilân ûntkomme nei it [[fêstelân]] fan [[Kosta Rika]] en dêr dea en ferdjer siedzje. Likernôch fiif [[wike]]n ear't de [[opnamen (film)|opnamen]] foar de film úteinsetten, besleaten Johnston en Spielberg, dy't as [[útfierend produsint]] it tafersjoch oer de hiele produksje hie, om it ferhaal te ferienfâldigjen. Payne en Taylor waarden oan it wurk set om it senario jitris te werskriuwen. Op oanrieden fan [[David Koepp]], dy't de skripten foar de earste beide films skreaun hie, waard de ferhaalline oer ''Pteranodons'' yn Kosta Rika skrast, sadat de film him folslein talizze koe op 'e rêdingmisje op Isla Sorna. Neitiid eide ek Buchman it senario nochris oer en fierders levere ek [[John August]] bydragen, mar hy waard dêrfoar net erkend mei in fermelding op 'e [[ôftiteling]]. [[File:Molokai Valleys Alden Cornell Molokai Hawaii (83675377).jpeg|left|thumb|250px|It [[eilân]] [[Molokaï]], yn [[Hawaï]], dat yn ''Jurassic Park&nbsp;III'' yn loftbylden trochgiet foar Isla Sorna yn [[Kosta Rika]].]] As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Kathleen Kenndy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] en [[Larry J. Franco]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Amblin Entertainment]] en [[Universal Pictures]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]93&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Shelly Johnson (kameraregisseur)|Shelly Johnson]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Don Davis (komponist)|Don Davis]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Jurassic Park&nbsp;III'' setten op [[30&nbsp;augustus]] [[2000]] útein en duorren fiif [[moanne (tiid)|moannen]]. Der waard op lokaasje filme yn [[Hawaï]] en [[Kalifornje]]. Yn Hawaï fûnen opnamen plak op [[Oähû]] (op it [[Fleanfjild Dillingham]] en de [[Heeia Kea Ranch]]) en op [[Kauaï]] (yn 'e [[Hanaleidelling]] en by de foarke yn 'e [[rivier]] de [[Wailua (rivier)|Wailua]]). De loftbylden fan Isla Sorna waarden eins filme by de [[klif]]fen oan 'e woeste noardkust fan it Hawaïaanske eilân [[Molokaï]]. Yn Kalifornje waarden de [[sêne]]s opnommen mei de [[lêzing (taspraak)|lêzing]] fan Grant (yn it [[Oksidintaal Kolleezje]] yn [[Los Angeles]]), de [[paleöntology]]ske opgraving (yn [[Irwindale (Kalifornje)|Irwindale]]), de training fan Nash en Cooper (by [[El Mirage Lake]]), de foarfallen binnendoar yn 'e InGen-basis op Isla Sorna (in [[pakhûs]] yn Los Angeles) en de foarfallen by Ellie Sattler thús (in [[hûs]] yn [[South Pasadena (Kalifornje)|South Pasadena]]). Ek waard der filme op 'e [[backlot]] fan it [[filmstudiokompleks]] [[Unversal Studios Hollywood]]. Neffens de ferzje fan it [[senario]] fan [[novimber]] [[2000]] soene Grant en de Kirbys oan 'e ein fan 'e film op it [[strân]] fan Isla Sorna oppikt wurde troch Ellie mei in [[helikopter]]. Dy ein waard lykwols net spektakulêr genôch fûn. Sadwaande waard yn [[desimber]] [[2000]] fan Ellie har man Mark in heechpleatste oerheidsfunksjonaris makke, mei de ynfloed om 'e [[Amerikaanske Marine]] en it [[Amerikaansk Marinierskorps]] by de rêdingsaksje te belûken. Deselde feroaring yn it skript makke it ek mooglik om Billy wer ta libben bringen, dy't yn eardere ferzjes fan it skript syn konfrontaasje mei de ''[[Pteranodon]]s'' net oerlibbe hie. Yn [[jannewaris]] [[2001]] waard de nije ein filme op it strân fan [[Kauaï]], mei twa [[Sikorsky SH-60 Seahawk]]-helikopters, fjouwer [[lâningsfartúch|lâningsfartugen]] en tachting echte [[marinier]]s, allegear te lien fan it [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Jurassic Park&nbsp;III'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[16&nbsp;july]] [[2001]] yn [[Los Angeles]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[18&nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[12&nbsp;juny]] [[2001]] by [[platemaatskippij]] [[Decca Records]]. ''Jurassic Park&nbsp;III'' waard op [[11&nbsp;desimber]] [[2001]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]] en op [[dvd]] en kaam yn [[2011]] út op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Jurassic Park&nbsp;III'' mingde [[resinsje]]s. Sa joech [[Owen Gleiberman]] fan it [[tydskrift]] ''[[Entertainment Weekly]]'' de film in 6 op in skaal fan 1 oant 10. Hy priizge ''Jurassic Park&nbsp;III'' om't de film neffens him gjin falske pretinsjes hie, mar syn [[krityk]] wie dat de [[plot]] sa "rûtinemjittich" wie en dat de [[personaazje]]s "saaier as saai" wiene. Neffens him ûntbriek it de film oan [[Steven Spielberg]] syn "tsjoenderij" en syn "balletlichte pinsielstreek". De foaroansteande filmkritikus [[Richard Roeper]] joech ''Jurassic Park&nbsp;III'' op 'e Amerikaanske [[tillefyzje]] in [[tomme omleech]], mar syn [[kollega]] [[Roger Ebert]] joech de film just in [[tomme omheech]]. [[File:Pteranodon amnh martyniuk.jpg|right|180px|thumb|''[[Pteranodon]]s'' spylje yn ''Jurassic Park&nbsp;III'' in promininte rol.]] Yn neifolgjende resinsje fan ''Jurassic Park&nbsp;III'' yn 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' omskreau Ebert de film sels as "de bêste kaskreaker fan 'e simmer". Hy parte oan ''Jurassic Park&nbsp;III'' 3 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta, en skreau: "[De film] is net sa ûntsachoproppend as [[Jurassic Park (film)|de earste film]] of sa kompleks as [[The Lost World: Jurassic Park|de twadde]], mar op syn eigen [[B-film]]wize is it in hiel aardich lyts achtbaanritsje." Dêr heakke Ebert oan ta: "Ik kin [dizze film] net priizgje om't it hege [[keunst]] is, mar ik moat fakmanskip ek net oer de holle sjen, en op basis dêrfan kin ik him wol oanrikkemandearje." Yn lettere jierren waard ''Jurassic Park&nbsp;III'' faak in stik better beoardiele as by syn útkommen yn [[2001]]. Guon lettere resinsinten beskôgje de film sels as better as syn foargonger ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' ([[1997]]). Neffens Simon Brew, dy't yn [[2007]] foar de [[webside]] ''[[Den of Geek]]'' skreau, beskikt ''Jurassic Park&nbsp;III'' oer "in effisjinsje en in fokus" dy't miste yn ''The Lost World: Jurassic Park''. En yn [[2015]] skreau Justin Harp fan ''[[Digital Spy]]'' dat ''Jurassic Park&nbsp;III'' "noch altyd tige it besjen wurdich en fisueel yndrukwekkend [is], en boppedat is der in protte [[wille]] oan te belibjen." Ferskate lettere resinsinten fûnen it grutste minpunt fan 'e film de abrupte ein. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Jurassic Park&nbsp;III'' in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 49%, basearre op 185 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] is dûnkerder [fan toan] en flugger fan tempo as syn foargongers, mar dat makket de oanhâldende kreätive delgong fan 'e [[mediafranchise|franchise]] net alhiel goed." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Jurassic Park&nbsp;III'' in goedkarringspersintaazje fan 42%, basearre op 30 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Jurassic Park&nbsp;III'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]181,2&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $187,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $368,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $93&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $275,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''Jurassic Park&nbsp;III'' de op sân nei meast opbringende film fan [[2001]]. ===Prizen=== ''Jurassic Park&nbsp;III'' waard nominearre foar de [[Saturn Award]]s foar bêste [[science fiction-film]] en bêste [[special effects]] en de [[Satellite Award]]s foar bêste special effects en bêste [[lûd]]. [[Komponist]] [[Don Davis (komponist)|Don Davis]] wûn mei syn [[soundtrack]] foar de film de [[BMI Film Music Award]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0163025/ Ynformaasje oer ''Jurassic Park III'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jurassic_Park_III ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Jurassic Park}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Amerikaanske aventoerefilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-aventoerefilm]] [[Kategory:Oerwâldaventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Joe Johnston]] [[Kategory:Film út 2001]] [[Kategory:Film oer dinosauriërs]] [[Kategory:Film oer heiten en soannen]] [[Kategory:Film oer memmen en soannen]] [[Kategory:Film oer dierlike kommunikaasje]] [[Kategory:Film oer in minskesliner]] [[Kategory:Film oer in paleöntolooch]] oh43sd2wt6cy5eaalyj5fp0b3dby34y 0 165123 1228763 1225304 2026-04-26T23:07:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228763 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Thor.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Thor The Dark World poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Thor: The Dark World'' | regisseur = [[Alan Taylor (regisseur)|Alan Taylor]] | produsint = [[Kevin Feige]] | útfierend produsint = | senario = [[Christopher Yost]]<br>[[Christopher Markus]]<br>[[Stephen McFeely]] | basearre op = [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]] fan [[Stan Lee]],<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Larry Lieber]] en [[Jack Kirby]] | kamerarezjy = [[Kramer Morgenthau]] | muzyk = [[Brian Tyler]] | filmstudio = [[Marvel Studios]] | distribúsje = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Motion Pictures]] | haadrollen = [[Chris Hemsworth]]<br> [[Natalie Portman]] | voice-over = | byrollen = [[Tom Hiddleston]]<br> [[Anthony Hopkins]]<br> [[Stellan Skarsgård]]<br> [[Christopher Eccleston]]<br>[[Kat Dennings]]<br> [[Rene Russo]]<br>[[Idris Elba]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[22&nbsp;oktober]] [[2013]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[superheldefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 112 minuten | budget = $150–170&nbsp;miljoen | opbringst = $644,8&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Marvel Cinematic Universe]]'' | foarich diel = ''[[Iron Man 3]]'' | folgjend diel = ''[[Captain America: The Winter Soldier|Captain America: The<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Winter Soldier]]'' }} '''''Thor: The Dark World''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[superheldefilm]] út [[2013]] ûnder [[rezjy]] fan [[Alan Taylor (regisseur)|Alan Taylor]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Chris Hemsworth]] en [[Natalie Portman]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: "Thor: De Dûnkere Wrâld". It [[plot|ferhaal]] folget de [[god]] [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]], dy't, nei syn aventoeren yn ''[[Thor (film)|Thor]]'' ([[2011]]) noch altyd smacht nei syn [[Ierde (planeet)|Ierdske]] [[leafde]], [[dr.]] Jane Foster. Hy moetet har wer as se by fersin yn oanrekking kommen is mei de Aether, in [[wapen]] dat troch de [[svartálfr|dûnkere elf]] Malekith oanmakke is om it [[hielal]] te ferdylgjen. ''Thor: The Dark World'' krige fan 'e [[filmkritisy]] mingde [[resinsje]]s, mar wie in grut [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De film makket diel út fan [[Marvel Cinematic Universe#Phase 2|Phase 2]] fan 'e [[Marvel Cinematic Universe|''Marvel Cinematic Universe''-filmsearje]], en folget as sadanich op ''[[Iron Man&nbsp;3]]''. De folgjende film fan 'e rige is ''[[Captain America: The Winter Soldier]]'', dat yn [[2014]] útkaam, mar it direkte [[ferfolch]] op ''Thor: The Dark World'' is ''[[Thor: Ragnarok]]'', út [[2017]]. ==Plot== ===Prolooch=== [[Milennium|Tûzenen jierren]] lyn besocht de [[svartálfr|dûnkere elf]] Malekith in [[wapen]] fan [[floeistof|floeiber guod]] op 'e Njoggen Riken los te litten dat er de 'Aether' neamde, en dat ien fan 'e saneamde 'Uneinichheidsstiennen' wie. It soe it [[hielal]] ferneatigje en alles dat wie, werombringe ta in steat fan [[tsjuster]], dêr't de dûnkere elven yn bestien hiene foar't it hielal ta wêzen kaam. [[Bor (personaazje fan Marvel)|Bor]], de [[heit]] fan [[Odin (personaazje fan Marvel)|Odin]], de [[kening]] fan [[Asgard (Marvel)|Asgard]], oarlogge tsjin 'e dûnkere elven en foel harren wrâld [[Svartalfheim (Marvel)|Svartalfheim]] binne om Malekith tsjin te hâlden. Dêr stried it [[leger (lânmacht)|leger]] fan Asgard tsjin it leger fan Malekith, dat ek [[genetyske manipulaasje|genetysk ferbettere]] fjochters omfette, de Ferflokten, dy't de rest fan harren lange [[libben]] opjûn hiene om in koart skoftke as ûnoerwinlike [[kriger]] fanwegen komme te kinnen. It slagge Bor en ûntskuor de Aether oan 'e hannen fan Malekith, wêrnei't de dûnkere elven troch it leger fan Asgard ferslein wurde koene. Nei syn oerwinning ferburch Bor de Aether, dy't te machtich wie om te ferneatigjen, yn in reuseftige [[stien]]nen [[pylder]]. Malekith liet alle dûnkere elven harsels opofferje yn 'e striid, sadat hysels en in lytse kloft oaren fuortglûpe koene yn in [[romteskip]]. Dêr lieten se harsels weisakje yn [[stasis]], wylst Bor derfan oertsjûge wie dat alle dûnkere elven [[genoside|útrûge]] wiene. ===Haadferhaal=== Yn 'e hjoeddeistige tiid wurdt [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] nei syn útlokjen fan in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] ynvaazje yn [[New York (stêd)|New York]] (sjoch: ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'') as [[finzene]] foar syn [[pleechheit]] Odin brocht en neitiid opsletten yn 'e [[tsjerker]]s fan Asgard. Underwilens is [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]], yn 'e mande mei syn [[freonskip|freonen]], de Trije Krigers Volstagg, Fandral en Hogun en de [[froulik]]e kriichster [[Sif (personaazje fan Marvel)|Sif]] dwaande om 'e oarder yn 'e Njoggen Riken werom te bringen nei alle trelit dat feroarsake is troch de ferneatiging fan 'e [[Bifröst]] (sjoch: ''[[Thor (film)|Thor]]''). Dat is de (ûnderwilens reparearre) Reinbôgebrêge, dy't út Asgard troch in [[wjirmgat]] tagong ta de oare acht wrâlden jout. Fan [[Heimdall (personaazje fan Marvel)|Heimdall]], de [[skyldwacht|wachter]] fan Asgard, heart Thor dat der mei koarten in Konverginsje plakfine sil, wannear't alle njoggen wrâlden op ien line steane. Soks is net mear foarkommen sûnt de tiid fan Odin syn heit Bor. Wylst dat nijsgjirrige, mar fierders net botte wichtige [[astronomy]]ske barren neieroan komt, ferskine poarten dy't de Njoggen Riken mei-inoar ferbine op willekeurige basis. Thor syn grutte [[leafde]], de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[astrofysika]] [[dr.]] Jane Foster is ûnderwilens yn [[Londen]]. Dêr besiket se Thor te ferjitten, fan wa't se al twa jier neat heard hat, en har normale [[libben]] wer op te pakken. Mei har [[stazjêr]]e Darcy Lewis en Darcy har stazjêr Ian Boothby spoart se guon fan 'e willekeurich ferskinende poarten op yn in leechsteand, fertutearze [[fabryk]]sgebou. De ferskining fan 'e poarten hawwe dêr de [[natoerwet]]ten fersteurd, sadat bygelyks in [[frachtwein]] yn in steat fan [[gewichtsleazens]] optild wurde kin troch in [[bern (persoan)|bern]]. Jane rekket by de oaren wei en wurdt yn in poarte sûgd dy't har nei in oare wrâld ta [[teleportaasje|teleportearret]]. Dêr ûntdekt se in pylder wêrfan't de stiennen yn in steat fan gewichtsleazens in ein útinoar sweve. In [[read]]e floeistof befynt him tusken de stiennen yn; as se dy oanrekket, kringt dy har [[minsklik lichem|lichem]] binnen en rekket Jane [[bewusteleas]]. Thor wurdt troch de alsjende Heimdall warskôge dat er Jane net mear gewaarwurde kin. Yn tûzen [[noed]]en reizget er nei de [[Ierde (planeet)|Ierde]], dêr't er Jane weromfynt yn it âlde fabryk. Darcy hat ûnderwilens de [[plysje]] ynskeakele mei't Jane fiif [[oere]]n lang [[fermist]] west hat, mar as in plysjeman Jane [[arrestearje]] wol om't se har op oarmans gerjochtichheid bejûn hat, folget der in [[ûntploffing]] sadree't er har oanrekket. Der falle gjin [[dea]]den, mar eltsenien is bot [[kjeltme|kjel]] wurden. Thor beseft dat Jane wat yn har opnommen hat dat net fan 'e Ierde is, en nimt har mei nei Asgard. Dêre is Odin alhiel net wiis mei Thor syn beslút om in Ierdlinge mei te slepen. Hy jout befel om Jane werom te stjoeren nei de Ierde, mar sadree't de Asgardyske wachters har oanreitsje, folget der in nije ûntploffing. Nei ûndersyk stelt [[Eir (personaazje fan Marvel)|Eir]], de hege [[genêshear|genêsfrouwe]] fan Asgard, fêst dat Jane in grutte hoemannichte bûtenierdske [[enerzjy]] absorbearre hat, dêr't se nei ferrin fan tiid oan [[ferstjerre]] sil. Der bestiet lykwols op Asgard gjin [[technology]] om Jan fan 'e substânsje te ûntdwaan. Odin beseft dat de enerzjy de Aether is, en warskôget Thor dat it wapen net inkeld Jane deadzje, mar it folsleine hielal ferdylgje sil. {{Plotbedjer film}} Malekith, dy't út syn stasis ûntwekke is troch de frijlitting fan 'e Aether, feroaret syn ûnderbefelhawwer Algrim yn in Ferflokte en stjoert him út. Algrim ynfiltrearret Asgard yn 'e momkape fan ien fan 'e [[plondering|plonderders]] op [[Vanaheim (Marvel)|Vanaheim]], dy't de Asgardyske troepen as [[finzene]]n mei weromfiere nei Asgard om se dêr yn 'e tsjerkers op te sluten. Algrim brekt al rillegau út en beävensearret by wize fan ôflieding in finzene-opstân yn 'e tsjerkers. Sels set er nei it [[paleis]] fan Odin ta, dêr't Malekith en de oare oerlibjende dûnkere elven binnenkringe troch in frontale oanfal. Mei't se fiele kinne dat Jane de Aether befettet, is harren direkte doel om har te [[ûntfiering|ûntfieren]]. Jane stiet lykwols ûnder beskerming fan Thor syn [[mem]] [[Frigga (personaazje fan Marvel)|Frigga]], dy't har ferstoppet en Malekith misliedt. Malekith [[dea]]det har út [[wraak]], mar de oankomst fan Thor, dy't Malekith mei syn [[magy]]ske [[striidhammer]] [[Mjölnir]] [[wûne|ferwûnet]], twingt Malekith en Algrim om út te piken sûnder wat bedijd te hawwen. Neitiid wurdt Odin fertard troch [[fertriet]] en [[hate]], en in ferskuorrend ferlet fan [[wraak]]. Hy lit Jane ûnder swiere bewekking pleatse, in finzene allyk, mei as doel om Malekith werom te lokjen nei Asgard. Thor is bang dat der by in nije oanfal troch Malekith neat fan Asgard oerbliuwe sil. Hy slacht foar om mei Jane nei Svartalfheim te reizgjen, dêr't se troch Malekith fan 'e Aether ûntdien wurde kin, om dêrnei Malekith te deadzjen ear't er de Aether brûke kin. Odin wiist dat plan ôf om't er it te riskant fynt, mar Thor ornearret dat alle opsjes dy't se no hawwe, riskant binne. Hy giet streekrjocht tsjin it befel fan syn heit yn en rekrutearret Volstagg, Fandral, Sif en Heimdall om him te helpen. Om't Odin de Bifröst ôfsletten hat, moat er in oare manear fine om út Asgard te kommen; sa'n manear bestiet wol, mar de iennichste dy't der weet fan hat, is Loki. Dat, Thor hellet Loki út syn [[sel (finzenis)|sel]], derop fertrouwend dat Loki, dy't likefolle fan Frigga hold as hysels, wraak nimme wol op Malekith. Wylst Heimdall Odin ôfliedt, befrijt Sif Jane út har sel. Dêrnei keare Sif en Volstagg de tahastige wachters tsjin wylst Thor, Loki en Jane in romteskip fan 'e dûnkere elven oan 'e praat krije dat efterbleaun is nei de oanfal. Dêr naaie se yn út, efterfolge troch wachters yn harren eigen skippen. Underweis springe Thor-en-dy lykwols oer nei in skip dat bestjoerd wurdt troch Fandral, wylst hast alle wachters it no ûnbemanne skip fan 'e dûnkere elven folgje. It iennichste efterfolgjende skip dat him net bedrage lit, wurdt troch Fandral [[interjen|intere]] en útskeakele. It skip mei Thor, Loki en Jane oan board giet troch in wjirmgat dêr't inkeld Loki it bestean fan wit, en komt sa oan op Svartalfheim. Dêr wurdt it trijetal opwachte troch Malekith, Algrim en harren mannen. Loki, dy't earder troch Algrim yn 'e tsjerkers ûnder Asgard sjoen is, makket Malekith wiis dat er in bûnsgenoat fan sines is troch Thor del te stekken. Malekith nimt syn help oan, grypt Jane fêst en ûntlûkt de Aether oan har. Dêrop wurdt er lykwols daliks oanfallen troch Thor; it delstekken fan dyselde blykt mar in [[yllúzje]] te wêzen dy't troch Loki oproppen is. Spitigernôch is Malekith mei de Aether yn him frijwol ûnkwetsber en kin sels in terwinkel mei Mjölnir him net deadzje. Malekith ferlit Svartalfheim yn it lêste romteskip fan 'e dûnkere elven, wylst Thor en Loki tsjinkeard wurde troch syn trewanten. Wylst Thor mei Algrim fjochtet, eliminearret Loki handich de oare dûnkere elven. As Algrim Thor oermânsk driget te wurden, komt Loki syn [[pleechbroer]] te help en weeft op [[slûchslimmens|slûchslimme]] wize ek mei him ôf, mar dêrby rekket er sels [[dea]]dlik ferwûne. Hy stjert yn Thor syn earms. Neitiid fine Thor en Jane de poarte nei it fabryk yn Londen werom, dêr't Jane earder by fersin troch nei Svartalfheim ta reizge wie. Se geane nei Londen ta, dêr't se har by Darcy en Ian jouwe en teffens weriene wurde mei Jane har eardere [[mentor]] dr. Erik Selvig. Dyselde wie nei syn befrijing fan 'e [[geastlike besetting]] troch Loki (sjoch: ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'') in skoft opsletten yn in [[psychiatrysk sikehûs]], mar Darcy en Ian hawwe him dêr út befrijd sadree't se syn lokaasje ûntdieken. Selvig berekkenet dat it sintrum fan 'e Konverginsje yn [[Greenwich (Ingelân)|Greenwich]] wêze sil. It is dúdlik dat Malekith, as er de Njoggen Riken ferwoastgje wol, taslaan moatte sil as se allegear op ien line steane. Dat, fiifresom sette se nei Greenwich ta om him tsjin te kearen. Underwilens keart op Asgard in wachter werom dy't Odin nei Svartalfheim stjoerd hie, mei it nijs dat er it [[lyk]] fan Loki sjoen hat. Koart nei de oankomst fan Thor-en-dy yn Greenwich arrivearret Malekith dêr yn syn romteskip, mei by him de lêste dûnkere elven. Thor fjochtet mei Malekith, wêrby't se troch de neieroan kommende Konverginsje troch willekeurich foarmjende poarten op alderhanne wrâlden bedarje, mar hieltyd nei Greenwich weromkeare. By in besyk oan [[Jotunheim (Marvel)|Jotunheim]] kringt der ûngemurken ek in [[meunster (wêzen)|iismeunster]] troch de poarte nei de Ierde, dat dêr in dûnkere elf deamakket en ferslynt om dan út te naaien. Underwilens wurde Darcy en Ian efterfolge troch de dûnkere elven. As dy op it punt steane om Darcy te deadzjen, sjocht Ian dat in [[parkearjen|parkearre]] auto yn in steat fan gewichtsleazens omheech begjint te sweven. Hy pakt de auto op en slacht dêr de dûnkere elven mei dea. Troch har libben te rêden wint er Darcy har leafde, dy't him [[hertstocht]]lik begjint te [[tút]]sjen. Op 't langelêst reitsje Thor en Malekith troch in poarte byinoar wei. Malekith kin dan sûnder wjerstân yn Greenwich syn plannen ferwêzentlikje. Thor wit nei de Ierde werom te kearen, mar bedarret yn it sintrum fan Londen, en om't er Mjölnir tydlik kwytrekke is, moat er de [[metro]] nimme werom nei Greenwich. Hy arrivearret dêr krekt op 'e tiid om Jane, Darcy, Ian en Selvig te helpen en set harren eksperimintele [[wittenskip]]like [[apparatuer]] tsjin Malekith yn. Mei't dyselde troch de Aether fierhinne ûnkwetsber is, brûke se de apparaten om him lichemsdiel foar lichemsdiel nei oare wrâlden ta te teleportearjen, oant úteinlik syn [[romp (lichem)|romp]] nei Svartalfheim stjoerd wurdt. By de lêste konfrontaasje mei Malekith foar't se him útinoar riten hawwe, is Thor bewusteleas rekke, en as it reusefige, rjochtopsteande romteskip fan Malekith begjint om te kealjen en op Thor driget te fallen wylst er te swier foar har is om fansiden te skuorren, giet Jane boppe-op him lizzen om him mei har eigen lichem te beskermjen. It romteskip falt lykwols net, want Selvig brûkt syn lêste apparaat om it yn syn gehiel nei in oare wrâld te stjoeren. Dat blykt Svartalfheim te wêzen, dêr't it skip boppe-op 'e warleaze Malekith delkomt en him folslein ferpletteret. Neitiid keart Thor werom nei Asgard, wylst Jane op 'e Ierde efterbliuwt yn ûnwissichheid oer hoelang't it diskear duorje sil ear't er weromkomt. Op Asgard [[fermoedsoening|fermoedsoenet]] Thor him mei Odin, mar hy wiist Odin syn oanbod ôf om foar him yn 't plak kening fan Asgard te wurden. Hy komt syn [[ûnthjit]] oan 'e stjerrende Loki nei om Odin oer Loki syn [[selsopoffering]] te fertellen. Odin hat [[argewaasje]] fan it feit dat ien soan te graach kening wurde woe en de oare hielendal net, mar nettsjinsteande dat fertelt er Thor dat er [[grutskens|grutsk]] op him is. Nei't Thor him ôfjûn hat, ferdwynt de yllúzje en blykt it Loki te wêzen dy't op 'e troan fan Odin sit, en hy is libben en wol. Healwei de [[ôftiteling]] bringe Volstagg en Sif de Aether by de Sammelder om him it ding him op 'e noed te jaan. Hja lizze út dat de Tesseract (sjoch: ''[[The Avengers (film út 2012)|The Avengers]]'') al op Asgard bewarre wurdt, en dat it net ferstannich is om twa Uneinichheidsstiennen sa deun byinoar te hâlden. [Dit ferklearret hoe't de Sammelder yn 'e film ''[[Guardians of the Galaxy (film)|Guardians of the Galaxy]]'' ([[2014]]) yn it besit fan in Uneinichheidsstien wêze kin.] Nei't se fuortgien binne, jout de Sammelder utering oan syn winsk om alle fiif Uneinichheidsstiennen te besitten. Nei ôfrin fan 'e ôftiteling folget noch in sêne wêryn't Thor, nei syn moeting mei 'Odin' weromkeart nei de Ierde en weriene wurdt mei Jane, wylst it iismeunster fan Jotunheim yn it leechsteande fabryk efter de [[stedsdo]]wen oan sit. ==Rolferdieling== [[File:ChrisHemsworthApr2011.jpg|right|thumb|160px|[[Chris Hemsworth]].]] [[File:Natalie Portman 2010.jpg|right|thumb|160px|[[Natalie Portman]].]] [[File:TomHiddlestonApr2011.jpg|right|thumb|160px|[[Tom Hiddleston]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Thor (personaazje fan Marvel)|Thor]] | [[Chris Hemsworth]] |- | Jane Foster | [[Natalie Portman]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] | [[Tom Hiddleston]] |- | [[Odin (personaazje fan Marvel)|Odin]], [[kening]] fan [[Asgard (Marvel)|Asgard]] | [[Anthony Hopkins]] |- | [[dr.]] Erik Selvig | [[Stellan Skarsgård]] |- | Malekith | [[Christopher Eccleston]] |- | Darcy Lewis | [[Kat Dennings]] |- | [[Frigga (personaazje fan Marvel)|Frigga]] | [[Rene Russo]] |- | [[Heimdall (personaazje fan Marvel)|Heimdall]] | [[Idris Elba]] |- | [[Sif (personaazje fan Marvel)|Sif]] | [[Jaimie Alexander]] |- | Ian Boothby | [[Jonathan Howard (akteur)|Jonathan Howard]] |- | Algrim | [[Adewale Akinnuoye-Agbaje]] |- | Volstagg | [[Ray Stevenson]] |- | Hogun | [[Tadanobu Asano]] |- | Fandral | [[Zachary Levi]] |- | Richard | [[Chris O'Dowd]] |- | [[Eir (personaazje fan Marvel)|Eir]] | [[Alice Krige]] |- | [[Asgard]]yske [[ferpleechkundige]] | [[Talulah Riley]] |- | de Sammelder | [[Benicio del Toro]] <small>([[cameo]])</small> |- | Carina | [[Ophelia Lovibond]] <small>(cameo)</small> |- | [[Bor (personaazje fan Marvel)|Bor]] | [[Tony Curran]] |- | [[Tyr (personaazje fan Marvel)|Tyr]] | [[Clive Russell]] |- | oanfierder fan 'e ''[[einherjar]]'' | [[Richard Brake]] |- | <small>(Loki yn 'e momkape fan)</small> [[Captain America]] | [[Chris Evans (akteur)|Chris Evans]] |- | [[pasjint]] yn [[psychiatrysk sikehûs]] <small>(cameo)</small> | [[Stan Lee]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Thor: The Dark World'' waard yn [[april]] [[2011]] yn produksje nommen, doe't de foargeande film ''[[Thor (film)|Thor]]'' noch mar kwealk yn 'e [[bioskoop]] draaide. [[Kenneth Branagh]], dy't de ''Thor'' [[regissearre]] hie, fûn dat te gau. Hy wie jierren dwaande west mei de earste film en wie net ree om him fuort dêrnei alwer fêst te lizzen foar in [[ferfolchfilm]]. [[File:Alan Taylor 2013 (cropped).jpg|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Alan Taylor (regisseur)|Alan Taylor]] op 'e [[premiêre]] fan ''Thor: The Dark World'' yn [[Londen]].]] Dêrop iepenen de [[Marvel Studios]], dy't de film makken, [[ûnderhanneling]]s mei [[Patty Jenkins]]. Sy woe ''Thor: The Dark World'' wol regissearje, mar inkeld as se mei it ferhaal in kant fan har eigen kar útgean mocht. (Se woe in film meitsje dy't rûchwei basearre wie op ''[[Romeo en Julia]]'', wêrby't Jane Foster fêstsiet op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] en Odin in ferbod oplei oan Thor om har te helpen. Underwilens soe Malekith de Aether op 'e Ierde ferbergje, om't er wist dat Odin neat om dy wrâld joech.) Dêr koe gjin oerienstimming oer berikt wurde, dat yn [[desimber]] [[2011]] seach Jenkins fan it projekt ôf. Ein [[desimber]] [[2011]] waard yn har plak [[Alan Taylor (regisseur)|Alan Taylor]] ree befûn om ''Thor: The Dark World'' te regissearjen. Hy wurke nei in [[senario]] fan [[Christopher Yost]], [[Christopher Markus]] en [[Stephen McFeely]]. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Kevin Feige]] by it projekt belutsen foar de [[Marvel Studios]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]150 oant 170&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Kramer Morgenthau]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Brian Tyler]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Thor: The Dark World'' setten op [[10&nbsp;septimber]] [[2012]] útein en duorren oant en mei [[14&nbsp;desimber]] fan dat jier. Der waard filme yn [[Bourne Wood]], yn it [[Ingelske greefskip]] [[Surrey]] (û.m. de [[sêne]]s op [[Vanaheim (Marvel)|Vanaheim]]), op ferskate lokaasjes yn [[Londen]], en by it [[Ald Keninklik Marinekolleezje]] (ORNC) yn [[Greenwich (Ingelân)|Greenwich]] (it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] gefjocht oan 'e ein fan 'e film). De binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e [[Shepperton Studios]] en de [[Longcross Studios]], beide yn Surrey. Fierders waard de sêne dêr't dr. Erik Selvig yn trochdraait en [[neaken]] omrint, echt filme by [[Stonehenge]] yn [[Wiltshire]]. De sênes op [[Svartalfheim (Marvel)|Svartalfheim]] waarden opnommen op ferskate lokaasjes yn [[Iislân]], wêrûnder [[Skógafoss]], [[Fjaðrárgljúfur]] en [[Skeiðarársandur]]. [[File:Bourne Wood Thor 2 film set crop.jpg|right|thumb|250px|In [[filmset]] foar ''Thor: The Dark World'' yn [[Bourne Wood]], yn it [[Ingelske greefskip]] [[Surrey]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Thor: The Dark World'' waard fersoarge troch [[Walt Disney Studios Motion Pictures]], de distribúsjepoat fan [[The Walt Disney Company]], dêr't de [[Marvel Studios]] ûnderwilens troch oernommen wiene. De film gie op [[22&nbsp;oktober]] [[2013]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[8&nbsp;novimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[12&nbsp;novimber]] by [[platemaatskippij]]en [[Hollywood Records]] en [[Marvel Music]]. ''Thor: The Dark World'' kaam op [[4&nbsp;febrewaris]] [[2014]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[25&nbsp;febrewaris]] [[2014]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Thor: The Dark World'' mingde [[resinsje]]s. Sa skreau Simon Abrams op 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'': "Der sit krekt genôch spanning en [[humor]] yn [de film] om it fierders kâld littende ferhaal it besjen wurdich te meitsjen, mar dan ek mar krekt." Yn ''[[The Dailey Telegraph]]'' skreau Tim Robey: "[De film] liket wol folslein troch in [[kommisje]] makke te wêzen: [alles] yn hûsstyl, mei gjin persoanlik stimpel te bekennen." Neffens Ben Child fan ''[[The Guardian]]'' wie it inkeld oan "it yndrukwekkende kollektive [[garisma]] fan [[Tom Hiddelston]] en [[Chris Hemsworth]]" te tankjen dat ''Thor: The Dark World'' gjin "franchisemoardner" waard. Oan 'e oare kant fan it spektrum skreau [[Alonso Duralde]] fan ''[[TheWrap]]'': "''Thor: The Dark World'' leveret wat ûnthjitten is&nbsp;– [[aksjefilm|aksje]], bûtenierdske swidens, [[romantyk (leafde)|romantyk]], [[humor]]&nbsp;– dêr't er [[Thor (film)|syn foargonger]] mei oertreft." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Thor: The Dark World'' in boppegemiddeld goedkarringspersintaazje fan 66%, basearre op 282 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "It is miskien net de bêste film dy't út it [[Marvel Cinematic Universe|Marvel-universum]] komt, mar ''Thor: The Dark World'' hat likegoed noch mear as genôch humor te bieden, mei dêropta de [[aksjefilm|aksje]] op libben en dea dy't [[fan (persoan)|fans]] ferwachtsje." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Thor: The Dark World'' in goedkarringspersintaazje fan 54%, basearre op 44 resinsjes. [[File:Tom Hiddleston by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Tom Hiddleston]] as [[Loki (personaazje fan Marvel)|Loki]] op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2013]].]] ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Thor: The Dark World'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]206,4&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $438,4&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $644,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $150 oant 170&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan teminsten $474,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ''Thor: The Dark World'' fertsjinne bûten [[Noard-Amearika]] it measte yn [[Sina]] ($55,3&nbsp;miljoen), yn [[Ruslân]] en de oare eardere republiken fan 'e [[Sovjet-Uny]] ($35,4&nbsp;miljoen) en yn [[Ingelsk]]talich [[Jeropa]] (it [[Feriene Keninkryk]], [[Ierlân]], [[Gibraltar]] en [[Malta]]: $31,4&nbsp;miljoen). It [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tydskrift]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst fan 'e film op $139,4&nbsp;miljoen. ===Prizen=== ''Thor: The Dark World'' wûn gjin wichtige [[priis (ûnderskieding)|prizen]], mar waard wol nominearre foar fiif [[Saturn Award]]s, trije [[MTV Movie Award]]s, trije [[Teen Choice Award]]s, in [[People's Choice Award]], in [[Empire Award]] en in [[BET Award]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.marvel.com/thor Offisjele webside fan ''Thor: The Dark World''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt1981115/ Ynformaasje oer ''Thor: The Dark World'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Thor:_The_Dark_World ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Thor: The Dark World}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Marvel Cinematic Universe}} [[Kategory:Marvel Cinematic Universe-film]] [[Kategory:Amerikaanske superheldefilm]] [[Kategory:Amerikaanske aventoerefilm]] [[Kategory:Fantasy-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan de Marvel Studios]] [[Kategory:Film fan Alan Taylor]] [[Kategory:Film út 2013]] [[Kategory:Film oer goaden]] [[Kategory:Film oer elven]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in monarch]] [[Kategory:Film oer in wjirmgat]] [[Kategory:Film oer bruorren]] [[Kategory:Film oer heiten en soannen]] [[Kategory:Film oer memmen en soannen]] [[Kategory:Film oer adopsje]] [[Kategory:Film oer in natuerkundige]] [[Kategory:Film oer genoside]] [[Kategory:Film basearre op in strip]] [[Kategory:Film basearre op de Noardske mytology]] 6hcy76vd1g2q1lljuql9nby5qmmzsot 14 166648 1228744 1115942 2026-04-26T22:45:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1228744 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Anty-kommunisme nei lân|Feriene Steaten]] [[Kategory:Kommunisme yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Polityk yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Diskriminaasje yn de Feriene Steaten]] p1irao7nxx7yh7gkjpy0rh0weunfn7l 0 167262 1228751 1130307 2026-04-26T22:55:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228751 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Arrival 2016 Film.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Arrival, Movie Poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Arrival'' | regisseur = [[Denis Villeneuve]] | produsint = [[Shawn Levy]]<br>[[Dan Levine]]<br>[[Aaron Ryder]]<br>[[David Linde]] | útfierend produsint = | senario = [[Eric Heisserer]] | basearre op = ''[[Story of Your Life]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Ted Chiang]] | kamerarezjy = [[Bradford Young]] | muzyk = [[Jóhann Jóhannsson]] | filmstudio = [[FilmNation Entertainment]]<br>[[Lava Bear Films]]<br>[[21 Laps Entertainment]]<br>[[Stage 6 Films]] | distribúsje = [[Paramount Pictures]] | haadrollen = [[Amy Adams]]<br> [[Jeremy Renner]]<br>[[Forest Whitaker]] | voice-over = | byrollen = [[Michael Stuhlbarg]]<br> [[Mark O'Brien (akteur)|Mark O'Brien]]<br> [[Tzi Ma]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[11&nbsp;novimber]] [[2016]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[skrillerfilm]] | taal = [[Ingelsk]] <small>(ek wat [[Mandarynsk]])</small> | spyltiid = 116 minuten | budget = $47&nbsp;miljoen | opbringst = $203,4&nbsp;miljoen | prizen = 1× [[Oscar]]<br>1× [[Hugo Award]]<br>1× [[Nebula Award]]<br>1× [[BAFTA]]<br>1× [[Saturn Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Arrival''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[skrillerfilm]] út [[2016]] ûnder [[rezjy]] fan [[Denis Villeneuve]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Amy Adams]], [[Jeremy Renner]] en [[Forest Whitaker]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Oankomst". De [[film]] waard loskes basearre op 'e bekroande [[novelle]] ''[[Story of Your Life]]'' fan [[Ted Chiang]]. It [[plot|ferhaal]] folget Louise Banks, in foaroansteand [[taalkundige]], wa har help troch it [[Amerikaanske Leger]] ynroppen wurdt as tolve bûtenierdske [[romteskip]]pen de [[Ierde (planeet)|Ierde]] berikke. Yn 'e mande mei [[natuerkundige]] Ian Donnelly moat se mei de [[bûtenierdske wêzens]] sjen te [[kommunisearjen]] foar't de oprinnende spannings, dy't it ûnoankundige besyk op 'e wrâld feroarsaket, ta [[oarloch]] liede. Underwilens wurdt se teheistere troch [[oantinken]]s oan har jong [[ferstjerren]]de [[dochter]]. ''Arrival'' waard foar it earst fertoand op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje]] en krige fan 'e [[filmkritisy]] rûnom loovjende [[resinsje]]s. De film wie yn 'e [[bioskopen]] ek in grut [[kommersje]]el súkses en waard nominearre foar 8 [[Oscar]]s en 2 [[Golden Globe]]s, en wûn in Oscar, in [[Hugo Award]], in [[Nebula Award]], in [[BAFTA]] en in [[Saturn Award]]. ==Plot== Hannah, de [[dochter]] fan [[taalkundige]] Louise Banks, komt mei tolve jier te [[ferstjerren]] oan in ûngenêslike [[sykte]]. Op in dei arrivearje sûnder warskôging ynienen tolve reuseftige [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[romteskip]]pen op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]], dy't op tolve ferskillende plakken ferdield oer de hiele wrâld in lyts eintsje boppe de grûn [[sweven]] bliuwe. Dat bart yn de [[Feriene Steaten]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Ruslân]] (2 kear, by de [[Swarte See]] en yn [[Sibearje]]), [[Sina]], [[Japan]], [[Pakistan]], [[Sûdaan]], [[Sierra Leöane]], [[Fenezuëla]] en [[Grienlân]]. Dy [[lannen en territoaria]] stjoere [[wittenskip]]pers en [[militêr]]en om 'e skippen te ûndersykjen en yn 'e rekken te hâlden. Yn 'e Feriene Steaten, dêr't ien fan 'e romteskippen op in ôfhandige lokaasje op it [[plattelân]] fan [[Montana]] delkommen is, hat [[kolonel]] G.T. Weber fan it [[Amerikaanske Leger]] de lieding oer it projekt, yn gearwurking mei [[spesjaal agint]] Halpern fan 'e [[feilichheidstsjinst]] [[CIA]]. Hy [[rekrutearring|rekrutearret]] Banks en [[natuerkundige]] Ian Donnelly om 'e [[bûtenierdske wêzens]] te bestudearjen en [[kommunikaasje]] mei harren mooglik te meitsjen. De bûtenierdske wêzens jouwe in ymplisite útnûging ôf troch harren romteskip te iepenjen. Oan board komme Banks, Donnelly en harren militêre [[liifwacht]]en ûnder lieding fan [[kaptein (rang)|kaptein]] Marks telâne yn in romte dy't oanpast is oan 'e [[atmosfear]] fan 'e Ierde, wylst de bûtenierdske wêzens efter in trochsichtige wand bliuwe, dúdlik yn in oarsoartige atmosfear. Banks en Donnelly meitsje kontakt mei twa fan 'e wêzens, dy't noch it measte op reuseftige [[oktopus]]sen lykje, mar dan mei sân lidden ynstee fan acht. Se beslute de wêzens 'heptapoaden' te neamen, fan 'e [[Gryksk]]e wurden foar "sân" en "skonk". Donnelly jout dizze spesifike wêzens de [[bynamme]]en [[Abbott en Costello]] (nei in wiidferneamd Amerikaanske [[komeedzje|komysk duo]]). {{Plotbedjer film}} Nei de earste moeting komt Banks al rillegau ta de konklúzje dat kommunikaasje fia [[spraak|sprutsen]] [[taal]] dreech wurde sil, mei't se gjin inkeld oanknopingspunt hat oer wat de [[lûd]]en betsjutte dy't de wêzens fuortbringe, wylst dy lûden nea troch [[minsklik]]e [[stimbân|stimbannen]] produsearre wurde kinne sille. Se beslút dêrom dat [[skriuwen|skriftlike]] kommunikaasje it antwurd wêze moat. Mei Donnelly docht se ûndersyk nei de yngewikkelde [[skrift]]foarm fan 'e heptapoaden, dy't opbout is út [[palindroom|palindromyske]] frazen werjûn mei [[logogram|rûne symboalen]]. Banks beseft al rillegau dat de symboalen gjin spesifike lûden werjouwe, en dus los steane fan 'e sprutsen taal (krekt as by [[Sineeske karakters]] it gefal is). Banks en Donnelly diele harren befinings mei de wittenskippers út oare lannen. Wat langer oft Banks it skrift fan 'e heptapoaden bestudearret, wat mear [[flashback]]-eftige [[fizioen]]en se kriget oer har dochter. Wannear't Banks in grut genôge dielde [[wurdskat]] mei Abbott en Costello opboud hat om freegje te kinnen hokfoar doel de heptapoaden hawwe om nei de Ierde ta te kommen, kriget se in antwurd dat neffens har beheinde [[kennis]] fan it bûtenierdske skrift "biedt [[wapen]] oan" betsjut. Yn Sina, dêr't ûnderwilens ferlykbere foarútgong boekt wurdt, krije de wittenskippers as antwurd op in soartgelikense fraach "brûk wapen". De [[Sina|Sineeske]] [[sterke man (polityk)|sterke man]], [[generaal]] Shang, lit dêrop de kommunikaasje mei de heptapoaden ôfbrekke, en Ruslân, Pakistan en Sûdaan folgje dat foarbyld. Banks redendielt mei kolonel Weber en hâldt út dat it symboal dat oant no ta as "wapen" ynterpretearre is, likegoed "middel" of "wurktúch" betsjutte kin. In troch de [[CIA]] opfongen kommunikaasje fan generaal Shang liket derop te wizen dat de Sinezen harren kommunikaasje mei de heptapoaden basearje op it gebrûk fan [[mahjong]], in tige kompetatyf [[spultsje]], wêrby't de winner alles nimt en de ferliezer alles kwytrekket. Banks hâldt Weber foar dat er grif sels ek wol betinke kin hoe't dat ta ferkearde ynterpretearrings liede kin. Underwilens kreëarje op [[sensaasje]] beluste [[media]] yn 'e Feriene Steaten mei opsetsin [[panyk]] yn ferbân mei de "[[meunster (wêzen)|meunsters]]" dy't de Ierde "binnenfallen" binne en dy't grif út binne op 'e [[genoside|útrûging]] of it ta [[slavernij|slaaf]] meitsjen fan 'e [[minskheid]]. Kaptein Marks en ferskaten fan syn ûnderhearrigen litte har yn dy gekte meislepe en beslute dat der in die steld wurde moat. Se bringe dêrom temûk in [[bom]] oan board fan it bûtenierdske skip yn Montana. Banks en Donnelly geane alhiel sûnder euvelmoed it skip wer yn om fertsjutsking te freegjen foar it "biedt wapen oan"-antwurd, en krije dêrop in antwurd dat sa kompleks is, dat se it lang net neikomme kinne. Krekt foar't de bom ôfgiet, smyt ien fan 'e heptapoaden Banks en Donnelly út it skip en slút de tagong ôf, sadat de [[ûntploffing]] yn it skip bliuwt en harren net berikt. Nettsjinsteande dat rinne se allebeide in [[harsensskodding]] op en reitsje se [[bewusteleas]]. As se letter wer bykomme yn 'e [[sikeboech]] fan it kamp dat it Amerikaanske Leger by it bûtenierdske skip opslein hat, risselwearret it leger foar in [[evakuaasje]] út eangst foar [[ferjilding]] troch de heptapoaden, wylst it romteskip in ein opstige is sadat it no bûten berik is foar minsken. Donnelly ûntdekt dat yn it lêste antwurd fan 'e heptapoaden it symboal foar it begryp "[[tiid]]" hieltyd weromkomt, en dat it skriuwen sekuer ien tolfde part yn beslach nimt fan 'e [[trijediminsjonaal|trijediminsjonale]] romte dêr't it yn projektearre is. Op basis dêrfan liket it Banks ta dat it folsleine boadskip opdield is yn tolven en dat de heptapoaden oan eltse groep wittenskippers dêr't se kontakt mei hawwe, in tolfde part fan it folsleine antwurd jûn hawwe. Se ornearret dat de bûtenierdske wêzens dêrmei de [[minskheid]] twinge wolle ta gearwurking. Underwilens stelt generaal Shang de heptapoaden in [[ultimatum]], wêryn't er easket dat sy it grûngebiet fan Sina binnen [[24&nbsp;oeren]] ferlitte sille. Sa net, dan sil it [[Folksbefrijingsleger]] harren oanwêzigens as in ynvaazje beskôgje en ta de oanfal oergean. Ruslân, Pakistan en Sûdaan komme neitiid mei lyksoartige ultimata. De fjouwer lannen brekke fierdere kommunikaasje mei de oare lannen ôf. De CIA rikkemandearret it Amerikaanske [[regear]] oan om ek net mear mei it bûtenlân gear te wurkjen, en dat advys wurdt ta [[argewaasje]] fan Banks en Connolly oernommen. Al rillegau is der hielendal gjin ynternasjonale kommunikaasje mear. Wylst de evakuaasje fan it kamp yn Montana fêste foarmen begjint oan te nimmen, pykt Banks út en giet allinne nei it plak ûnder it bûtenierdske skip ta. De heptapoaden litte dêrop in transportkokon sakje, dêr't sy yn plaknimt, en helje dy wer op. Foar it earst wurdt Banks yn deselde atmosfear brocht as de heptapoaden. Dy is nuver mar net [[gif]]tich foar minsken. Se moetet Costello, dy't har fertelt dat Abott by de ûntploffing fan 'e bom omkommen is. Op har fraach wat de heptapoaden no eins fan wolle, antwurdet Costello dat se de minsken helpe wolle, om't se oer 3.000 jier sels ferlet hawwe sille fan 'e help fan 'e minskheid. Banks kriget einlings foar it ferstân dat it "wapen", dat de heptapoaden de minskheid oanbiede wolle om te brûken, harren taal is. It oanlearen fan dy taal feroaret nammentlik de [[tinken|tinkprosessen]] fan it minsklik [[ferstân]], sadat de minsklike [[persepsje]] fan tiid net mear [[lineêre tiidspersepsje|lineêr]] (opienfolgjend) is, en minsken '[[oantinken]]s' hawwe oan [[takomst]]ige foarfallen. Dat ferklearret de betiizjende fizioenen dy't Banks de ôfrûne tiid ûnderfûn hat (dy't gjin flashbacks binne mar [[flashforward]]s) fan in dochter, Hannah, dy't se noch net krigen hat. As Banks weromkeart yn it kamp, is de evakuaasje yn folle gong. Se fertelt Donnelly dat de taal it "wurktúch" is dat de heptapoaden de minskheid tahawwe wolle, mar hâldt har reälisaasje oer wat dy taal mei de minsken dwaan sil foarearst geheim, om't se net foar gek ferklearre wurde wol. Underwilens stiet Sina op it punt om it heptapoadyske romteskip oan te fallen dat noch altyd by [[Sjanghai]] yn 'e loft hinget. Banks kriget in oantinken oan in takomstige [[gala]]jûn fan 'e [[Feriene Naasjes]] wêrby't de nijfûne ienheid en gearwurking fan 'e Ierde fierd wurdt. Dêr moetet se generaal Shang, dy't har [[tankberens|betankje]] wol om't se de Sineeske oanfal op 'e heptapoaden tsjinkeard hat. Hy fertelt har dat se dat dien hat troch him op te skiljen op syn [[tillefoannûmer|priveenûmer]] en him te fertellen wat de lêste wurden wiene dy't syn [[oarehelte|frou]] him yn it [[ear (anatomy)|ear]] flústere foar't se [[ferstoar]]. Hy seit dat er no beseft dat it wichtich is dat se dat wit, en dêrom lit er har it tillefoannûmer sjen en flústeret er har sels de wurden yn it ear: "Oarloch makket gjin winners, allinne mar [[widdo]]wen." *<br> <small><nowiki>*)</nowiki> [[Regisseur]] [[Denis Villeneuve]] keas derfoar om gjin [[ûndertiteling]] ta te foegjen foar dy wurden, sadat se yn 'e film inkeld yn it [[Mandarynsk]] te hearren binne. [[Senarioskriuwer]] [[Eric Heisserer]] wie dêr net sa lokkich mei, en makke (mei ynstimming fan Villeneuve) ein [[septimber]] [[2016]], by de fertoaning fan 'e film op it [[Alamo Drafthouse Fantastic Fest]], bekend wat de lêste wurden fan Shang syn frou wiene.</small> Yn 'e tsjintwurdige tiid stelt Banks de [[satellyttillefoan]] fan agint Halpern en skillet generaal Shang op om dy wurden te werheljen. Der wurdt daliks opmurken dat immen yn it kamp in nûmer yn Sina skillet, dat Halpern en de [[militêre plysje]] sitte Banks al rillegau efter de hakken om't se miene dat sy steatsgeheime ynformaasje oan 'e Sinezen trochspylje wol. Donnelly helpt har en weaget syn [[libben]] om har te beskermjen, ek al kin se him op dat stuit net útlizze wêrom't dit tillefoantsje sa wichtich is. Koart nei't Banks har [[petear]] mei Shang beëinige en har oerjûn hat, lûkt Sina syn troepen by it bûtenierdske romteskip werom. It makket ek it tolfde part fan it boadskip fan 'e heptapoaden bekend dat se oan Sina jûn hawwe. Ruslân, Pakistan, Sûdaan en úteinlik ek de Feriene Steaten folgje dat foarbyld. De tolve bûtenierdske romteskippen sette op mysterieuze wize ôf en wurde wei. Wylst it kamp yn Montana ôfbrutsen wurdt, fertelt Donnelly oan Banks dat er [[leafde|fan har hâldt]]. Se beprate de karren dy't se meitsje yn harren libbens en oft hy dy feroarje koe as er de takomst wist. Banks wit no dat se [[trouwe]] en in dochter krije sille, dy't se Hannah neame sille om't dy [[namme]] in [[palindroom]] is. Se sil dat dwaan nettsjinsteande it feit dat se al wit hoe't it einigje sil: Hannah sil mei tolve jier komme te ferstjerren oan in ûngenêslike sykte en Donnelly giet by har wei as se him fertelt dat se dat yn 't foar al wist. ==Rolferdieling== [[File:Amy Adams at NYFF 2013.jpg|right|thumb|160px|[[Amy Adams]].]] [[File:Jeremy Renner by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|160px|[[Jeremy Renner]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Louise Banks | [[Amy Adams]] |- | Ian Donnelly | [[Jeremy Renner]] |- | [[kolonel]] G.T. Weber | [[Forest Whitaker]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[CIA]]-[[spesjaal agint|agint]] Halpern | [[Michael Stuhlbarg]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Marks | [[Mark O'Brien (akteur)|Mark O'Brien]] |- | [[generaal]] Shang | [[Tzi Ma]] |- | Hannah (8 jier) | [[Abigail Pniowsky]] |- | Hannah (12 jier) | [[Julia Scarlett Dan]] |- | Hannah (6 jier) | [[Jadyn Malone]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Arrival'' waard [[regissearre]] troch de [[Kanada|Kanadeeske]] [[regisseur|filmmakker]] [[Denis Villeneuve]] nei in [[senario]] fan [[Eric Heisserer]] dat basearre wie op 'e [[novelle]] ''[[Story of Your Life]]'', fan [[Ted Chiang]] út [[1998]]. Heisserer wie tige oangrypt troch dat wurk en fan gefolgen woed er it adaptearje ta in ferfilmber skript. Doe't er mei de earste ferzje by de [[filmstudio's]] yn [[Hollywood]] del gie te suteljen, bliek der lykwols net folle belangstelling foar te bestean. Dat feroare pas nei't Heisserer it senario fan 'e súksesfolle film ''[[Hours (film út 2013)|Hours]]'', út [[2013]], skreaun hie. Uteinlik gied er yn see mei [[filmprodusint]]en [[Dan Levine]] en [[Dan Cohen (filmmakker)|Dan Cohen]] fan [[21 Laps Entertainment]], dy't him holpen by it skriuwen fan in twadde, ferbettere ferzje. Sy behellen ek Villeneuve by it projekt, dy't altyd al in [[science fiction-film]] meitsje wollen hie, mar dêr nea it juste senario foar fûn hie. Heisserer paste it ferhaal fan ''Story of Your Life'' op ferskate manearen oan 'e reäliteit fan it filmmeitsjen oan. Ien fan 'e wichtichste feroarings wie dat de heptapoaden yn 'e novelle mei 112 [[romteskip]]pen by de [[Ierde (planeet)|Ierde]] arrivearje, dy't lykwols yn in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e [[planeet]] bliuwe, wylst se 112 'kommunikaasjespegels' nei it planeetoerflak stjoere. Heisserer brocht dat oantal werom ta 12 en liet de heptapoaden yn harren romteskippen sels nei it planeetoerflak ôfdale, sadat it mear in sitewaasje fan [[earste kontakt]] waard. Hy fûn dat dat foar in film nedich wie om [[spanning (gefoel)|spanning]] en konflikt te kreëarjen. Eardere ferzjes fan it skript hiene oare einen, wêrby't it ferskil him fral siet yn it geskink fan 'e heptapoaden oan 'e minskheid. Dat hie earder in [[blaudruk]] foar de bou fan in [[ynterstellêr]] romteskip wêze sillen, in "soarte fan [[Ark fan Noäch|ark]]", neffens Heisserer. Mar nei't de film ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' yn [[2014]] útkommen wie, waarden Heisserer en Villeneuve it iens dat soks tefolle op dy film liek, dat se besleaten dat it geskink "de krêft fan harren [[taal]]" wêze moast. It feroarjen fan 'e [[titel (namme)|titel]] ''Story of Your Life'' yn ''Arrival'' wie in idee dat folslein út 'e koker fan Villeneuve kaam. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Levine, [[Shawn Levy]], [[Aaron Ryder]] en [[David Linde]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[21 Laps Entertainment]], [[FilmNation Entertainment]], [[Lava Bear Films]] en [[Stage 6 Films]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]47&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Bradford Young]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Iislân]]ske [[komponist]] [[Jóhann Jóhannsson]]. ===Bûtenierdske taal=== De [[bûtenierdsk libben|bûtenierdske]] [[spraak|sprutsen]] [[taal]] fan 'e heptapoaden waard kreëarre mei [[special effects]], wêrfoar't it advys socht waard fan 'e [[fonetikus]] [[Morgan Sonderegger]]. It bûtenierdske [[skrift]] fan 'e heptapoaden waard ûntwurpen troch [[keunstneresse]] [[Martine Bertrand]], de [[oarehelte|frou]] fan [[produksje-ûntwerper]] [[Patrice Vermette]], op basis fan in konsept dat betocht wie troch [[senarioskriuwer]] [[Eric Heisserer]]. [[Taalkundige]] [[Jessica Coon]] fan 'e [[McGill Universiteit]] yn [[Montreal]], in ekspêr op it mêd fan 'e [[syntaksis]] fan [[Yndianen|lânseigen]] talen yn [[Kanada]], wie as adviseur by de skepping fan it skrift belutsen. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Arrival'', dy't 56 [[dagen]] duorren en plakfûnen yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Kebek (provinsje)|Kebek]], setten op [[7&nbsp;juny]] [[2015]] útein, fuort nei't [[haadrolspiler]] [[Jeremy Renner]] klear wie mei de opnamen fan 'e [[superheldefilm]] ''[[Captain America: Civil War]]''. De binnendoarsênes waarden foar it meastepart opnommen yn [[studiokompleks|studio's]] yn [[Montreal]] en [[Kebek (stêd)|Kebek-Stêd]]. Foar de [[wente]] fan Louise Banks waard in echt [[hûs]] yn [[Vaudreuil-Dorion]] brûkt, en de sênes op 'e [[universiteit]] dêr't Banks wurket, waarden filme op [[HEC Montréal]]. Foar de bûtendoarsênes op 'e lokaasje fan it [[romteskip]] fan 'e heptapoaden yn [[Montana]] waard in plak op it [[plattelân]] fan 'e Kebekaanske [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Saint-Fabien (Kebek)|Saint-Fabien]] útkeazen. It terrein wie mei opsetsin flak mei't de produsinten foarkomme woene dat it romtseskip troch in eftergrûn fan [[berchtme|bergen]] lytser lykje soe as it wie, en [[fruchtberens|fruchtber]] [[floara|grien begroeid]] om't se in keale oarde foar sa'n film in [[klisjee]] fûnen. [[File:Paysage maritime Saint-Fabien, Bas St-Laurent Québec.jpg|right|thumb|250px|[[Saint-Fabien (Kebek)|Saint-Fabien]], yn [[Kebek (provinsje)|Kebek]], giet yn 'e film troch foar [[Montana]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Arrival'' waard fersoarge troch [[Paramount Pictures]]. De film waard op [[1&nbsp;septimber]] [[2016]] foar it earst fertoand op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje]]. Letter wied er ek te sjen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]], it [[Filmfestival fan Telluride]] en it [[BFI Filmfestival fan Londen]]. ''Arrival'' gie op [[11&nbsp;novimber]] [[2016]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Deutsche Grammophon]]. ''Arrival'' kaam op [[31&nbsp;jannewaris]] [[2017]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[14&nbsp;febrewaris]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Arrival'' oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. Ferskate [[krante]]n, [[tydskrift]]en en [[webside]]n rôpen it út ta de bêste film fan [[2016]]. Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] krante ''[[The Telegraph]]'' waard ''Arrival'' priizge troch [[Robbie Collin]], dy't it "[[tinken|yntrospektyf]], [[filosofy]]sk en oerhingjend nei [[eksistinsjalisme]]" neamde, mar dochs "him ûntjaand yn in net ôflittende teneur fan sikestûkjende spanning." Brian Tallerico fan 'e webside ''[[RogerEbert.com]]'' parte ''Arrival'' 3 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta en skreau: "It is in film dy't bedoeld is om tagelyk sjoggers út te daagjen, harren oan te gripen en harren oan 'e praat te krijen. Foar it meastepart slagget dat." Yn it tydskrift ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' neamde Sam Lansky ''Arrival'' "ferfine [[science fiction]] foar [[folwoeksene]]n: in film oer [[bûtenierdske wêzens]] foar minsken dy't net hâlde fan films oer bûtenierdske wêzens." Chris Tilly, dy't de film resinsearre foar de webside ''[[IGN]]'', joech him in 8^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} op in skaal fan 1 oant 10. Hy skreau: "''Arrival'' is in [[taal]]les dy't him foardocht as in kaskreaker, hoewol folle [[fermaak]]liker as dat klinkt. […] It is fernimstige, ferfine science fiction dy't ''grutte'' fragen stelt en dêr hiele aardige antwurden foar betinkt." In protte filmkritisy hiene fierders lof foar it [[aktearjen]] fan [[haadrolspylster]] [[Amy Adams]]. Sa neamde [[Kenneth Turan]] yn 'e ''[[Los Angeles Times]]'' ''Arrival'' "eins Adams har film". En yn 'e krante ''[[USA Today]]'' ferwiisde Brian Truitt nei Adams as "beslist in gadingmakster foar de [[Oscar]]s". Der wiene lykwols ek resinsinten dy't net bot oer ''Arrival'' te sprekken wiene. Yn it tydskrift ''[[Slate (tydskrift)|Slate]]'' hie Forrest Wickman bgl. wol lof foar de [[kamerarezjy]] fan [[Bradford Young]] en de [[filmmuzyk]] fan [[Jóhann Jóhannsson]], mar fierders fûn er dat de film tefolle liek op ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' fan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]], dy't er mei in [[wurdboarterij]] kwalifisearre as "''only intermittently stellar''" ("mar út en troch geweldich"). Ek typearre Wickman de [[dialooch]] yn ''Arrival'' as "knoffelich". Noch folle negativer wie [[Rex Reed]] yn ''[[The New York Observer]]'', dy't oan ''Arrival'' mar 1 fan 4 stjerren joech en de film "de jongste oefening yn [[pretinsje|pretinsjeus]] [[snobisme]]" fan regisseur [[Denis Villeneuve]] neamde. Ek it gebrek oan [[aksjefilm|aksje]] yn 'e [[plot]] siet him tige dwers. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Arrival'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 94%, basearre op 436 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] leveret in net te missen [[ûnderfining]] foar [[fan (persoan)|fans]] fan [[yntelligint]]e [[science fiction]], dy't syn balstjurrige [[tema (fiksje)|tematyk]] ferankeret mei oprjocht oangripende [[emoasje]] en in geweldige aktearprestaasje fan Amy Adams." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Arrival'' in goedkarringspersintaazje fan 81%, basearre op 52 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Arrival'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]100,5&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $102,8&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $203,4&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $47&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $156,4&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== Yn [[2017]] waard ''Arrival'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 8 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]], bêste adaptearre [[senario]], bêste [[kamerarezjy]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[lûdsmixing]] en bêste [[produksje-ûntwerp]]. De film wûn de Oscar foar bêste [[lûdsmontaazje]] ([[Sylvain Bellemare]]). By de [[Golden Globe]]s waard ''Arrival'' nominearre yn 2 kategoryen, foar bêste [[aktrise]] yn in [[dramafilm]] ([[Amy Adams]]) en bêste orizjinele [[filmmuzyk]], mar beide prizen waarden oars ferjûn. By de [[Saturn Award]]s waard ''Arrival'' nominearre yn 6 kategoryen, foar û.m. bêste [[science fiction-film]], bêste regisseur, bêste aktrise (Adams), bêste filmmontaazje en bêste [[special effects]]. De film wûn de Saturn Award foar bêste senario. De film wûn fierders de [[Hugo Award]] foar bêste dramatyske presintaasje (lange foarm) en de [[Nebula Award|Ray Bradbury Nebula Award]] foar treflike dramatyske presintaasje. Op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] waard oan ''Arrival'' de Priis fan 'e Foarsitter takend. De film waard ek nominearre foar de [[Screen Actors Guild Award]] foar bêste aktrise (Adams) en wûn de priis foar bêste adaptearre senario by de [[Writers Guild of America Award]]s. By de [[Critics' Choice Award]]s waard ''Arrival'' nominearre yn 10 kategoryen en wûn de film de prizen foar bêste science fiction- of [[horrorfilm]] en bêste adaptearre senario. By de [[Teen Choice Award]]s waard de film nominearre yn 3 kategoryen mar wûn er net ien dêrfan. Om utens waard ''Arrival'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 9 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste rezjy, bêste aktrise (Adams), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmuzyk, bêste filmmontaazje en bêste special effects. De film wûn de BAFTA foar bêste [[lûd]]. By de Britske [[Empire Award]]s waard ''Arrival'' nominearre yn 7 kategoryen, mar giene de prizen allegearre nei oare gadingmakkers. De film wûn fierders de [[Kanada|Kanadeeske]] [[Prix Aurora]] foar bêste fisuele presintaasje. Ek waard de film nominearre foar de [[Gouden Liuw]] op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje]] en foar 3 [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.arrivalmovie.com/ Offisjele webside fan ''Arrival''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt2543164/ Ynformaasje oer ''Arrival'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Arrival_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Arrival'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske psychologyske skrillerfilm]] [[Kategory:Science fiction-fantasyfilm]] [[Kategory:Science fiction-skrillerfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan FilmNation Entertainment]] [[Kategory:Film fan 21 Laps Entertainment]] [[Kategory:Film fan Stage 6 Films]] [[Kategory:Film fan Paramount Pictures]] [[Kategory:Film fan Denis Villeneuve]] [[Kategory:Film út 2016]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer heldersjendheid]] [[Kategory:Film oer in bern]] [[Kategory:Film oer taal]] [[Kategory:Film oer tiid]] [[Kategory:Film oer in taalkundige]] [[Kategory:Film oer in tolk of oersetter]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer de CIA]] [[Kategory:Film oer it Folksbefrijingsleger]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] 71pj70t8vindgaxxmqbvk6szsbdkcxz 0 171076 1228759 1211921 2026-04-26T23:03:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228759 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Species film franchise logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Species 1995 poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Species'' | regisseur = [[Roger Donaldson]] | produsint = [[Frank Mancuso jr.]]<br>[[Dennis Feldman]] | útfierend produsint = | senario = [[Dennis Feldman]] | basearre op = | kamerarezjy = [[Andrzej Bartkowiak]] | muzyk = [[Christopher Young]] | filmstudio = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]<br>[[Frank Mancuso Jr. Productions]] | distribúsje = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | haadrollen = [[Marg Helgenberger]]<br> [[Michael Madsen]] | voice-over = | byrollen = [[Natasha Henstridge]]<br> [[Forest Whitaker]]<br> [[Ben Kingsley]]<br> [[Alfred Molina]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[7&nbsp;july]] [[1995]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 108 minuten | budget = $35&nbsp;miljoen | opbringst = $113,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Species (filmsearje)|Species]]'' | foarich diel = | folgjend diel = ''[[Species II]]'' }} '''''Species''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[1995]] ûnder [[rezjy]] fan [[Roger Donaldson]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Marg Helgenberger]] en [[Michael Madsen]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "[[Soarte]]". It [[plot|ferhaal]] giet oer Sil, in [[minsklik]]-[[bûtenierdske wêzens|bûtenierdsk]] [[hybride (biology)|hybride]] wêzen mei it stal fan in [[skientme|tsjeppe]] jonge [[frou]], dat yn in [[laboratoarium]] produsearre wurdt. Wannear't se wit te ûntsnappen, wurdt se der [[ynstinkt]]yf ta dreaun har [[DNA]] troch te jaan fia [[fuortplanting]] troch [[pearing]] mei minsklike [[manlju]]. Dat soe it begjin fan 'e ein fan 'e minskheid ynliede, mei't it bûtenierdske DNA tige dominant is en him superfluch fermannichfâldiget. In espel [[wittenskipper]]s en oare ekspêrs set dêrom de efterfolging yn om Sil te fangen of te [[dea]]dzjen foar't se har doel folbringe kin. ''Species'' krige fan 'e [[filmkritisy]] mingde [[resinsje]]s, mar groeide yn 'e [[bioskopen]] út ta in daverjend [[kommersje]]el súkses, foar in part troch de (foar Amerikaanske films ûngebrûklike) [[neaken]]sênes fan [[fotomodel]] [[Natasha Henstridge]] yn 'e rol fan Sil. It súkses late ta it ûntstean fan in [[filmsearje]], dy't ek fan ''[[Species (filmsearje)|Species]]'' hiet en trije (minder wurdearre) [[ferfolchfilm]]s omfette. ==Plot== In likernôch tolvejierrich [[famke]] wurdt [[finzen]] holden yn in koepel fan [[feilichheidsglês]] yn in grut [[laboratoarium]]. Op 'e [[lucht]]foarsjenning fan 'e koepel wurde tanks mei [[syanidegas]] oansletten, en de koepel wurdt dêrmei folpompt om it famke te [[dea]]dzjen. Hja slacht lykwols mei de bleate [[hân]] it feilichheidsglês stikken, brekt út 'e koepel en flechtet al [[draven]]de op [[toffel]]s en yn har [[piama]] it laboratoarium út, wylst rjochts en lofts fan har laboratoariummeiwurkers beswike oan it frijkommen syanidegas. Bûtendoar, dêr't it [[nacht]] is, springt it famke oer it hege [[stek]] mei [[stikeltrie]] boppe-oan dat it laboratoariumgebou omjout en naait út, de omlizzende [[wyldernis]] yn. Deunby rint in [[spoarline]] dêr't op dat stuit in [[trein]] foarby komt. It famke draaft derefteroan en wit harsels oan board fan in [[frachtwagon]] te lûken. Dêr wurdt se oanfallen troch in [[dronken]] [[omrinner]] dy't as [[ferstekling]] yn deselde wagon syn beskûl socht hat. Mar yn in hommelse útbarsting fan [[geweld]] weeft se mei him ôf troch him sa hurd tsjin 'e foarwand fan 'e wagon oan te smiten dat er syn [[nekke]] [[brutsen bonke|brekt]]. De oare deis wurdt in groep tige ferskillende lju gearfandele troch [[dr.]] Xavier Fitch, dy't de lieding hat oer it laboratoarium dêr't it famke út ûntsnapt is. Under harren binne [[molekulêre biology|molekulêr biologe]] dr. Laura Baker, [[antropolooch]] dr. Stephen Arden, de [[paranormaal]] [[talint|bejeftige]] Dan Smithson, dy't sa [[empaty]]sk is dat er de [[emoasje]]s fan oaren lêze kin, en Preston "Press" Lennox, in [[hierling]] dy't him spesjalisearre hat yn it opspoaren en deadzjen fan gefaarlike [[persoan]]en. Fitch fertelt harren dat yn 'e [[1970-er jierren]], yn it ramt fan it [[SETI]]-programma om [[bûtenierdsk libben]] te finen, in boadskip de [[romte]] yn stjoerd is mei [[ynformaasje]] oer de [[Ierde (planeet)|Ierde]] en de [[minskheid]], wêrûnder de minsklike [[DNA]]-struktuer. Dat is alle oanwêzigen bekend. Wat se net witte, is dat SETI yn [[1993]] antwurd werom krigen hat fan in ûnbekende bûtenierdske soarte. Earst kaam der in útlis hoe't men [[metaan]]gas oanpasse koe om der in ûneinige boarne fan [[enerzjy]] fan te meitsjen. De wittenskippers namen dêrtroch oan dat men mei freonlike bûtenierdsen te krijen hie. Doe't der in twadde boadskip kaam mei in útlis oer hoe't men it DNA fan 'e bûtenierdsen opbouwe koe en hoe't men dêr minsklik DNA mei kombinearje koe om in [[hybride (biology)|hybride]] wêzen te meitsjen, gie men der sadwaande fan út dat it behelpsum bedoeld wie. Der waard besletten om yn in geheim laboratoarium fan 'e Amerikaanske [[oerheid]] yn 'e wyldernis fan [[Utah]] in [[genetysk]] [[eksperimint]] te ûndernimmen. Men keas derfoar om it wêzen [[froulik]] te meitsjen yn 'e oertsjûging (dy't letter in fersin bliek te wêzen) dat it dêrtroch nueter en makliker te beynfloedzjen wêze soe. Ien fan 'e hûndert eksperimintele [[befruchting|befruchte]] [[aaisel]]len produsearre in famke dat Sil neamd waard. Nettsjinsteande it feit dat se foar de helte út bûtenierdsk genetysk materiaal bestie, liek se yn alle opsichten in normaal minsklik bern. Allinnich ûntjoech se har yn trije [[moanne (tiid)|moannen]] tiid ta in famke fan tolve jier. De wittenskippers rekken yn [[panyk]], om't se foar it ferstân krigen dat se in [[hynder fan Troaje]] binnenhelle hiene troch de bûtenierdske ynstruksjes op te folgjen. Der waard besletten dat it eksperimint beëinige wurde moast, dat men pompte de romte dêr't Sil fêstholden waard fol mei gifgas. De útkomst wie dat Sil ûntsnapte. It team dat Fitch gearroppen hat, kriget no de opdracht om har werom te finen en te deadzjen foar't se de kâns kriget om har dominante bûtenierdske DNA yn 'e algemiene minsklike populaasje yn omrin te bringen, mei't dat de ein foar de minskheid betsjutte soe. {{Plotbedjer film}} Sil is ûnderwilens oankommen op in [[spoarstasjon]], dêr't se út 'e frachtwagon springt en oan board giet fan in [[trein|passazjierstrein]]. Se [[dieverij|stelt]] [[jild]] en kriget help fan in âldere [[negroïde|swarte]] [[kondukteur|konduktrise]], dy't [[begrutsjen]] hat mei in jong famke dat fan har [[âldelju]] blykber allinnich reizgje moat. Se stelt in grutte hoemannichte [[iten]] út 'e [[restauraasjewagon]], dat se ferslynt as is se úthongere. Neitiid komt Sil fêst te sitten yn wat foar har wol in libbene [[nachtmerje]] liket, wannear't der [[tentakel]]-eftige dingen út har [[hûd]] begjinne te groeien, dy't oanwaakse ta in hiel bosk. As Fitch en syn team letter de trein weromfine, treffe se dêr yn 'e [[kûpee]] fan it famke in grut [[organysk]] groeisel oan wêrfan't Laura beseft dat it in [[pop (metamorfoaze)|pop]] is, lykas [[rûp]]en oanmeitsje om yn [[flinter]]s te feroarjen. De pop is leech en Fitch-en-dy krije foar it ferstân dat de no [[folwoeksen]] Sil folslein fan stal feroare wêze moat, en dat se har net mear weromkenne sille. De trein hat hoholden yn [[Los Angeles]], dêr't Sil ferdwûn is mank in [[befolking]] fan acht miljoen minsken. Se hat lykwols de [[creditcard]] fan 'e troch har fermoarde konduktrise meinommen, en oan 'e hân dêrfan kin it team har spoar folgje nei in [[motel]] dêr't se har yntrek nommen hat. Sil, no in [[skientme|tsjeppe]] jonge frou dy't omtrint 22 jier liket, wurdt dreaun troch [[ynstinkt]]en dy't se net begrypt om har DNA te fersprieden. Dêrta moat se [[pearing|pearje]] mei in minsklike [[man (sekse)|man]] om in [[bern (persoan)|bern]] te produsearjen. De wittenskippers beseffe dat sa'n bern binnen in healjier [[geslachtsryp]] wêze sil as it him krekt like hurd ûntwikkelet as Sil sels. En as it in [[soan]] blykt te wêzen, is de hikke fan 'e daam, mei't dy syn DNA binnen de koartste kearen wiid ferspriede kin troch hûnderten froulju [[swierens|swier]] te meitsjen. Sil besiket in [[nachtklub]], dêr't se in man, Robbie, útsiket as gaadlike sekspartner. Se giet mei him nei hûs en risselwearret om mei him [[seks|op bêd]], mar op it lêste stuit skrillet se tebek. Robbie lit him dan net mear ôfkonfoaie en besiket har te [[ferkrêfting|ferkrêftsjen]], mei as gefolch dat se him fermoardet. Wannear't it team, dat Sil ûnderwilens op 'e hakken sit, letter it [[stoflik omskot]] fan Robbie fynt, stelt Laura oan 'e hân fan [[ynsuline]]fleskes yn syn [[ôffal]] fêst dat Robbie [[diabetes mellitus|sûkersykte]] hie. Guon bisten hawwe it fermogen om [[sykte]]n yn mooglike pearingspartners fêst te stellen en wize dy dêrom ôf, en Laura fermoedet dat it mei Sil krektsa is. De oare deis wurdt Sil op 'e strjitte oanriden by in [[ferkearsûngemak]]. De dieder riidt troch en sy wurdt [[bewusteleas]] nei it [[sikehûs]] ta brocht troch in goedmienende omstanner. Dat is de [[rykdom|rike]] John Carey, dy't yn it sikehûs oanbiedt om foar Sil har [[genêskunde|medyske]] behanneling te beteljen. Dat blykt net nedich te wêzen, want sadree't se by besleur komt, genêst se sels har brutsen [[skouderblêd]] foar de eagen fan 'e [[alteraasje|feralterearre]] [[dokter]] fan 'e [[earste help (sikehûsôfdieling)|earste help]]. Se lit har troch Carey meitroaie nei syn hûs, wylst it team har wer op it spoar komt trochdat de kjel wurden dokter kontakt opnimt mei de [[plysje]]. By Carey thús besiket Sil seks mei him te hawwen yn in [[bubbelbad]], mar se wurde steurd as Laura en Press Lennox it hûs binnenfalle. Sil transformearret fan 'e weromstuit foar it earst ta har bûtenierdske foarm, in [[twafuotter|twafuottige]] [[mutant]]e mei [[boarsten]] wêrfan't de [[spien]]nen útstutsen wurde kinne as [[tentakel]]s. Om him stil te hâlden, triuwt Sil Carey ûnder wetter, dêr't er [[ferdrinking|ferdrinkt]]. Sels ûntkomt se [[neaken]], mar sûnder sjoen te wurden, troch de mei gâns [[plant|begroeiïng]] oerdutsen [[tún]]. By in [[nachtwinkel]] kringt Sil, no wer yn har minsklike foarm mar noch hieltyd neaken, de [[auto]] fan in froulike [[klant]] binnen. Se docht har foar as it [[slachtoffer]] fan [[seksueel misbrûk]] om har [[fertrouwen]] te winnen, mar [[gizeling (misdriuw)|gizelet]] har letter yn har eigen hûs. Se keart werom nei de wente fan John Carey om har efterfolgers te observearjen en ûntdekt de fierdere plannen fan Fitch troch út 'e fierte wei syn [[liplêzen|lippen te lêzen]] wannear't er de leden fan syn team opdrachten jout. By har gizelster thús brûkt Sil in [[snoeimês]] om harsels in [[finger]] ôf te knippen, dy't prompt weromgroeit. Dêrnei knipt se har gizelster ek in finger ôf, wat fansels in bliuwende [[wûne]] opleveret. De finger fan 'e frou goait Sil fuort, mar har eigen ôfknipte finger bewarret se. Fitch is der ûnderwilens fan oertsjûge dat Sil op 'e nij besykje sil om in man op te pikken yn deselde nachtklub dêr't se earder Robbie troffen hie, om't se fierder yn Los Angeles ûnbekend is. Dêrom geane de leden fan it team dêr de folgjende jûns nei ta om yn 'e momkape fan gewoane nachtklubbesikers de boel yn 'e rekken te hâlden. As Sil yndie by de nachtklub opdûkt en opmurken wurdt troch Dan Smithson, naait se gau út yn 'e auto fan har gizelster, dy't se earder folladen hat mei de fêstbûne frou sels en in stikmannich [[jerrycan]]s [[benzine]]. Mei Fitch en syn team op 'e hakken ûntjout der him in efterfolging troch de [[hierspjeldbocht]]en fan 'e [[Heuvels fan Hollywood]], wêrby't Sil op in stuit moedwillich har auto fan 'e dyk riidt en op in [[transformatorhúske]] botse lit. De auto [[ûntploffing|ûntploft]] en feroaret troch de jerrycans benzine in ûnbidige [[brân|fjoersee]]. Sels springt Sil op 'e tiid út 'e auto, mar har gizelster komt om. Fitch en syn team treffe letter, as de [[brânwacht]] de flammen lang om let dwêstge hat, it ferkoalde lyk fan in frou yn 'e auto oan, dy't in finger mist. De finger, dy't deunby weromfûn wurdt, liket ôfskuord te wêzen yn 'e eksploazje. Wannear't ûndersyk útwiisd dat it Sil har finger is, giet Fitch derfan út dat it lyk yn 'e auto fan Sil is en dat de siiktocht foarby is. De leden fan it team keare werom nei harren [[hotel]], dêr't Laura en Lennox it dy jûns mei-inoar oanlizze. Arden, dy't ek in eachje op Laura hie, kriget dêr in min sin fan, dat noch oanboazet as syn besykjen om in oare frou te [[fersieren (seksualiteit)|fersieren]] op in fiasko útrint. Sil, dy't ûnderwilens har lange [[blûn]]e [[hier (begroeiïng)|hier]] knipt en [[brún hier|brún]] [[hierferve|ferve]] hat, giet nei it hotel ta mei it idee om 'e [[seksuele oantrekking|oantreklike]] Lennox te [[ferlieding|ferlieden]]. Wannear't se sjocht dat dy yn 'e [[hotelkeamer]] fan Laura Baker bedarret, [[ynbraak|brekt se yn]] yn 'e njonkenlizzende keamer om harren aktiviteiten troch de wand hinne te beharkjen. De keamer dêr't se ynbrutsen hat, blykt dy fan Arden te wêzen, en as dy de jûn deprimearre opjout en út 'e wei giet, treft er Sil oan. Se makket him wiis dat se him yn 'e [[hotelbar]] sjoen hie mar te [[skrutenens|skruten]] wie om him oan te sprekken. Se wol seks mei him hawwe en dat lit Arden him net twa kear sizze. Wilens wurdt Dan Smithson op 't langelêst gewaar dat de nuvere [[emoasje]]s dy't er al in skoftke oppikt, Sil harres binne. Hy spoart har op yn Arden syn keamer, mar kloppet ynstee oan by Laura en Lennox om fersterking te krijen. Wannear't Arden yn Sil [[ejakulaasje|ejakulearret]], fynt der fuortendaliks in [[befruchting]] plak en wurdt se sa fluch [[swierens|swier]] dat Arden binnen in heale [[minút]] de [[poppe]] yn har bewegen fiele kin. Te let kriget er foar it ferstân wa't er foar him hat, en Sil deadet him om him stil te hâlden. Wannear't Lennox, Laura en Smithson trijeresom de keamer fan Arden binnenfalle, naait Sil út nei't se har bûtenierdske stal wer oannommen hat. Laura, Lennox, Smithson en de alarmearre Fitch bewapenje harsels mei swier [[wapen]]reau en folgje it spoar nei de [[parkearkelder]] fan it hotel, dêr't Sil de tagong ta it [[rioel]] iepenbrutsen hat. Yn it rioel [[befalling|befalt]] Sil fan in [[poppe]] foar't it team har dêrhinne folgje kin. Fitch lit him by de oaren wei lokje, sadat er in maklike proai wurdt en Sil him deadet. Smithson ûntdekt de poppe, tsjin dy tiid al in [[jonkje]] fan in jier as trije, yn in [[grot]] dy't troch in [[ierdbeving]] mei it rioel yn ferbining kommen is te stean. Lennox leit it op in hier nei ôf wannear't Sil him fan boppenôf ien fan har spiententakels om 'e [[kiel]] wuollet en him dêrmei fan 'e [[fuotten]] tilt om him te [[wjirging|wjirgjen]]. Hy wit lykwols syn [[jachtmês]] te lûken en befrijt himsels troch de tentakel ôf te snijen. Smithson wurdt oanfallen troch it sichtber âlder wurdende jonkje, dat in bûtenierdske foarm oannimt. Hy brûkt in [[flammewerper]] om mei it wêzen ôf te weven, wat in dobbe yn [[brân|ljochte lôge]] set dy't folrûn is mei [[ierdoalje]] út in troch de ierdbeving leksleine [[piiplieding]]. It jonkje falt yn 'e baarnende ierdoalje en komt om, mar Smithson ferliest syn lykwicht en falt der sels ek hast yn, sadat er mei syn hiele gewicht oan 'e fingerseinen hinget. Lennox en Laura driuwe Sil de baarnende ierdoalje yn, wêrnei't se besykje Smithson op te hysjen. Sil dûkt lykwols wer op en grypt ien fan Smithson syn [[skonk]]en beet, wêrnei't Lennox in [[ôfseage jachtgewear]] brûkt om Sil de [[holle]] ôf te [[sjitten]]. De [[ferstjerren|stjerrende]] Sil sakket werom yn 'e baarnende oalje, wylst Laura en Lennox Smithson omheech skuorre. Trijeresom geane se werom nei it hotel. [[File:Marg Helgenberger in 2013 by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|160px|[[Marg Helgenberger]].]] [[File:Michael Madsen OIFF2012 (cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Michael Madsen]].]] [[File:Natasha Henstridge in March 2012 crop.jpg|right|thumb|150px|[[Natasha Henstridge]].]] In [[brune rôt]] út it rioel kringt de grot binnen, dêr't er de troch Lennox ôfsniene spiententakel fan Sil fynt en opfret. In oare rôt kuieret foarby mar wurdt grypt en ferslynt troch de earste rôt, dy't mei sichtbere [[faasje]] [[mutaasje|mutearret]] ta in grizelich [[meunster (wêzen)|meunster]]. ==Rolferdieling== ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dr.]] Laura Baker | [[Marg Helgenberger]] |- | Preston "Press" Lennox | [[Michael Madsen]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Sil | [[Natasha Henstridge]] |- | Dan Smithson | [[Forest Whitaker]] |- | dr. Xavier Fitch | [[Ben Kingsley]] |- | dr. Stephen Arden | [[Alfred Molina]] |- | de jonge Sil | [[Michelle Williams (aktrise)|Michelle Williams]] |- | style="vertical-align:top"|de [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] Sil | [[Dana Hee]] <small>(lichem)</small><br>[[Frank Welker]] <small>(stim)</small> |- | John Carey | [[Whip Hubley]] |- | Robbie | [[Anthony Guidera]] |- | troch Sil [[gizeling (misdriuw)|gizele]] frou | [[Marliese Schneider]] |- | man yn [[nachtklub]] | [[Matthew Ashford]] |- | frou yn nachtklub | [[Caroline Barclay]] |- | [[negroïde|swarte]] [[kondukteur|konduktrise]] | [[Esther Scott]] |- | [[resepsjonist]] yn [[motel]] | [[Gary Bullock]] |- | resepsjoniste yn [[sikehûs]] | [[Patricia Belcher]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== [[Senarioskriuwer]] [[Dennis Feldman]] krige it idee foar ''Species'' yn [[1987]], doe't er oan ''[[Real Men (film)|Real Men]]'' wurke, in oare film oer in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] ynvaazje fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. Hy hie in [[artikel (publikaasje)|artikel]] lêzen fan [[science fiction]]-[[skriuwer]] [[Arthur&nbsp;C. Clarke]], wêryn't dyselde betoogde dat it ûnwierskynlik is dat bûtenierdske wêzens ea de Ierde berikke sille yn in [[romteskip]], de ûnbidige ôfstannen fan it [[hielal]] yn acht nommen, kombinearre mei it ûnoploste probleem fan [[flugger-as-ljochtreizgjen]]. Eventueel [[takomst]]ich kontakt mei in bûtenierdske [[beskaving]] sil dêrom neffens him foar 't neist plakfine troch útwikseling fan [[ynformaasje]]. Clarke stelde him dêrby ynstruksjes foar oangeande it bouwen fan in [[robot]] of [[keunstmjittige yntelliginsje]], mar Feldman frege him ôf wat der barre soe as der ynstee ynstruksjes kamen oer [[genetyske manipulaasje]] om bûtenierdsk [[DNA]] te kreëarjen. In bûtenierdske ynvaazje soe dan troch de [[minskheid]] sels binnenhelle wurde kinne. Op basis fan dat idee skreau Feldman in [[skript]] dêr't er neitiid mei te suteljen gie by de grutte [[filmstudio's]] fan [[Hollywood]] lâns. [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM) toande belangstelling en brocht Feldman yn kontakt mei [[filmprodusint]] [[Frank Mancuso jr.]] De film, dy't ''Species'' kaam te hjitten, waard [[regissearre]] troch [[Roger Donaldson]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Mancuso en Feldman by it projekt belutsen foar de MGM en Mancuso syn [[filmstudio|produksjemaatskippij]] [[Frank Mancuso Jr. Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]35&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Andrzej Bartkowiak]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Christopher Young]]. De [[Switserlân|Switserske]] [[keunstner]] [[H.R. Giger]], dy't ek de [[Xenomorph]] (it bûtenierdske [[meunster (wêzen)|meunster]] út 'e [[Alien (filmsearje)|''Alien''-filmsearje]]) optocht hie, ûntwurp it bûtenierdske stal fan Sil. [[File:Millenniumbiltmore.jpg|right|thumb|180px|It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] wie ien fan 'e [[opnamen (film)|opnamelokaasjes]] foar ''Species''.]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Species'' fûnen plak yn ein [[1994]] en begjin [[1995]]. In grut part fan 'e [[sêne]]s waard filme op lokaasje yn [[Los Angeles]], û.o. op [[Sunset Strip]], yn 'e [[buert]] [[Pacific Palisades (Los Angeles)|Pacific Palisades]], yn 'e [[Heuvels fan Hollywood]] en yn it [[Millennium Biltmore Hotel|Biltmore Hotel]]. De Id Club, de [[fiktive]] [[nachtklub]] út 'e film, waard spesjaal foar de film boud yn it [[Pantages Theatre (Hollywood)|Pantages Theatre]] yn [[Hollywood]]. De auto-efterfolging wêrby't Sil har eigen [[dea]] yn sêne set, waard opnommen yn 'e [[heuvel]]s boppe it [[Dodger Stadium]] by [[Elysian Park]]. De iepeningssênes fan Sil har ûntsnapping yn [[Utah]] waarden filme yn it [[Legerdepot Tooele]], wylst de binnensênes yn it laboratoarium opnommen waarden yn it echte laboratoarium fan 'e [[Rockwell International Corporation]] yn [[Kalifornje]]. It oerstappen fan Sil út 'e frachttrein op 'e passazjierstrein fûn plak op in [[spoarstasjon]] út 'e [[Fiktoriaanske Tiid]] yn [[Brigham City (Utah)]]. De [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] sênes yn it [[rioel]] en de oanbuorjende [[grot]] waarden hielendal yn 'e [[soundstage|studio]] opnommen, op in [[filmset]] dy't betocht wie troch [[produksje-ûntwerper]] [[John Muto]]. [[File:Tooele Army Depot weapons and munitions storage.jpg|left|thumb|250px|By it [[Legerdepot Tooele]] yn [[Utah]] waard de [[nacht]]like ûntsnapping fan Sil út it [[laboratoarium]] filme.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Species'' waard fersoarge troch [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. De film gie op [[7&nbsp;july]] [[1995]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. ''Species'' waard yn [[maart]] [[1997]] útbrocht op [[dvd]] en yn [[augustus]] [[1999]] ek op [[VHS]]-[[keapfideo]]. Yn [[july]] [[2006]] kaam de film foar it earst út op [[blu-ray]]. It by de film hearrende [[soundtrack]]album ferskynde pas op [[6&nbsp;oktober]] [[2008]] yn in beheinde [[oplaach]] fan 3.000 eksimplaren by [[platemaatskippij]] [[Intrada Records]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Species'' mingde [[resinsje]]s. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' joech de film 2 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] en hie [[krityk]] op wat hy opfette as it algemiene brekme oan [[yntelliginsje]] fan 'e [[plot]]. Krektsa fûn [[Owen Gleiberman]] fan it [[tydskrift]] ''[[Entertainment Weekly]]'' dat it ''Species'' ûntbriek oan [[ferbyldingskrêft]] en oannimlike [[special effects]]. Yn ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' omskreau Godfrey Cheshire de film as in "oangripend, sij it net bot orizjineel ferhaal oer in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[soarte]] dy't ús eigen besiket te oerweldigjen". Ek fûn er dat [[Ben Kingsley]] en de oare [[akteur]]s "net mear as twadiminsjele rollen hawwe om har yn fêst te biten". De foaroansteande [[ynternet]]filmkritikus [[James Berardinelli]] parte oan ''Species'' 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} fan 4 stjerren ta. Hy skreau: "Salang't men net stilstean bliuwt om nei te tinken oer wat der bart, is [de film] by steat om wat goedkeape [[spanning (narratology)|spanning]] te bieden, mei noch wat [[humor]] dêropta ek." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Species'' in ûndergemiddeld goedkarringspersintaazje fan 44%, basearre op 71 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] lit flitsen sjen fan [ûnoanboarre] potinsjeel om op yngenieuze wize [de sjenres fan] [[eksploitaasjefilm]] en [[science fiction]]-[[horror]] mei-inoar te fermingen. As it derop oankomt, is it [''Species''] der lykwols benammen om te dwaan om flitsen fan in [[neaken]]e [[Natasha Henstridge]] te toanen." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Species'' in goedkarringspersintaazje fan 49%, basearre op 25 resinsjes. [[File:HR Giger Frankfurt.jpg|right|thumb|250px|[[H.R. Giger]] mei in [[stânbyld|byld]] fan 'e troch himsels ûntwurpen [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] foarm fan Sil.]] ==Resultaat== ''Species'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]60,0&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $53,3&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $113,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $35&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $78,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ==Filmsearje en adaptaasjes== It súkses fan ''Species'' late neitiid ta it ûntstean fan in [[filmsearje]] dy't ek ''[[Species (filmsearje)|Species]]'' hjit. Der ferskynden trije [[ferfolchfilm]]s: ''[[Species&nbsp;II]]'' ([[1998]]), ''[[Species&nbsp;III]]'' ([[2004]]) en ''[[Species – The Awakening|Species:&nbsp;The Awakening]]'' ([[2007]]), wêrfan't de lêste beiden [[tillefyzjefilm]]s wiene dy't produsearre waarden troch it Amerikaanske [[tillefyzjekanaal]] [[Syfy]]. Dêrnjonken ferskynde der in [[ferboeking]] fan it [[filmsenario]] fan ''Species'', skreaun troch [[Dennis Feldman]] en [[Yvonne Navarro]], en teffens publisearre [[Dark Horse Comics]] yn [[1997]] in fjouwerdielige [[strip]]searje op basis fan 'e film, mei as [[titel (namme)|titel]] ''Species: Human Race''. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0114508/ Ynformaasje oer ''Species'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Species_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Species'' (film)}} {{Species}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Metro-Goldwyn-Mayer]] [[Kategory:Film fan Roger Donaldson]] [[Kategory:Film út 1995]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in laboratoarium]] [[Kategory:Film oer in hotel]] [[Kategory:Film oer in efterfolging]] [[Kategory:Film oer in biolooch]] [[Kategory:Film oer in antropolooch]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer swierwêzen]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Film oer seksualiteit]] 2wf4fms7fzxaquns6gzng9oaealrhmn 0 171093 1228760 1211922 2026-04-26T23:04:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228760 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Species II logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Species2.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Species II'' | regisseur = [[Peter Medak]] | produsint = [[Frank Mancuso jr.]] | útfierend produsint = | senario = [[Chris Brancato]] | basearre op = | kamerarezjy = [[Matthew F. Leonetti]] | muzyk = [[Edward Shearmur]] | filmstudio = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] <br>[[FGM Entertainment]] | distribúsje = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | haadrollen = [[Marg Helgenberger]]<br> [[Michael Madsen]] <br> [[Justin Lazard]] | voice-over = | byrollen = [[Natasha Henstridge]]<br> [[Mykelti Williamson]]<br> [[George Dzundza]]<br> [[James Cromwell]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[10&nbsp;april]] [[1998]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 93 minuten | budget = $35&nbsp;miljoen | opbringst = $26,8&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = ''[[Species (filmsearje)|Species]]'' | foarich diel = ''[[Species (film)|Species]]'' | folgjend diel = ''[[Species III]]'' }} '''''Species II''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[1998]] ûnder [[rezjy]] fan [[Peter Medak]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Marg Helgenberger]], [[Michael Madsen]] en [[Justin Lazard]]. De [[film]], dy't ek wol kwalifisearre wurdt as in [[splatterfilm]], wie in [[ferfolch]] op it súksesfolle ''[[Species (film)|Species]]'' út [[1995]]. Dêrmei wie it it twadde diel út 'e [[Species (filmsearje)|''Species''-filmsearje]]. It [[plot|ferhaal]] folget [[astronaut]] Patrick Ross, de [[soan]] fan in [[Amerikaanske Senaat|Amerikaanske senator]], dy't op in misje nei [[Mars (planeet)|Mars]] ynfektearre rekket mei itselde [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[DNA]] dêr't trije jier earder safolle swierrichheden troch ûntstiene. Werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] feroarsaket er de [[dea]] fan in hiele rige [[froulju]]. Om Ross op te spoaren en tsjin te kearen beslute [[biologe]] Laura Baker en [[hierling]] Press Lennox om Eve yn te setten, in nuetere [[klonen|kloan]] fan 'e oarspronklike minsklik-bûtenierdske [[hybride (biology)|hybride]] Sil. ''Species&nbsp;II'' krige oer it algemien negative [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en kaam yn 'e [[bioskopen]] [[ferlies (ûndernimming)|net út 'e kosten]]. Nettsjinsteande dat waarden neitiid noch twa fierdere ferfolchfilms yn it ramt fan 'e ''Species''-rige makke, sij it allebeide as [[tillefyzjefilm]]. ==Plot== In trijemans misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] fiert de earste bemanne [[reis]] nei de [[planeet]] [[Mars (planeet)|Mars]] út. De lieder fan 'e misje, [[astronaut]] Patrick Ross, in eardere [[Amerikaansk fuotbal]]spiler en de [[soan]] fan in sittend [[senator]], giet as earste [[minske]] omleech nei it [[oerflak]], dêr't er in stikmannich [[meunster (staal)|meunsters]] nimt fan 'e ûndergrûn. Dêrmei keart er yn it lâningsfiertúch werom nei it [[romteskip]], dat ûnderwilens yn in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e planeet hinne rûntsjedraaid hat mei de oare beide leden fan 'e misje oan board: de [[negroïde|swarte]] Dennis Gamble en [[froulik]]e astronaut Anne Sampas. Troch de hegere [[temperatuer]]en oan board it romteskip begjinne de meunsters te [[tei|ûntteien]], en in [[slym|slimerige]] substânsje ûntsnapt út ien fan 'e hermetysk ôfsletten bussen dêr't de meunsters yn bewarre wurde. It glidet mei blykbere doelbewustens nei de [[cockpit]] ta, dêr't de astronauten sitte. Wannear't it dêr oankomt, falt sân [[minuten]] lang de [[kommunikaasje]] wei tusken it romteskip en it kontrôlesintrum fan 'e NASA. Eltsenien is ferromme as Patrick Ross wer fan him hearre lit en seit dat se in lytse steuring yn 'e kommunikaasje-apparatuer hiene, mar dat dy no oplost is. De trije astronauten keare werom nei de [[Ierde (planeet)|Ierde]], dêr't se yn 'e Feriene Steaten as [[held]]en ynhelle en [[feest|fêtearre]] wurde. Se ûndergeane in [[minsklik lichem|lichaamlik]] ûndersyk en krije it ferbod oplein om yn 'e earstfolgjende tsien [[dagen]] [[seksuele omgong]] te hawwen. Dat ta [[argewaasje]] fan Gamble, dy't nei eigen sizzen al alve [[moanne (tiid)|moannen]] "drûch stiet". Ross negearret de ynstruksjes lykwols en hat dyseldichste [[jûn]]s noch in [[trio (seksualiteit)|trio]] mei twa froulju dy't [[suster]]s faninoar binne. Beide froulju ûndergeane neitiid in gâns ferflugge foarm fan [[swierens]], wêrby't se de [[foetus]] binnen tsien minuten oant in kertier foldrage. Dêrnei barste harren heal-[[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[bern (persoan)|bern]] troch de [[búk]]wand hinne nei bûten ta. De beide [[mem]]men komme by dat proses om. Ross nimt syn beide nije [[soan]]nen mei en ferstoppet harren yn in âlde [[wettermole]]. De oare deis kin er him fan it hiele barren neat mear tebinnenbringe, útsein it [[gefoel]] dat der wat freesliks bard is. Hy freget syn [[heit]], senator Judson Ross, om help om't er derfan oertsjûge is dat der wat mis mei him is, mar syn heit seit dat er him net sa oanstelle moat en freget him wannear't er no ris in fint wurdt. {{Plotbedjer film}} Underwilens wurdt it [[bloed]] dat Ross by syn lichaamlik ûndersyk ôfstien hat, ûndersocht troch [[dokter]] Orinsky, dy't der bûtenierdske [[sel (biology)|sellen]] yn oantreft. It bloed ûntsnapt út it [[glês|glêzen]] [[flesse|fleske]] dêr't it yn bewarre wurdt, en streamt nei in hoeke fan 'e keamer ta. As Orinsky it dêrhinne folget en besiket it oan te reitsjen, wurdt er deade troch Ross, dy't it [[laboratoarium]] binnenglûpt is. Wannear't neitiid yn 'e [[wûne]] yn it [[stoflik omskot]] fan Orinsky bûtenierdsk [[DNA]] oantroffen wurdt, rekket de [[ûnmeilydsum]]e [[kolonel]] Carter Burgess jr. yn it ûndersyk behelle. Hy hat it tafersjoch oer in [[militêr]] ûndersyksprojekt wêrby't in [[klonen|kloan]] ûntwikkele is fan 'e minsklik-bûtenierdske [[hybride (biology)|hybride]] Sil, dy't trije jier lyn foar safolle problemen soarge (sjoch: ''[[Species (film)|Species]]''). De kloan, dy't Eve neamd is, wurdt ûndersocht en behannele troch [[biologe]] dr. Laura Baker, dy't ek by de jacht op Sil belutsen wie, yn 'e [[hope]] dat der in stof fûn wurde kin dy't deadlik is foar it bûtenierdske DNA. It probleem is dat eltse stof persiis ien kear wurket foar't Eve der [[resistinsje|resistint]] tsjin wurdt. Om't it bûtenierdske DNA út 'e wûne fan dr. Orinsky sterk liket op mar net identyk is oan it bûtenierdske DNA fan Sil en Eve, wurdt Laura troch Burgess twongen om op 'e nij gear te wurkjen mei [[hierling]] Preston "Press" Lennox, in oarenien dy't trije jier lyn meidie oan 'e jacht op Sil. Laura en Lennox krigen neitiid in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] dy't net yn [[freonskip]] einige is. Lennox ûntdekt dat it lêste [[tillefoan]]tsje fan Orinsky rjochte wie oan in [[psychiatrysk sikehûs]]. It docht bliken dat [[professor]] Herman Cromwell dêr behannele wurdt, in geniale [[wittenskipper]] fan wa't Orinsky as [[studint]] oan 'e [[universiteit]] noch les hân hat. As se him omsykje, fertelt in alhiel net [[geast]]lik steurde Cromwell dat er troch de Amerikaanske [[oerheid]] yn in psychiatrysk sikehûs opburgen is om't er besocht hie de misje nei Mars tsjin te kearen. Hy hie nammentlik bewizen ûntdutsen foar syn teory dat Mars hûnderttûzenen jierren lyn in skoft bewenne waard troch in [[yntelligint]] ras fan bûtenierdske wêzens dat net fan Mars ôfkomstich wie mar ynstee út 'e [[Grutte Magelhaenske Wolk]]. Se feroaren Mars fan in libbene planeet yn in libbenleaze rots troch alle natuerlike helpboarnen út te putten. Cromwell wie bang dat der by de temperatueren op Mars, dy't djip ûnder it [[friespunt]] lizze, noch bûtenierdsk DNA bewarre bleaun wêze soe. Syn ferset tsjin 'e misje nei Mars gie rjocht yn tsjin 'e wil fan it Amerikaanske [[militêr-yndustrieel kompleks]], dat beslist Mars [[kolonisaasje|kolonisearje]] woe as in soarte fan foarútskode [[legerbasis]] yn 'e [[romte]]. Om him stil te krijen, waard Cromwell weiset as ien dy't net doogde en opsletten yn in psychiatrysk sikehûs. Lennox bepraat Burgess dat de trije astronauten fan 'e misje nei Mars de wichtichste [[fertochte]]n binne en kriget tastimming om harren op te pakken en oan in nij lichaamlik ûndersyk te ûnderwerpen. Ross is de haadfertochte, mar hy is net thús en kin net fûn wurde. Anne Sampas en har [[oarehelte|man]] Harry hawwe dy jûns, tsien dagen nei Anne har weromkear op 'e Ierde, foar it earst wer seks, wat liedt ta Anne har ferflugge swierens en iepenbarstende búk en Harry syn dea as er har helpe wol. Lennox en Laura arrivearje mei in spesjaal [[arrestaasjeteam]] krekt te let om Anne en har man te rêden en kinne inkeld de bûtenierdske poppe deadzje. Gamble is de iennichste fan 'e trije astronauten dy't oppakt wurde kin, mar as hy ûndersocht wurdt, docht bliken dat hy net mei it bûtenierdske DNA besmet is. De rûge behanneling dy't him taparte is en de ûnwil fan Burgess en Lennox om syn fragen te beäntwurdzjen meitsje Gamble minder as behelpsum, en wannear't him frege wurdt oft er wit wêr't Patrick Ross úthinget, antwurdet er fan nee. Nei't er frijlitten is, riidt er lykwols ''linea recta'' nei it [[bûtenpleats|bûten]] fan 'e [[famylje (besibskip)|famylje]] Ross yn 'e [[bosk]]en fan [[Firginia]]. Dêr hat Ross krekt ûntdutsen dat er, troch de ôfrûne nacht seks mei har te hawwen, syn frou Melissa deade hat. Op 'e [[weranda]] fan it hûs docht er [[selsmoard]] troch himsels mei in [[jachtgewear]] troch de [[holle]] te [[sjitten]], in barren dêr't Gamble, dy't krekt tusken it [[strewelleguod]] fan 'e [[opreed]] troch glûpt, tsjûge fan is. Hoewol't Patrick Ross op dat stuit [[ferstjerren|ferstjert]], wegeret it bûtenierdske DNA om syn lichem op te jaan, dat it bout de fuortsketten boppeste helte fan syn holle yn in pear minuten tiid wer hielendal op. De no folslein bûtenierdske Ross jout him dêrnei ôf om syn nije soan, dy't út 'e búk fan syn frou Melissa barsten is, nei de wettermole te bringen, wylst in skokte Gamble útnaait sûnder syn oanwêzigens kenber te meitsjen. Neitiid jout Gamble him by Lennox en Laura om harren te helpen. Hy fertelt harren dat er him net mear tebinnenbringe kin wat der yn dy sân minuten fan kommunikaasjeferlies yn 'e cockpit fan it romteskip bard is, mar dat er it gefoel hat dat it alderferskriklikst wie. Laura teorisearret dat hy oan besmetting mei it bûtenierdske DNA ûntkommen is om't er [[drager (sykte)|drager]] is fan [[sikkelselanemy]], in minsklike [[sykte]] dêr't it bûtenierdske DNA net mei omgean kin. Laura beslút te risselwearjen om Ross te [[ynfeksje|ynfektearjen]] mei minsklike sykten, yn 'e hope dat soks troch de bûtenierdske ûnkwetsberens hinne brekke kin. Underwilens giet Ross troch mei it swiermeitsjen en dêrmei yndirekt [[fermoardzjen]] fan froulju, ûnder wa in [[stripper]] en ferskate [[prostituee]]s. De resultearjende soannen bringt er hiderkear nei de wettermole, dy't sa stadichoan it oansjen fan in weeshûs kriget. De yn Laura har laboratoarium isolearre Eve begjint [[fysiology]]ske tekens fan [[seksuele opwining]] te fertoanen eltse kear as Ross seks mei in frou hat. Burgess twingt Laura om in foar Eve [[pine|pynlike]] proseduere troch te fieren, dy't it sliepende meastepart fan har bûtenierdske DNA aktivearret. Dan docht bliken dat Eve in [[telepaty]]ske bân mei Ross foarmje kin. Se helpt Laura om Lennox en Gamble op it spoar fan Ross te setten, dy't by in [[supermerk]] in jonge frou, Darlene, besiket te [[ferkrêfting|ferkrêftsjen]]. Wannear't Ross him bewust wurdt fan 'e bân mei en dus it bestean fan Eve, ferliest er syn belangstelling foar Darlene en lit har gean. Hy ûntkomt oan Lennox en Gamble en ynfiltrearret Laura har laboratoarium om by Eve te kommen, mar as de fasiliteit troch it [[Amerikaanske Leger]] hermetysk ôfsletten wurdt, moat er útnaaie en ûntkomt er op 'e nij. By in besyk oan 'e wettermole, letter dy jûn, wurdt Ross opwachte troch syn heit de senator. Judson Ross, dy't ûnderwilens troch Burgess ynljochte is oer wat der geande is, besiket syn soan te rêden, om't er wol foar it ferstân hat dat Burgess-en-dy him deadzje sille as se him te pakken krije. Hy hat lykwols net foar it ferstân dat Patrick Ross al dea is en dat syn lichem no inkeld in húl is foar in bûtenierdsk wêzen. As er besiket en bepraat syn soan om him frijwillich opnimme te litten yn it [[akademysk sikehûs]] fan 'e ferneamde [[Johns Hopkins Universiteit]] yn [[Baltimore]], beart Ross dat er [[gûle]] moat. Syn heit [[oankrûpen|krúpt him oan]] en moat dat mei de dea bekeapje as Ross him delstekt. Underwilens wegeret Eve nei har moeting mei Ross om Laura noch fierder te helpen. It docht bliken dat se troch it aktivearjen fan al har bûtenierdske DNA [[tyldrift]]ich wurden is. Se ûntsnapt út it laboratoarium en bejout har, efterfolge troch Laura, Lennox en Gamble, streekrjocht nei de wettermole. Dêr helpt Ross ûnderwilens syn bûtenierdske bern om harsels te [[metamorfoaze|ferpopjen]]. Wannear't se as [[folwoeksen]] manlju wer foar 't ljocht komme, sille sy en Ross mei-inoar in nije, folle gruttere [[generaasje]] bûtenierdske bern by minsklike froulju oansette, en sa fierder oant der safolle fan harren binne dat se minskheid [[genoside|útrûge]] hawwe. As Eve by de wettermole oankomt, fine sy en Ross inoar. Se nimme allebeide in folslein bûtenierdsk lichemsstal oan en begjinne oan harren [[pearing]]. Wilens berikke ek Laura, Lennox en Gamble de wettermole, dêr't se alle bern fan Ross deadzje wylst dy harsels noch oan it ferpopjen binne, troch se te ynfektearjen mei minsklike genetyske sykten. Lennox en Gamble ûnderbrekke de pearing fan Ross en Eve. Ross wurdt de oanfallers oermânsk en driget Lennox en Gamble te deadzjen, mar wannear't Laura Eve om help smeekt, keart Eve har tsjin Ross. De sterkere Ross deadet har, mar de ôflieding dy't Eve fersoarge hat, jout Lennox de tiid om in [[gripe]] te pakken, dy't er Gamble yn 'e [[boppeskonk]] stekt. Wannear't er de mei Gamble syn bloed besmodzge [[tine (tosk)|tinen]] dêrnei djip Ross yn 'e hûd stekt, falt dyselde derhinne en bestjert er it oan 'e sikkelselanemy yn it bloed. Yn 'e neisleep fan 'e konfrontaasje arrivearret kolonel Burgess, dy't de [[ferwûne]] Gamble yn in [[helikopter]] nei it [[sikehûs]] fleane lit, wylst Laura en Lennox ôffierd wurde om ferslach te dwaan. It stoflik omskot fan Eve, dat yn 'e dea wer in minsklike foarm oannommen hat, wurdt yn in [[ambulânse]] pleatst om nei it [[mortuarium]] brocht te wurden. Wannear't de ambulânse ôfset, begjint efteryn Eve har búk op te setten, wat derop wiist dat se har pearing mei Ross dochs foltôge hat en swier rekke is. Njonken har lyk sjocht de jongste fan Ross syn soannen ta, dy't noch net oan syn ferpopping begûn wie. ==Rolferdieling== [[File:Marg Helgenberger in 2013 by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|160px|[[Marg Helgenberger]].]] [[File:Michael Madsen OIFF2012 (cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Michael Madsen]].]] [[File:Natasha Henstridge in March 2012 crop.jpg|right|thumb|150px|[[Natasha Henstridge]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dr.]] Laura Baker | [[Marg Helgenberger]] |- | Preston "Press" Lennox | [[Michael Madsen]] |- | [[astronaut]] Patrick Ross | [[Justin Lazard]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Eve | [[Natasha Henstridge]] |- | astronaut Dennis Gamble | [[Mykelti Williamson]] |- | [[kolonel]] Carter Burgess jr. | [[George Dzundza]] |- | [[senator]] Judson Ross | [[James Cromwell]] |- | astronaute Anne Sampas | [[Myriam Cyr]] |- | Melissa Ross | [[Sarah Wynter]] |- | dr. Orinsky | [[Baxter Harris]] |- | [[prof.]] Herman Cromwell | [[Peter Boyle]] |- | Darlene | [[Kim Adams (aktrise)|Kim Adams]] |- | Gamble syn freondinne | [[Sondra Williamson]] |- | [[motel]][[resepsjonist]] yn [[rolstoel]] | [[Irv Ziff]] |- | Harry Sampas | [[Scott Morgan (akteur)|Scott Morgan]] |- | Mary, frou yn Lincolnsuite | [[Nancy La Scala]] |- | Mary har [[suster]] Lucy | [[Raquel Gardner]] |- | [[Pentagon]]-[[ofsier]] #1 | [[Henderson Forsythe]] |- | Pentagon-ofsier #2 | [[Robert Hogan (akteur)|Robert Hogan]] |- | Pentagon-ofsier #3 | [[Ted Sutton (akteur)|Ted Sutton]] |- | [[prostituee]] | [[Tracy Metro]] |- | [[stripper]] | [[Felicia Deel]] |- | [[skientme|tsjeppe]] [[ferpleechster]] | [[Evelyn Ebo]] |- | [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] | [[Richard Belzer]] <small>([[cameo]])</small> |- | biologe #1 | [[Gwen Briley-Strand]] |- | biologe #2 | [[Valerie Karasek]] |- | biologe #3 | [[Jane Beard]] |- | Patrick Ross as [[bûtenierdsk wêzen]] | [[Vincent Hammond (akteur)|Vincent Hammond]] |- | Eve as bûtenierdsk wêzen | [[Monica Staggs]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Species&nbsp;II'' waard [[regissearre]] troch [[Peter Medak]] nei in [[senario]] fan [[Chris Brancato]] op basis fan 'e [[personaazje]]s dy't troch [[Dennis Feldman]] betocht wiene foar de [[Species (film)|oarspronklike film]] út [[1995]]. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Frank Mancuso jr.]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM) en [[FGM Entertainment]]. Brancato sloech yn in earste [[petear]] mei [[Greg Foster (produsint)|Greg Foster]] fan MGM foar om it ferhaal fan 'e earste film min ofte mear oer te dwaan, mar diskear mei twa bûtenierdske froulju. Foster joech dêr syn goedkarring oan, mar doe't Brancato letter oerlei mei Mancuso, dy't ek de oarspronklike film produsearre hie, frege er tastimming om it nije ferhaal út in oare hoeke benei te kommen, "sadat we gjin wurchsume werhelling fan it orizjineel krije, sa't [[ferfolchfilm]]s sa faak binne." De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Species&nbsp;II'' fûnen plak yn [[1997]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]35&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Matthew F. Leonetti]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Edward Shearmur]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Species&nbsp;II'' waard fersoarge troch [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. De film gie op [[10&nbsp;april]] [[1998]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[14&nbsp;april]] [[1998]] by [[platemaatskippij]] [[Intrada Records]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Species&nbsp;II'' oer it algemien negative [[resinsje]]s. Sa kwalifisearre [[Joe Leydon]] fan it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' de film as "in healbakken werhelling". Wol hied er lof foar de [[special effects]] en de [[technysk]]e aspekten, mar hy fûn dat dy net opweagen tsjin 'e "ynherinte suterigens" fan 'e film. De foaroansteande [[ynternet]]filmkritikus [[James Berardinelli]] omskreau ''Species&nbsp;II'' as "freeslik", mar foege dêroan ta: "der sit genôch bluodderigens, simulearre [[seks]] en [[neaken]] fleis yn om foar te kommen dat it ea saai wurdt." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Species&nbsp;II'' in tige leech goedkarringspersintaazje fan 9%, basearre op 33 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei't de film knoffelich eksploitatyf is en sloarderich yninoar set, slagget it ''Species&nbsp;II'' net om oer de dochs frijwat lege latte hinne te kommen dy't troch [[Species (film)|syn foargonger]] fêststeld is." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Species&nbsp;II'' in goedkarringspersintaazje fan 19%, basearre op 13 resinsjes. ==Resultaat== ''Species&nbsp;II'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]19,2&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $7,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $26,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $35&nbsp;miljoen betsjut dat in [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] fan $8,2&nbsp;miljoen, dêr't de [[marketing]]kosten noch by opteld wurde moatte. Nettsjinsteande dat waarden neitiid noch twa oare ferfolchfilms makke: ''[[Species&nbsp;III]]'' ([[2004]]) en ''[[Species – The Awakening|Species: The Awakening]]'' ([[2007]]). Dat wiene lykwols allebeide [[tillefyzjefilm]]s dy't produsearre waarden troch en foar it Amerikaanske [[tillefyzjekanaal]] [[Syfy]]. Fan ''Species&nbsp;II'' waard ek in [[ferboeking]] makke, dy't skreaun waard troch [[Yvonne Navarro]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0120841/ Ynformaasje oer ''Species II'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Species_II ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Species}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Splatterfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Metro-Goldwyn-Mayer]] [[Kategory:Film út 1998]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in laboratoarium]] [[Kategory:Film oer in efterfolging]] [[Kategory:Film oer in biolooch]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer swierwêzen]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Film oer Mars (planeet)]] [[Kategory:Film oer de NASA]] [[Kategory:Film oer klonen]] [[Kategory:Film oer in romtefarder]] [[Kategory:Film oer biologyske oarlochfiering en wapens]] [[Kategory:Film oer ferstânsbehearsking]] [[Kategory:Film oer telepaty]] t0q64dm1lncggxmy40ii5c5kl6359hu 0 171127 1228761 1137140 2026-04-26T23:04:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228761 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Species III logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Species3.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Species III'' | regisseur = [[Brad Turner (regisseur)|Brad Turner]] | produsint = [[David Dwiggins]] | útfierend produsint = [[Frank Mancuso jr.]] | senario = [[Ben Ripley]] | basearre op = | kamerarezjy = [[James Coblentz]] | muzyk = [[Elia Cmiral]] | filmstudio = [[MGM Television]]<br>[[FGM Entertainment]] | distribúsje = [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | haadrollen = [[Robin Dunne]]<br> [[Robert Knepper]]<br> [[Sunny Mabrey]] | voice-over = | byrollen = [[John Paul Pitoc]]<br> [[Amelia Cooke]]<br> [[Michael Warren (akteur)|Michael Warren]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[27&nbsp;novimber]] [[2004]] | direkt op fideo = | foarm = [[tillefyzjefilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 112 minuten | budget = | opbringst = | prizen = | filmsearje = ''[[Species (filmsearje)|Species]]'' | foarich diel = ''[[Species II]]'' | folgjend diel = ''[[Species – The Awakening|Species: The Awakening]]'' }} '''''Species III''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[horrorfilm]] út [[2004]] ûnder [[rezjy]] fan [[Brad Turner (regisseur)|Brad Turner]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Robin Dunne]], [[Robert Knepper]] en [[Sunny Mabrey]]. It wie in [[tillefyzjefilm]] dy't produsearre waard foar it Amerikaanske [[tillefyzjekanaal]] [[Syfy]] as [[ferfolch]] op 'e [[bioskoop]]films ''[[Species (film)|Species]]'' ([[1995]]) en ''[[Species&nbsp;II]]'' ([[1998]]). Dêrmei wie it it trêde diel út 'e [[Species (filmsearje)|''Species''-filmsearje]]. It [[plot|ferhaal]] folget [[biolooch]] Bruce Abbot, dy't in [[poppe]] mei fierhinne [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdsk]] [[DNA]] foar de Amerikaanske [[oerheid]] ferberget en [[opfieding|grutbringt]]. ''Species&nbsp;III'' krige oer it algemien negative [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]]. Nettsjinsteande dat waard yn [[2007]] noch in fjirde film yn deselde rige makke ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''[[Species – The Awakening|Species: The Awakening]]''. ==Plot== Inkele [[oere]]n nei de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] konfrontaasje wêrby't de mei [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdsk]] [[DNA]] [[besmetting|besmette]] [[astronaut]] Patrick Ross ferdylge waard, riidt in [[ambulânse]] fan it [[Amerikaanske Leger]] nei in [[mortuarium]] mei it [[stoflik omskot]] fan 'e bûtenierdske [[klonen|kloan]] Eve, dy't nei har [[pearing]] mei Ross troch him [[fermoarde]] is doe't se har tsjin him kearde om har [[minsklik]]e [[freonskip|freonen]] te helpen (sjoch: ''[[Species II#Plot|Species&nbsp;II]]''). De [[sjauffeur|bestjoerder]] en byrider fan 'e ambulânse lykje twa [[soldaten]] te wêzen, mar eins is de bestjoerder de [[biolooch]] [[dr.]] Bruce Abbot, dy't trije jier earder belutsen wie by it topgeheime Projekt Athena, dat de oarspronklike minsklik-bûtenierdske [[hybride (biology)|hybride]] Sil produsearre (sjoch: ''[[Species (film)#Plot|Species]]''). Hy hat de oprommingsoperaasje fan it leger ynfiltrearre om mei it lyk fan Eve út te naaien. Wat Abbot lykwols net wit, is dat de ambulânse in [[ferstekling]] ferfiert: Portus, ien fan 'e oerlibbenen fan 'e healbloed-bûtenierdske [[bern (persoan)|bern]] fan Patrick Ross. Portus fermoardet mei syn [[tonge]] soldaat Kelley, de byrider fan 'e ambulânse. Wannear't bliken docht dat Eve dochs net [[dea]] is, [[ferstikking|wjirget]] Portus har. Wilens [[befalling|befalt]] Eve fan in bûtenierdske [[poppe]], it bern fan har en Patrick Ross. Mei't it leger tsjin dy tiid foar it ferstân krigen hat dat de ambulânse net is wêr't er heart te wêzen en in siikoperaasje begûn is, grypt Abbot de poppe en flechtet dêrmei de [[bosk]] yn. Portus naait ek út. De ambulânse wurdt letter weromfûn troch it leger en ynspektearre troch [[spesjaal agint]] Wasach, dy't foar in Amerikaanske [[feilichheidstsjinst]] wurket dy't sa geheim is dat de namme net neamd wurde mei. Hy jout opdracht om in [[lykskôging]] út te fieren op it lyk fan Eve. Wannear't de [[patolooch-anatoom]] him fertelt dat Eve [[swierens|swier]] wie en koartby befallen is, heart Wasach dêr nij fan op. Hy lit it stoflik omskot [[kremearje]] en jout befel dat alle [[papier]]wurk oangeande dizze saak ferneatige wurde moat. {{Plotbedjer film}} Abbot keart werom nei syn wenstige bestean as [[professor]] yn 'e [[biogemy]] oan in [[universiteit]], dêr't er syn [[studint]]en foarhâldt dat it ferkeard is foar de minskheid om te beslissen hokker [[soarte]] bestean mei. As foarbyld hellet er it [[pokken|pokkefirus]] oan, dat op it punt stiet om folslein útrûge te wurden, in plan dêr't er him bot tsjin oankantet. Underwilens bringt er by him thús yn it djipste geheim Eve har [[dochter]]ke grut. Dat giet hurder as by minsken, want it bûtenierdske bern, dat it oansjen hat fan in gewoan minsklik famke, groeit fiif [[sintimeter]] deis. Hy jout har de [[namme]] Sara. Op in [[jûn]], as Abbot noch let yn syn [[kantoar]] op 'e universiteit oan it wurk is, wurdt er dêr opsocht troch Portus, dy't op dramatyske wize [[ferâldering|ferâldere]] en [[dea|terminaal]] [[sykte|siik]] is. Hy easket dat Abbot him fertelt wêr't er "it" brocht hat, dêrmei ferwizend nei de poppe fan Eve. Abbot negearret syn fragen en easken en besiket him te behanneljen. Portus fertelt him dat de oare oerlibjende healbloedbern fan Patrick Ross oan soartgelikense sykten lije. Ear't de [[medisinen]] dy't Abbot him jout, effekt hawwe kinne, komt Portus op ôfgryslike wize te [[ferstjerren]]. Abbot komt ta de konklúzje dat it kombinearre bûtenierdske en minsklik DNA fan 'e healbloeden harren [[ymmúnstelstel]] ûnderminet en harren fetber makket foar alderhanne [[oandwaning]]s dy't foar folbloedminsken ûngefaarlik of ienfâldich te behanneljen binne. Hy is der wis fan dat Sara, dy't hast folslein bûtenierdsk is, sokke swierrichheden net hawwe sil. Nettsjinsteande dat beseft Abbot dat er ferlet hat fan help om it lyk fan Portus weiwurde te litten en it DNA fan 'e bûtenierdske soarte te perfeksjonearjen. Dêrom giet er nei Dean, in [[studint]] waans stúdzjeprojekt in eksperimintele [[enerzjysintrale]] is dy't op [[kearnfúzje]] draait. Syn professor, de ûnoangename dr. Nicholas Turner, hat Dean oansein dat er fan doel is en draai de kraan fan 'e [[finansiering]] foar de sintrale ticht. Dean moat dêrom halje-trawalje in oar stúdzjeprojekt en in oare stúdzjebegelieder fine. Abbot biedt him oan om him te begelieden en teffens om alle eare en finansiering mei him te dielen dy't se úteinlik perfoarst krije sille foar harren wurk by it rêden fan 'e bûtenierdske soarte. Dean wifket, mar is net yn 'e posysje om it oanbod ôf te slaan, dat hy stimt dermei yn. Abbot praat Dean by oer Projekt Athena en Sara har erfskip as bern fan Eve en Patrick Ross. Underwilens hat de lytse Sara har [[ferpopping|ferpoppe]] yn in [[kokon]], dêr't se as [[folwoeksen]] [[frou]] wer út komt. Professor Turner is [[erchtinkendheid|erchtinkend]] oer wat Abbot by de ein hat, en siket him dêrom thús op. Dêr treft er Abbot net oan, mar wol in [[neaken]]e Sara, dy't him earst besiket te [[ferlieding|ferlieden]], mar him dan ôfwiist. Turner lit him sa net behannelje en besiket har te [[ferkrêfting|ferkrêftsjen]], mar Sara makket dêr koarte metten mei troch him te deadzjen. Neitiid jout Sara har ôf om in gaadliker man te finen om mei te [[pearjen]], mei't dat is wat har [[ynstinkt]] har ynjout. Abbot komt thús mei Dean by him en ûntdekt it lyk fan Turner. Dean wol de [[plysje]] skilje, mar Abbot ûntpraat him dat en úteinlings dumpe se it stoflik omskot fan 'e professor yn in [[moeras]]. Abbot sit net yn noed oer Sara, om't se harsels skoan ferdigenje kin en om't se mei minsklike manlju gjin [[neiteam]] produsearje kin, wat minsklike manlju ûnynteressant foar har makket om mei te pearjen. Nei't se in jûn lang nei in gaadlike sekspartner socht hat mank de studinten fan it universiteitsstedsje, fynt Sara lang om let in oare healbloedsoan fan Patrick Ross. Mei him slagget se yn in [[hotelkeamer]] op bêd, mar ear't se pearje kinne, wurdt se syn sykten gewaar en slacht se him fan har ôf. Letter keart Sara sûnder wat bedijd te hawwen werom nei hûs, sa't Abbot al foarsein hie, en treft dêr Dean. Dyselde rekket fuortendaliks [[fereale]] op har, en Sara fielt har ek wat oanlutsen ta him, hoewol net om mei him te pearjen. Der ûntstiet in nuveraardige bân tusken de studint en de bûtenierdske frou. De healbloed dêr't Sara hast mei peare hat, kringt it [[laboratoarium]] yn 'e [[kelder]] fan Abbot syn [[hûs]] binnen en falt Sara oan. Abbot wol harren it mar útfjochtsje litte mei't er earder al in stikmannich [[aaisel]]len fan Sara "rispe" hat, mar Dean stiet derop om har te help te kommen. Yn it gefjocht rekket Abbot [[dea]]dlik [[ferwûne]] foar't de healbloed troch Sara en Dean deade wurde kin. Neitiid bliuwe Dean en Sara tegearre efter. Hoewol't Abbot him mei syn lêste siken op it hert drukt hat om syn wurk fuort te setten, hinget Dean dernei oer om mar in ein te breidzjen oan it hiele projekt. Sara trunet him oan om 'e [[takomst]] fan har soarte op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] te rêden. De liken fan 'e healbloed en Abbot geane it moeras yn, professor Turner en Portus efternei. Hastings, de studint mei wa't Dean in [[keamergenoat|keamer dielt]] yn 'e [[studinteflat]] op 'e [[kampus]] fan 'e universiteit, kriget lykas alle studinten biogemy oan 'e universiteit in [[e-mail]] fan in [[skientme|tsjep]] frommeske dat Amelia hjit. Hja ûnthjit [[seks]] foar de studint dy't har beskate gegevens stjoere kin. Wannear't Dean syn oantekeninings oer Sara yn harren keamer omtommelje lit, sjocht Hastings dy yn en beseft dat it krekt is wêr't er ferlet fan hat om yn oanmerking te kommen foar seks mei Amelia. Dat, hy mailt har de gegevens troch. Amelia stimt deryn ta om him te moetsjen. Underweis nei him ta docht bliken dat se in healbloed is, wannear't se by in [[bezinestasjon]] seks hat mei in brutale en [[misogyny|frou-ûnfreonlike]] [[pompbetsjinde]], dy't se neitiid fermoardet. Oankommen op 'e universiteit wol Amelia dat Hastings har ferklearret hoe't er oan 'e ynformaasje kommen is dy't er har tamaild hat. Hastings wol dat har net fertelle, mar nei't se in studinte ombrocht hat, feroaret er fan gedachten. Hy nimt har mei nei de wente fan Abbot, dêr't Amelia mei Sara yn 'e kunde komt. De beide froulju beslute gear te wurkjen om't se itselde doel hawwe: it fuortbestean fan harren soarte op 'e Ierde. Under twang wurdt Hastings oan it wurk set om te dwaan wat Dean net woe, te witten: it perfeksjonearjen fan it bûtenierdske DNA troch Sara harres te brûken om dat fan 'e healbloeden te reinigjen fan minsklik DNA. Ek wolle se dat er de troch Abbot rispe aaisellen fan Sara [[befruchting|befruchtet]] en sa bûtenierdske partners foar harren kreëarret. Dean, dy't Amelia yn 'e studinteflat gewaar wurden mar op 'e tiid útnaaid is, wurdt bûtendoar oansprutsen troch spesjaal agint Wasach, dy't Amelia yn 'e rekken hâldt sûnt se har e-mails nei ferskate universiteiten ferstjoerd hat. Tegearre geane se nei it hûs fan Abbot, dêr't se Hastings út 'e kloeren fan 'e beide bûtenierdske froulju rêde en tagelyk de rispe aaisellen fan Sara stelle. Mei Sara en Amelia op 'e hakken flechtsje se nei de eksperimintele enerzjysintrale dêr't Dean wurke foar't dr. Turner de stekker út dat projekt loek. Hastings en Wasach skeakele de feilichheidsprotokols fan 'e sintrale út, wat in katastrofale [[meltdown]] mooglik makket. Dean lokket de beide bûtenierdske froulju it binnenste fan 'e sintrale yn, dêr't er fan in smelle rinbrêge ôf de container mei aaisellen yn 'e kearn falle lit. Dêrop wurdt er oanfallen troch Amelia, mar hy wurdt rêden troch Sara, dy't Amelia yn 'e kearn smyt. Amelia skuort Sara lykwols mei oer de râne fan 'e rinbrêge. Dean wit mei in [[ôfstânsbetsjinning]] de skacht nei de kearn te sluten krekt foar't der in meltdown plakfine sil. Neitiid bliuwt de hiele boel geheim, útsein dat der in [[ûngelok (aksidint)|ûngelok]] yn 'e kearnsintrale plakfûn hat, dêr't de "spoarleas weiwurden" professor Turner de skuld fan op 'e lea skood kriget, mei't Dean en Hastings syn tagongspaske brûkt hawwe om mei it kompjûtersysteem fan 'e sintrale om te knoeien. Wasach set ôf nei [[Washington, D.C.]] om derfoar te soargjen dat fierders alles [[dôfpotaffêre|yn 'e dôfpot]] ferdwynt, wylst Dean opbetteret fan syn ferwûnings en Hastings in wichtige les leard hat om net te reägearjen op nuvere e-mails fan kreaze froulju. Trije wiken letter folget in erchtinkende Hastings Dean nei de wente fan dr. Abbot, dêr't er Sara libben en wol oantreft, mei boppedat in likernôch tsienjierrich jonkje by har. Dean jout dan ta dat er net alhiel earlik west hat oer wat der yn it binnenste fan 'e kearnsintrale bard is. Amelia skuorde Sara yndie mei oer de râne fan 'e rinbrêge, mar Sara wist har mei ien hân fêst te klamjen wylst Amelia yn 'e kearn foel. Om't Sara Dean fan Amelia rêden hie, liek it him net mear as lyk om lyk, om yn ruil dêrfoar Sara har libben te rêden troch har wer by de rinbrêge op te lûken foar't er de skacht nei de kearn sleat. Nei't er wer opbettere wie, hat er it bûtenierdske DNA fan 'e healbloeden fan minsklike swakten reinige om har in libbenspartner te jaan, sadat se net allinne hoecht te wêzen. [[File:Robin Dunne at OCC Adelaide 2014.jpg|right|thumb|160px|[[Robin Dunne]].]] [[File:Comic Con Brussels 2016 - Robert Knepper (26086706694).jpg|right|thumb|140px|[[Robert Knepper]].]] [[File:Sunny Mabrey in 2018.jpg|right|thumb|140px|[[Sunny Mabrey]].]] In pear wiken letter, wannear't it jonkje folwoeksen wurden is en it lichem fan mânske keardel krigen hat, sette Dean en Hastings it bûtenierdske pear ôf by in âlde [[spoarbrêge]]. Dean seit tsjin Sara dat se fan no ôf oan harsels rêde moat. Hy freget har noch wêrom't se him fan Amelia rêden hat, mar se antwurdet dat er dat miskien op in dei sels wol útfine sil. De ymplikaasje is dat se him begûn is te sjen as in freon. Wylst se de mei [[rêchsek]]ken tariste bûtenierdske wêzens yn minsklik stal neisjogge, merkt in [[senuweftigens|senuweftige]] Hastings op dat troch Dean syn tadwaan de minskheid ta [[útstjerren (biology)|útstjerren]] doemd is. Dean antwurdet dat er [[begrutsjen]] mei Sara hie, mar dat er net gek is: hy hat derfoar soarge dat har libbenspartner [[ûnfruchtberens|steryl]] is, sadat se harren net [[fuortplanting|fuortplantsje]] kinne. Op Hastings syn fraach wat der barre sil wannear't Sara-en-dy dat ûntdekke, antwurdet Dean dat er dat net wit. ==Rolferdieling== ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Dean | [[Robin Dunne]] |- | [[dr.]] Bruce Abbot | [[Robert Knepper]] |- | Sara | [[Sunny Mabrey]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Hastings | [[John Paul Pitoc]] |- | Amelia | [[Amelia Cooke]] |- | [[spesjaal agint]] Wasach | [[Michael Warren (akteur)|Michael Warren]] |- | dr. Nicholas Turner | [[Christopher Nearne]] |- | de jonge Sara | [[Savanna Fields]] |- | Colleen | [[Patricia Bethune]] |- | Portus | [[Joel Stoffer]] |- | Yosef | [[James Leo Ryan]] |- | de jonge Portus | [[Christopher R. Gillum]] |- | [[soldaat]] Robert Kelley | [[Matthew Yang King]] |- | Eve | [[Natasha Henstridge]] <small>([[cameo]])</small> |- | Cobb de benzinepompbetsjinde | [[Rick Dean]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Species&nbsp;III'' waard [[regissearre]] troch [[Brad Turner (regisseur)|Brad Turner]] nei in [[senario]] fan [[Ben Ripley]]. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[David Dwiggins]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's|produksjestudio's]] [[MGM Television]] en [[FGM Entertainment]]. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[James Coblentz]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Elia Cmiral]]. [[Frank Mancuso jr.]], dy't as produsint by de foargeande beide [[Species (filmsearje)|''Species''-films]] belutsen west hie, wie de [[útfierend produsint]] foar ''Species&nbsp;III''. Hy makke dizze trêde film as in [[tillefyzjefilm]] en rjochte him dêrby op in [[doelgroep]] fan [[jongfolwoeksene]]n. Dat wie de reden dat de [[haadpersoan]]en yn ''Species&nbsp;III'' jonger binne as yn 'e beide earste dielen fan 'e [[filmsearje]]. Mancuso woe ek dat it oansjen fan 'e [[bûtenierdske wêzens]] justjes oanpast waard fan it konsept dat de [[Switserlân|Switserske]] ûntwerper [[H.R. Giger]] foar de oare films optocht hie. Dêrom waarden se werûntwurpen troch [[Rob Hinderstien]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Species&nbsp;III'' waard fersoarge troch [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. De film wie in [[tillefyzjefilm]] dy't produsearre waard foar it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction]]-[[tillefyzjekanaal]] [[Syfy]]. Dat stjoerde ''Species&nbsp;III'' foar it earst út op [[27&nbsp;novimber]] [[2004]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Species&nbsp;III'' oer it algemien negative [[resinsje]]s. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat de film in tige leech goedkarringspersintaazje fan 17%, basearre op 6 ûnderskate resinsjes. De webside ''[[DVD Talk]]'' joech oan ''Species&nbsp;III'' ek in negative beoardieling en skreau: "Dizze film is ûnderûntwikkele mei in absurde [[plot]] en minne [[special effects]]." Deselde resinsint fûn ek dat de film inkeld âlde ideeën recycle en it brekme oan in effektyf ferhaal besocht te fertsjustermoanjen troch [[sêne]]s mei froulike [[neakenens]] ta te foegjen. De [[popkultuer]]webside ''[[Den of Geek!]]'' skreau oer ''Species&nbsp;III'': "As jo dizze [[mediafranchise]] sjen wolle, moatte jo [dit diel] oerslaan en streekrjocht nei de [[Species – The Awakening|de lêste film]] gean." ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0410650/ Ynformaasje oer ''Species III'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Species_III ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Species}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske horrorfilm]] [[Kategory:Science fiction-horrorfilm]] [[Kategory:Amerikaanske telefyzjefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Metro-Goldwyn-Mayer]] [[Kategory:Film út 2004]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in laboratoarium]] [[Kategory:Film oer in universiteit]] [[Kategory:Film oer in skiekundige]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Film oer klonen]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer swierwêzen]] 9ps5ihdaewr4emxjsi5v6mz0vtas1i0 0 171469 1228726 1139079 2026-04-26T21:15:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Langspylfilms */ [[]] 1228726 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Christopher Nolan Cannes 2018.jpg|thumb|Nolan op it filmfestival yn Cannes, 2018]] '''Christopher Jonathan James (Chris) Nolan''' ([[Westminster (wyk)|Westminster]] ([[Londen]]), [[30 july]] [[1970]] út in Ingelske heit en in Amerikaanske mem) is in [[Ingelsk]]-[[Amerikaanske steaten|Amerikaansk]] [[Regisseur|filmregisseur]], [[filmprodusint]], [[senarioskriuwer]], [[kameraregisseur]] en [[filmeditor]]. == Filmografy == === Langspylfilms === * ''Following'' (1998) * ''Memento'' (2000) * ''Insomnia'' (2002) * ''Batman Begins'' (2005) * ''The Prestige'' (2006) * ''The Dark Knight'' (2008) * ''Inception'' (2010) * ''The Dark Knight Rises'' (2012) * ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' (2014) * ''[[Dunkirk (film út 2017)|Dunkirk]]'' (2017) * ''Tenet'' (2020) * ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' (2023) [[Ofbyld:DunkirkFilmGearPatrolLeadFull.jpg|thumb|292x292px]] === Koartfilms === * ''Tarantella (1989)'' * ''Larceny (1996)'' * ''Doodlebug (1997)'' {{DEFAULTSORT:Nolan, Christopher}} [[Kategory:Ingelsk filmregisseur]] [[Kategory:Ingelsk filmprodusint]] [[Kategory:Ingelsk senarioskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk kameraregisseur]] [[Kategory:Ingelsk filmeditor]] [[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk filmprodusint]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk kameraregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk filmeditor]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Amerikaansk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1970]] 7xu5gafn7c6jzw0sy8e2fsx50s8hcvi 0 172794 1228758 1145513 2026-04-26T23:02:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228758 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Rise of the Planet of the Apes logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Rise of the Planet of the Apes Poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Rise of the Planet of the Apes'' | regisseur = [[Rupert Wyatt]] | produsint = [[Peter Chernin]]<br>[[Dylan Clark]]<br>[[Rick Jaffa]]<br>[[Amanda Silver]] | útfierend produsint = | senario = [[Rick Jaffa]] <br>[[Amanda Silver]]<br>[[Mark Bomback]] | basearre op = ''[[Conquest of the Planet of the Apes|Conquest of the Planet of the <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Apes]]'' fan [[J.&nbsp;Lee Thompson]] | kamerarezjy = [[Andrew Lesnie]] | muzyk = [[Patrick Doyle (filmkomponist)|Patrick Doyle]] | filmstudio = [[20th Century Fox]]<br>[[Chernin Entertainment]]<br>[[Dune Entertainment]]<br>[[Big Screen Productions]]<br>[[Ingenious film Partners]] | distribúsje = [[20th Century Fox]] | haadrollen = [[James Franco]]<br> [[Andy Serkis]] | voice-over = | byrollen = [[Freida Pinto]]<br> [[John Lithgow]]<br> [[Brian Cox (akteur)|Brian Cox]]<br> [[Tom Felton]]<br> [[David Oyelowo]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[5&nbsp;augustus]] [[2011]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] | taal = [[Ingelsk]], [[Amerikaanske Gebeartetaal|Am. Gebeartetaal]] | spyltiid = 105 minuten | budget = $93&nbsp;miljoen | opbringst = $481,8&nbsp;miljoen | prizen = 3 × [[Saturn Award]] | filmsearje = ''[[Planet of the Apes (franchise)|Planet of the Apes]]'' | foarich diel = [[Planet of the Apes (film út 2001)|''Planet of the Apes'' <small>(2001)</small>]] | folgjend diel = ''[[Dawn of the Planet of the Apes]]'' }} '''''Rise of the Planet of the Apes''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] út [[2011]] ûnder [[rezjy]] fan [[Rupert Wyatt]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[James Franco]] en [[Andy Serkis]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Opkomst fan 'e Planeet fan 'e Apen". De [[film]] makket diel út fan 'e [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes''-franchise]] en is in [[remake]] fan ''[[Conquest of the Planet of the Apes]]'' út [[1972]], al mei it offisjeel net sa neamd wurde. ''Rise of the Planet of the Apes'' is it earste diel út 'e [[Planet of the Apes (franchise)#rebootsearje|rebootsearje fan 'e franchise]]. De [[plot]] folget de [[wittenskipper]] William Rodman, dy't by syn besykjen om in [[medisyn]] foar de [[sykte fan Alzheimer]] te finen troch [[fiviseksje]] in [[genetyske manipulaasje|genetysk ferbettere]] [[sjimpansee]] produsearret dy't Caesar hjit. Troch omstannichheden bedarret Caesar yn in [[opfangsintrum]] foar [[apen]], dêr't er in [[opstân]] organisearret tsjin 'e oerhearsking troch de [[minsken]]. ''Rise of the Planet of the Apes'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s en wie [[kommersje]]el súksesfol yn 'e [[bioskopen]]. De film waard nominearre foar in [[Oscar]], in [[BAFTA]], fiif [[Saturn Awards]] en twa [[Satellite Award]]s, en wûn trije Saturns. In folgjend diel yn 'e [[filmsearje]] kaam yn [[2014]] út ûnder de titel ''[[Dawn of the Planet of the Apes]]''. ==Plot== Yn [[San Francisco]] siket de [[farmaseutika|farmaseutysk]] [[skiekundige]] William Rodman nei in [[firus (biology)|firaal]] [[medisyn]] dat de [[sykte fan Alzheimer]] [[genêzing|genêze]] kin. Dat is foar him in persoanlike saak om't syn [[heit]] Charles Rodman mei dy [[sykte]] oanhelle is. De medisinen dêr't Rodman mei op 'e lapen komt, wurde yn it [[bedriuw]] fan syn [[wurkjouwer]] Gen-Sys [[fiviseksje|test op bisten]], om persiis te wêzen op [[sjimpansee]]s. As it eksperimintele firale medisyn <small>ALZ</small>-112 tatsjinne wurde oan 'e wyfkessjimpansee Bright Eyes, liket dêrtroch har [[yntelliginsje]] gâns ta te nimmen. Mar by de presintaasje fan it medisyn troch Rodman wurdt Bright Eyes mei [[geweld]] út har [[koai (ynslútplak)|koai]] twongen, mei as gefolch dat it bist yn [[panyk]] rekket en amok makket. De [[befeiliging]]slju sjitte har dan dea. Nei dy aaklike blamaazje foar syn bedriuw beslút Steven Jacobs, de baas fan Rodman, om it hiele projekt te eliminearjen. Dêrta jout er opdracht om alle sjimpansees [[eutanasy|ôf te meitsjen]]. Robert Franklin, de assistint fan Rodman, ûntdekt lykwols dat de reden foar de panyk fan Bright Eyes wie dat se koartby [[befalling|befallen]] wie fan in jong, dêr't se net fan skaat wurde woe. Mei wat [[tsjinnichheid]] nimt Rodman de soarch foar it sjimpanseejong op him, dat er de namme Caesar jout. As er ûntdekt dat Caesar, dy't foar syn [[berte]] fia syn [[mem]] bleatsteld is oan <small>ALZ</small>-112, de fergrutte yntelliginsje fan syn mem oerurven hat, beslút Rodman de jonge sjimpansee by him thús [[opfieding|grut te bringen]]. Hy wint dêrfoar [[ynformaasje]] yn by [[primatology|primatologe]] dr. Caroline Aranha. {{Plotbedjer film}} Trije jier geane foarby. Caesar wurdt njonkelytsen noch yntelliginter as Bright Eyes en kin [[spultsje]]s spylje en [[tekening]]s meitsje. Rodman leart him [[Amerikaanske Gebeartetaal]] sadat se mei-inoar [[kommunikaasje|kommunisearje]] kinne. Hy nimt de sjimpansee ek mei nei it [[mammoetbeammen|mammoetbeamme]]wâld fan it [[Nasjonaal Monumint Muir Woods]], deunby San Francisco, dêr't Caesar him út en troch in skoftke úttjirgje kin yn 'e frije [[natoer]]. Caesar foarmet in bân mei dr. Aranha, dy't úteinlik in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] kriget mei Rodman. Underwilens hat Rodman ek syn heit Charles yn 'e hûs nommen, waans [[demintens]] hieltyd fierder oanboazet. Wannear't Rodman him lykwols yllegaal it noch altyd net goedkarde <small>ALZ</small>-112 tatsjinnet, giet er der gâns op foarút. Fiif jier letter begjint Caesar, dy't no in [[adolesint]] is, te freegjen wat hysels eins is: in [[húsdier]] of wat oars? Rodman leit de sjimpansee dan út wa't Caesar sels is en hoe't er by Rodman yn 'e hûs kommen is. De sitewaasje fan Rodman syn heit Charles begjin wer oan te boazjen mei't it [[ymmúnstelsel]] fan 'e âldman [[resistinsje|resistint]] wurdt foar <small>ALZ</small>-112. Caesar komt yn 'e swierrichheden as er in [[agressive]] [[buorman]], Douglas Hunsiker, [[ferwûning|ferwûnet]] wylst er in [[geast]]lik [[betizing|betize]] Charles Rodman ferdigenet. Hunsiker skillet de [[ûngediertebestriding]] op en fan gefolgen wurdt Caesar, dy't as in gefaarlik eksoatysk húsdier beskôge wurdt, by Rodman út 'e hûs helle en nei in [[opfangsintrum]] foar apen brocht. Fanwegen syn oare uterlike foarkommen en syn gebrek oan eardere ynteraksje mei oare apen wurdt Caesar yn it San Bruno Primate Shelter ferfolge troch de alfasjimpansee Rocket. Ek wurdt er it [[slachtoffer]] fan [[bistemishanneling]] troch de [[oppasser (dieretún)|haadoppasser]] Dodge Landon, de [[soan]] fan John Landon, dy't de eigner fan it opfangsintrum is. Caesar wit lykwols [[freonskip]] te sluten mei Maurice, in [[orang-oetan]] dy't earder yn in [[sirkus]] optrede en dy't ek [[gebeartetaal]] ken. Caesar leart hoe't er syn eigen koai ûntslute kin, sadat er tagong kriget ta it mienskiplike hok. Mei help fan Buck, in [[gorilla]], giet er de konfrontaasje oan mei Rocket en nimt er dy syn posysje as lieder fan 'e apetroep oer. Underwilens ûntwikkelet Rodman by Gen-Sys in krêftigere, [[gas (aggregaasjetastân)|gasfoarmige]] ferzje fan <small>ALZ</small>-112, dy't er <small>ALZ</small>-113 neamt. Nei't er syn baas Steven Jacobs fertelt hat dat dit medisyn in yntelliginsjeferheegjende wurking hat, klearret dy daliks it paad foar fierdere ûntwikkeling fan it middel. Rodman smokkelet der wat fan mei nei hûs mei de bedoeling om it oan syn heit ta te tsjinjen, mar yn in helder momint wiist Charles Rodman fierdere behanneling ôf en de [[nacht]]s dêrop [[ferstjerren|ferstjert]] er yn syn [[sliep]]. As Rodman syn assistint Robert Franklin om 'e nocht besiket om <small>ALZ</small>-113 ta te tsjinjen oan in mei [[groede]]n oerdutsen [[bonobo]] (dwerchsjimpansee) dy't Koba hjit, wurdt er sels oan it middel bleatsteld en rekket er siik. Hy giet nei Rodman syn [[appartemint]] ta om him te warskôgjen, mar komt foar de tichte doar. Wol treft er Rodman syn buorman Hunsiker, dy't er [[bloed]] ta [[hoastjen|hoastet]]. Letter wurdt Franklin thús [[dea]] weromfûn. Rodman besiket om Caesar werom te krijen út it opfangsintrum, mar Caesar beslút ynstee om dêr te bliuwen. Wol stelt er it <small>ALZ</small>-113 dat Rodman foar de behanneling fan syn heit mei nei hûs nommen hie. Dat tsjinnet er oan 'e oare apen yn it opfangsintrum ta om harren yntelliginsje te fergrutsjen. As de gemiene haadoppasser Dodge Landon besiket om him wer yn syn koai op te sluten, sprekt Caesar syn earste wurd: "Nee!" Hy fjochtet mei Landon, wêrby't de oppasser by fersin dea rekket. Caesar befrijt de oare apen, en mei-inoar ûntflechtsje se it opfangsintrum. Se bejouwe har nei Gen-Sys, dêr't Caesar Koba en de oare [[proefdier]]en frijlit, en nei de [[San Francisco Zoo]], dêr't er ek alle apen befrijt. Hy liedt syn folgelingen dêrnei yn 'e rjochting fan 'e [[Golden Gatebrêge]] om in feilich ûntwyk yn it Nasjonaal Monumint Muir Woods te finen. Op 'e [[brêge]] rjochtsje de autoriteiten in blokkade op om 'e apen tsjin te kearen. Der ûntstiet in fjildslach tusken de apen en de [[plysje]]. Buck [[selsopoffering|offeret himsels op]] om in [[helikopter|plysjehelikopter]] [[delstoarten|delstoarte]] te litten dêr't Steven Jacobs yn meifljocht. Dyseld oerlibbet de klap, mar Koba smyt him dêrnei oer de râne fan 'e brêge om te [[ferdrinking|ferdrinken]] yn 'e [[Golden Gate]]strjitte. Wylst de apen de oare kant fan 'e brêge berikke en weiwurde yn it wâld, helje Rodman en Aranha harren by yn in stellen [[plysje-auto]]. Rodman warskôget Caesar dat de [[oerheid]] alle war dwaan sil om him en syn apen op te spoaren en te fangen of mooglik te deadzjen. Hy smeekt him om mei werom nei hûs te gean, mar Caesar [[oankrûpen|krûpt him oan]] en seit: "Caesar is thús." Rodman akseptearret dan dat Caesar frij is om syn eigen kar te meitsjen en nimt [[ôfskie]] fan syn freon. De apen omearmje harren nije, frije libben yn 'e wâlden alhiel. Underwilens arrivearret buorman Hunsiker, dy't no [[ynfeksje|ynfektearre]] is mei it tige [[besmetting|besmetlike]] <small>ALZ</small>-113, op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven fan San Francisco]] om nei [[Parys]] te fleanen. Dêrby ferspriedt er it [[firus (biology)|firus]] oer de wrâld, mei it útbrekken fan in deadlike [[pandemy]] as gefolch. ==Rolferdieling== [[File:James Franco 4, 2013.jpg|right|thumb|160px|[[James Franco]].]] [[File:Andy Serkis by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|140px|[[Andy Serkis]].]] [[File:Freida Pinto - Youth For Change (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Freida Pinto]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[dr.]] William Rodman | [[James Franco]] |- | Caesar de [[sjimpansee]] | [[Andy Serkis]] <small>([[motion-capture]] en [[stim]])</small> |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | dr. Caroline Aranha | [[Freida Pinto]] |- | Charles Rodman | [[John Lithgow]] |- | John Landon | [[Brian Cox (akteur)|Brian Cox]] |- | Dodge Landon | [[Tom Felton]] |- | Steven Jacobs | [[David Oyelowo]] |- | Maurice de [[orang-oetan]] | [[Karin Konoval]] <small>(motion-capture)</small> |- | Rocket de sjimpansee | [[Terry Notary]] <small>(motion-capture)</small> |- | Douglas Hunsiker | [[David Hewlett]] |- | Buck de [[gorilla]] | [[Richard Ridings]] <small>(motion-capture)</small> |- | Irena | [[Chelah Horsdal]] |- | Cornelia de sjimpansee | [[Devyn Dalton]] <small>(motion-capture)</small> |- | Koba de [[bonobo]] | [[Christopher Gordon (akteur)|Christopher Gordon]] <small>(motion-capture)</small> |- | Robert Franklin | [[Tyler Labine]] |- | Rodney | [[Jamie Harris]] |- | Bright Eyes de sjimpansee | [[Terry Notary]] <small>(motion-capture)</small> |- | Alpha de sjimpansee | [[Jay Caputo]] <small>(motion-capture)</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Yn [[2001]] makke [[filmstudio]] [[20th Century Fox]] mei ''[[Planet of the Apes (film út 2001)|Planet of the Apes]]'' in [[remake]] fan 'e [[Planet of the Apes (film út 1968)|earste film]] fan 'e [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes''-franchise]] út [[1968]]. It hie oarspronklik de bedoeling west dat de remake it begjin fan in nije [[filmsearje]] wurde soe, mar hoewol't de film [[kommersje]]el súksesfol wie, seach 20th Century Fox der dochs fan ôf om in [[ferfolch]] te meitsjen. Ynstee waard tsien jier letter in [[reboot (fiksje)|reboot]] fan 'e franchise dien. ''Rise of the Planet of the Apes'' wie it earste diel fan 'e [[Planet of the Apes (franchise)#Rebootfilmsearje|rebootfilmsearje]]. De film waard [[regissearre]] troch [[Rupert Wyatt]] nei in [[senario]] fan [[Rick Jaffa]] en [[Amanda Silver]]. Dat wie letter nochris oereide troch [[Mark Bomback]], mar dyselde krige dêrfoar gjin fermelding op 'e [[ôftiteling]]. Hoewol't eltsenien dy't beide films sjoen of [[plot]]beskriuwings derfan lêzen hat, begripe kin dat ''Rise of the Planet of the Apes'' in [[remake]] is fan ''[[Conquest of the Planet of the Apes]]'' fan [[J.&nbsp;Lee Thompson]], út [[1972]], hold regisseur Wyatt út dat der inkeld "eleminten fan ''Conquest of the Planet of the Apes''" yn it ferhaal ferwurke sieten. Hy woe hawwe, ''Rise of the Planet of the Apes'' wie "yn haadsaak in [[prequel]] fan 'e [[Planet of the Apes (film út 1968)|film út 1968]]". As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Peter Chernin]], [[Dylan Clark]], Rick Jaffa en Amanda Silver by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[20th Century Fox]], [[Chernin Entertainment]], [[Dune Entertainment]], [[Big Screen Productions]] en [[Ingenious film Partners]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]93&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Andrew Lesnie]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Patrick Doyle (filmkomponist)|Patrick Doyle]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Rise of the Planet of the Apes'' setten op [[27&nbsp;july]] [[2010]] útein. It meastepart fan 'e film waard opnommen yn 'e [[soundstage]]s fan it [[studiokompleks]] fan [[Mammoth Studios]], yn [[Burnaby (Britsk-Kolumbia)|Burnaby]], in [[foarstêd]] fan [[Vancouver]] yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. Dêrnjonken waarden guon [[sêne]]s op lokaasje filme yn [[San Francisco]], dêr't it ferhaal him ôfspilet. De sênes yn it [[oerwâld]] yn [[Afrika]] waarden opnommen op [[Oahu]], yn [[Hawaï]], om't it filmskema en it [[budget]] opnamen yn Afrika sels net tastiene. [[File:Mammoth Studios.jpg|left|thumb|250px|De [[Mammoth Studios]] yn [[Burnaby (Britsk-Kolumbia)|Burnaby]], in [[foarstêd]] fan [[Vancouver]], dêr't it meastepart fan ''Rise of the Planet of the Apes'' filme waard.]] Yn 'e [[postproduksje]]faze waarden oan ''Rise of the Planet of the Apes'' krapoan 1.500 [[special effects]] tafoege. Dy hiene foar it meastepart te krijen mei de werjefte fan 'e [[apen]]. Yn 'e foargeande films út 'e [[Planet of the Apes (franchise)|''Planet of the Apes''-franchise]] wie hieltyd gebrûk makke fan [[fisazjy]] om [[minsklik]]e [[akteur]]s om te toverjen ta apen. Foar ''Rise of the Planet of the Apes'' waard foar it earst gebrûk makke fan [[motion-capture]]technology, wêrmei't de akteurs inkeld de bewegings en [[lûd]]en fan 'e apen fuortbrochten, wylst it uterlik fan 'e bisten letter folslein troch special effects oan 'e opnamen tafoege waard troch it [[Nij-Seelân|Nijseelânske]] bedriuw [[Weta Digital]]. It gefjocht op 'e [[Golden Gatebrêge]] waard yn 'e studio opnommen op in [[filmset]] dy't mar in neiboud diel fan 'e brêge omfette. Mei special effects waarden letter de rest fan 'e brêge en de eftergrûn yn 'e opnamen plakt. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Rise of the Planet of the Apes'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. De film gie op [[5&nbsp;augustus]] [[2011]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[9&nbsp;augustus]] [[2011]] by [[platemaatskippij]] [[Varèse Sarabande]]. ''Rise of the Planet of the Apes'' waard op [[13&nbsp;desimber]] [[2011]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Rise of the Planet of the Apes'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 3 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy wie fral fol lof oer de rol fan [[Andy Serkis]] as Caesar, dy't neffens him de film 'makke' en dy't in "prachtich útfierd [[personaazje]]" wie. Yn ''[[The New York Times]]'' parte [[Manohla Dargis]] oan ''Rise of the Planet of the Apes'' 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} fan 4 stjerren ta. Se kwalifisearre de film as "goed, fernimstich-dom [[fermaak]]", dat neffens har "presiis it soarte simmerôflieding" wie "dat de [[filmstudio's]] no sa dreech fine om te meitsjen." Roger Moore fan 'e ''[[Orlando Sentinel]]'' neamde de film "[[Drystens|Dryst]], [[geweld]]diedich en [[ûntrêstging|ûntrêstgjend]]" en "in [[simmer]]ske [[ferfolchfilm]] dy't better is as er eins wêze moatte soe". Yn ''[[The Village Voice]]'' skreau Nick Pinkerton: "De tichthûsbekearing fan Caesar ta [[garisma]]tyske […] [[revolúsjonêr]] is frijwol in [[stomme film]], mei ienfâldige en sekuere bylden dy't yllustrearje hoe't Caesar op [[generaal]]-eftige wize de persoanlikheden [fan syn mei-apen] gewaarwurdt en in groep organisearret fan gaos nei oarder." [[File:GoldenGateBridge-001.jpg|right|thumb|250px|De [[Golden Gatebrêge]] by [[San Francisco]] wie de [[setting]] foar de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] konfron-taasje tusken [[minsken]] en [[apen]] oan 'e ein fan 'e film. Dy [[sêne]]s waarden lykwols hiel-endal yn 'e [[soundstage|studio]] opnommen.]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Rise of the Planet of the Apes'' in heech goedkarringspersintaazje fan 82%, basearre op 272 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei de stylfolle [[rezjy]] fan [[Rupert Wyatt]], guon yndrukwekkende [[special effects]] en in tûzelsinnich meitsjende [[aktearprestaasje]] troch Andy Serkis blaast ''Rise of the Planet of the Apes'' in langrinnende [[mediafranchise]] ûnwierskynlik nij libben yn." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Rise of the Planet of the Apes'' in goedkarringspersintaazje fan 68%, basearre op 39 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Rise of the Planet of the Apes'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]176,8&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $305,0&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $481,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $93&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $388,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== Yn [[2012]] waard ''Rise of the Planet of the Apes'' sawol by de [[Oscar]]s as by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar bêste [[fisuele effekten]]. By de [[Saturn Award]]s waard de film nominearre foar prizen yn fiif [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[regisseur]] en bêste [[senario]]. ''Rise of the Planet of the Apes'' wûn de Saturn Awards foar bêste [[science fiction-film]], bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Andy Serkis]]) en bêste special effects. By de [[Satellite Award]]s waard de film nominearre yn 'e kategoryen bêste byrol fan in akteur (Andy Serkis) en bêste fisuele effekten. By de [[Annie Award]]s, de wichtichste Amerikaanske filmprizen op it mêd fan [[tekenfilm|animaasje]], wûn ''Rise of the Planet of the Apes'' de priis foar bêste personaazje-animaasje yn in [[live-action]]produksje. En by de [[Empire Award]]s waard de film nominearre foar fjouwer prizen: bêste film, bêste science fiction- of [[fantasyfilm]], bêste regisseur en bêste akteur (Andy Serkis). ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.foxmovies.com/movies/rise-of-the-planet-of-the-apes Offisjele webside fan ''Rise of the Planet of the Apes''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt1318514/ Ynformaasje oer ''Rise of the Planet of the Apes'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rise_of_the_Planet_of_the_Apes ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Planet of the Apes}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Science fiction-aksjefilm]] [[Kategory:Apokalyptyske film]] [[Kategory:Dystopyske film]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film yn Amerikaanske Gebeartetaal]] [[Kategory:Film fan 20th Century Studios]] [[Kategory:Film fan Chernin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Dune Entertainment]] [[Kategory:Film fan Rupert Wyatt]] [[Kategory:Film út 2011]] [[Kategory:Film oer in skiekundige]] [[Kategory:Film oer fiviseksje]] [[Kategory:Film oer gorilla's]] [[Kategory:Film oer sjimpansees]] [[Kategory:Film oer orang-oetans]] [[Kategory:Film oer bisterjochten]] [[Kategory:Film oer bistemishanneling]] [[Kategory:Film oer demintens]] [[Kategory:Film oer in opstân]] [[Kategory:Film oer in firusútbraak]] [[Kategory:Film oer in brêge]] [[Kategory:Film oer in wâld]] [[Kategory:Film oer genêsmiddels]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Remake fan in oare film]] [[Kategory:Planet of the Apes]] q30oefamr2sndt8yyorkpnvb4oyj39f 14 174736 1228764 1153811 2026-04-26T23:08:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1228764 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Kriminolooch]] [[Kategory:Kriminolooch|*]] b840g6s5072ow0oodaobscgnqbzn949 0 181786 1228729 1228326 2026-04-26T21:59:05Z RuedNL2 54023 Afleveringen geüpdatet 1228729 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = Gtstlogo.gif | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 107px | ferwizing = | namme = Goede tijden, slechte tijden | betocht troch = [[Reg Watson]] | ûntwikkele troch = | produsint(en) = [[Endemol]]<br>Joop van den Ende <small>(1990-2003)</small><br>Reg Grundy/Grundy <small>(1990-2006)</small> | útfierend produsint = | regisseur(s) = | senario = | basearre op = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]] | kamerarezjy = NEP The Netherlands | muzyk = | tillefyzjestudio = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht | distribúsje = | haadrollen = | voice-over = | foarm = | sjenre = [[Soapsearje|soap]] | seizoenen = 36 | jierren = [[1990]] - no | tal ôfl. = 7255 <small>(30 april 2026)</small> | spyltiid (de ôfl.) = ±22 min | lân/lannen = {{NEDf}} | taal = [[Nederlânsk]] | prizen = | webside = | besibbe searjes = }}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk. It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}} }} [[Kategory:Nederlânske soapsearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]] [[Kategory:RTL Nederlân]] mi9tjkwvuoytrrk8gujkd1ljvpr9v72 0 183247 1228721 1196148 2026-04-26T17:40:24Z Niegodzisie 32947 /* Diskografy */ 1228721 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:LanaDRPrimavera310524 (32 of 147) (53765476960) (cropped).jpg|thumb|Lana Del Rey (2024)]] [[Ofbyld:Lana Del Rey @ Grammy Museum 10 13 2019 (49311023203).jpg|thumb|Lana Del Rey (2019)]] '''Lana Del Dey''', bertenamme '''Elizabeth Woolridge Grant''' ([[21 juny]] [[1985]], [[New York City|New York]]), is in Amerikaansk sjongster en lietsjeskriuwer. Sy is ien fan 'e bêstferkeapjende artysten en ien fan 'e meast ynfloedrike artysten fan har generaasje. <ref> [https://variety.com/2021/music/news/variety-hitmakers-jack-harlow-olivia-rodrigo-lil-nas-x-lana-del-rey-1235115745/ William Earl: ''Jack Harlow, Olivia Rodrigo, Lil Nas X, Lana Del Rey and More to Be Honored at Variety’s Hitmakers Event''.] Yn: Variety. 19 novimber 2021 </ref> De muzyk fan Lana Del Rey is basearre op in mjuks fan Indiepop en Alternative, wêryn't se oare stilen ferwurke. <ref>[https://www.atharomusic.com/features/what-genre-is-lana-del-rey '' What Genre Is Lana Del Rey?''] </ref>Har muzyk wurdt faak 'Hollywood Sadcore' neamd, om't se yn har teksten tema's as [[leafde]], [[iensumens]] en de [[Amerikaanske dream]] besjongt. Har styl ferwiist nei [[Americana]] út de jierren 1950 en 1960. Del Rey begûn har karriêre yn 2007 ûnder de namme Lizzy Grant en brocht har earste album ''Lana Del Ray a.k.a. Lizzy Grant'' út yn 2010. Har ynternasjonale trochbraak kaam mei it nûmer ''Video Games'' (2011) en har twadde studioalbum ''Born to Die'', dat ien fan de bêst ferkochte albums fan 2012 wie. Sûnt dy tiid hat se noch sân albums útbrocht, dy't ek allegear topposysjes yn de hitlisten berikt hawwe. == Diskografy == * ''Lana Del Ray'' (2010) * ''Video Games'' (2011) * ''Born to Die'' (2012) * ''Ultraviolence'' (2014) * ''Honeymoon'' (2015) * ''Lust for Life'' (2017) * ''Norman Fucking Rockwell!'' (2019) * ''Chemtrails over the Country Club'' (2021) * ''Blue Banisters'' (2021) * ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' (2023) * ''Stove'' (2026) == Keppelingen om utens == * [https://www.lanadelrey.com/ lanadelrey.com] * [https://www.imdb.com/name/nm4787894/ IMDb-profyl] * [https://musicbrainz.org/artist/b7539c32-53e7-4908-bda3-81449c367da6 Profyl by musicbrainz.org] {{Commons|audio=0|video=0}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Del Rey, Lana}} [[Kategory:Amerikaansk sjonger]] [[Kategory:Amerikaansk popartyst]] [[Kategory:Amerikaansk muzikant]] [[Kategory:Amerikaansk muzykprodusint]] [[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk feminist]] [[Kategory:Grammy-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Skotsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1985]] nzixxj7ytiqkph9tadnwwjasuodnplp 0 184137 1228732 1198924 2026-04-26T22:32:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Opbringst */ red 1228732 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Guardians of the Galaxy Volume 3 Logo.svg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Guardians_of_the_Galaxy_Vol._3_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Guardians of the Galaxy Vol. 3'' | regisseur = [[James Gunn]] | produsint = [[Kevin Feige]] | útfierend produsint = | senario = [[James Gunn]] | basearre op = ''[[Guardians of the Galaxy (team út 2008)|Guardians of the Galaxy]]'' fan <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Dan Abnett]] en [[Andy Lanning]] | kamerarezjy = [[Henry Braham]] | muzyk = [[John Murphy (komponist)|John Murphy]] | filmstudio = [[Marvel Studios]] | distribúsje = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Motion Pictures]] | haadrollen = [[Chris Pratt]]<br> [[Zoe Saldaña]]<br> [[Karen Gillan]]<br> [[Bradley Cooper]]<br> [[Dave Bautista]]<br> [[Pom Klementieff]]<br> [[Vin Diesel]] | voice-over = | byrollen = [[Chukwudi Iwuji]]<br> [[Will Poulter]]<br> [[Sean Gunn]]<br> [[Linda Cardellini]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[22&nbsp;april]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[superheldefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 150 minuten | budget = $250&nbsp;miljoen | opbringst = $845,6&nbsp;miljoen | prizen = 1 × [[Saturn Award]] | filmsearje = ''[[Marvel Cinematic Universe]]'' | foarich diel = ''[[Antman and the Wasp: Quantumania|Antman and the <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wasp: Quantumania]]'' | folgjend diel = ''[[The Marvels]]'' }} '''''Guardians of the Galaxy Vol. 3''''' ("Vol." is [[ôfkoarting|koart]] foar "Volume") is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[superheldefilm]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[James Gunn]]. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Chris Pratt]], [[Zoe Saldaña]], [[Karen Gillan]], [[Bradley Cooper]], [[Dave Bautista]], [[Pom Klementieff]] en [[Vin Diesel]], mei [[Chukwudi Iwuji]], [[Will Poulter]], [[Sean Gunn]] en [[Linda Cardellini]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Beskermers fan it [[Stjerrestelsel]] Diel&nbsp;3". De [[film]] is basearre op it team fan [[superheld]]en mei [[Guardians of the Galaxy (team út 2008)|deselde namme]] út 'e [[strip]]s fan [[útjouwerij]] [[Marvel Comics]]. De [[plot]] folget in groepke [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[kriminelen]] dy't de ûnwierskynlike beskermers fan it Stjerrestelsel wurden binne. De [[genetyske manipulaasje|genetysk manipulearre]] [[waskbear]] Rocket rekket by in oanfal [[swierferwûne]]. Om syn [[libben]] te rêden, moatte syn [[freonskip|freonen]] it opnimme tsjin syn makker, de [[grutheidswaansin|megalomane]] Hege Evolúsjonêr. Underwilens pakt Peter Quill om mei [[rou]] om it ferlies fan syn grutte [[leafde]] Gamora, dy't noch wol libbet, mar inkeld yn in ferzje fan foàr it begjin fan harren [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]]. ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' krige oer it algemien positive [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en wie yn 'e [[bioskopen]] in grut [[kommersje]]el súkses. De film waard nominearre foar in [[Oscar]], in [[Golden Globe]], in [[Grammy]], in [[Screen Actors Guild Award]], in [[BAFTA]] en sân [[Saturn Award]]s, en wûn ien Saturn. ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' makket diel út fan 'e [[Marvel Cinematic Universe|''Marvel Cinematic Universe''-filmsearje]]. De film folget dêryn op ''[[Antman and the Wasp: Quantumania]]'' en giet foarôf oan ''[[The Marvels]]'', beide ek út [[2023]]. ==Plot== De Beskermers fan it Stjerrestelsel rjochtsje harren nije [[haadkertier]] yn te Knowhere, in [[planetoïde]] dy't eins de [[ûnthalzing|ôfhoude]] [[holle]] fan in lang lyn [[ferstoarn]]e [[god]] is. Dêr wurde se oanfallen troch Adam Warlock, in suver ûnferslaanbere [[kriger]] dy't foar dat doel makke is troch Ayesha, de [[hegepreesteresse]] fan 'e Soevereinen. Mei dat [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske ras]] fan [[skientme|tsjeppe]] mar net al te [[yntelligint]]e [[goud (kleur)|goudhûdige]] [[humanoïde]]n hawwe de Beskermers it alris earder oan 'e stôk hân (sjoch: ''[[Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;2]]''), mar diskear giet it Ayesha net om [[wraak]]. It docht nammentlik bliken dat de Soevereinen [[skepping|skepen]] binne troch in tige [[rykdom|rike]] en dêrtroch [[macht]]ige, mar boppe-al [[grutheidswaansin|megalomane]] [[wittenskipper]], dy't himsels de Hege Evolúsjonêr neame lit. Dyselde hat der lucht fan krigen dat de [[genetyske manipulaasje|genetysk manipulearre]] [[waskbear]] Rocket, ien fan syn iere [[eksperimint]]en, diel útmakket fan 'e Beskermers. Hy beskôget Rocket as syn eigendom en wol him weromhawwe. Ayesha stjoert Adam Warlock, dy't se as har [[soan]] beskôget, op 'e Beskermers ôf om't de Hege Evolúsjonêr driget dat er oars de Soevereinen en harren [[beskaving]] ferneatigje sil, dêr't er neffens himsels as harren skepper elts rjocht ta hat. By de oanfal rekket Rocket [[swierferwûne]], mar ear't Adam de yn [[koma]] rekke waskbear [[ûntfiere]] kin, minge de oare Beskermers har yn 'e striid. Adam jout harren in wan bruien oant de [[cyborg]] Nebula har [[earm (anatomy)|earm]] yn in [[brân|baarnend]] [[swurd]] feroaret en him dêrmei [[speetsing|speetst]]. Hy giet dêr net oan [[dea]], mar it is wol genôch om him op 'e flecht te driuwen. De ''med-packs'' fan 'e Beskermers, dy't oars sels fatale wûnen [[genêzing|genêze]] kinne, wurkje net op Rocket om't Orgocorp, de organisaasje fan 'e Hege Evolúsjonêr, in '[[deademansknop]]' yn syn genetyske opmaak oanbrocht hat. Mei't Rocket noch sa'n 48&nbsp;[[oere]]n te libjen hat, sette syn freonen Peter Quill, Nebula, Drax de Ferneatiger, Mantis en de yntelliginte rinnende [[beam]] Groot fuortendaliks koers nei it haadkertier fan Orgocorp om in genetyske [[kompjûterkoade|programmearkoade]] te sykjen dy't de 'deademansknop' útskeakelje kin. Wylst Rocket yn koma leit en stadichwei tichter nei de dea ta driuwkelet, belibbet er wer syn ierste [[oantinken]]s (en wurdt syn [[oarsprongsferhaal]] einlings bekendmakke). As in [[waskbear]]ejong dat by in besyk fan 'e Hege Evolúsjonêr oan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] fongen en meinommen waard, kaam er oan board fan in reuseftich [[romteskip]], it Arête Laboratoarium. Dêr waarden hy en alle oare [[bisten]] [[bistemishanneling|min behannele]] en yn lytse, smoarge [[koai (ynslútplak)|koaien]] yn it [[rom (skip)|rom]] finzen holden. Rocket waard it [[slachtoffer]] fan sûnder [[anestesy|ferdôving]] útfierde [[genetyske manipulaasje|genetyske eksperiminten]] troch de Hege Evolúsjonêr sels en syn mei [[kompjûter]]s yn harren hollen tariste assistinten Vim en Theel. It resultaat wie dat syn yntelliginsje gâns fergrutte rekke en hy in [[antropomorf]]ysk [[bist]] waard, wat de Hege Evolúsjonêr oantsjutte as in ''humanimal'' (fan ''human'', "minske" en ''animal'', "bist"). Rocket waard ferteld dat de ''humanimals'' bedoeld wiene om de ideäle [[maatskippij]] te foarmjen op in [[planeet]] dy't de Hege Evolúsjonêr, ferwizend nei de oarsprong fan 'e bewenners, Tsjin-Ierde neamt. {{Plotbedjer film}} Quill-en-dy berikke it haadkertier fan Orgocorp, dêr't Quill syn grutte [[leafde]] Gamora har by harren jout. Dat docht se net út 'e goedens fan har hert, mar om't se dêrta betelle wurdt troch har [[pleechsuster]] Nebula. De komst fan Gamora jout frijwat rebûlje, want dit is net de ferzje fan har dy't fan Quill hold, dy't ommers [[fermoarde]] is troch har [[pleechheit]], de [[sljochtsinnige]] [[god]] Thanos (sjoch: ''[[Avengers: Infinity War]]''). Ynstee is it in eardere ferzje fan Gamora, dy't troch [[tiidreizgjen]] út it [[ferline]] yn 'e hjoeddeistige [[tiid]] yntrodusearre is en de [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei Quill nea meimakke hat (sjoch: ''[[Avengers: Endgame]]''). Quill besiket op [[wanhope|wanhopige]] wize werom te krijen wat er ferlern hat, mar hy kin de foarfallen dy't makken dat Gamora [[fereale]] op him rekke, net neimeitsje. Mei de help fan Gamora, dy't no ien fan 'e [[hierling]]en is dy't bekendsteane as de Teheisterders, kringe Quill en de oare Beskermers fan it Stjerrestelsel it haadkertier fan Orgocorp binnen. Mei in hiel soad swierrichheden witte se dêr de genetyske programmearring fan Rocket te bemachtigjen en wer fuort te kommen. De stellen ynformaasje befettet in [[fideo]] fan wat Rocket oandien is, dêr't syn freonen mei [[ôfgriis]] nei sjogge. Mar se ûntdekke dat it diel fan 'e programmearring dêr't it harren om giet, krekt foar't se de ynformaasje stielen [[download]] en wiske is troch Theel, dy't dêrta troch de Hege Evolúsjonêr stjoerd wie. Om't se gjin tiid te ferliezen hawwe, folgje de Beskermers fuortendaliks it spoar fan Theel nei de Tsjin-Ierde. Gamora hat har der net foar opjûn om it tsjin 'e Hege Evolúsjonêr yn 'e kant te setten, dat sy stjoert in berjocht om har ôf te heljen nei wat se mient dat de Teheisterders binne mei de lokaasje fan it romteskip fan 'e Beskermers. It berjocht wurdt lykwols ûnderskept troch hegepreesteresse Ayesha, dy't noch altyd besiket de Soevereinen fan 'e ferneatiging te rêden troch as earste Rocket te finen en him oan 'e Hege Evolúsjonêr oer te dragen. Mei Adam Warlock set hja efter de Beskermers oan. Rocket belibbet yn syn koma ûnderwilens wer de hechte [[freonskip]] dy't er mei trije oare antropomorfe eksperiminten fan 'e Hege Evolúsjonêr sleat: de [[otter]] Lylla, de [[nuete knyn|knyn]] Floor en de [[walrus]] Teefs. Yn 'e abominabele omstannichheden wêryn't se yn it Arête Laboratoarium fêstholden waarden, hiene se lykwols [[wille]] mei-inoar. Ek makken se plannen foar de [[takomst]], wannear't se einlings op 'e Tsjin-Ierde libje soene. Se namen [[namme]]n foar harsels oan, mei't de Hege Evolúsjonêr en syn trewanten harren inkeld in identiteitsnûmer jûn hiene. Eltse kear makke de komst fan dejingen dy't harren fêstholden in hommels ein oan 'e wille. De Hege Evolúsjonêr hie niget oan Rocket, mei't de waskbear de iennichste fan syn eksperiminten wie, dy't in [[ynstinkt]]ive yntelliginsje toande. Dêrmei loste Rocket in probleem op dat de kreaasje fan lettere, better ûntwikkele kloften ''humanimals'' behindere. De Hege Evolúsjonêr besaude him deroer dat Rocket dat koe, en wie tagelyk [[lulk]] dat Rocket yntelliginter wie as hysels. Doe't Rocket op in kear blike liet dat er ferwachte mei syn freonen úteinlik nei de Tsjin-Ierde te gean, lake de Hege Evolúsjonêr him út en makke dúdlik dat de Tsjin-Ierde inkeld foar better slagge, heger ûnwikkele ''humanimals'' wie, en net foar sokke mislearre eksperiminten as Rocket en syn freonen. Hy joech oarders om 'e oare [[moarn (deidiel)|moarns]] Rocket syn [[harsens]] foar neiere stúdzje te 'rispjen' en syn freonen libben te ferbrânen. Rocket besocht dy [[nacht]]s himsels en syn freonen te rêden troch te ûntsnappen, mar de Hege Evolúsjonêr wachte him op, [[sjitten|skeat]] Lylla dea en [[spotternij|bespotte]] Rocket syn [[fertriet]] om har. Yn [[razernij]] foel Rocket de Hege Evolúsjonêr oan en [[klau]]de syn [[gesicht]] stikken oant de man [[bewusteleas]] rekke. De [[befeiliging]]slju fan 'e Hege Evolúsjonêr iepenen it fjoer, mar Rocket skeat harren dea mei in bútmakke [[fjoerwapen|wapen]], om dêrnei te ûntdekken dat Floor en Teefs deade wiene troch de skotten dy't himsels mist hiene. Ferdôve troch it ferlies fan al syn freonen wist Rocket de [[hangaar]] fan it Arête Laboratoarium te berikken, dêr't er in lyts romteskip [[dieverij|stiel]] en ûntkaam. Op 'e Tsjin-Ierde arrivearre, ûntdekke de Beskermers dêr in nuver wjerbyld fan 'e minsklike beskaving op 'e Ierde, mar dan mei antropomorfe bisten ynstee fan minsken. It is lykwols net de ideäle beskaving dy't de Hege Evolúsjonêr foar eagen stie, mei't [[earmoede]], [[sykte]], [[drugsferslaving|ferslaving]] en [[misdie]] der likefolle foarkomme as op 'e echte Ierde. Quill, Groot en Nebula reizgje yn 'e [[auto]] nei it Arête Laboratoarium, dat as in reuseftige [[piramide]] boppe de hiele antropomorfe beskaving fan 'e Tsjin-Ierde út tuorret. Dêr oankommen wurdt Nebula, dy't troch de befeiligingslju as in wapen kwalifisearre wurdt, bûtendoar holden, wylst Quill en Groot nei binnen geane foar in moeting mei de Hege Evolúsjonêr. Drax en Mantis soene eins by it romteskip bliuwe moatte, mar de [[eigenwizens|eigenwize]] Drax lapet syn oarders oan syn lears en set mei Mantis efter Quill-en-dy oan. Sa bliuwt Gamora allinnich oan board fan it skip fan 'e Beskermers efter mei Rocket. Mei't se no frij is om safolle om te gnuven yn 'e besittings fan 'e Beskermers as se mar wol (wat se ek docht), kriget se in nij [[respekt]] foar harren en sels in beskate [[empaty]] foar Quill syn ferlies fan 'e lettere ferzje fan harsels. Wannear't Adam Warlock ferskynt om Rocket te ûntfieren, giet Gamora de striid mei him oan. Sy kin him net ferslaan, mar de Hege Evolúsjonêr hat syn antropomorfe trewant War Pig stjoert om Rocket te ûntfieren, en de beide ûntfierders reitsje ûnderling slaande deilis. Dat gefjocht einiget mei de dea fan War Pig, mar tsjin dy tiid is Gamora al mei Rocket útnaaid. Yn syn [[petear]] mei de (no mei in humanoïde [[masker]] tariste) Hege Evolúsjonêr beslacht Quill de "ideäle maatskippij" fan 'e Tsjin-Ierde mei de gek, en de Hege Evolúsjonêr moat tajaan dat it resultaat net is wat hy derfan ferwachte hie. Dêrom jout er opdracht om it Arête Laboratoarium út 'e Tsjin-Ierde los te meitsjen en de planeet te ferdylgjen. Wannear't de Hege Evolúsjonêr him ôfjout, meitsje Quill en Groot koart wurk fan 'e befeiligingslju om harren hinne, wêrnei't se Theel gripe en mei him út in stikkensketten [[finster]] springe. Groot foarmet syn [[tûke (beam)|tûken]] ta [[wjuk]]ken en [[sweven|sweeft]] mei Quill nei it planeetoerflak, dêr't se Theel brûke om harren hurde lâning te fersêftsjen. Neitiid snijt Quill de [[kompjûter]] út 'e holle fan it [[stoflik omskot]] fan Theel. Underwilens binne Nebula, en Drax en Mantis, dy't harren by har jûn hawwe, it Arête Laboratoarium binnenkrongen om Quill en Groot te rêden. Oan board fan it opstiigjende romteskip ûntdekke se de jongste eksperiminten fan 'e Hege Evolúsjonêr: in grutte kliber genetysk manipulearre humanoïde [[bern (persoan)|bern]]. Se wurde lykwols [[finzen]] nommen en djip yn it Arête Laboratoarium opsletten. Op it planeetoerflak komme alle ''humanimals'' om en datselde lot treft, ta ôfgriis fan Adam Warlock, de hegepreesteresse Ayesha. Mei't er der mei de kop net goed mear by is, slagget it Gamora om Adam te oermasterjen en finzen te nimmen. Sy stiget op mei it romteskip fan 'e Beskermers en pikt Quill en Groot op. Nei't se de stjerrende Tsjin-Ierde efter harren litten hawwe, brûke se de koade út 'e hollekompjûter fan Theel om 'e 'deademansknop' yn 'e genetyske programmearring fan Rocket te ûntwapenjen. Op dat stuit hat Rocket in [[beneidea-ûnderfining]], wêryn't er op in ljocht tagiet dêr't Lylla út te foarskyn komt. Sy fertelt him dat se mei harren freonen Teefs en Floor troch de [[loft]] oan it [[fleanen]] west hat yn in [[raket]], krekt sa't se dêroer [[fantasij|fantasearren]] doe't se noch fêstholden waarden yn 'e koaien yn it Arête Laboratoarium. Rocket, dy't himsels al dy jierren de [[skuldgefoel|skuld fan 'e dea fan syn freonen jûn hat]], freget oft er meifleane mei, en Lylla seit dat dat fansels wêze moat, mar no noch net. Se [[omearming|krûpt him oan]] en flústeret him ta dat dit ferhaal altyd al om him draaid hat, ek al wist er it net. Dêrop wurdt Rocket weromskuord nei it lân fan 'e libbenen wannear't Quill, Gamora en Groot syn wûnen genêze mei in ''med-pack''. As se foar it ferstân krije dat Nebula, Drax en Mantis finzen sitte yn it Arête Laboratoarium, sette Quill, Rocket, Gamora en Groot de efterfolging yn. Quill ropt Kraglin op, dy't yn it haadkertier fan 'e Beskermers efterbleaun wie, om harren mei Knowhere te help te kommen. Wannear't Kraglin en de oare bewenners fan Knowhere mei in reuseftich [[kanon (wapen)|kanon]] it fjoer iepenje op it Arête Laboratoarium, rekket dat slim skansearre. De Hege Evolúsjonêr stjoert al syn befeiligingslju en teffens in leger genetysk manipulearre wêzens op 'e Beskermers fan it Stjerrestelsel ôf. Hy wol noch altyd tsjin eltse priis Rocket bemachtigje om dy syn harsens ûntleedzje te kinnen, en wannear't syn assistinte Vim en it oare [[brêge (skip)|brêgepersoniel]] konkludearje dat er [[gekte|gek]] wurden is en harren tsjin him keare, deadet er harren allegearre. Op Knowhere wurde de trewanten fan 'e Hege Evolúsjonêr deade troch Kraglin, dy't einlings en te'n lêsten begrypt hoe't er mei syn [[ferstân]] de [[pylk (projektyl)|pylk]] bestjoere moat dy't Yondu Udonta him neilitten hat (sjoch: ''[[Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;2]]''). De lêste ynfallers wurde plette troch de [[telekineze]] fan 'e yntelliginte [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-romtehûn Cosmo. Oan board fan it Arête Laboratoarium besiket de Hege Evolúsjonêr Nebula, Drax en Mantis op te fuorjen oan trije reuseftige, [[meunster (wêzen)|meunsterlike]] abilisken, mar de [[telepaty]]ske Mantis ûntdekt dat de wêzens, dy't eins inkeld [[akku|akku's]] en [[batterij (elektrisiteit)|batterijen]] ite, [[eangst|benauder]] binne fan harren as sy fan 'e abilisken. Se slút freonskip mei de wêzens, dy't har, Nebula en Drax helpe om út harren [[finzenis]] te brekken. Quill, Rocket en de oare Beskermers en Gamora [[interjen|interje]] it Arête Laboratoarium en weve dêr ôf mei de lêste oerbleaune trewanten fan 'e Hege Evolúsjonêr. Se litte Kraglin Knowhere tsjin it gat yn 'e romp fan it Arêre Laboratoarium oan fleane, wêrnei't Cosmo mei har telekineze de planetoïde en it romteskip byinoar hâldt. Quill-en-dy meitsje kontakt mei Nebula, Drax en Mantis en rêde de humanoïde bern dy't de nijste eksperiminten fan 'e Hege Evolúsjonêr binne troch se nei Knowhere te lieden. Rocket, dy't as lêste fan 'e Beskermers it romteskip ferlitte sil, ûntdekt in rom mei bisten yn koaien, wêrûnder in kloft jonge waskbearen. Ear't er beslute kin wat er dwaan sil, wurdt er oanfallen troch de wraaksuchtige Hege Evolúsjonêr. Rocket hat lykwols yn 'e tuskenlizzende jierren gâns byleard en lit net mear oer him rinne. Hy jout de Hege Evolúsjonêr in priuwke fan syn eigen medisyn, en dan binne de oare Beskermers fan it Stjerrestelsel der ynienen ek, dy't murken hawwe dat Rocket efterbleaun wie. Mei-inoar jouwe se de Hege Evolúsjonêr in wan bruien sa't er noch nea hân hat, dat einiget wannear't Gamora him oan har swurd riuwt. Rocket kiest der foar om it libben fan syn fijân te sparjen. Hy stiet der lykwols op om alle bisten dy't yn it Arête Laboratoarium fêsholden wurde, te rêden en oer te bringen nei Knowhere. Quill is de lêste dy't it skip ferlitte moat, en dat rêdt er hàst, mar net alhiel. Wannear't Cosmo it [[bewusteleas|bewustwêzen ferliest]] en Knowhere en it Arête Laboratoarium útinoar driuwe, bliuwt Quill stykjen yn 'e úttynjende iepen [[romte]] dêrtuskenyn. Hy wurdt lykwols rêden troch Adam Warlock. (Dyselde wie earder ûntsnapt en hie him wer tsjin 'e beskermers keard, mar wie ta syn [[ferbjustering]] fan 'e ferneatiging fan it Arête Laboratoarium rêden troch Groot.) Neitiid beslút Quill om 'e Beskermers foarearst te ferlitten en beneamt er Rocket ta harren nije lieder. Hy keart foar it earst yn tritich jier werom nei de Ierde, dêr't er as bern wei ûntfierd waard troch Yondu Udonta en de Teheisterders. Dêr spoart er syn [[pake]] Jason op, no in âldman fan 'e njoggentich, dy't him fuortendaliks werom ken. Quill syn [[healsuster]] Mantis begjint in [[reis]] om [[selsûntdekking|harsels te ûntdekken]] en set ôf mei har nije freonen, de trije abilisken. Gamora jout har wer by de Teheisterders, dêr't se ûnthelle wurdt as in ferlerne [[freonskip|freondinne]]. Nebula bliuwt op Knowhere, dêr't se in maatskippij opbouwe wol sa't sy dy sels as bern nea kennen hat. Drax bliuwt dêr ek, mar om 'e befrijde bern út it Arête Laboratoarium [[opfieding|grut te bringen]], want, sa seit Nebula, it is no dúdlik wurden dat Drax net yn 'e widze lein is om in ferneatiger te wurden, mar om [[heit]] te wêzen. ==Rolferdieling== [[File:Chris_Pratt_by_Gage_Skidmore_2.jpg|right|thumb|120px|[[Chris Pratt]].]] [[File:Zoe Saldaña at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped 2).jpg|right|thumb|120px|[[Zoe Saldaña]].]] [[File:KarenGillan2023.jpg|right|thumb|120px|[[Karen Gillan]].]] [[File:Glasto17-44_(35547413626)_Cropped.jpg|right|thumb|120px|[[Bradley Cooper]].]] [[File:Dave Bautista Photo Op GalaxyCon Minneapolis 2019.jpg|right|thumb|120px|[[Dave Bautista]].]] [[File:PomKlementieff2023.jpg|right|thumb|120px|[[Pom Klementieff]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Peter Quill / Star-Lord | [[Chris Pratt]] |- | Gamora | [[Zoe Saldaña]] |- | Nebula | [[Karen Gillan]] |- | Rocket | [[Bradley Cooper]] <small>([[stimakteur|stim]])</small> |- | Drax de Ferneatiger | [[Dave Bautista]] |- | Mantis | [[Pom Klementieff]] |- | Groot | [[Vin Diesel]] <small>(stim)</small> |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | de Hege Evolúsjonêr | [[Chukwudi Iwuji]] |- | Adam Warlock | [[Will Poulter]] |- | Kragin Obfonteri | [[Sean Gunn]] |- | Lylla | [[Linda Cardellini]] <small>(stim)</small> |- | Ayesha, [[hegepreester]]esse fan 'e Soevereinen | [[Elizabeth Debicki]] |- | style="vertical-align:top"|Cosmo | [[Maria Bakalova]] <small>(stim)</small><br>Slate <small>(fysyk)</small> |- | master Karja | [[Nathan Fillion]] |- | Ura | [[Daniela Melchior]] |- | recorder Vim | [[Miriam Shor]] |- | recorder Theel | [[Nico Santos]] |- | Teefs | [[Asim Chaudhry]] <small>(stim)</small> |- | Floor | [[Mikaela Hoover]] <small>(stim)</small> |- | Stakar Ogord | [[Sylvester Stallone]] <small>([[cameo]])</small> |- | Martinex | [[Michael Rosenbaum]] |- | Howard the Duck | [[Seth Green]] <small>([[stimakteur|stim]]cameo)</small> |- | de [[heelder]] | [[Christopher Fairbank]] <small>(cameo)</small> |- | Steemie | [[Stephen Blackehart]] |- | Bzermikitokolok | [[Rhett Miller]] |- | Jason Quill | [[Gregg Henry]] |- | Yondu Udonta | [[Michael Rooker]] <small>(cameo)</small> |- | Mainframe | [[Tara Strong]] <small>(stim)</small> |- | Krugarr | [[Jared Gore]] <small>([[motion-capture]])</small> |- | administrateur Kwol | [[Jennifer Holland]] |- | Phyla | [[Kai Zen (aktrise)|Kai Zen]] |- | War Pig | [[Judy Greer]] <small>(stim)</small> |- | Behemoth | [[Reinaldo Faberlie]] |- | Blurp | [[Dee Bradley Baker]] <small>(stim)</small> |- | ''humanimal'' oktopus [[drugsdealer]] | [[Dane DiLiegro]] |- | Gridlemop | [[Lloyd Kaufman]] <small>(cameo)</small> |- | Phlektik | [[Pete Davidson]] <small>(cameo)</small> |- | in Teheisterder | [[Molly C. Quinn]] <small>(cameo)</small> |- | Lambshank | [[Sean Gunn]] <small>(stimcameo)<small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== Al yn [[2014]], doe't ''[[Guardians of the Galaxy (film)|Guardians of the Galaxy]]'' (de earste film) krekt yn 'e [[bioskoop]] draaide, sei [[regisseur]] [[James Gunn]] yn in [[fraachpetear]] mei ''[[IndieWire]]'' dat er net inkeld al it "basisferhaal" foar ''[[Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;2]]'' klear hie, mar dêrnjonken ek al mei ideeën omboarte foar ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3''. In trêde film oer de [[Guardians of the Galaxy (team út 2008)|Guardians of the Galaxy]] út 'e [[strip]]s fan [[Marvel Comics]] waard offisjeel oankundige yn [[2016]], in jier foar't ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;2'' útkaam. [[File:James_Gunn_(28557194032)_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[James Gunn]].]] Gunn, waans bydragen fan krúsjaal belang wiene foar it grutte [[filmkrityk|krityske]] en [[kommersje]]le súkses fan 'e beide earste ''Guardians of the Galaxy''-films, waard yn [[july]] [[2018]] lykwols [[ûntslein]] troch [[Disney]], de [[memme-ûndernimming]] fan 'e [[Marvel Studios]], doe't inkele kontroversjele [[grap]]pen boppe wetter kamen oer [[ferkrêfting]], [[pedofily]], [[AIDS]], de [[Holokaust]], [[bestialiteiten]] en de [[terrorisme|terreur]]oanslaggen fan [[9/11]], dy't er earder op [[Twitter]] makke hie. Gunn krige stipe fan fan in protte [[fan (persoan)|fans]] en ek fan alle wichtige leden fan 'e [[cast]] fan 'e beide eardere ''Guardians of the Galaxy''-films. [[Chris Pratt]], [[Zoe Saldaña]], [[Bradley Cooper]], [[Karen Gillan]], [[Dave Bautista]], [[Vin Diesel]], [[Pom Klementieff]], [[Michael Rooker]] en [[Sean Gunn]] makken yn in mienskiplike ferklearring bekend dat se skokt wiene troch it "abrupte ûntslach" fan Gunn en rôpen Disney op om 'e regisseur wer oan te nimmen. It [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' die lykwols ferslach dat Disney dêr net oan woe om't de grappen dêr't it om gie "ûnakseptabel [wiene] yn it tiidrek fan [[MeToo-beweging|#MeToo]] en net rymden mei it famyljefreonlike imago fan [de studio]". In fearnsjier letter, yn [[oktober]] [[2018]], waard Gunn oannommen troch de [[konkurrinsje|konkurrearjende]] [[filmstudio]] [[Warner Bros.]] om in film yn 'e [[DC Extended Universe|''DC Extended Universe''-rige]] te meitsjen. Dat waard úteinlik ''[[The Suicide Squad (film)|The Suicide Squad]]'' ([[2021]]). Dy ûntwikkeling kaam foar Disney blykber as in ûnoangename ferrassing, want ien dei letter stie de studio by Gunn op 'e stoepe om te freegjen oft er dochs net ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' regissearje koe. Gunn antwurde dat dat wol koe, mar dat er no earst foar Warner Bros. oan it wurk moast. Dêrop stelde Disney de produksje fan ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' út oant hy wer frij wie. ===Produksje=== ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' waard sadwaande dochs [[regissearre]] troch [[James Gunn]] nei in [[senario]] dat er sels skreaun hie. Dat skript draaide om it [[oarsprongsferhaal]] fan it [[personaazje]] Rocket, mei wa't Gunn sei dat er himsels by útstek identifisearre. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Kevin Feige]] by it projekt belutsen foar de [[Marvel Studios]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]250&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Henry Braham]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Murphy (komponist)|John Murphy]]. [[File:Pinewood Atlanta Studios 2.jpg|right|thumb|250px|Yn 'e [[Trilith Studios]] by [[Atlanta]] waard fan ''Guardians of the Galaxy, Vol.&nbsp;3'' foar it grutste part filme.]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' setten op [[8&nbsp;novimber]] [[2021]] útein en duorren oant en mei [[6&nbsp;maaie]] [[2022]]. It grutste part fan 'e film en alle binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e [[Trilith Studios]] yn [[Fayetteville (Georgia)|Fayetteville]], in [[foarstêd]] fan [[Atlanta]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Georgia]]. Beskate sênes waarden op lokaasje filme, û.o. yn Atlanta en yn 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]], wêrby't de mei opset sin misliedende [[wurktitel]] ''Hot Christmas'' brûkt waard om foar te kommen dat [[fan (persoan)|fans]] fan 'e ''Guardians of the Galaxy''-films de [[filmset|set]] ûnder de foet rinne soene. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' waard fersoarge troch [[Walt Disney Studios Motion Pictures]], de distribúsjedifyzje fan [[The Walt Disney Company]], dat de [[memme-ûndernimming]] fan 'e [[Marvel Studios]] is. De film gie op [[22&nbsp;april]] [[2023]] yn it [[ferdivedaasjepark]] [[Disneyland Paris]] yn [[premiêre]]. In nasjonale [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] premiêre folge op [[27&nbsp;april]] yn it [[Dolby Theatre]] yn [[Hollywood]], wêrnei't de film op [[5&nbsp;maaie]] iepene yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[3&nbsp;maaie]] [[2023]] by [[platemaatskippij]] [[Hollywood Records]]. ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' kaam op [[7&nbsp;july]] [[2023]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[1&nbsp;augustus]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa fûn Clarisse Loughrey fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Independent]]'' it "de bêste [[Marvel Studios|Marvel]]-film yn jierren", in miening dêr't Alex Abad-Santos fan 'e [[webside]] ''[[Vox (webside)|Vox]]'' en Jackson Weaver fan it [[Kanada|Kanadeeske]] [[CBC|CBC News]] har by oansleaten. [[Peter Bradshaw]], dy't foar de Britske krante ''[[The Guardian]]'' skreau, en Nicholas Barber fan 'e webside fan 'e [[BBC]], fûnen ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' mei in spyldoer fan 150&nbsp;[[minuten]] te lang. Neffens Barber waard de film rêden fan 'e ûndergong trochdat it [[regisseur]] [[James Gunn]] tastien wie om syn [[emoasje]]s de frije rin te litten. Op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[radiostjoerder]] [[NPR]] joech Glen Weldon ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' in negative resinsje, wêryn't er benammen [[krityk]] utere op 'e oanpak fan [[bistemishanneling]] yn 'e film. Yn ''[[The New York Times]]'' neamde Maya Phillips it in "sombere, fisueel ôfwearzige, twa en in heal oere duorjende [[Dierebeskerming]]snachtmerje fan in film, [dy't] nei alle gedachten inkeld ynteressant wêze sil foar [[fan (persoan)|fans]] dy't de [[filmsearje]] kompleet hawwe wolle." En [[Michael Phillips (kritikus)|Michael Phillips]] fan 'e ''[[Chicago Tribune]]'' oardiele dat it "de leechste, aaklikste [[Marvel Cinematic Universe|MCU]]-film oant no ta" wie. Mar [[Bisterjochten|Bisterjochte-organisaasje]] [[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA]] rôp ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' om 'e ôfskildering fan bistemishanneling krekt út ta de bêste bisterjochtefilm fan it jier en kende oan regisseur James Gunn de Not a Number Award ta foar syn portrettearring fan [[fiviseksje]]. [[File:Chukwudi_Iwuji_2022.jpg|right|thumb|250px|[[Akteur]] [[Chukwudi Iwuji]] yn [[kostúm]] as de Hege Evolúsjonêr by [[promoasje (marketing)|promoasje]] fan ''Guardians of the Galaxy, Vol.&nbsp;3'' op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2022]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' in heech goedkarringspersintaazje fan 82%, basearre op 404 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As in [[stjerrestelsel|galaktyske]] groepsknuffel, wêrby't it hert wat tefolle yn 'e knipe komt, is [dizze film] in leafdefol lêste earbetoan foar de skurfste famylje fan it ''[[Marvel Cinematic Universe]]''." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' in goedkarringspersintaazje fan 64%, basearre op 63 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]359,0&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $486,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $845,6&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $250&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $595,6&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' op $124&nbsp;miljoen. It wie de op trije nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'', ''[[The Super Mario Bros. Movie]]'' en ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]''. ===Prizen=== By de [[Oscar]]s waard ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' yn [[2024]] nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|priis]] yn 'e [[kategory]] bêste [[fisuele effekten]]. De film waard nominearre foar de [[BAFTA]] en de [[Critics' Choice Award]] yn deselde kategory, de [[Golden Globe]] foar bêste [[sinema]]tyske en [[kommersje]]le prestaasje, de [[Grammy Award]] foar bêste kompilaasje[[soundtrack]] foar fisuele media, de [[Screen Actors Guild Award]] foar bêste groep [[stuntlju]] en fierders foar 4 [[People's Choice Award]]s en 3 [[Nickelodeon Kids' Choice Award]]s. By de [[Saturn Award]]s waard ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' nominearre foar prizen yn 7 kategoryen, wêrûnder bêste [[regisseur]], bêste [[akteur]] ([[Chris Pratt]]), bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en bêste [[special effects]]. De film wûn de Saturn Award foar bêste [[superheldefilm]]. ''Guardians of the Galaxy Vol.&nbsp;3'' wûn ek de [[Annie Award]] foar bêste personaazje-animaasje yn in [[live-action]]produksje en de Variety Artisans Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.marvel.com/movies/guardians-of-the-galaxy-volume-3 Offisjele webside fan ''Guardians of the Galaxy Vol. 3''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt6791350/ Ynformaasje oer ''Guardians of the Galaxy Vol. 3'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Guardians_of_the_Galaxy_Vol._3 ''References'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Guardians of the Galaxy Vol. 3}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Marvel Cinematic Universe}} [[Kategory:Marvel Cinematic Universe-film]] [[Kategory:Amerikaanske superheldefilm]] [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske aventoerekomeedzje]] [[Kategory:Amerikaanske aksjekomeedzje]] [[Kategory:Science fiction-komeedzjefilm]] [[Kategory:Science fiction-aksjefilm]] [[Kategory:Science fiction-aventoerefilm]] [[Kategory:Romte-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan de Marvel Studios]] [[Kategory:Film fan James Gunn]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer cyborgs]] [[Kategory:Film oer fiviseksje]] [[Kategory:Film oer genetyske manipulaasje]] [[Kategory:Film oer bistemishanneling]] [[Kategory:Film oer susters]] [[Kategory:Film oer romtefeart]] [[Kategory:Film oer freonskip]] [[Kategory:Film oer telepaty]] [[Kategory:Film basearre op in strip]] 1jsw5jcw2t1h3viqthp9obrq9o5auji 0 191164 1228719 1228229 2026-04-26T16:26:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] 1228719 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = James Dover Grant | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | berne = [[29 oktober]] [[1954]] | berteplak = [[Coventry]] ([[Ingelân]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag_of_Northern_Ireland_(1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[skrillerroman]]s en [[koarte ferhalen]] | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-searje]] | útjouwer = [[Bantam Books]] | prizen = | jierren aktyf = [[1995]] – no | webside = [http://www.leechild.com/ www.leechild.com] }} [[File:Lee_Child_BBC_Radio4_Bookclub_1_Dec_2013_b03jyp1h.flac|right|thumb|263px|De [[stim]] fan Lee Child yn it [[BBC]]-[[radioprogramma]] ''Bookclub'' út [[desimber]] [[2013]].]] '''Lee Child''', it [[pseudonym]] fan '''James Dover Grant''' ([[Coventry]], [[29&nbsp;oktober]] [[1954]]) is in [[Ingelân|Ingelsk]] [[skriuwer]] fan [[skriller]]- en [[misdieroman]]s. Hy is it bekendst wurden mei [[Jack Reacher (romansearje)|syn langjierrige romansearje]] oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[omrinner]] en eardere [[militêre plysje]]man [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]. Ut dy rige binne (anno 2026) twa dielen ferfilme mei [[akteur]] [[Tom Cruise]] yn 'e [[haadrol]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en oplieding=== James Dover Grant, [[ropnamme]] "Jim", waard yn [[1954]] [[berne]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Coventry]], yn it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Warwickshire]], as de [[soan]] fan in [[etnysk]] [[Ingelsen|Ingelske]] [[mem]] en in [[Ulstersen|Ulsterske]] ([[protestantisme|protestantske]] [[Noard-Ierlân|Noardierske]]) [[heit]]. Dyselde wie in [[feteraan]] út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], dy't diel útmakke hie fan 'e ienheid dy't yn [[1945]] it [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] [[konsintraasjekamp]] [[Bergen-Belsen]] befrijd hie. Nei de oarloch wurke er as [[ynspekteur]] foar de [[Inland Revenue]], de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[belestingtsjinst]]. Dêr kaam er yn 'e kunde mei syn [[oarehelte|frou]], dy't mei njoggentjin jier as [[sekretaresse]] by de Inland Revenue kaam, mar, nei de wizânsje fan 'e dy tiid, ophâlde moast mei wurkjen doe't se [[troud]]e en dêrom [[húsfrou]] waard. Grant wie de twadde fan fjouwer [[bern (persoan)|bern]], allegearre [[jonge]]s. Syn âldere [[broer]], Richard, waard [[nukleêre enerzjy|nukleêr]] [[wittenskip]]per. Ien fan syn jongere bruorren, [[Andrew Grant|Andrew]], waard ek [[skriller]]skriuwer. De [[húshâlding]] Grant [[ferhuze]] yn [[1958]] nei [[Birmingham (Ingelân)|Birmingham]], dêr't bettere [[skoalle]]n foar de jonges wiene. Grant genoat dêr [[fuortset ûnderwiis]] oan 'e King Edward's School. Yn [[1974]], doe't er tweintich jier wie, sette Grant yn [[Sheffield]] útein mei in [[stúdzje]] [[rjochten]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], ek al wied er alhiel net fan doel om [[abbekaat]] of [[notaris]] te wurden. Yn syn studintetiid wied yn in [[funksje (posysje)|funksje]] efter de skermen belutsen by [[teäter (keunstfoarm)|teäter]]. Yn [[1977]] studearre er ôf mei in [[bachelorgraad]] yn 'e rjochten. [[File:Lee_Child.jpg|left|thumb|180px|Lee Child yn [[2005]], by it ûntfangen fan 'e [[Barry Award]] foar syn [[roman]] ''The Enemy''.]] ===Tillefyzjekarriêre=== Neitiid fûn Grant datselde jiers noch wurk by [[Granada Television]] yn [[Manchester (Ingelân)|Manchester]], in [[dochterûndernimming]] fan [[ITV (tillefyzjenetwurk)|ITV]], it wichtichste Britske [[kommersje]]le [[tillefyzjenetwurk]]. Hy klom op ta [[tillefyzjeregisseur]] en wie belutsen by it meitsjen fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Yn totaal wurke er mei oan mear as 40.000&nbsp;[[oere]]n tillefyzje en skreau er tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Fan [[1993]] oant [[1995]] wied njonken syn [[funksje (posysje)|funksje]] ek [[fakbûn]]sfertsjintwurdiger. Yn [[augustus]] [[1994]] waard Grant troch syn [[wurkjouwer]] meidield dat syn [[baan (wurk)|baan]] ferdwine soe by in oankommende restrukturearring fan it [[bedriuw]]. Yn [[juny]] [[1995]] waard er mei hûnderten oare meiwurkers fan Granada [[ûntslein]]. ===Skriuwkarriêre=== Yn tarieding op it ferliezen fan syn wurk besleat Grant yn [[septimber]] [[1994]] om in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst as [[auteur]] hie. Hy keas as [[pseudonym]] "Lee Child" út. De [[foarnamme]] "Lee" kaam fan in opsetlik foute [[útspraak]] fan [[Le Car]] (in model fan it [[auto]]merk [[Renault]]) as "Lee Car". Om oeral "Lee" (as [[lidwurd]]) foar te setten, waard yn it gesin Grant in weromkearende [[grap]]. Dochter Ruth waard sadwaande ''Lee Child'' ("It Bern"). Grant keas foar dit pseudonym om't syn boeken dan yn [[boekhannel]]s en [[bibleteken]] by [[alfabet]]yske oardering tusken de wurken fan 'e ferneamde misdieskriuwers [[Raymond Chandler]] en [[Agatha Christie]] yn komme soene te stean. It earste [[boek]] fan Lee Child hiet oarspronklik ''Bad Luck and Trouble'' ("Pech en Swierrichheden", in [[titel (opskrift)|titel]] dy't er letter recyclje soe foar in oare roman), mar waard feroare yn ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' op oanrieden fan syn [[útjouwer]]. It wie in [[skrillerroman]] mei as ûnderwerp [[drugshannel]], mar dat feroare er, ek op suggestje fan syn útjouwer, yn [[falskemunterij]]. De [[haadpersoan]] wie [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket. It boek, dat útkaam yn [[maart]] [[1997]], waard in [[bestseller]] fan 'e earste oarder. Child wûn der de [[Anthony Award]] foar en teffens de [[Barry Award]] foar Bêste Earste Roman. Child [[emigrearre]] yn 'e [[simmer]] fan [[1998]] mei syn [[oarehelte|frou]] nei de Feriene Steaten om tichter by syn ûnderwerp en syn wichtichste lêzerspublyk te wêzen. ''Killing Floor'' waard it earste diel fan in lange [[romansearje]] [[Jack Reacher (romansearje)|oer Jack Reacher]], wêrfan't Child elts jier in nij diel publisearre. Hy begûn elts boek op deselde [[datum]] dêr't er yn [[1994]] op mei ''Killing Floor'' úteinset wie. Yn [[2012]] waard de roman ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' ferfilme ûnder de titel ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'', mei [[Tom Cruise]] yn 'e [[titelrol]]. Yn [[2016]] kaam der in [[ferfolchfilm]] út, ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. Op 'e nij fertolke Cruise de titelrol. Yn beide films hie Lee Child in [[cameo]]. Fan [[2022]] ôf waard foar de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] de [[tillefyzjesearje]] ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' makke, mei [[Alan Ritchson]] as Jack Reacher. Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-romansearje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere broer [[Andrew Grant]], dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym Andrew Child. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&nbsp;miljoen eksimplaren oer de toanbank gien. [[File:Lee_Child_2.jpg|right|thumb|180px|Lee Child yn [[2009]].]] Njonken syn skriuwerskip fan 'e ''Jack Reacher''-searje wurke Child yn [[2007]] gear mei fjirtjin Amerikaanske auteurs om 'e skrillerroman ''The Chopin Manuscript'' te skriuwen. De troch [[akteur]] [[Alfred Molina]] foarlêzen ferzje dêrfan waard fan [[25&nbsp;septimber]] oant [[13&nbsp;novimber]] fan dat jier yn santjin dielen útstjoerd fia de [[webside]] ''[[Audible.com]]''. Yn [[novimber]] [[2008]] wurke Child as besykjend [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], dêr't er sels tritich jier earder studearre hie. It jiers dêrop bekostige er 52 ''Jack Reacher''-[[stúdzjebeurzen]] foar [[studint]]en oan dy [[universiteit]]. Yn [[2009]] waard Child ek keazen ta [[foarsitter]] fan 'e [[Mystery Writers of America]], in [[fakbûn|fakferiening]] fan Amerikaanske [[detektiveroman|detektive]], [[misdieroman|misdie]] en [[skrillerroman|skrillerauteurs]]. Hy [[boekeredakteur|redigearre]] twa [[blomlêzing]]s mei [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]] skreaun troch himsels en oare auteurs: ''First Thrills'' yn [[2010]] en ''Vengeance'' yn [[2012]]. Yn [[2019]] waard Child by de [[British Book Award]]s útroppen ta auteur fan it jier (in [[oeuvrepriis]]). Yn [[2020]] siet Child yn 'e [[faksjuery|sjuery]] fan 'e [[Booker Prize]]. ===Priveelibben=== Lee Child/James Grant [[troud]]e yn [[1975]]. Syn [[oarehelte|frou]] hjit Jane. Hja hawwe in [[dochter]] dy't Ruth hjit. De [[húshâlding]] wenne fan mids [[1970-er jierren]] oant twadde helte [[1990-er jierren]] op ferskate plakken yn [[Ingelân]]. Yn [[1998]] [[emigrearre]]n Child en de frou nei de [[Feriene Steaten]], dêr't se delstrieken yn 'e steat [[New York (steat)|New York]]. Yn [[2025]] remigrearren se wer nei it Feriene Keninkryk. Child is in [[fan (persoan)|fan]] fan [[blues]]muzyk (krekt as syn [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]) en teffens fan 'e Ingelske [[fuotbal]]klub [[Aston Villa F.C.]] Nammen fan spilers fan Aston Villa komme soms werom as de nammen fan bypersoanen yn syn boeken. Yn [[2013]] wiisde Child de bewearing troch de [[krante]] de ''[[Daily Mail]]'' fan 'e hân, dat er syn skriuwen die ûnder ynfloed fan [[marihuana]]. Child krige [[earedoktoraat|earedoktoraten]] fan 'e [[Universiteit fan Sheffield]] yn [[2009]], de [[De Montfort Universiteit]] yn [[Leicester]] yn [[2011]] en de [[Coventry Universiteit]] yn [[Coventry]] yn [[2023]]. ==Wurk== ===''[[Jack Reacher (romansearje)|Jack Reacher]]''-searje=== ;romans *1997 – ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' <small>(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])</small> *1998 – ''Die Trying'' *1999 – ''Tripwire'' *2000 – ''Running Blind'' <small>(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')</small> *2001 – ''Echo Burning'' *2002 – ''Without Fail'' *2003 – ''Persuader'' *2004 – ''The Enemy'' <small>(wûn in Barry Award)</small> *2005 – ''One Shot'' <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')</small> *2006 – ''The Hard Way'' *2007 – ''Bad Luck and Trouble'' *2008 – ''Nothing to Lose'' *2009 – ''Gone Tomorrow'' *2010 – ''61 Hours'' <small>(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])</small> *2010 – ''Worth Dying For'' *2011 – ''The Affair'' *2012 – ''A Wanted Man'' <small>(wûn in [[British Book Award]])</small> *2013 – ''Never Go Back'' <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')</small> *2014 – ''Personal'' <small>(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])</small> *2015 – ''Make Me'' *2016 – ''Night School'' *2017 – ''The Midnight Line'' *2018 – ''Past Tense'' *2019 – ''Blue Moon'' *2020 – ''The Sentinel'' <small>(mei [[Andrew Child]])</small> *2021 – ''Better Off Dead'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2022 – ''No Plan B'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2023 – ''The Secret'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2024 – ''In Too Deep'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2025 – ''Exit Strategy'' <small>(mei Andrew Child)</small> *2026 – ''Chain Reaction'' <small>(mei Andrew Child)</small> ;koarte ferhalen en novelles *1999 – ''James Penney's New Identity'' <small>([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')</small> *2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' <small>(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')</small> *2011 – ''Second Son'' <small>(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])</small> *2011 – ''Knowing You're Alive'' <small>(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')</small> *2012 – ''Everyone Talks'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')</small> *2012 – ''Deep Down'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2013 – ''High Heat'' <small>([[novelle]]; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''Good and Valuable Consideration'' <small>(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')</small> *2014 – ''Not a Drill'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''No Room at the Motel'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')</small> *2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')</small> *2015 – ''Small Wars'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')</small> *2017 – ''Too Much Time'' <small>(novelle; publ. as e-boek)</small> *2017 – ''Faking a Murderer'' <small>(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')</small> *2017 – ''The Christmas Scorpion'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')</small> *2018 – ''The Fourth Man'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')</small> *2019 – ''Cleaning the Gold'' <small>(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)</small> *2019 – ''Smile'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')</small> *2022 – ''New Kid in Town'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')</small> *2023 – ''Many Happy Returns'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')</small> *2024 – ''Over Easy'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')</small> *2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' <small>(koart ferhaal)</small> *2025 – ''Bat Out of Hell'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')</small> *2025 – ''A Better Place'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')</small> ;ferhalebondels *2017 – ''No Middle Name'' <small>(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)</small> ** ''Too Much Time'' ** ''Deep Down'' ** ''Everyone Talks'' ** ''Guy Walks into a Bar…'' ** ''High Heat'' ** ''James Penney's New Identity'' <small>(ferzje fan 1999)</small> ** ''Maybe They Have a Tradition'' ** ''No Room at the Motel'' ** ''Not a Drill'' ** ''Second Son'' ** ''Small Wars'' ** ''The Picture of a Lonely Diner'' ===Oare fiksje=== ;koarte ferhalen, novelles en dielen fan kollektive romans *2004 – ''The Snake Eater by the Numbers'' <small>([[haadstik]] 6 út 'e as [[fúljeton]] publisearre [[roman]] ''Like a Charm'', û.red.f. [[Karin Slaughter]])</small> *2005 – ''Ten Keys'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e [[blomlêzing]] ''The Cocaine Chronicles'')</small> *2005 – ''The Greatest Trick of All'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Greatest Hits''; republ. yn 'e blomlêzing ''The Best British Mysteries&nbsp;IV'' út 2007)</small> *2006 – ''Safe Enough'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Death Do Us Part'')</small> *2006 – ''The .50 Solution'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bloodlines: A Horse Racing Anthology'')</small> *2007 – ''Chapter 15'' <small>(haadstik út 'e as [[lústerboek]]fúljeton publ. roman ''The Chopin Manuscript'')</small> *2009 – ''Public Transportation'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Phoenix Noir'')</small> *2009 – sûnder titel <small>(haadstik út 'e as lústerboekfúljeton publ. roman ''The Copper Bracelet'')</small> *2010 – ''Me and Mr. Rafferty'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Dark End of the Street'')</small> *2010 – ''Section 7 (a) (Operational)'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Agents of Treachery'')</small> *2010 – ''The Bodyguard'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''First Thrills'')</small> *2011 – ''Addicted to Sweetness'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents The Rich and the Dead'')</small> *2011 – ''The Bone-Headed League'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''A Study in Sherlock'')</small> *2012 – ''I Heard a Romantic Story'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Love Is Murder'')</small> *2012 – ''The Hollywood I Remember'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Vengeance'')</small> *2013 – ''My First Drug Trial'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Marijuana Chronicles'')</small> *2014 – ''Wet with Rain'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Belfast Noir'')</small> *2016 – ''The Truth about What Happened'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''In Sunlight or Shadow: Stories Inspired by the Paintings of [[Edward Hopper]]'')</small> *2017 – ''Chapter 6: The Fortune Cookie'' <small>(haadstik út 'e kollektive roman ''Anatomy of Innocence'')</small> *2017 – ''Pierre, Lucien & Me'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Alive in Shape and Color'')</small> *2018 – ''New Blank Document'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''It Occurs to Me that I Am in America'')</small> *2018 – ''Shorty and the Briefcase'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Ten Year Stretch'')</small> *2020 – ''Dying for a Cigarette'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Nicoltine Chronicles'')</small> *2020 – ''Normal in Every Way'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Deadly Anniversaries'')</small> ;ferhalebondels *2024 – ''Safe Enough'' <small>(hjiryn waard earder apart publisearre koarte fiksje sammele)</small> ** ''The Bodyguard'' ** ''The Greatest Trick of All'' ** ''Ten Keys'' ** ''Safe Enough'' ** ''Normal in Every Way'' ** ''The .50 Solution'' ** ''Public Transportation'' ** ''Me and Mr. Rafferty'' ** ''Section 7 (a) (Operational)'' ** ''Addicted to Sweetness'' ** ''The Bone-Headed League'' ** ''I Heart a Romantic Story'' ** ''My First Drug Trial'' ** ''Wet with Rain'' ** ''The Truth about What Happened'' ** ''Pierre, Lucien & Me'' ** ''New Blank Document'' ** ''Shorty and the Briefcase'' ** ''Dying for a Cigarette'' ** ''The Snake Eater by the Numbers'' ===Under redaksje fan=== *2010 – ''First Thrills'' <small>(in [[blomlêzing]] fan [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]], sammele en redigearre troch Lee Child)</small> *2012 – ''Vengeance'' <small>(in blomlêzing fan koarte ferhalen fan it misdiesjenre, sammele en redigearre troch Lee Child)</small> ===Non-fiksje=== *2010 – bydrage oer de eftergrûn fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] yn ''The World's Greatest Crime Writers Tell the Inside Story of Their Great Detectives, or: The Line Up'' *2019 – ''The Hero'' ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.leechild.com/ Offisjele webside fan Lee Child] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lee_Child ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lee Child}} }} {{DEFAULTSORT:Child, Lee}} [[Kategory:Ingelsk skrillerskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk misdieskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk romanskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk boekeredakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzjeregisseur]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1954]] hedmuueg2p3xzbz34bsqwff9091e1k9 0 191172 1228720 1228251 2026-04-26T16:27:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] 1228720 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Jack Reacher'' | oarspr. titel = | auteur = [[Lee Child]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[romansearje]] | sjenre = [[skriller]]fiksje, [[misdieroman|misdiefiksje]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1997]] – no | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Bantam Books]] | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = }} '''''Jack Reacher''''' is de namme fan in [[romansearje]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De rige bestiet út [[roman]]s, [[koarte ferhalen]] en inkele [[novelle]]s, en heart ta it [[misdieroman|misdiesjenre]]. Spesifyk wurde de boeken oantsjut as [[skriller]]romans. De haadpersoan is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en hieltyd op 'e nij belutsen rekket by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. De romans út 'e rige binne sûnder útsûndering [[bestseller]]s. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&nbsp;miljoen eksimplaren ferkocht. Op basis fan 'e romansearje binne twa [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] makke. ==Eftergrûn== [[Lee Child]] (it [[pseudonym]] fan James Dover Grant) wurke fan [[1977]] oant [[1995]] by de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[tillefyzjestudio]] [[Granada Television]], dêr't er [[tillefyzjeregisseur]] wie. Sa wied er belutsen by de produksje fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Ek wied er ferantwurdlik foar it skriuwen fan tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Doe't er [[ûntslein]] waard by in restrukturearring fan it [[bedriuw]], besleat er in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst hie as [[auteur]]. ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'', it earste boek yn 'e ''Jack Reacher''-rige, kaam út yn [[1997]]. It groeide út ta in earsten [[bestseller]]. Dêrmei wie sawol de grûnslach fan 'e romansearje as de [[reputaasje]] fan Child as [[skriller]]auteur fêstige. Child hat de boeken út 'e rige omskreaun as [[wraak]]ferhalen: "Immen docht wat hiel ferkeards, en Reacher nimt wraak." Neffens himsels soe dy oanstriid ta it nimmen fan wraak, alteast yn it begjin, fuortkommen wêze út syn eigen [[lulkens]] oer syn ûntslach by Granada. Hoewol't er in [[Ingelân|Ingelsman]] is, keas er der út [[kommersje]]le omtinkens foar om skrillers yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] styl te skriuwen. ==Ko-auteurskip== Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-searje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere [[broer]] Andrew Grant, dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym [[Andrew Child]]. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Lee Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. ==Oersjoch== De [[haadpersoan]] fan 'e boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] yn it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]], dy't yn [[1996]] [[earfol ûnslach|earfol ûntslein]] is út [[militêre tsjinst]] om't it leger nei ôfrin fan 'e [[Kâlde Oarloch]] ynkrimpe moast. Sûnt er it leger efter him litten hat, swalket Reacher as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de [[Feriene Steaten]]. Hy nimt hjir en dêr los wurk oan en ûndersiket, soms tsjin wil en tank, soms út persoanlike ynteresse, fertochte saken. [[File:Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg|right|thumb|180px|[[Skriuwer]] [[Lee Child]] yn [[2010]].]] De [[setting]]s foar de romans en koarte ferhalen befine har oer it algemien yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten. Se rinne útinoar fan grutte [[metropoal]]en lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]] oant lytse stedsjes (yn [[Jeropa]] soe men sizze: [[doarp]]en) yn it [[Suden (Feriene Steaten)|Suden]] en [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwesten]]. Ut en troch komt Reacher ek om utens, lykas yn [[Londen]] (''Personal''), op it [[plattelân]] fan [[Ingelân]] (''The Hard Way'', ''Maybe They Have a Tradition''), yn [[Parys]] (''The Enemy'' en ''Personal'') en op [[Okinawa]] (''Second Son''). ==Perspektyf== Guon boeken yn 'e ''Jack Reacher''-searje binne skreaun yn it [[ik-perspektyf]] (bgl. it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''), wylst foar oaren it [[personeel perspektyf]] (de trêde persoan) brûkt is. ==Crossovers== Op it mêd fan 'e [[koarte ferhalen]] út 'e romansearje hat Lee Child gearwurke mei ferskate oare fêstige [[misdieroman|misdie-auteurs]] om [[crossover (fiksje)|crossovers]] te meitsjen wêrby't it personaazje [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] oare [[fiktive]] misdiebestriders tsjinkomt. In foarbyld is it ferhaal ''Faking a Murderer'', wêryn't Reacher [[patolooch-anatoom]] [[Temperance Brennan (romansearje)|Temperance Brennan]] út it wurk fan [[Kathy Reichs]] moetet (bekend fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Bones (tillefyzjesearje)|Bones]]''). Yn in oar ferhaal, ''Cleaning the Gold'', komt Reacher yn 'e kunde mei [[Will Trent (romansearje)|Will Trent]] út 'e boeken fan [[Karin Slaughter]]. It personaazje Jack Reacher wurdt fierders ferskate kearen neamd (mar komt sels net foar) yn 'e roman ''[[Under the Dome (roman)|Under the Dome]]'' fan [[Stephen King]]. Yn dat boek omskriuwt it personaazje [[kolonel]] Cox Reacher as "de taaiste ferdomde legersmearis dy't, nei myn nederige miening, ea [yn it Amerikaanske Leger] tsjinne hat." Op dy wize wreidet de [[kulturele]] ynfloed fan Jack Reacher him út bûten syn eigen searje. Op teminsten ien [[omslach]] fan ''Under the Dome'' stiet in oanpriizging fan Lee Child oan potinsjele lêzers om dat boek foaral te keapjen. ==Boeken== ===Romans=== <small><nowiki>*</nowiki>) skreaun yn it [[ik-perspektyf]]</small><br> <small><nowiki>°</nowiki>) skreaun yn it [[personeel perspektyf]]</small><br> *1997 – ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''* <small>(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])</small> *1998 – ''Die Trying''° *1999 – ''Tripwire''° *2000 – ''Running Blind''° <small>(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')</small> *2001 – ''Echo Burning''° *2002 – ''Without Fail''° *2003 – ''Persuader''* *2004 – ''The Enemy''* <small>(wûn in Barry Award)</small> *2005 – ''One Shot''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')</small> *2006 – ''The Hard Way''° *2007 – ''Bad Luck and Trouble''° *2008 – ''Nothing to Lose''° *2009 – ''Gone Tomorrow''* *2010 – ''61 Hours''° <small>(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])</small> *2010 – ''Worth Dying For''° *2011 – ''The Affair''* *2012 – ''A Wanted Man''° <small>(wûn in [[British Book Award]])</small> *2013 – ''Never Go Back''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')</small> *2014 – ''Personal''* <small>(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])</small> *2015 – ''Make Me''° *2016 – ''Night School''° *2017 – ''The Midnight Line''° *2018 – ''Past Tense''° *2019 – ''Blue Moon''° *2020 – ''The Sentinel''° <small>(skreaun troch Lee en [[Andrew Child]])</small> *2021 – ''Better Off Dead''* <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2022 – ''No Plan B''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2023 – ''The Secret''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2024 – ''In Too Deep''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2025 – ''Exit Strategy''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2026 – ''Chain Reaction''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> ===Koarte ferhalen en novelles=== *1999 – ''James Penney's New Identity'' <small>([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')</small> *2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' <small>(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')</small> *2011 – ''Second Son'' <small>(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])</small> *2011 – ''Knowing You're Alive'' <small>(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')</small> *2012 – ''Everyone Talks'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')</small> *2012 – ''Deep Down'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2013 – ''High Heat'' <small>([[novelle]]; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''Good and Valuable Consideration'' <small>(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')</small> *2014 – ''Not a Drill'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''No Room at the Motel'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')</small> *2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')</small> *2015 – ''Small Wars'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')</small> *2017 – ''Too Much Time'' <small>(novelle; publ. as e-boek)</small> *2017 – ''Faking a Murderer'' <small>(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')</small> *2017 – ''The Christmas Scorpion'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')</small> *2018 – ''The Fourth Man'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')</small> *2019 – ''Cleaning the Gold'' <small>(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)</small> *2019 – ''Smile'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')</small> *2022 – ''New Kid in Town'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')</small> *2023 – ''Many Happy Returns'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')</small> *2024 – ''Over Easy'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')</small> *2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' <small>(koart ferhaal)</small> *2025 – ''Bat Out of Hell'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')</small> *2025 – ''A Better Place'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')</small> ===Ferhalebondels=== *2017 – ''No Middle Name'' <small>(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)</small> ** ''Too Much Time'' ** ''Deep Down'' ** ''Everyone Talks'' ** ''Guy Walks into a Bar…'' ** ''High Heat'' ** ''James Penney's New Identity'' <small>(ferzje fan 1999)</small> ** ''Maybe They Have a Tradition'' ** ''No Room at the Motel'' ** ''Not a Drill'' ** ''Second Son'' ** ''Small Wars'' ** ''The Picture of a Lonely Diner'' ==Ynterne gronology fan 'e romansearje== Hjirûnder nochris in opsomming fan 'e romans en koarte fiksje, mar no nei it jiertal wêryn't de roman of it ferhaal spilet, dus de ynterne [[gronology]] fan 'e romansearje. #1974 – koart ferhaal ''Second Son'' #1977 – novelle ''High Heat'' #1986 – koart ferhaal ''Deep Down'' #1989 – koart ferhaal ''Small Wars'' #1989/’90 – koart ferhaal ''You Shook Me All Nigh Long'' #1990 – roman ''The Enemy'' #1991 – koart ferhaal ''James Penney's New Identity'' #1992 – roman ''The Secret'' #1996 – roman ''Night School'' #1997 – roman ''The Affair'' #1997 – roman ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' #1998 – roman ''Die Trying'' #1999 – roman ''Tripwire'' #2000 – roman ''Running Blind'' <small>(ek bekend as ''The Visitor'')</small> #2001 – roman ''Echo Burning'' #2002 – roman ''Without Fail'' #2003 – roman ''Persuader'' #2005 – roman ''One Shot'' #2006 – roman ''The Hard Way'' #2007 – roman ''Bad Luck and Trouble'' #2008 – roman ''Nothing to Lose'' #2009 – koart ferhaal ''Guy Walks into a Bar…'' #2009 – roman ''Gone Tomorrow'' #2010 – roman ''61 Hours'' #2010 – roman ''Worth Dying For'' #2011 – koart ferhaal ''Knowing You're Alive'' #2012 – roman ''A Wanted Man'' #2012 – koart ferhaal ''Everyone Talks'' #2013 – roman ''Never Go Back'' #2014 – koart ferhaal ''Not a Drill'' #2014 – roman ''Personal'' #2014 – koart ferhaal ''Good and Valuable Consideration'' #2014 – koart ferhaal ''No Room at the Motel'' #2015 – koart ferhaal ''The Picture of the Lonely Diner'' #2015 – roman ''Make Me'' #2016 – koart ferhaal ''Maybe They Have a Tradition'' #2017 – roman ''The Midnight Line'' #2017 – novelle ''Too Much Time'' #2017 – koart ferhaal ''The Christmas Scorpion'' #2017 – koart ferhaal ''Faking a Murderer'' #2018 – roman ''Past Tense'' #2018 – koart ferhaal ''The Fourth Man'' #2019 – koart ferhaal ''Cleaning the Gold'' #2019 – koart ferhaal ''Smile'' #2019 – roman ''Blue Moon'' #2020 – roman ''The Sentinel'' #2021 – roman ''Better Off Dead'' #2022 – koart ferhaal ''New Kid in Town'' #2022 – roman ''No Plan B'' #2023 – koart ferhaal ''Many Happy Returns'' #2024 – koart ferhaal ''Over Easy'' #2024 – roman ''In Too Deep'' #2025 – koart ferhaal ''Bat Out of Hell'' #2025 – koart ferhaal ''A Better Place'' #2025 – roman ''Exit Strategy'' #2026 – roman ''Chain Reaction'' ==Ferfilmings== Twa boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje binne adaptearre ta [[Hollywood]]-[[film]]s. ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' waard yn [[2012]] ferfilme ûnder de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]''. De film waard [[regissearre]] troch [[Christopher McQuarrie]] foar [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]]. De [[titelrol]] waard spile troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], mei aktrise [[Rosamund Pike]] as syn [[tsjinspylster]]. In [[ferfolchfilm]] waard yn [[2016]] makke. Dat wie ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. [[Edward Zwick]] wie de regisseur en Tom Cruise spile op 'e nij de haadrol, diskear mei [[Cobie Smulders]] as tsjinspylster. Fan [[2022]] ôf waard fierders in [[tillefyzjesearje]] makke op basis fan 'e ''Jack Reacher''-romansearje, dy't de namme ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' hie. De searje wie te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] en rûn (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. De titelrol waard fertolke troch [[Alan Ritchson]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(novel_series) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (romansearje)}} {{DEFAULTSORT:Jack Reacher (romansearje)}} [[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]] [[Kategory:Misdieromansearje]] [[Kategory:Ingelsktalige roman]] [[Kategory:Literatuer oer in feteraan]] [[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]] [[Kategory:Literatuer oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Literatuer oer in omrinner]] mzfa0i9tv66w143iq9pgbid1ytvfaqz 0 191326 1228722 1228681 2026-04-26T19:48:39Z Kneppelfreed 2013 1228722 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} [[Ofbyld:Franken Expans1.jpg|300px|thumb|De twa Frankyske haadtakken: Salyske (giel) en Ripuaryske Franken (oranje) yn de 5e iuw]] De '''Ripuaryske Franken''', '''Ripuaarjers''' of '''Rynfranken''' ([[Latyn]]: ''Ripuarii'' of ''Ribuarii'', ôfkomstich fan it [[Aldfrankysk]]e ''rīp'', "ouwer") wiene de [[Franken]] dy't harren fêstigen yn en om de eardere Romeinske stêd [[Keulen]] hinne, oan de [[Ryn]] yn it hjoeddeistige [[Dútslân]]. De substamme fan de Franken soe yn de [[4e iuw]] ûntstien wêze troch it ferienjen fan ôfsûnderlike lytsere stammen. Harren wichtichste wengebiet soe by de [[Ryn]] del lizzen ha. By de rivier del soene de Ripuaarjers harren ferspraat hawwe fan Keulen oer [[Mainz]] oant [[Worms]] en [[Spiers]]. == It begryp Ripuaryske Franken == Oant de 1950-er jierren waarden de Ripuaarjers beskôge as de meast eastlike fan twa ôfsûnderlike "substammen" fan de Franken dy't nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] yn de [[5e iuw]] twa oangrinzgjende regio's yn it noarden fan [[Galje]] regearren. Neffens dy tradysje, dy't hjoed-de-dei noch hieltyd ynfloedryk is, regearren de Ripuaarjers net allinnich oer it [[Rynlân]] by Keulen, mar ek oer it gânse of it grutste part fan wat letter de regio [[Austraasje]] of [[Loataringen]] wurde soe, dat fan it suden fan it hjoeddeistige [[Belgje]] oant de Ryn yn it hjoeddeistige Dútslân en [[Nederlân]]. Harren westlike tsjinhingers wiene de [[Salyske Franken]] of Saaljers, dy't de kontrôle oer wat hjoed-de-dei Belgje en Noard-[[Frankryk]] is. Dy tradisjonele opfetting fan de Franken as twa grutte stammen dy't harren eigen gebieten bewennen, is benammen basearre op twa 7e iuwske Frankyske wetboeken: de ''[[Lex Ripuaria]]'' en de ''[[Lex Salica]]''. Dy wetten ferwize nei ferskate geografyske rjochtsgebieten, en der waard oppenearre dat de grins tusken de twa gebieten de [[Ardinnen]] en it [[Koalewâld]] wie, yn wat hjoed-de-dei [[Walloanje]] is. Sûnt de 1950-er jierren wurdt de term Ripuarysk net langer sjoen as ôfkomstich fan in stamnamme, ek al waard it lang om let de namme foar in spesifike befolkingsgroep yn Keulen. Der is ek in algeduerigen wittenskiplike diskusje oer wannear't en hoe de term Ripuarysk, as wannear't it ea sa wie, tapast warad op de folle gruttere Austrasyske regio, yn tsjinstelling ta de lytsere regio om Keulen hinne. De ''Lex Ripuaria'' sels wurdt no benammen sjoen as in wetboek fan it Keulske Rynlân, itjinge ek nei stêen lykas [[Bonn]], [[Zülpich]], [[Jülich]] en [[Neuss]] omfettet. == Franken == {{Apart|Franken}} In folk mei de namme ''Franci'' waard foar it earst neamd oan 'e ein fan de [[3e iuw]] yn [[Latyn]]ske skriften. Yn werklikheid gie it dêrby om meardere lytse stammen, dy't as Proto-Franken oantsjut wurde. Hja fêstigen har ynearsten rjochts fan de Ryn, feroaren gauris fan wengebiet en lutsen, yn wikseljende alliânsjes, hieltyd wer op rôftochten nei [[galje]] ta. Yn de rin fan de tiid ûnstiene ôfsûnderlike stammeferbûnen en ûntstie stadichoan in fêste etnyske ienheid de grutte stamme fan de Franken. Dy waarden neffens tradisjonele skiedwittenskip ûnderferdield yn in yn it noardwesten, oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]], fêstige dielstamme fan de [[Salyske Franken]] en in oan de Midryn en súdlik dêrfan fêstige dielstamme fan de Ripuaryske Franken. == Dielstammen fan de Franken == De Salyske Franken soene har yn [[Sallân]] oan de [[Isel]] en yn de Ryndelta fêstige hawwe, dêr't se fan nei [[Toksandrje]] en Noard-Galje ferspraat hiene en dêr it grûnwurk lein hawwe foar it lettere [[Frankyske Ryk]] ûnder de [[Merovingen]]. De Pipuayske Franken dêrfoaroer soene har tusken de Nederryn en de Midryn fêstige hawwe, yn 'e mid-5e iuw [[Keulen]] oermastere hawwe en harren dêrút fierder nei it suden en westen ferspraat hiene. fan de 5e/6e iuw soene de Salyske en Ripuaryske gebieten ûnder mienskiplike keningen feriene wêze. Foar de Ripuaarjers dy't har yn de omkriten fan Keulen fêstigen, soe sûnt de 6e iuw de namme fan ''Ripuarii''/''Ribuarii'' (ouwerbewenners) ûntstien wêze. De namme "[[Ripuarysk]]" is dêr wer fan ôflaat. De namme fan de Ripuaarjers soe letter ek de namme jûn hawwe oan it stamwetboek fan de ''[[Lex Ripuaria]]'', wylst it rjocht fan de Saaljers yn de ''[[Lex Salica]]'' fêstlein wêze soe. Resint ûndersyk hat sjen litten dat de ''Lex Ripuaria'' in gâns lettere oanpassing fan de ''Lex Salica'' is, en net needsaaklik in wiziging fan de wet dy't foar in ôfsûnderlike befolkingsgroep opsteld waard. Dêr is de twrm ''Lex Ripuaria'' mei op syn betiidst yn de 7e, of mooglik yn de 8e iuw foar it earst dokumintearre. It wurd ''riparii'', dat yn âldere boarnen foarkomt en gauris yn ferbân brocht wurdt mei in dielstamme hat dêrfoaroer neat te krijen mei de Ripuaarjers, mar giet nei alle gedachten werom op bergripen út de Romeinske administraasje. Ek de namme Ripuaryske Franken komt yn gjin inkelde boarne út 'e tiid fan it Frankyske Ryk foar. De besibbe term ''Francia Rinensis'' is foar it earst dokumintearre yn de 9e iuw troch de [[geograaf fan Ravenna]]. Op grûnwurk fan dy útkomsten hat de Dútske histoarikus Matthias Springer konkludearre dat it ûnderskied tusken de Salyske en Ripuaryske Franken op gjin inkelde wize oerienkomt mei de histoaryske realiteit. Njonken de Salyske en Ripuaryske Franken wurdt de rek noch wol in ûnderskied makke tusken de Mûzelfranken, in subgroep fan de Ripuaarjers, dy't har oan it begjin fan d e5e iuw oan de bopperin fan de Ryn en oan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] fêstigen. == Ekspânsje fan de Ripuaarjers == Foar de 4e iuw waard der hieltyd wer neamd oer ynfallen fan Franken yn it gebiet lofts fan de Ryn. [[Trier]] en Keulen waarden gauris oanfallen. Yn [[352]] stoarte de grins fan it Romeinske Ryk yn en fêstigen de as Ripuaryske Franken oantsjutte stammen har oan 'e lofterouwer fan de Ryn. Yn de dêropfolgjend edesenniums (356-387) brieken der gauris konflikten út mei de Romeinen, dy't wikseljend sukses opleveren. Tagelyk hiene guoan Frankyske eallju hege funksjes yn it Romeinske leger en wiene hege funksjonarissen ûnder de keizers [[Falentinianus I]] en [[Gratianus]]. Guon fan dy eallj wiene [[Merobaudes]], Richomer, Bauto en [[Arbogast]] en dy tsjinnen fan 370 oant 390 as legeroanfierders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') en hearden ta de machtichste manlju fan it Romeinske Ryk. Ta dy groep hearde Mallobaudes dy't yn [[378]] as kollega fan Richomer yn de funksje fan ''comes domesticorum'' (lieder fan de keizerlike liifwacht) ûnder legeroanfierder Merobaudes de [[Alemannen|Alemannyske]] Lentienzers weromkrong en dêrnei mooglik as [[lytskening]] fan de Ripuaarjers nei syn Frankyske thúslân weromkearde. Yn [[388]] en [[389]] brutsen de Ripuaarjers ûnder lieding fan Markomer, Gennobaudes en Sunno de ''[[limes]]'' oan dy't de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] en omkriten ferwoastgen en dêrnei in fredesferdrach mei keizer [[Falentinianus II]] sleaten. Dochs bleau der dêrnei noch ûnrêst oan de Ryn, sa't it sit fan de prefektuer sels ferpleatst wurd emoast fan de eardere Romeinske keizerstêd Augusta Trevorum (Trier) nei Arelate ([[Arles]]). Yn de jierren [[413]] oant [[420]] foelen Frankyske groepen Trier ferskate kearen oan en yn [[435]] feroveren se de stêd definityf. Ek Keulen foel yn 459/461 definityf yn Frankyske hannen, dy't har dêrnei oan de Midryn oant Mainz fêstigen. Keulen waard it sit fan in kening, dy't yn it pleatslike gûverbeurspaleis (''praetorium'') residearre. De bewenners fan de Romeinske stêd, dy't út Romeinen, [[Gallo-Romanen]] en [[Germanen]] (dy't yn frede mei d eRomeinenlibben, lykas de [[Ubjers]]) waarden, safierhinne se net flechte hiene, ûnderwurpen en giene op yn 'e Frankyske maatskippij. Fan [[470]] oant [[485]] wreiden de Ripuaryske Frankyske stammen harren fierder nei it súdwesten út, dêr't se de buorren fan de [[Boergonden]] waarden, dochs ek oansletten by delsettingsgebieten fan de groepen dy't as Mûzelfranken en Salyske Franken oantsjut waarden. Yn de desenniums dêrnei slagge it Salyske Ryk der ûnder de keningen [[Gilderik I]] en syn soan [[Klovis I]] yn en oermasterje gâns [[Galje]]. By de oarloggen tsjin de [[Alemannen]], dy't yn [[496]] by de [[Slach by Tolbiak]] troch de Saaljers ferslein waarden, krige Klovis stipe fan de Ripuaryske kening [[Sigebert fan Keulen|Sigebert]]. == Keninkryk fan de "Ripuaryske Franken" == Yn de wittenskip wurdt by ferskate Frankyske hearskers besocht en klassifisearje haren as Ripuaryske Franken. Dêr heart ek de Frankyske kening Teudomer by, dêr't allinnich ynformaasje bekend fan is fia de Gallo-Romaanske biskop en skiedskriuwer [[Gregoarius fan Tours]]. Hy wie de soan fan Richomer en Askyla, en waard earst Romeinsk konsul en letter in Frankyske lytskening. Hy waard lang om let mei syn mem troch de Romeinen eksekutearre. Datselde gou foar Sigismer, dy't yn de boarnen foar [[469]] as "keningssoan" neamd waard. Fanwegen syn namme en it feit dat er in Boergondyske prinsesse boaske, itjinge mear mooglik achte waard dat soks om earder om in Ripuaryske as yn Salyske hearsker gean soe, waard er ta de Ripuaarjers rekkene. It Frankyske keninkryk, dêr't de hearskers fan yn Keulen harren sit hiene, waard dúdlik as Ripuarysk oanmurken. De iennige kening dy't in lange tiid oan 'e macht wie, is [[Sigebert fan Keulen]], dy't ein 5e en begjin 6e iuw regearre. Sigebert fersloech yn 496, yn oparbeidzjen mei de Salyske [[Merovingen|Merovingyske]] kening Klovis I, de Alemannen yn de niisneamde Slach by Tolbiak. By de slach rûn Sigebert in ferwûning oan de knibbel op, dêr't er syn bynamme "de Lamme" troch krige. Yn 508/509 waard Glodoarik, de soan fan Sigebert, troch Klovis oanset ta in moardoanslach op syn heit. Justjes dêrnei waard er op syn bar troch Klovis beskuldige fan heitemoard en waard dêrnei deade. Klovis loek dêrnei Keulen yn en waard troch de pleatslike notabelen as kening erkend. kki9z7hhcxupisfwu11tvdv540wq8zr 1228730 1228722 2026-04-26T22:22:25Z Kneppelfreed 2013 1228730 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} [[Ofbyld:Franken Expans1.jpg|300px|thumb|De twa Frankyske haadtakken: Salyske (giel) en Ripuaryske Franken (oranje) yn de 5e iuw]] De '''Ripuaryske Franken''', '''Ripuaarjers''' of '''Rynfranken''' ([[Latyn]]: ''Ripuarii'' of ''Ribuarii'', ôfkomstich fan it [[Aldfrankysk]]e ''rīp'', "ouwer") wiene de [[Franken]] dy't harren fêstigen yn en om de eardere Romeinske stêd [[Keulen]] hinne, oan de [[Ryn]] yn it hjoeddeistige [[Dútslân]]. De substamme fan de Franken soe yn de [[4e iuw]] ûntstien wêze troch it ferienjen fan ôfsûnderlike lytsere stammen. Harren wichtichste wengebiet soe by de [[Ryn]] del lizzen ha. By de rivier del soene de Ripuaarjers harren ferspraat hawwe fan Keulen oer [[Mainz]] oant [[Worms]] en [[Spiers]]. == It begryp Ripuaryske Franken == Oant de 1950-er jierren waarden de Ripuaarjers beskôge as de meast eastlike fan twa ôfsûnderlike "substammen" fan de Franken dy't nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] yn de [[5e iuw]] twa oangrinzgjende regio's yn it noarden fan [[Galje]] regearren. Neffens dy tradysje, dy't hjoed-de-dei noch hieltyd ynfloedryk is, regearren de Ripuaarjers net allinnich oer it [[Rynlân]] by Keulen, mar ek oer it gânse of it grutste part fan wat letter de regio [[Austraasje]] of [[Loataringen]] wurde soe, dat fan it suden fan it hjoeddeistige [[Belgje]] oant de Ryn yn it hjoeddeistige Dútslân en [[Nederlân]]. Harren westlike tsjinhingers wiene de [[Salyske Franken]] of Saaljers, dy't de kontrôle oer wat hjoed-de-dei Belgje en Noard-[[Frankryk]] is. Dy tradisjonele opfetting fan de Franken as twa grutte stammen dy't harren eigen gebieten bewennen, is benammen basearre op twa 7e iuwske Frankyske wetboeken: de ''[[Lex Ripuaria]]'' en de ''[[Lex Salica]]''. Dy wetten ferwize nei ferskate geografyske rjochtsgebieten, en der waard oppenearre dat de grins tusken de twa gebieten de [[Ardinnen]] en it [[Koalewâld]] wie, yn wat hjoed-de-dei [[Walloanje]] is. Sûnt de 1950-er jierren wurdt de term Ripuarysk net langer sjoen as ôfkomstich fan in stamnamme, ek al waard it lang om let de namme foar in spesifike befolkingsgroep yn Keulen. Der is ek in algeduerigen wittenskiplike diskusje oer wannear't en hoe de term Ripuarysk, as wannear't it ea sa wie, tapast warad op de folle gruttere Austrasyske regio, yn tsjinstelling ta de lytsere regio om Keulen hinne. De ''Lex Ripuaria'' sels wurdt no benammen sjoen as in wetboek fan it Keulske Rynlân, itjinge ek nei stêen lykas [[Bonn]], [[Zülpich]], [[Jülich]] en [[Neuss]] omfettet. == Franken == [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|300px|thumb|Germaanske stammen oan 'e Nedergermaanske Limes]] {{Apart|Franken}} In folk mei de namme ''Franci'' waard foar it earst neamd oan 'e ein fan de [[3e iuw]] yn [[Latyn]]ske skriften. Yn werklikheid gie it dêrby om meardere lytse stammen, dy't as Proto-Franken oantsjut wurde. Hja fêstigen har ynearsten rjochts fan de Ryn, feroaren gauris fan wengebiet en lutsen, yn wikseljende alliânsjes, hieltyd wer op rôftochten nei [[galje]] ta. Yn de rin fan de tiid ûnstiene ôfsûnderlike stammeferbûnen en ûntstie stadichoan in fêste etnyske ienheid de grutte stamme fan de Franken. Dy waarden neffens tradisjonele skiedwittenskip ûnderferdield yn in yn it noardwesten, oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]], fêstige dielstamme fan de [[Salyske Franken]] en in oan de Midryn en súdlik dêrfan fêstige dielstamme fan de Ripuaryske Franken. == Dielstammen fan de Franken == De Salyske Franken soene har yn [[Sallân]] oan de [[Isel]] en yn de Ryndelta fêstige hawwe, dêr't se fan nei [[Toksandrje]] en Noard-Galje ferspraat hiene en dêr it grûnwurk lein hawwe foar it lettere [[Frankyske Ryk]] ûnder de [[Merovingen]]. De Pipuayske Franken dêrfoaroer soene har tusken de Nederryn en de Midryn fêstige hawwe, yn 'e mid-5e iuw [[Keulen]] oermastere hawwe en harren dêrút fierder nei it suden en westen ferspraat hiene. fan de 5e/6e iuw soene de Salyske en Ripuaryske gebieten ûnder mienskiplike keningen feriene wêze. Foar de Ripuaarjers dy't har yn de omkriten fan Keulen fêstigen, soe sûnt de 6e iuw de namme fan ''Ripuarii''/''Ribuarii'' (ouwerbewenners) ûntstien wêze. De namme "[[Ripuarysk]]" is dêr wer fan ôflaat. De namme fan de Ripuaarjers soe letter ek de namme jûn hawwe oan it stamwetboek fan de ''[[Lex Ripuaria]]'', wylst it rjocht fan de Saaljers yn de ''[[Lex Salica]]'' fêstlein wêze soe. Resint ûndersyk hat sjen litten dat de ''Lex Ripuaria'' in gâns lettere oanpassing fan de ''Lex Salica'' is, en net needsaaklik in wiziging fan de wet dy't foar in ôfsûnderlike befolkingsgroep opsteld waard. Dêr is de twrm ''Lex Ripuaria'' mei op syn betiidst yn de 7e, of mooglik yn de 8e iuw foar it earst dokumintearre. It wurd ''riparii'', dat yn âldere boarnen foarkomt en gauris yn ferbân brocht wurdt mei in dielstamme hat dêrfoaroer neat te krijen mei de Ripuaarjers, mar giet nei alle gedachten werom op bergripen út de Romeinske administraasje. Ek de namme Ripuaryske Franken komt yn gjin inkelde boarne út 'e tiid fan it Frankyske Ryk foar. De besibbe term ''Francia Rinensis'' is foar it earst dokumintearre yn de 9e iuw troch de [[geograaf fan Ravenna]]. Op grûnwurk fan dy útkomsten hat de Dútske histoarikus Matthias Springer konkludearre dat it ûnderskied tusken de Salyske en Ripuaryske Franken op gjin inkelde wize oerienkomt mei de histoaryske realiteit. Njonken de Salyske en Ripuaryske Franken wurdt de rek noch wol in ûnderskied makke tusken de Mûzelfranken, in subgroep fan de Ripuaarjers, dy't har oan it begjin fan d e5e iuw oan de bopperin fan de Ryn en oan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] fêstigen. == Ekspânsje fan de Ripuaarjers == Foar de 4e iuw waard der hieltyd wer neamd oer ynfallen fan Franken yn it gebiet lofts fan de Ryn. [[Trier]] en Keulen waarden gauris oanfallen. Yn [[352]] stoarte de grins fan it Romeinske Ryk yn en fêstigen de as Ripuaryske Franken oantsjutte stammen har oan 'e lofterouwer fan de Ryn. Yn de dêropfolgjend edesenniums (356-387) brieken der gauris konflikten út mei de Romeinen, dy't wikseljend sukses opleveren. Tagelyk hiene guoan Frankyske eallju hege funksjes yn it Romeinske leger en wiene hege funksjonarissen ûnder de keizers [[Falentinianus I]] en [[Gratianus]]. Guon fan dy eallj wiene [[Merobaudes]], Richomer, Bauto en [[Arbogast]] en dy tsjinnen fan 370 oant 390 as legeroanfierders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') en hearden ta de machtichste manlju fan it Romeinske Ryk. Ta dy groep hearde Mallobaudes dy't yn [[378]] as kollega fan Richomer yn de funksje fan ''comes domesticorum'' (lieder fan de keizerlike liifwacht) ûnder legeroanfierder Merobaudes de [[Alemannen|Alemannyske]] Lentienzers weromkrong en dêrnei mooglik as [[lytskening]] fan de Ripuaarjers nei syn Frankyske thúslân weromkearde. Yn [[388]] en [[389]] brutsen de Ripuaarjers ûnder lieding fan Markomer, Gennobaudes en Sunno de ''[[limes]]'' oan dy't de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] en omkriten ferwoastgen en dêrnei in fredesferdrach mei keizer [[Falentinianus II]] sleaten. Dochs bleau der dêrnei noch ûnrêst oan de Ryn, sa't it sit fan de prefektuer sels ferpleatst wurd emoast fan de eardere Romeinske keizerstêd Augusta Trevorum (Trier) nei Arelate ([[Arles]]). Yn de jierren [[413]] oant [[420]] foelen Frankyske groepen Trier ferskate kearen oan en yn [[435]] feroveren se de stêd definityf. Ek Keulen foel yn 459/461 definityf yn Frankyske hannen, dy't har dêrnei oan de Midryn oant Mainz fêstigen. Keulen waard it sit fan in kening, dy't yn it pleatslike gûverbeurspaleis (''praetorium'') residearre. De bewenners fan de Romeinske stêd, dy't út Romeinen, [[Gallo-Romanen]] en [[Germanen]] (dy't yn frede mei d eRomeinenlibben, lykas de [[Ubjers]]) waarden, safierhinne se net flechte hiene, ûnderwurpen en giene op yn 'e Frankyske maatskippij. Fan [[470]] oant [[485]] wreiden de Ripuaryske Frankyske stammen harren fierder nei it súdwesten út, dêr't se de buorren fan de [[Boergonden]] waarden, dochs ek oansletten by delsettingsgebieten fan de groepen dy't as Mûzelfranken en Salyske Franken oantsjut waarden. Yn de desenniums dêrnei slagge it Salyske Ryk der ûnder de keningen [[Gilderik I]] en syn soan [[Klovis I]] yn en oermasterje gâns [[Galje]]. By de oarloggen tsjin de [[Alemannen]], dy't yn [[496]] by de [[Slach by Tolbiak]] troch de Saaljers ferslein waarden, krige Klovis stipe fan de Ripuaryske kening [[Sigebert fan Keulen|Sigebert]]. == Keninkryk fan de "Ripuaryske Franken" == Yn de wittenskip wurdt by ferskate Frankyske hearskers besocht en klassifisearje haren as Ripuaryske Franken. Dêr heart ek de Frankyske kening Teudomer by, dêr't allinnich ynformaasje bekend fan is fia de Gallo-Romaanske biskop en skiedskriuwer [[Gregoarius fan Tours]]. Hy wie de soan fan Richomer en Askyla, en waard earst Romeinsk konsul en letter in Frankyske lytskening. Hy waard lang om let mei syn mem troch de Romeinen eksekutearre. Datselde gou foar Sigismer, dy't yn de boarnen foar [[469]] as "keningssoan" neamd waard. Fanwegen syn namme en it feit dat er in Boergondyske prinsesse boaske, itjinge mear mooglik achte waard dat soks om earder om in Ripuaryske as yn Salyske hearsker gean soe, waard er ta de Ripuaarjers rekkene. It Frankyske keninkryk, dêr't de hearskers fan yn Keulen harren sit hiene, waard dúdlik as Ripuarysk oanmurken. De iennige kening dy't in lange tiid oan 'e macht wie, is [[Sigebert fan Keulen]], dy't ein 5e en begjin 6e iuw regearre. Sigebert fersloech yn 496, yn oparbeidzjen mei de Salyske [[Merovingen|Merovingyske]] kening Klovis I, de Alemannen yn de niisneamde Slach by Tolbiak. By de slach rûn Sigebert in ferwûning oan de knibbel op, dêr't er syn bynamme "de Lamme" troch krige. Yn 508/509 waard Glodoarik, de soan fan Sigebert, troch Klovis oanset ta in moardoanslach op syn heit. Justjes dêrnei waard er op syn bar troch Klovis beskuldige fan heitemoard en waard dêrnei deade. Klovis loek dêrnei Keulen yn en waard troch de pleatslike notabelen as kening erkend. == Taal == [[Ofbyld:Rheinischer faecher.png|thumb|De [[Rynlânske waaier]]:<br>1.[[Nederfrankysk]]<br>2.[[Limburchsk]]<br>3.[[Ripuarysk]]<br>4.noardlik [[Mûzelfrankysk]]<br>5.súdlik Mûzelfrankysk<br>6.[[Rynfrankysk]]]] Der binne gjin direkte boarnen oer de [[Aldfrankysk|âlde Frankyske taal]]. Fan de likernôch 1400 Latynske ynskripsjes yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' binne der justjes mear as 100 ôfkomstich fan it plattelân fan de Germaanske [[Ubjers]], dêr't de Ripuaryske Franken fan harren lân ynlûke soene. De ynskripsjes komme it meast foar yn de 3e iuw. De measten binne ôfkomstich út de grutte stêden fan ''Germania Inferior''. Oan 'e rjochterouwer fan de Ryn, dêr't de Rpuaarjers weikomme, is net sa'n hoemannichte oan Latynske ynskripsjes. De [[Heechdútske lûdferskowing]] barde súdlik fan in east-westlike line dy't de [[Benrather liny]] neamd wurdt. De Ryn krúst dy line yn 'e omkriten fan [[Düsseldorf]]. It part fan de Ryn mei Keulen ynbegrepen foarmet de saneamde [[Rynlânske waaier]], dêr't dialekten foarkommen dy't oergongsfoarmen foarmje tusken it [[Nederlânsk]] en it [[Heechdútsk]]. == Wet == {{Apart|Lex Ripuaria}} Yn 'e earste helte fan de 7e iuw krigen de Ripuaarjers fan de hearskjende Salyske Franken de Ripuaryske wet (''Lex Ripuaria''), in wetboek dat allinnich op harren fan tapassing wie. Yn de wetten fan de Salyske Franken, de ''[[Lex Salica]]'', wiene it Germaansk en Romeinsk rjocht mingd, wylst de wetten fan de Ripuaarjers mear it Germaansk rjocht folgen. De wetten dy't al foar de Ripuaarjers brûkt waarden, waarden yn 'e ''Lex Ripuaria'' bekrêftige sa't sy harren pleatslike grûnwet hâlde koene. == Sjoch ek == * [[Franken]] * [[Salyske Franken]] * [[Lex Ripuaria]] * [[Ripuarysk]] == Keppeling om utens == * {{cite web | title=''Franci Ripuarii in 400'' | year=2009 | publisher=euratlas | url=http://www.euratlas.net/history/europe/400/entity_627.html}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://en.wikipedia.org/wiki/Ripuarian%20Franks ''References'' en ''Sources''] op dizze side, en [https://de.wikipedia.org/wiki/Rheinfranken ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side]. }} [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] mz672ab84qm0r23spnflvpa9b5g5pv8 1228773 1228730 2026-04-27T02:46:25Z Kneppelfreed 2013 1228773 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Franken Expans1.jpg|300px|thumb|De twa Frankyske haadtakken: Salyske (giel) en Ripuaryske Franken (oranje) yn de 5e iuw]] De '''Ripuaryske Franken''', '''Ripuaarjers''' of '''Rynfranken''' ([[Latyn]]: ''Ripuarii'' of ''Ribuarii'', ôfkomstich fan it [[Aldfrankysk]]e ''rīp'', "ouwer") wiene de [[Franken]] dy't harren fêstigen yn en om de eardere Romeinske stêd [[Keulen]] hinne, oan de [[Ryn]] yn it hjoeddeistige [[Dútslân]]. De substamme fan de Franken soe yn de [[4e iuw]] ûntstien wêze troch it ferienjen fan ôfsûnderlike lytsere stammen. Harren wichtichste wengebiet soe by de [[Ryn]] del lizzen ha. By de rivier del soene de Ripuaarjers harren ferspraat hawwe fan Keulen oer [[Mainz]] oant [[Worms]] en [[Spiers]]. == It begryp Ripuaryske Franken == Oant de 1950-er jierren waarden de Ripuaarjers beskôge as de meast eastlike fan twa ôfsûnderlike "substammen" fan de Franken dy't nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] yn de [[5e iuw]] twa oangrinzgjende regio's yn it noarden fan [[Galje]] regearren. Neffens dy tradysje, dy't hjoed-de-dei noch hieltyd ynfloedryk is, regearren de Ripuaarjers net allinnich oer it [[Rynlân]] by Keulen, mar ek oer it gânse of it grutste part fan wat letter de regio [[Austraasje]] of [[Loataringen]] wurde soe, dat fan it suden fan it hjoeddeistige [[Belgje]] oant de Ryn yn it hjoeddeistige Dútslân en [[Nederlân]]. Harren westlike tsjinhingers wiene de [[Salyske Franken]] of Saaljers, dy't de kontrôle oer wat hjoed-de-dei Belgje en Noard-[[Frankryk]] is. Dy tradisjonele opfetting fan de Franken as twa grutte stammen dy't harren eigen gebieten bewennen, is benammen basearre op twa 7e iuwske Frankyske wetboeken: de ''[[Lex Ripuaria]]'' en de ''[[Lex Salica]]''. Dy wetten ferwize nei ferskate geografyske rjochtsgebieten, en der waard oppenearre dat de grins tusken de twa gebieten de [[Ardinnen]] en it [[Koalewâld]] wie, yn wat hjoed-de-dei [[Walloanje]] is. Sûnt de 1950-er jierren wurdt de term Ripuarysk net langer sjoen as ôfkomstich fan in stamnamme, ek al waard it lang om let de namme foar in spesifike befolkingsgroep yn Keulen. Der is ek in algeduerigen wittenskiplike diskusje oer wannear't en hoe de term Ripuarysk, as wannear't it ea sa wie, tapast warad op de folle gruttere Austrasyske regio, yn tsjinstelling ta de lytsere regio om Keulen hinne. De ''Lex Ripuaria'' sels wurdt no benammen sjoen as in wetboek fan it Keulske Rynlân, itjinge ek nei stêden lykas [[Bonn]], [[Zülpich]], [[Jülich]] en [[Neuss]] omfettet. == Franken == [[Ofbyld:Proto-Franken1.png|300px|thumb|Germaanske stammen oan 'e Nedergermaanske Limes]] {{Apart|Franken}} In folk mei de namme ''Franci'' waard foar it earst neamd oan 'e ein fan de [[3e iuw]] yn [[Latyn]]ske skriften. Yn werklikheid gie it dêrby om meardere lytse stammen, dy't as Proto-Franken oantsjut wurde. Hja fêstigen har ynearsten rjochts fan de Ryn, feroaren gauris fan wengebiet en lutsen, yn wikseljende alliânsjes, hieltyd wer op rôftochten nei [[Galje]] ta. Yn de rin fan de tiid ûnstiene ôfsûnderlike stammeferbûnen en ûntstie stadichoan in fêste etnyske ienheid dat ta de grutte stamme fan de Franken útwoeks. Dy waarden neffens tradisjonele skiedwittenskip ûnderferdield yn in yn it noardwesten, oan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]], fêstige dielstamme fan de [[Salyske Franken]] en in oan de Midryn en súdlik dêrfan fêstige dielstamme fan de Ripuaryske Franken. == Dielstammen fan de Franken == De Salyske Franken soene har yn [[Sallân]] oan de [[Isel]] en yn de Ryndelta fêstige hawwe, dêr't se fan nei [[Toksandrje]] en Noard-Galje ferspraat hiene. Dêr leine se it grûnwurk foar it lettere [[Frankyske Ryk]] ûnder de [[Merovingen]]. De Ripuaryske Franken dêrfoaroer soene har tusken de Nederryn en de Midryn fêstige hawwe, yn 'e mid-5e iuw [[Keulen]] oermastere hawwe en harren dêrút fierder nei it suden en westen ta ferspraat hawwe. Fan de 5e/6e iuw soene de Salyske en Ripuaryske gebieten ûnder mienskiplike keningen feriene wêze. Foar de Ripuaarjers dy't har yn de omkriten fan Keulen fêstigen, soe sûnt de 6e iuw de namme fan ''Ripuarii''/''Ribuarii'' (ouwerbewenners) ûntstien wêze. De namme "[[Ripuarysk]]" is dêr wer fan ôflaat. De namme fan de Ripuaarjers soe letter ek de namme jûn hawwe oan it stamwetboek fan de ''[[Lex Ripuaria]]'', wylst it rjocht fan de Saaljers yn de ''[[Lex Salica]]'' fêstlein wêze soe. Resint ûndersyk hat sjen litten dat de ''Lex Ripuaria'' in gâns lettere oanpassing fan de ''Lex Salica'' is, en net needsaaklik in wiziging fan de wet dy't foar in ôfsûnderlike befolkingsgroep opsteld waard. Dêr is de term ''Lex Ripuaria'' mei op syn betiidst yn de 7e, of mooglik yn de 8e iuw foar it earst dokumintearre. It wurd ''riparii'', dat yn âldere boarnen foarkomt en gauris yn ferbân brocht wurdt mei in dielstamme hat dêrfoaroer neat te krijen mei de Ripuaarjers, mar giet nei alle gedachten werom op termen út de Romeinske administraasje. Ek de namme Ripuaryske Franken komt yn gjin inkelde boarne út 'e tiid fan it Frankyske Ryk foar. De besibbe term ''Francia Rinensis'' is foar it earst dokumintearre yn de 9e iuw troch de [[geograaf fan Ravenna]]. Op grûnwurk fan dy útkomsten hat de Dútske histoarikus Matthias Springer konkludearre dat it ûnderskied tusken de Salyske en Ripuaryske Franken op gjin inkelde wize oerienkomt mei de histoaryske realiteit. Njonken de Salyske en Ripuaryske Franken wiene der ek noch de Mûzelfranken, in subgroep fan de Ripuaarjers, dy't har oan it begjin fan de 5e iuw oan de bopperin fan de Ryn en oan de [[Mûzel (Ryn)|Mûzel]] fêstigen. == Ekspânsje fan de Ripuaarjers == Foar de 4e iuw waard der hieltyd wer neamd oer ynfallen fan Franken yn it gebiet lofts fan de Ryn. [[Trier]] en Keulen waarden gauris oanfallen. Yn [[352]] stoarte de grins fan it Romeinske Ryk yn en fêstigen de as Ripuaryske Franken oantsjutte stammen har oan 'e lofterouwer fan de Ryn. Yn de dêropfolgjende desenniums (356-387) brieken der gauris konflikten út mei de Romeinen, dy't wikseljend sukses opleveren. Tagelyk hiene guon Frankyske eallju hege funksjes yn it Romeinske leger en wiene hege funksjonarissen ûnder de keizers [[Falentinianus I]] en [[Gratianus]]. Guon fan dy eallju wiene [[Merobaudes]], Richomer, Bauto en [[Arbogast]] en dy tsjinnen fan 370 oant 390 as legeroanfierders (''[[Magister militum|magistri militum]]'') en hearden ta de machtichste manlju fan it Romeinske Ryk. Ta dy groep hearde Mallobaudes dy't yn [[378]] as kollega fan Richomer yn de funksje fan ''comes domesticorum'' (lieder fan de keizerlike liifwacht) ûnder legeroanfierder Merobaudes de [[Alemannen|Alemannyske]] Lentienzers weromkrong en dêrnei mooglik as [[lytskening]] fan de Ripuaarjers nei syn Frankyske thúslân weromkearde. Yn [[388]] en [[389]] brutsen de Ripuaarjers ûnder lieding fan Markomer, Gennobaudes en Sunno de ''[[limes]]'' oan dy't de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] en omkriten ferwoastgen en dêrnei in fredesferdrach mei keizer [[Falentinianus II]] sleaten. Dochs bleau der dêrnei noch ûnrêst oan de Ryn, sa't it sit fan de prefektuer sels ferpleatst wurde moast fan de eardere Romeinske keizerstêd Augusta Trevorum (Trier) nei Arelate ([[Arles]]). Yn de jierren [[413]] oant [[420]] foelen Frankyske groepen Trier ferskate kearen oan en yn [[435]] feroveren se de stêd definityf. Ek Keulen foel yn 459/461 definityf yn Frankyske hannen, dy't har dêrnei oan de Midryn oant Mainz fêstigen. Keulen waard it sit fan in kening, dy't yn it pleatslike gûverneurspaleis (''praetorium'') residearre. De bewenners fan de Romeinske stêd, dy't út Romeinen, [[Gallo-Romanen]] en [[Germanen]] (dy't yn frede mei de Romeinenlibben, lykas de [[Ubjers]]) waarden, safierhinne se net flechte hiene, ûnderwurpen en giene op yn 'e Frankyske maatskippij. Fan [[470]] oant [[485]] wreiden de Ripuaryske Frankyske stammen harren fierder nei it súdwesten út, dêr't se de buorren fan de [[Boergonden]] waarden. Mar sletten se ek by de delsettingsgebieten fan de groepen, dy't as Mûzelfranken en Salyske Franken oantsjut waarden, oan. Yn de desenniums dêrnei slagge it Salyske Ryk der ûnder de keningen [[Gilderik I]] en syn soan [[Klovis I]] yn en oermasterje gâns [[Galje]]. By de oarloggen tsjin de [[Alemannen]], dy't yn [[496]] by de [[Slach by Tolbiak]] troch de Saaljers ferslein waarden, krige Klovis stipe fan de Ripuaryske kening [[Sigebert fan Keulen|Sigebert]]. == Keninkryk fan de "Ripuaryske Franken" == Yn de wittenskip wurdt der by ferskate Frankyske hearskers besocht en klassifisearje harren as Ripuaryske Franken. Dêr heart ek de Frankyske kening Teudomer by, dêr't allinnich ynformaasje bekend fan is fia de Gallo-Romaanske biskop en skiedskriuwer [[Gregoarius fan Tours]]. Hy wie de soan fan Richomer en Askyla, en waard earst Romeinsk konsul en letter in Frankyske lytskening. Hy waard lang om let mei syn mem troch de Romeinen eksekutearre. Datselde gou foar Sigismer, dy't yn de boarnen foar [[469]] as "keningssoan" neamd waard. Fanwegen syn namme en it feit dat er in Boergondyske prinsesse boaske, is it mear mooglik achte dat soks earder om in Ripuaryske as yn Salyske hearsker gean soe, en waard er dêrom ta de Ripuaarjers rekkene. It Frankyske keninkryk, dêr't de hearskers fan yn Keulen harren sit hiene, waard dúdlik as Ripuarysk oanmurken. De iennige kening dy't in lange tiid oan 'e macht wie, is [[Sigebert fan Keulen]], dy't ein 5e en begjin 6e iuw regearre. Sigebert fersloech yn 496, yn oparbeidzjen mei de Salyske [[Merovingen|Merovingyske]] kening Klovis I, de Alemannen yn de niisneamde Slach by Tolbiak. By de slach rûn Sigebert in ferwûning oan de knibbel op, dêr't er syn bynamme "de Lamme" troch krige. Yn 508/509 waard Glodoarik, de soan fan Sigebert, troch Klovis oanset ta in moardoanslach op syn heit. Justjes dêrnei waard er op syn bar troch Klovis beskuldige fan heitemoard en waard dêrnei deade. Klovis loek dêrnei Keulen yn en waard troch de pleatslike notabelen as kening erkend. == Taal == [[Ofbyld:Rheinischer faecher.png|thumb|De [[Rynlânske waaier]]:<br>1.[[Nederfrankysk]]<br>2.[[Limburchsk]]<br>3.[[Ripuarysk]]<br>4.noardlik [[Mûzelfrankysk]]<br>5.súdlik Mûzelfrankysk<br>6.[[Rynfrankysk]]]] Der binne gjin direkte boarnen oer de [[Aldfrankysk|âlde Frankyske taal]]. Fan de likernôch 1400 Latynske ynskripsjes yn 'e Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]'' binne der justjes mear as 100 ôfkomstich fan it plattelân fan de Germaanske [[Ubjers]], dêr't de Ripuaryske Franken harren lân fsn ynlûke soene. De ynskripsjes komme it meast foar yn de 3e iuw. De measten binne ôfkomstich út de grutte stêden fan ''Germania Inferior''. Oan 'e rjochterouwer fan de Ryn, dêr't de Rpuaarjers weikomme, is net sa'n hoemannichte oan Latynske ynskripsjes. De [[Heechdútske lûdferskowing]] barde súdlik fan in east-westlike line dy't de [[Benrather liny]] neamd wurdt. De Ryn krúst dy line yn 'e omkriten fan [[Düsseldorf]]. It part fan de Ryn mei Keulen ynbegrepen foarmet de saneamde [[Rynlânske waaier]], dêr't dialekten foarkommen dy't oergongsfoarmen foarmje tusken it [[Nederlânsk]] en it [[Heechdútsk]]. == Wet == {{Apart|Lex Ripuaria}} Yn 'e earste helte fan de 7e iuw krigen de Ripuaarjers fan de hearskjende Salyske Franken de Ripuaryske wet (''Lex Ripuaria''), in wetboek dat allinnich op harren fan tapassing wie. Yn de wetten fan de Salyske Franken, de ''[[Lex Salica]]'', wiene it Germaansk en Romeinsk rjocht mingd, wylst de wetten fan de Ripuaarjers mear it Germaansk rjocht folgen. De wetten dy't al foar de Ripuaarjers brûkt waarden, waarden yn 'e ''Lex Ripuaria'' bekrêftige sa't sy harren pleatslike grûnwet hâlde koene. == Sjoch ek == * [[Franken]] * [[Salyske Franken]] * [[Lex Ripuaria]] * [[Ripuarysk]] == Keppeling om utens == * {{cite web | title=''Franci Ripuarii in 400'' | year=2009 | publisher=euratlas | url=http://www.euratlas.net/history/europe/400/entity_627.html}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://en.wikipedia.org/wiki/Ripuarian%20Franks ''References'' en ''Sources''] op dizze side, en [https://de.wikipedia.org/wiki/Rheinfranken ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side]. }} [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] 3rh5i8egfugt629y5rmxndmdo8vc32i 0 191328 1228690 1228682 2026-04-26T13:30:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ 1228690 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytrêchgier |Ofbyld = [[Ofbyld:2012-white-backed-vulture.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[gieren]] (''Gyps'') |Wittenskiplike namme= Gyps africanus |Beskriuwer, jier= [[Tomasso Salvadori|Salvadori]], 1865 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''krityk'''</span> |lânkaart= }} De '''wytrêchgier''' (''Gyps africanus''), ek wol de '''Afrikaanske wytrêchgier''' neamd, is in [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It wie foarhinne de meast algemiene gier fan [[Afrika]], mar de populaasje is de lêste jierren tige hurd ôfnommen. == Skaaimerken == [[Ofbyld:White-backed vulture (Gyps africanus) Kruger.jpg|thumb|left|Wytrêchgier mei iepen wjukken.]] In folwoeksen wytrêchgier hat in gemiddelde lichemslingte fan 94 sm. De wjukspanne is likernôch 218 sm en it gewicht leit tusken de 4,15 en 7,20 kilogram. Nettsjinsteande de namme is de rêch fan 'e fûgel net hielendal wyt, mar earder donkergriis. De namme ferwiist benammen nei de ljochte stút dy't goed te sjen is as de fûgel de wjukken iepenet. Hy hat in krêftige swarte snaffel, in keale donkere kop en in lange, wittige nekke mei brune spikkels. It lichem is foar it grutste part brún, útsein de boppekant fan 'e romp en de fearren op 'e boppepoaten, dy't wyt binne. De wjukken binne brún mei wat donkere úteinen. == Fersprieding en habitat == De fûgel komt wiidferspraat foar yn Afrika besuden de [[Sahara]]. It is meastentiids in [[stânfûgel]], hoewol't der oanwizings binne dat guon populaasjes yn [[West-Afrika]] yn 'e reintiid nei it noarden lûke. It leefgebiet bestiet út iepen lânskippen sa as [[steppe]]s en [[savanne]]s. Dizze gier mijt tichte bosken en ek hiele keale woastinen. == Ekology == De wytrêchgier is in tige sosjale fûgel. Se frette net allinne yn grutte groepen, mar briede ek yn losse koloanjes. Dat biedt beskerming tsjin rôfdieren en makket it útwikseljen fan ynformaasje oer wêr't fretten te finen is makliker. Oars as in soad oare grutte gieren dy't op rotsrânen briede, is de wytrêchgier in fûgel dy't heech yn beammen briedt. It wyfke leit mar ien wyt aai yn 't jier. It útbrieden fan it aai duorret likernôch 56 dagen en wurdt troch beide âlden dien. [[Ofbyld:White-backed Vultures (Gyps africanus) on giraffe carcass ... (32477529784).jpg|thumb|left|Groep wytrêchgieren by in karkas fan in sjiraffe.]] De wytrêchgier is in [[iesiter]] dy't foaral fan deade bisten libbet. Se hawwe in foarkar foar de yngewanten fan in karkas, om't dat fleis sêfter is. Mei harren grutte wjukken kinne se oerenlang op 'e [[termyk]] sweve sûnder in soad enerzjy te ferbrûken. Se hawwe tige skerpe eagen en kinne fan grutte hichte ôf karkassen op 'e grûn waarnimme. == Status == [[Ofbyld:White-backed Vultures (Gyps africanus) (54178443656).jpg|thumb|Wytrêchgieren yn it [[Nasjonaal Park Kruger|Krugerpark]].]] Hoewol't it oantal wytrêchgieren yn 2007 noch rûsd waard op sa'n 270.000 yndividuen, is de populaasje sûnt dy tiid katastrofaal ôfnommen. De oarsaken hjirfoar binne it ferlies fan habitat troch yntinsive feehâlderij, de jacht op libbene gieren en fergiftiging troch it medisyn diclofenac yn it fee. Streupers fergiftigje mei opsetsin karkassen om de bisten út te roegjen, om't gieren boppe deade oaljefanten of noashoarns sirkelje en sa de lokaasje fan streupers ferriede kinne. Fanwegen de snelle efterútgong fan 'e soarte is de status op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de lêste jierren fluch oanpast: yn 2008 hie de fûgel noch de status gefoelich, yn 2012 bedrige en sûnt 2015 stiet de wytrêchgier as krityk bedrige (''Critically Endangered'') op 'e list. Om it útstjerren fan 'e wytrêchgier tefoarren te kommen, binne der ferskate inisjativen opset. Lykas yn [[Aazje]] wurde der yn lannen as [[Súd-Afrika]], [[Botswana]] en [[Simbabwe]] feilige sônes foar gieren ynsteld, grutte gebieten dêr't boeren en lânbesitters tasein ha gjin gif te brûken en dêr't de stroomkabels gierfreonlik makke binne. Ek binne der spesjalisearre opfangstasjons, lykas dat fan 'e organisaasje VulPro yn Súd-Afrika, dêr't ferwûne of fergiftige gieren opfongen wurde om se nei genêzing wer út te setten yn it wyld. Ek wurde dêr fûgels yn finzenskip fokt om de wylde populaasje letter oan te foljen. Op ferskate plakken yn súdlik Afrika wurde foerplakken ûnderhâlden, dêr't gieren karkassen krije dy't frij fan gif of lead binne. Om't streupers faak karkassen fergiftigje om de gieren (dy't harren lokaasje ferriede kinne) dea te krijen, wurde rangers oplaat om fergiftige karkassen fluch op te romjen foardat der hûnderten fûgels tagelyk fan frette. == Keppeling om utens == * [https://save-vultures.org/vulture-safe-zones/ Save Vultures Organisation.] * [https://www.vulpro.com/ Vulpro.] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-backed-vulture-gyps-africanus BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/whbvul1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whbvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gyps africanus|Wytrêchgier}} }} {{DEFAULTSORT:Witrechgier}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 1yfn0qs5b8gol0lwxt8qynfh3py9z0h 1228691 1228690 2026-04-26T13:30:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ 1228691 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytrêchgier |Ofbyld = [[Ofbyld:2012-white-backed-vulture.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[gieren]] (''Gyps'') |Wittenskiplike namme= Gyps africanus |Beskriuwer, jier= [[Tomasso Salvadori|Salvadori]], 1865 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''krityk'''</span> |lânkaart= }} De '''wytrêchgier''' (''Gyps africanus''), ek wol de '''Afrikaanske wytrêchgier''' neamd, is in [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It wie foarhinne de meast algemiene gier fan [[Afrika]], mar de populaasje is de lêste jierren tige hurd ôfnommen. == Skaaimerken == [[Ofbyld:White-backed vulture (Gyps africanus) Kruger.jpg|thumb|left|Wytrêchgier mei iepen wjukken.]] In folwoeksen wytrêchgier hat in gemiddelde lichemslingte fan 94 sm. De wjukspanne is likernôch 218 sm en it gewicht leit tusken de 4,15 en 7,20 kilogram. Nettsjinsteande de namme is de rêch fan 'e fûgel net hielendal wyt, mar earder donkergriis. De namme ferwiist benammen nei de ljochte stút dy't goed te sjen is as de fûgel de wjukken iepenet. Hy hat in krêftige swarte snaffel, in keale donkere kop en in lange, wittige nekke mei brune spikkels. It lichem is foar it grutste part brún, útsein de boppekant fan 'e romp en de fearren op 'e boppepoaten, dy't wyt binne. De wjukken binne brún mei wat donkere úteinen. == Fersprieding en habitat == De fûgel komt wiidferspraat foar yn Afrika besuden de [[Sahara]]. It is meastentiids in [[stânfûgel]], hoewol't der oanwizings binne dat guon populaasjes yn [[West-Afrika]] yn 'e reintiid nei it noarden lûke. It leefgebiet bestiet út iepen lânskippen sa as [[steppe]]s en [[savanne]]s. Dizze gier mijt tichte bosken en ek hiele keale woastinen. == Ekology == De wytrêchgier is in tige sosjale fûgel. Se frette net allinne yn grutte groepen, mar briede ek yn losse koloanjes. Dat biedt beskerming tsjin rôfdieren en makket it útwikseljen fan ynformaasje oer wêr't fretten te finen is makliker. Oars as in soad oare grutte gieren dy't op rotsrânen briede, is de wytrêchgier in fûgel dy't heech yn beammen briedt. It wyfke leit mar ien wyt aai yn 't jier. It útbrieden fan it aai duorret likernôch 56 dagen en wurdt troch beide âlden dien. [[Ofbyld:White-backed Vultures (Gyps africanus) on giraffe carcass ... (32477529784).jpg|thumb|left|Groep wytrêchgieren by in karkas fan in sjiraffe.]] De wytrêchgier is in [[iesiter]] dy't foaral fan deade bisten libbet. Se hawwe in foarkar foar de yngewanten fan in karkas, om't dat fleis sêfter is. Mei harren grutte wjukken kinne se oerenlang op 'e [[termyk]] sweve sûnder in soad enerzjy te ferbrûken. Se hawwe tige skerpe eagen en kinne fan grutte hichte ôf karkassen op 'e grûn waarnimme. == Status == [[Ofbyld:White-backed Vultures (Gyps africanus) (54178443656).jpg|thumb|Wytrêchgieren yn it [[Nasjonaal Park Kruger|Krugerpark]].]] Hoewol't it oantal wytrêchgieren yn 2007 noch rûsd waard op sa'n 270.000 yndividuen, is de populaasje sûnt dy tiid katastrofaal ôfnommen. De oarsaken hjirfoar binne it ferlies fan habitat troch yntinsive feehâlderij, de jacht op libbene gieren en fergiftiging troch it medisyn diclofenac yn it fee. Streupers fergiftigje mei opsetsin karkassen om de bisten út te roegjen, om't gieren boppe deade oaljefanten of noashoarns sirkelje en sa de lokaasje fan streupers ferriede kinne. Fanwegen de snelle efterútgong fan 'e soarte is de status op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de lêste jierren fluch oanpast: yn 2008 hie de fûgel noch de status gefoelich, yn 2012 bedrige en sûnt 2015 stiet de wytrêchgier as krityk bedrige (''Critically Endangered'') op 'e list. Om it útstjerren fan 'e wytrêchgier tefoarren te kommen, binne der ferskate inisjativen opset. Lykas yn [[Aazje]] wurde der yn lannen as [[Súd-Afrika]], [[Botswana]] en [[Simbabwe]] feilige sônes foar gieren ynsteld, grutte gebieten dêr't boeren en lânbesitters tasein ha gjin gif te brûken en dêr't de stroomkabels gierfreonlik makke binne. Ek binne der spesjalisearre opfangstasjons, lykas dat fan 'e organisaasje VulPro yn Súd-Afrika, dêr't ferwûne of fergiftige gieren opfongen wurde om se nei genêzing wer út te setten yn it wyld. Ek wurde dêr fûgels yn finzenskip fokt om de wylde populaasje letter oan te foljen. Op ferskate plakken yn súdlik Afrika wurde foerplakken ûnderhâlden, dêr't gieren karkassen krije dy't frij fan gif of lead binne. Om't streupers faak karkassen fergiftigje om de gieren (dy't harren lokaasje ferriede kinne) dea te krijen, wurde rangers oplaat om fergiftige karkassen fluch op te romjen foardat der hûnderten fûgels tagelyk fan frette. == Keppeling om utens == * [https://save-vultures.org/vulture-safe-zones/ Save Vultures Organisation.] * [https://www.vulpro.com/ Vulpro.] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-backed-vulture-gyps-africanus BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/whbvul1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whbvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gyps africanus|Wytrêchgier}} }} {{DEFAULTSORT:Witrechgier}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] po6r1dmab23ing0nzqf2dip1wx15h7j 0 191332 1228692 2026-04-26T13:34:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1228692 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} *Barbie, in ferlytsingsfoarm foar de Ingelske famkesnamme [[Barbara]] *''barbie'', Australysk-Ingelske sprektaal foar [[barbecue]] *[[Barbie (pop)]], in pop dy't yn 1959 foar it earst op 'e merk brocht waard troch Mattel *[[Barbie (mediafranchise)|''Barbie'' (mediafranchise)]], in Amerikaanske mediafranchise om 'e pop hinne **[[Barbie (fideospultsje út 1984)|''Barbie'' (fideospultsje út 1984)]], in fideospultsje út 1984 **[[Barbie (fideospultsje út 1991)|''Barbie'' (fideospultsje út 1991)]], in fideospultsje út 1991 **[[Barbie (film)|''Barbie'' (film)]], in Amerikaansk-Britske film út 2023 *[[Barbie (liet fan The Beach Boys)|''Barbie'' (liet fan The Beach Boys)]], in liet fan The Beach Boys út 1991 *[[Barbie (liet fan D-Block Europe)|''Barbie'' (liet fan D-Block Europe)]], in liet fan D-Block Europe út 2023 *[[Klaus Barbie]] (1913–1991), in nazy-Dútske oarlochsmisdiediger {{neibetsjuttings}} 0h60t0phb13x21xgt1823ctyv9vccmp 0 191333 1228695 2026-04-26T14:01:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = readsnaffelhokko |Ofbyld = [[Ofbyld:Crax blumenbachii (male).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje = [[sjakohinnen en hokkofûgels]] (''Cracidae'') |Skaai = [[hokko's]] (''Crax'') |Wittenskiplike namme= Crax blumenbachii |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]],..." 1228695 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readsnaffelhokko |Ofbyld = [[Ofbyld:Crax blumenbachii (male).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje = [[sjakohinnen en hokkofûgels]] (''Cracidae'') |Skaai = [[hokko's]] (''Crax'') |Wittenskiplike namme= Crax blumenbachii |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Crax blumenbachii map.svg|250px]] }} De '''readsnaffelhokko''' (''Crax blumenbachii'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sjakohinnen en hokkofûgels]] (''Cracidae''). Dizze grutte boskfûgel is [[Endemisme|endemysk]] foar it [[Atlantysk reinwâld]] yn it súdeasten fan [[Brazylje]]. It is in bedrige fûgel. == Skaaimerken == De readsnaffelhokko is in grutte fûgel dy't likernôch 82 oant 92 sm lang wurdt. Der is in dúdlik ferskil tusken de geslachten ([[seksuele dimorfy]]). It mantsje is hast hielendal swart mei in blauwe gloed oer de fearren. Op 'e kop hat er in opfallende túf fan krollige fearren. De ûnderkant fan 'e búk en de ûndersturtfearren binne wyt. Wat it mantsje it meast karakterisearret, is de opfallende reade waakshûd (de ferdikking by de snaffelbasis) en de reade lellen dy't ûnder de snaffel hingje. [[Ofbyld:Cracidae Crax blumenbachii 1.1.jpg|thumb|left|Wyfke.]] It wyfke sjocht der wat oars út: hja hat gjin reade snaffel, mar de fearren fan har búk en ûndersturt binne brúnoranje oant readbrún. Ek de wjukfearren ha readbrune mei swarte streekjes. Har túf is swart mei wite plakken. == Fersprieding en habitat == De soarte komt hjoed-de-dei allinne noch foar yn in pear fragminten fan it Atlantysk reinwâld yn 'e Braziljaanske steaten [[Espírito Santo]], [[Bahia]] en [[Minas Gerais]]. De fûgel libbet benammen yn it tichte, fochtige leechlânbosk. Se jouwe de foarkar oan ûnoantaaste bosken dêr't genôch fruit en wetter te finen is. == Ekology == De readsnaffelhokko siket it fretten meastentiids op 'e grûn, faak yn pearkes of lytse famyljegroepen. It dieet bestiet benammen út ferskillende soarten fruit, sied en knoppen, mar se ite bytiden ek ynsekten of oare lytse wringeleaze dierkes. It brieden bart meastentiids yn 'e simmerperioade. It nêst wurdt boud fan tûken en blêden op in hichte fan ien oant fjouwer meter yn 'e beammen. It wyfke leit gewoanlik twa aaien. == Status == De readsnaffelhokko hat op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de status bedrige (''Endangered''). Dat komt om't it leefgebiet fan 'e fûgel foar it grutste part ferlern gien is troch ûntbosking foar lânbou en houtkap. Dêrnjonken waard der yn it ferline in soad op de fûgel jage om it fleis. De wichtichste oerbleaune wylde populaasjes sitte yn it biologysk reservaat Sooretama en it oanswettende Vale Natural Reserve yn Espírito Santo. Yn 'e steaten Rio de Janeiro en Minas Gerais wie de fûgel sûnt de jierren 1960-1970 folslein ferdwûn, mar troch it útsetten fan fûgels út finzenskip binne der no wer lytse populaasjes yn ûnder oare it Guapiaçu Ecological Reserve (REGUA) en Fazenda Macedônia. Nettsjinsteande de beskerming bliuwt de yllegale jacht in grut probleem, sels yn 'e reservaten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22678544/191007925 IUCN Red List - Crax blumenbachii] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-curassow-crax-blumenbachii BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/rebcur1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rebcur1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Crax blumenbachii|Readsnaffelhokko}} }} {{DEFAULTSORT:Readsnaffelhokko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hokkofûgel]] [[Kategory:Hineftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] bj0c51a55uqnbbwjgskgqfdq73kuw9j 1228697 1228695 2026-04-26T14:02:01Z RomkeHoekstra 10582 1228697 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readsnaffelhokko |Ofbyld = [[Ofbyld:Crax blumenbachii (male).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje = [[sjakohinnen en hokkofûgels]] (''Cracidae'') |Skaai = [[hokkofûgels]] (''Crax'') |Wittenskiplike namme= Crax blumenbachii |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Crax blumenbachii map.svg|250px]] }} De '''readsnaffelhokko''' (''Crax blumenbachii'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sjakohinnen en hokkofûgels]] (''Cracidae''). Dizze grutte boskfûgel is [[Endemisme|endemysk]] foar it [[Atlantysk reinwâld]] yn it súdeasten fan [[Brazylje]]. It is in bedrige fûgel. == Skaaimerken == De readsnaffelhokko is in grutte fûgel dy't likernôch 82 oant 92 sm lang wurdt. Der is in dúdlik ferskil tusken de geslachten ([[seksuele dimorfy]]). It mantsje is hast hielendal swart mei in blauwe gloed oer de fearren. Op 'e kop hat er in opfallende túf fan krollige fearren. De ûnderkant fan 'e búk en de ûndersturtfearren binne wyt. Wat it mantsje it meast karakterisearret, is de opfallende reade waakshûd (de ferdikking by de snaffelbasis) en de reade lellen dy't ûnder de snaffel hingje. [[Ofbyld:Cracidae Crax blumenbachii 1.1.jpg|thumb|left|Wyfke.]] It wyfke sjocht der wat oars út: hja hat gjin reade snaffel, mar de fearren fan har búk en ûndersturt binne brúnoranje oant readbrún. Ek de wjukfearren ha readbrune mei swarte streekjes. Har túf is swart mei wite plakken. == Fersprieding en habitat == De soarte komt hjoed-de-dei allinne noch foar yn in pear fragminten fan it Atlantysk reinwâld yn 'e Braziljaanske steaten [[Espírito Santo]], [[Bahia]] en [[Minas Gerais]]. De fûgel libbet benammen yn it tichte, fochtige leechlânbosk. Se jouwe de foarkar oan ûnoantaaste bosken dêr't genôch fruit en wetter te finen is. == Ekology == De readsnaffelhokko siket it fretten meastentiids op 'e grûn, faak yn pearkes of lytse famyljegroepen. It dieet bestiet benammen út ferskillende soarten fruit, sied en knoppen, mar se ite bytiden ek ynsekten of oare lytse wringeleaze dierkes. It brieden bart meastentiids yn 'e simmerperioade. It nêst wurdt boud fan tûken en blêden op in hichte fan ien oant fjouwer meter yn 'e beammen. It wyfke leit gewoanlik twa aaien. == Status == De readsnaffelhokko hat op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de status bedrige (''Endangered''). Dat komt om't it leefgebiet fan 'e fûgel foar it grutste part ferlern gien is troch ûntbosking foar lânbou en houtkap. Dêrnjonken waard der yn it ferline in soad op de fûgel jage om it fleis. De wichtichste oerbleaune wylde populaasjes sitte yn it biologysk reservaat Sooretama en it oanswettende Vale Natural Reserve yn Espírito Santo. Yn 'e steaten Rio de Janeiro en Minas Gerais wie de fûgel sûnt de jierren 1960-1970 folslein ferdwûn, mar troch it útsetten fan fûgels út finzenskip binne der no wer lytse populaasjes yn ûnder oare it Guapiaçu Ecological Reserve (REGUA) en Fazenda Macedônia. Nettsjinsteande de beskerming bliuwt de yllegale jacht in grut probleem, sels yn 'e reservaten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22678544/191007925 IUCN Red List - Crax blumenbachii] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-curassow-crax-blumenbachii BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/rebcur1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rebcur1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Crax blumenbachii|Readsnaffelhokko}} }} {{DEFAULTSORT:Readsnaffelhokko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hokkofûgel]] [[Kategory:Hineftige]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] tjpkq2oj5wuz4xhrniypf31kiiaih6v 1228709 1228697 2026-04-26T14:45:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ik haw der "sjakohinnen en hokko's" fan makke. Dêr kin it wol mei ta, fyn ik. Mar feroarje it gerêst werom as jo it der net mei iens binne, Romke. 1228709 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readsnaffelhokko |Ofbyld = [[Ofbyld:Crax blumenbachii (male).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje = [[sjakohinnen en hokko's]] (''Cracidae'') |Skaai = [[hokko's]] (''Crax'') |Wittenskiplike namme= Crax blumenbachii |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Crax blumenbachii map.svg|250px]] }} De '''readsnaffelhokko''' (''Crax blumenbachii'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sjakohinnen en hokko's]] (''Cracidae''). Dizze grutte boskfûgel is [[Endemisme|endemysk]] foar it [[Atlantysk Reinwâld]] yn it súdeasten fan [[Brazylje]]. It is in bedrige fûgel. == Skaaimerken == De readsnaffelhokko is in grutte fûgel dy't likernôch 82 oant 92 sm lang wurdt. Der is in dúdlik ferskil tusken de geslachten ([[seksuele dimorfy]]). It mantsje is hast hielendal swart mei in blauwe gloed oer de fearren. Op 'e kop hat er in opfallende túf fan krollige fearren. De ûnderkant fan 'e búk en de ûndersturtfearren binne wyt. Wat it mantsje it meast karakterisearret, is de opfallende reade waakshûd (de ferdikking by de snaffelbasis) en de reade lellen dy't ûnder de snaffel hingje. [[Ofbyld:Cracidae Crax blumenbachii 1.1.jpg|thumb|left|Wyfke.]] It wyfke sjocht der wat oars út: hja hat gjin reade snaffel, mar de fearren fan har búk en ûndersturt binne brúnoranje oant readbrún. Ek de wjukfearren ha readbrune mei swarte streekjes. Har túf is swart mei wite plakken. == Fersprieding en habitat == De soarte komt hjoed-de-dei allinne noch foar yn in pear fragminten fan it Atlantysk reinwâld yn 'e Braziljaanske steaten [[Espírito Santo]], [[Bahia]] en [[Minas Gerais]]. De fûgel libbet benammen yn it tichte, fochtige leechlânbosk. Se jouwe de foarkar oan ûnoantaaste bosken dêr't genôch fruit en wetter te finen is. == Ekology == De readsnaffelhokko siket it fretten meastentiids op 'e grûn, faak yn pearkes of lytse famyljegroepen. It dieet bestiet benammen út ferskillende soarten fruit, sied en knoppen, mar se ite bytiden ek ynsekten of oare lytse wringeleaze dierkes. It brieden bart meastentiids yn 'e simmerperioade. It nêst wurdt boud fan tûken en blêden op in hichte fan ien oant fjouwer meter yn 'e beammen. It wyfke leit gewoanlik twa aaien. == Status == De readsnaffelhokko hat op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de status bedrige (''Endangered''). Dat komt om't it leefgebiet fan 'e fûgel foar it grutste part ferlern gien is troch ûntbosking foar lânbou en houtkap. Dêrnjonken waard der yn it ferline in soad op de fûgel jage om it fleis. De wichtichste oerbleaune wylde populaasjes sitte yn it biologysk reservaat Sooretama en it oanswettende Vale Natural Reserve yn Espírito Santo. Yn 'e steaten Rio de Janeiro en Minas Gerais wie de fûgel sûnt de jierren 1960-1970 folslein ferdwûn, mar troch it útsetten fan fûgels út finzenskip binne der no wer lytse populaasjes yn ûnder oare it Guapiaçu Ecological Reserve (REGUA) en Fazenda Macedônia. Nettsjinsteande de beskerming bliuwt de yllegale jacht in grut probleem, sels yn 'e reservaten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22678544/191007925 IUCN Red List - Crax blumenbachii] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-curassow-crax-blumenbachii BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/rebcur1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rebcur1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Crax blumenbachii|Readsnaffelhokko}} }} {{DEFAULTSORT:Readsnaffelhokko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] st6uhyu2iymj54893frf5nz8o2014fb 1228710 1228709 2026-04-26T14:45:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ bedrige 1228710 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readsnaffelhokko |Ofbyld = [[Ofbyld:Crax blumenbachii (male).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[hineftigen]] (''Galliformes'') |Famylje = [[sjakohinnen en hokko's]] (''Cracidae'') |Skaai = [[hokko's]] (''Crax'') |Wittenskiplike namme= Crax blumenbachii |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Crax blumenbachii map.svg|250px]] }} De '''readsnaffelhokko''' (''Crax blumenbachii'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sjakohinnen en hokko's]] (''Cracidae''). Dizze grutte boskfûgel is [[Endemisme|endemysk]] foar it [[Atlantysk Reinwâld]] yn it súdeasten fan [[Brazylje]]. It is in bedrige fûgel. == Skaaimerken == De readsnaffelhokko is in grutte fûgel dy't likernôch 82 oant 92 sm lang wurdt. Der is in dúdlik ferskil tusken de geslachten ([[seksuele dimorfy]]). It mantsje is hast hielendal swart mei in blauwe gloed oer de fearren. Op 'e kop hat er in opfallende túf fan krollige fearren. De ûnderkant fan 'e búk en de ûndersturtfearren binne wyt. Wat it mantsje it meast karakterisearret, is de opfallende reade waakshûd (de ferdikking by de snaffelbasis) en de reade lellen dy't ûnder de snaffel hingje. [[Ofbyld:Cracidae Crax blumenbachii 1.1.jpg|thumb|left|Wyfke.]] It wyfke sjocht der wat oars út: hja hat gjin reade snaffel, mar de fearren fan har búk en ûndersturt binne brúnoranje oant readbrún. Ek de wjukfearren ha readbrune mei swarte streekjes. Har túf is swart mei wite plakken. == Fersprieding en habitat == De soarte komt hjoed-de-dei allinne noch foar yn in pear fragminten fan it Atlantysk reinwâld yn 'e Braziljaanske steaten [[Espírito Santo]], [[Bahia]] en [[Minas Gerais]]. De fûgel libbet benammen yn it tichte, fochtige leechlânbosk. Se jouwe de foarkar oan ûnoantaaste bosken dêr't genôch fruit en wetter te finen is. == Ekology == De readsnaffelhokko siket it fretten meastentiids op 'e grûn, faak yn pearkes of lytse famyljegroepen. It dieet bestiet benammen út ferskillende soarten fruit, sied en knoppen, mar se ite bytiden ek ynsekten of oare lytse wringeleaze dierkes. It brieden bart meastentiids yn 'e simmerperioade. It nêst wurdt boud fan tûken en blêden op in hichte fan ien oant fjouwer meter yn 'e beammen. It wyfke leit gewoanlik twa aaien. == Status == De readsnaffelhokko hat op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de status bedrige (''Endangered''). Dat komt om't it leefgebiet fan 'e fûgel foar it grutste part ferlern gien is troch ûntbosking foar lânbou en houtkap. Dêrnjonken waard der yn it ferline in soad op de fûgel jage om it fleis. De wichtichste oerbleaune wylde populaasjes sitte yn it biologysk reservaat Sooretama en it oanswettende Vale Natural Reserve yn Espírito Santo. Yn 'e steaten Rio de Janeiro en Minas Gerais wie de fûgel sûnt de jierren 1960-1970 folslein ferdwûn, mar troch it útsetten fan fûgels út finzenskip binne der no wer lytse populaasjes yn ûnder oare it Guapiaçu Ecological Reserve (REGUA) en Fazenda Macedônia. Nettsjinsteande de beskerming bliuwt de yllegale jacht in grut probleem, sels yn 'e reservaten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22678544/191007925 IUCN Red List - Crax blumenbachii] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-curassow-crax-blumenbachii BirdLife, oproppen 26 april 2026.] * [https://ebird.org/species/rebcur1?siteLanguage=fy Ebird, oproppen 26 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rebcur1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Crax blumenbachii|Readsnaffelhokko}} }} {{DEFAULTSORT:Readsnaffelhokko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hokko]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] 82kh8pgc2iseowxbm36qlkzjjdy1k6j 0 191334 1228696 2026-04-26T14:01:37Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Readsnaffelhokko]] 1228696 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Readsnaffelhokko]] f02sy3yvunhcbfmqrfiu3ri6e5usdkr 0 191335 1228701 2026-04-26T14:31:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228701 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Barbie The Movie Logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Barbie_2023_poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Barbie'' | regisseur = [[Greta Gerwig]] | produsint = [[David Heyman]]<br>[[Margot Robbie]]<br>[[Tom Ackerley]]<br>[[Robbie Brenner]] | útfierend produsint = | senario = [[Greta Gerwig]]<br>[[Noah Baumbach]] | basearre op = [[Barbie (pop)]] fan [[Mattel]] | kamerarezjy = [[Rodrigo Prieto]] | muzyk = [[Mark Ronson]]<br>[[Andrew Wyatt]] | filmstudio = [[Heyday Films]]<br>[[Warner Bros.]]<br>[[LuckyChap Entertainment]]<br>[[NB/GG Pictures]]<br>[[Mattel Films]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Margot Robbie]]<br> [[Ryan Gosling]] | voice-over = [[Helen Mirren]] | byrollen = [[America Ferrera]]<br> [[Ariana Greenblatt]]<br> [[Will Ferrell]]<br> [[Kate McKinnon]]<br> [[Rhea Perlman]]<br> [[Simu Liu]]<br> [[Michael Cera]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] | premiêre = [[9&nbsp;july]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[fantasy (sjenre)|fantasy]][[komeedzjefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 114 minuten | budget = $145&nbsp;miljoen | opbringst = $1.448,1&nbsp;miljoen | prizen = 1 × [[Oscar]]<br>2 × [[Golden Globe]]<br>3 × [[Grammy Award]]<br>3 × [[Saturn Award]]<br>2 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Barbie''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[satire|satiryske]] [[fantasy (sjenre)|fantasy]][[komeedzjefilm]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Greta Gerwig]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Margot Robbie]] en [[Ryan Gosling]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], dy't de bekende [[pop]] mei [[Barbie (pop)|deselde namme]] is fan [[boartersguod]]merk [[Mattel]]. It [[plot|ferhaal]] folget Barbie en har [[freonskip|freon]] [[Ken (pop)|Ken]] op in reis fan selsûntdekking wannear't se nei in [[eksistinsjele krisis]] Barbielân ferlitte en nei de echte wrâld ta geane. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Barbie'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s en yn 'e [[bioskoop]] groeide de film út ta in reuseftich [[kommersje]]el súkses en de meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Barbie'' waard nominearre foar in grut tal [[priis (ûnderskieding)|prizen]] en wûn in [[Oscar]], twa [[Golden Globe]]s, trije [[Grammy Award]]s, trije [[Saturn Award]]s en twa [[Satellite Award]]s. ==Plot== In [[stereotype]] [[Barbie (pop)|Barbie]] wennet mei alle oare Barbies en alle [[Ken (pop)|Kens]] yn Barbielân. Dêr hearsket in [[martriarchaat|matriargale]] [[maatskippij]] dêr't de Barbies de tsjinst útmeitsje en de Kens der foar spek en beane by sitte en (ornaris om 'e nocht) yndruk besykje te meitsjen op 'e Barbies. Wylst de ûnderskate Barbies [[dokter]] of [[abbekate]] of [[wittenskipster]] of [[presidint]]e binne, hingje de Kens de hiele dei op it [[strân]] om en beskôgje dat as harren [[berop]]. Der is ek in groep út produksje nommen modellen, dy't behannele wurde as ferskoppelingen omreden fan harren ûngewoane eigenskippen. Ien fan 'e Kens ("Strân-Ken") [[leafde|hâldt fan]] stereotype Barbie en is allinnich mar [[gelokkigens|gelokkich]] as er by har wêze kin. Hy siket in neiere [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mar wit sels net hoe (in [[grap]] dy't ferwiist nei it ûntbrekken fan [[geslachtsorganen]] op Barbie- en Ken-poppen). It is lykwols in [[ûnbeäntwurde leafde]], want Barbie wiist him ôf yn it foardiel fan oare aktiviteiten en [[freonskip]]pen mei har freondinnen. Op in [[jûn]], wannear't se mei de oare Barbies by har thús yn har [[Barbie Malibu Dreamhouse|Malibu Dreamhûs]] in [[dûns]]feest hâldt, wurdt Barbie ynienen grypt troch soargen oer [[ferstjerren|stjerlikens]], eat dêr't se noch nea earder oer [[tinken|neitocht]] hat. De oare [[moarn (deidiel)|moarn]] docht bliken dat se yn ien [[nacht]] in [[stjonkende azem]], [[sellulitis]] en [[platfuotten]] ûntwikkele hat. De soargeleaze rûtine fan har bestean en it aura fan klassike perfeksje dat alle Barbies hawwe, wurdt dêrtroch danich oantaast. Barbie beslút te rie te gean by Rare Barbie, in pop dêr't sa wyld mei [[boartsjen|boarte]] is, dat se skeind rekke is. Dyselde rikkemandearret har oan om nei de echte wrâld te [[reis|reizgjen]] en it [[bern (persoan)|bern]] te sykjen dat mei har boartet, mei't dat de boarne fan har swierrichheden is. Barbie folget dy goerie op en set ôf nei de echte wrâld. Strân-Ken jout him by har troch himsels as [[ferstekling]] op 'e [[efterbank (auto)|efterbank]] fan har [[kabriolet]] te ferskûljen. {{Plotbedjer film}} Nei't se yn 'e echte wrâld arrivearje yn [[Venice Beach (Los Angeles)|Venice Beach]], in mondêne [[wyk]] fan [[Los Angeles]], falle Barbie en Ken fan 'e iene [[ferheardens]] yn 'e oare. Se hiene har nea foarstelle kinnen dat der in oarsoartige maatskippij bestie as dy fan Barbielân, mar fan in matriargale maatskippij is yn [[Kalifornje]] gjin sprake. Barbie jout in fint dy't oan har sit in klap yn it gesicht, wêrnei't sy en Ken [[arrestearre]] wurde troch de [[plysje]]. Se binne al rillegau wer op frije fuotten, en Barbie beslút dat harren [[klean]] te [[seksy]] binne, dat se nimt Ken mei nei in [[kleanwinkel]] dêr't se oare (mar noch hieltyd tige seksy) klean oandogge. It docht bliken dat se gjin [[jild]] hawwe om foar de oankeapen te beteljen, dat se beslute de klean te [[dieverij|stellen]], mei as gefolch dat se jitris arrestearre wurde en fannijs koarte tiid fêstsitte. Op basis fan 'e beide arrestaasjes wurdt de [[FBI]] him gewaar fan it bestean fan Barbie en Ken. De federale [[resjerzje]] meldt by [[boartersguod]]fabrikant [[Mattel]] dat der twa fan harren [[pop]]pen frij omrinne. De [[algemien direkteur]] fan Mattel [[skrik]]t dêr bot fan, om't him it "[[Skipper (Barbie)|Skipper]]-ynsidint noch net fergetten is (wêrby't ien fan 'e út produksje nommen modellen, Skipper, yn 'e echte wrâld bedarre en de boel op stelten sette). Der wurdt sadwaande ynset op 'e finzenname fan Barbie en Ken. Barbie spoart har eigneresse op, dat it [[teenager|teenage]]famke Sasha blykt te wêzen. As se Sasha op har [[middelbere skoalle]] opsiket, jout dy har sokke skerpe [[krityk]] foar it oanfiterjen fan ûnreälistyske [[skientme]]standerts, dat Barbie [[gûlen|yn triennen]] by har wei flechtet. Fuort letter wurdt se oppikt troch in team [[befeiliging]]slju fan Mattel en ôffierd nei it [[haadkantoar]] fan it [[bedriuw]]. Ken sjocht ûnderwilens syn eagen út en leart oer it [[patriargaat]] dat yn 'e echte wrâld hearsket, wêrby't [[manlju]] de tsjinst útmeitsje. Hy fielt foar it earst yn syn bestean dat minsken [[respekt]] foar him hawwe. Hy reizget werom nei Barbielân, dêr't er foar de oare Kens it patriargaat preket en harren oantrunet om him te helpen en pas dat prinsipe ek ta yn Barbielân. By Mattel ûntdekt Barbie dat har [[eksistinsjele krisis]] net feroarsake is troch Sasha, mar troch har [[mem]] Gloria, dy't de [[sekretaresse]] fan 'e algemien direkteur is. Sy hat de poppen bewarre dy't Sasha fuortdwaan woe en is dêr út [[nostalgy]] mei begûn te boartsjen wylst se dûnkere [[emoasje]]s en [[tinzen]] hie. De algemien direkteur, de [[finansjeel direkteur]] en de oare direksjeleden fan Mattel, dat allegearre manlju binne, besykje Barbie yn in [[ferpakking]] te stopjen om har werom te stjoeren nei it [[fabryk]] foar werfabrikaazje, mar Barbie hat it krekt op 'e tiid troch en spilet fan ruten. Op har flecht troch it haadkantoar moetet se in âldere frou mei de namme Ruth, dy't har helpt om út te naaien. Bûtendoar wurdt se oppikt troch Gloria en in ûnwillige Sasha, dy't har yn 'e auto oan har efterfolgers helpe te ûntkommen. In [[entûsjast]]e Gloria en in wat langer wat minder [[tsjinnichheid|tsjinnige]] Sasha reizgje mei Barbie nei Barbielân ta, mar dêr oankommen blykt neat te wêzen sa't Barbie it efterlitten hie. De Kens hawwe yn 'e tuskentiid de macht oernommen en de oare Barbies [[yndoktrinaasje|yndoktrinearre]] om ûnderhearrige rollen oan te nimmen, lykas dy fan reewillige [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|faam]], liddige [[húsfrou]] en iverige [[húshâldster]]. Barbie besiket de oare Barbies oer te heljen om wer ûnôfhinklike froulju te wurden, mar rekket [[klinyske depresje|depressyf]] as har dat net slagget. Wannear't Gloria útfart oer de [[seksisme|inoar tsjinsprekkende standerts dêr't froulju yn 'e echte wrâld oan achte wurde te foldwaan]], helpt dat Barbie wer by de wâl op. Se beseft dat Gloria it fermogen hat om ta de oare Barbies troch te kringen. Mei help fan Rare Barbie en de út produksje nommen modellen begjinne Barbie, Gloria, Sasha en [[Allan (Barbie)|Allan]] (in soarte fan anty-Ken dêr't mar ien model fan útbrocht is) de oare Barbies ien foar ien te [[ûntfieren]] om harren [[harsenspieling]] ûngedien te meitsjen. Neitiid [[manipulaasje|manipulearje]] de Barbies de Kens sadat dy ûnderling [[slaanderij|slaande deilis]] reitsje. Dat liedt harren ôf fan harren doel om 'e manlike superioriteit yn 'e [[grûnwet]] fan Barbielân op te nimmen fia in [[referindum]] wêrby't inkeld de Kens [[stimrjocht]] hawwe. Tsjin 'e tiid dat de Kens útfochten binne, hawwe de Barbies de macht wer stevich yn 'e hannen en is de maatskippij werombrocht ta de ''[[status quo ante]]''. Mei't se no sels [[ûnderdrukking]] ûnderfûn hawwe, beslute de Barbies tenei de Kens en de ôfwikende modellen better te behanneljen. Barbie en Ken [[fermoedsoening|fermoedsoenje]] har mei-inoar en [[ûntskuldiging|ûntskuldigje]] har foarinoaroer foar misstappen út it [[ferline]]. Mar Barbie sjocht noch altyd gjin [[takomst]] foar harren tegearre. Wannear't Ken him beklaget oer wat der sûnder har moat, fiteret se him oan om in selsstannige [[identiteit]] te finen, los fan har. Barbie, dy't noch altyd net wis is fan wa't sy sels is, moetet Ruth wer, de âldere frou dy't har earder yn it haadkantoar fan Mattel holpen hat. Dat blykt de [[geast]] fan [[Ruth Handler]] te wêzen, de betinkster fan Barbie en ien fan 'e oprjochters fan Mattel. Sy leit oan Barbie út dat har ferhaal gjin fêste ein hat en dat se sels kieze kin wat se mei har bestean dwaan wol. Wannear't Barbie oanjout in [[libben]]e [[frou]] wurde te wollen, warskôget Ruth har dat se dêrmei ek foar in úteinlik [[ferstjerren]] kiest. Barbie nimt dat lykwols op 'e keap ta. Nei't se [[ôfskie]] nommen hat fan Ken, de oare Barbies en alle oare bewenners fan Barbielân, reizget Barbie mei Gloria en Sasha (dy't ûnderwilens ta in bettere [[mem]]-[[dochter]]relaasje kommen binne) werom nei de echte wrâld. Net folle letter sette Gloria, har man en Sasha Barbie ôf by in gebou dêr't se nei binnen giet en harsels oankundiget as "Barbara Handler". It docht bliken dat se dêr foar har earste ôfspraak by de [[gynekolooch]] is. ==Rolferdieling== [[File:Margot Robbie at 29th Critics' Choice Awards.jpg (brightened).png|right|thumb|160px|[[Margot Robbie]].]] [[File:"First Man" Premiere at NASM (NHQ201810040122) (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Ryan Gosling]].]] [[File:America Ferrera in 2021.jpg|right|thumb|180px|[[America Ferrera]].]] [[File:Ariana Greenblatt (53672969621) (cropped).jpg|right|thumb|160px|[[Ariana Greenblatt]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | stereotype [[Barbie (pop)|Barbie]] | [[Margot Robbie]] |- | strân-[[Ken (pop)|Ken]] | [[Ryan Gosling]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Gloria | [[America Ferrera]] |- | Sasha | [[Ariana Greenblatt]] |- | [[voice-over|fertelster]] | [[Helen Mirren]] |- | [[algemien direkteur]] fan [[Mattel]] | [[Will Ferrell]] |- | rare Barbie | [[Kate McKinnon]] |- | [[Ruth Handler]] | [[Rhea Perlman]] |- | rivaal-Ken | [[Simu Liu]] |- | [[Allan (Barbie)|Allan]] | [[Michael Cera]] |- | [[presidint]]e Barbie | [[Issa Rae]] |- | [[skriuwster]] Barbie | [[Alexandra Shipp]] |- | [[natuerkundige]] Barbie | [[Emma Mackey]] |- | [[dokter]] Barbie | [[Hari Nef]] |- | [[basketbal]]-Ken | [[Kingsley Ben-Adir]] |- | stereotype Ken | [[Scott Evans (akteur)|Scott Evans]] |- | [[keunstner]] Ken | [[Ncuti Gatwa]] |- | Aaron Dinkins | [[Connor Swindells]] |- | [[finansjeel direkteur]] fan Mattel | [[Jamie Demetriou]] |- | [[oarehelt|man]] fan Gloria | [[Ryan Piers Williams]] |- | [[Midge (Barbie)|Midge]] | [[Emerald Fennell]] |- | [[FBI]]-[[spesjaal agint|agint]] | [[Ray Fearon]] |- | [[Barbie Video Girl]] | [[Mette Towley]] |- | mem dy't Ken om 'e tiid freget | [[Lauren Holt]] |- | [[abbekate]] Barbie | [[Sharon Rooney]] |- | [[rjochter]] Barbie | [[Ana Cruz Kayne]] |- | [[sjoernalist]]e Barbie | [[Ritu Arya]] |- | [[diplomate]] Barbie | [[Nicola Coughlan]] |- | Mattel-[[wurknimmer]] | [[Asim Chaudhry]] |- | [[Skipper (Barbie)|Skipper]] | [[Erica Ford (aktrise)|Erica Ford]] |- | [[Skipper (Barbie)|"Growing Up" Skipper]] | [[Hannah Khalique-Brown]] |- | [[Teen Talk Barbie]] | [[Marisa Abela]] |- | [[seemearmin]] Barbie | [[Dua Lipa]] <small>([[cameo]])</small> |- | seemearman Ken | [[John Cena]] <small>(cameo)</small> |- | Proust Barbie | [[Lucy Boynton]] |- | [[Ken (pop)#Sugar Daddy Ken|Sugar Daddy Ken]] | [[Rob Brydon]] <small>(cameo)</small> |- | [[Earring Magic Ken]] | [[Tom Stourton]] <small>(cameo)</small> |- | de jonge Sasha | [[Geneviève Toussaint]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== It idee om in [[live-action]]film te meitsjen op basis fan 'e [[populêr]]e [[pop]] [[Barbie (pop)|Barbie]] fan [[boartersguod]]fabrikant [[Mattel]] waard mids [[1980-er jierren]] al ûntwikkele by [[filmstudio]] [[Cannon Films]]. It kaam der lykwols nea fan. Yn [[2009]] sleat Mattel in oerienkomst mei [[Universal Pictures]], mar ek dat late nearne ta. Yn [[2014]] kaam der lykwols einlings en te'n lêsten beweging yn it projekt doe't Mattel in [[kontrakt]] foar it meitsjen fan in film sleat mei [[Sony Pictures]]. Der waard in [[senario]] skreaun en werskreaun, der waard nei in [[regisseur]] socht en [[akteur]]s waarden oanlutsen. [[Komédiënne]] [[Amy Schumer]] waard yn [[desimber]] [[2016]] frege foar de [[titelrol]] en hja soe ek ynspraak yn it skript krije. Yn [[maart]] [[2017]] ferliet se it projekt alwer. Yn earste ynstânsje wiet Schumer dat oan it feit dat se y.f.m. har oare wurk te min tiid foar de nije film hie, mar yn [[2023]] joech se ta dat it te krijen hie mei mieningsferskillen oer it skript tusken harsels en de [[filmprodusint|produsinten]]. Neitiid wie der sprake fan dat [[Anne Hathaway (aktrise)|Anne Hathaway]] de rol fan Barbie spylje soe, mar dat rûn op 'e non doe't de opsje op 'e [[filmrjochten]], dy't Sony Pictures nommen hie, yn [[oktober]] [[2018]] ôfrûn. [[File:Greta_Gerwig_Berlinale_2018.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Greta Gerwig]].]] Mattel hie ûnderwilens foar de film in eigen filmstudio optuge, [[Mattel Films]]. Dat bedriuw sleat doe in nije oerienkomst mei [[Warner Bros.]] De produsinten by dy studio woene de [[Austraalje (lân)|Australyske]] aktrise [[Margot Robbie]] as Barbie hawwe, en [[Patty Jenkins]] kaam koart yn byld as regisseur. [[Ynon Kreiz]], de [[algemien direkteur]] fan Mattel, en [[Robbie Brenner]], it haad fan Mattel Films, wiene ûnder de yndruk fan sawol Margot Robbie har [[minsklik lichem|fysike]] likenis mei in Barbiepop, as fan har ideeën foar de film. Robbie rekke sadwaande net inkeld as [[haadrol]]spylster, mar ek as produsinte by de film belutsen, en sy wie it dy't foarstelde om [[Greta Gerwig]] as regisseur te freegjen. Robbie makke sels it earste kontakt mei Gerwig. Gerwig wurke úteinlik op basis fan in senario dat skreaun wie troch harsels en har [[oarehelte|man]] [[Noah Baumbach]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Robbie Brenner, Margot Robbie, har man [[Tom Ackerley]] en [[David Heyman]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Warner Bros., Mattel Films, [[LuckyChap Entertainment]] fan Margot Robbie, [[Heyday Films]] fan David Heyman en [[NB/GG Pictures]]. Dêrmei wie ''Barbie'' in ynternasjonale [[ko-produksje]] tusken de [[Feriene Steaten]] en it [[Feriene Keninkryk]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]145&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Rodrigo Prieto]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Mark Ronson]] en [[Andrew Wyatt]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Barbie'' setten op [[22&nbsp;maart]] [[2022]] útein en duorren oant en mei [[21&nbsp;july]] fan dat jier. It meastepart fan 'e film waard opnommen yn 'e [[Warner Bros. Studios, Leavesden]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hertfordshire]]. Der waard ek op lokaasje filme, û.o. yn it [[Venice Beach Skatepark]] yn 'e [[wyk]] [[Venice Beach (Los Angeles)|Venice Beach]] yn [[Los Angeles]]. [[File:Barbie_and_Ken_costumes_from_Barbie_movie_at_Warner_Bros._Studio_Tour_Hollywood.jpg|right|thumb|180px|[[Kostúm]]s fan [[Barbie (pop)|Barbie]] en [[Ken (pop)|Ken]] út 'e film tentoansteld as ûnderdiel fan 'e [[Warner Bros. Studio Tour Hollywood]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Barbie'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De film gie op [[9&nbsp;july]] [[2023]] yn [[Los Angeles]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] en [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[4&nbsp;augustus]] [[2023]] by [[platemaatskippij]] [[WaterTower Music]]. Tagelyk mei ''Barbie'' draaide ek de [[biografyske film]] ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard. ''Barbie'' kaam op [[12&nbsp;septimber]] [[2023]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[17&nbsp;oktober]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ===Sinsuer=== Yn ferskate [[lannen en territoaria]] waard fan [[oerheid]]swegen it near lein op it fertoanen fan ''Barbie''. Yn [[Fjetnam]] wie de reden dêrfoar dat der yn 'e film in [[lânkaart]] te sjen is dêr't de saneamde [[Line fan Njoggen Streekjes]] op yntekene is. Dat is in [[Sina|Sineeske]] [[grins (line)|grinsline]] om alle ûnbewenne eilannen yn 'e [[Súdsineeske See]] hinne. Mei't oare lannen yn 'e regio [[territoriaal skeel yn de Súdsineeske See|ek oanspraak op dy eilannen meitsje]], is dat in gefoelich ûnderwerp. Ek yn 'e [[Filipinen]] ûntstiene dêr swierrichheden oer, mar dêr waard ''Barbie'' net ferbean, mar easke de nasjonale autoriteit op it mêd fan films dat de line ferdizene wurde soe. Yn guon [[islam]]ityske lannen waard it fertoanen fan ''Barbie'' ferbean om't der in [[homo]] yn 'e film foarkomt (ien fan 'e Kens), en/of om't ien fan 'e Barbies spile wurdt troch in [[transseksualiteit|transseksuele]] aktrise. De film waard dêrom beskuldige fan it promoatsjen fan "ferdjerlike [[Westerske wrâld|Westerske]] ynfloeden". Yn [[Koeweit]] en [[Algerije]] mocht ''Barbie'' alhiel net fertoand wurde, en ek yn [[Pakistan]] en [[Libanon]] ûntstie om 'e foarneamde reden kontroverse om 'e film hinne, mar dêr waard úteinlik besletten it fertoanen net oan bannen te lizzen. Yn beskate strang islamityske lannen, lykas [[Saûdy-Araabje]], waard ''Barbie'' net yn 'e bioskopen útbrocht. [[File:Barbie_Movie_Reception1_(cropped_2).jpg|left|thumb|250px|[[Regisseur]] [[Greta Gerwig]] (rj.) mei [[CNN]]-[[presintatrise]] [[Abby Phillip]] by in evenemint yn it ramt fan 'e film op 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ambassade]] yn [[Washington, D.C.]]]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Barbie'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa omskreau [[Michael Phillips (kritikus)|Michael Phillips]] fan 'e ''[[Chicago Tribune]]'' de film as "in prachtich, eksintryk foarbyld fan [[merknamme|merk]]útwreiding en rou ûnferhoalen [[kommersje|kommersjalisme]]". [[Richard Brody]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' fûn de film "briljant, byldmoai en ferrekte grappich". Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' parte [[Peter Bradshaw]] oan ''Barbie'' 3 fan 5 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta. Neffens him wie de film "strieljend leaflik mei in koartseftich [[rôze]] [[tema (fiksje)|tema]]", mar hy fûn it ek "in reuseftich twa oeren duorjend [[reklamespotsje]] foar in [[artikel (produkt)|produkt]]." [[Ryan Gosling]] omskreau er as in "sênesteller", mei't er "alle bêste [[dialooch]]regels" hie. Neffens Lovia Gyarke fan ''[[The Hollywood Reporter]]'' wie de film in "drege balansearact tusken hearrigens [oan Mattel] en subversiteit". Se hie lof foar de [[rezjy]] fan [[Greta Gerwig]], it [[produksje-ûntwerp]], de [[kostúm]]s, de [[soundtrack]] en it [[aktearjen]] fan 'e [[haadrolspiler]]s, mar [[krityk|bekritisearre]] de "betiizjende [[polityk]] en de ûnoandwaanlike [[emoasje|emosjonele]] neismaak". Yn it blêd ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' priizge Peter Debruge de [[humor]] yn 'e film, mar hy konkludearre dat it eins "in [[yntellekt]]uele [[ûnderfining]] [is], ynstee fan in emosjonelen-ien, en [dat it] fierhinne basearre [is] op 'e [[nostalgy]] fan it [[publyk]]." [[File:Warner_Bros._Studios,_Leavesden,_September_2023.JPG|right|thumb|250px|Yn it [[studiokompleks]] fan [[Warner Bros. Studios, Leavesden]], yn [[Hertfordshire]], waard it meastepart fan ''Barbie'' filme.]] [[Stephanie Zacharek]] hie yn in resinsje yn ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' lof foar it aktearjen fan [[Margot Robbie]] en Ryan Gosling en it produksje-ûntwerp fan 'e film, mar se fûn ''Barbie'' net botte [[feminist]]ysk en hielendal net subversyf. Yn 'e krante ''[[The Times]]'' skreau [[Camilla Long]] dat de film benammen de "rôze, jammerjende bedriuwshabsucht" fan [[Mattel]] etalearre. De boartersguodprodusint woe neffens har "beskuldigings fan [[seksisme]] de loef ôfstekke", mar it draaide der (neffens har) op út dat de film sels "seksistysk oandie" mei de ôfskildering dat "[[manlju]] stom binne, nei de [[sportskoalle]] geane, oeral hinne drave en neat jouwe om [[froulju]], wylst froulju ferstannige en [[ambysje|ambisjeuze]] mar úteinlik yn twastriid steande [[slachtoffer]]s binne." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Barbie'' in heech goedkarringspersintaazje fan 88%, basearre op 506 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] is in fisueel tûzelsinnich meitsjende [[komeedzjefilm|komeedzje]], mei in [[gefoel foar humor]] dat op fernimstige wize oanfolle wurdt troch in subversive [[plot]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Barbie'' in goedkarringspersintaazje fan 80%, basearre op 67 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Barbie'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]637,3&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $810,8&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $1.448,1&nbsp;miljoen, oftewol krapoan $1,5&nbsp;miljard. Ofset tsjin it [[budget]] fan $145&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $1.303,1&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie ''Barbie'' de meast opbringende film fan [[2023]] en (doe) de op 13 nei meast opbringende film aller tiden. [[File:Barbie_Billboard.jpg|left|thumb|350px|Ien fan 'e folslein [[rôze]] [[reklameboerd|reklamebuorden]] dêr't de film mei oanpriizge waard.]] ===Prizen=== By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]], waard ''Barbie'' yn [[2024]] nominearre foar 6 prizen yn 5 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] ([[Ryan Gosling]]), bêste byrol fan in [[aktrise]] ([[America Ferrera]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste orizjinele [[liet]] (''I'm Just Ken''), bêste [[produksje-ûntwerp]] en bêste [[kostúm]]ûntwerp. De film wûn de Oscar foar bêste orizjinele liet foar ''What Was I Made For?'' By de [[Golden Globes]] waard ''Barbie'' nominearre foar 9 prizen yn 7 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Musical of Komeedzje|bêste film (muscial of komeedzje)]], bêste [[regisseur]], bêste aktrise ([[Margot Robbie]]), bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling), bêste senario en bêste orizjinele liet (2 kear: ''Dance the Night'' en ''I'm Just Ken''). De film wûn 2 Golden Globes, foar bêste filmyske en kommersjele prestaasje en bêste orizjinele liet (''What Was I Made For?''). By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske prizen op it mêd fan [[muzyk]], waard ''Barbie'' nominearre foar 12 prizen yn 8 kategoryen. Dêrûnder wiene plaat fan it jier (''What Was I Made For?''), liet fan it jier (''Dance the Night''), bêste [[popmuzyk|popsolo-optreden]] ([[Billie Eilish]] mei ''What Was I Made For?''), bêste [[rapmuzyk|rapliet]] (''Barbie World''), bêste soundtrackalbum foar fisuele media, bêste liet skreaun foar fisuele media (3 kear: ''Barbie World'', ''Dance the Night'' en ''I'm Just Ken'') en bêste [[fideoclip]] (''What Was I Made For?''). De film wûn 3 Grammys, foar liet fan it jier (''What Was I Made For?''), bêste kompilaasjesoundtrack foar fisuele media en bêste liet skreaun foar fisuele media (''What Was I Made For?''). De film wûn ek de [[Billboard Music Award|''Billboard'' Music Award]] foar bêste soundtrack. By de [[MTV Video Music Award]]s waard ''Barbie'' nominearre foar 6 prizen yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste popliet en -optreden ([[Dua Lipa]] mei ''Dance the Night''), bêste [[goreografy]] (''Dance the Night'') en liet fan 'e simmer (3 kear: ''Barbie World'', ''Dance the Night'' en ''What Was I Made For?''). De film wûn de priis foar [[fideoclip]] mei in boadskip (Billie Eilish mei ''What Was I Made For?''). [[File:Barbie_premiere_Sydney_Eva_Rinaldi_(53012382179).jpg|right|thumb|180px|De nasjonale [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[premiêre]] fan ''Barbie'' yn [[Sydney]], mei in [[rôze]] [[loper (flierkleed)|loper]] (ynstee fan in [[read]]enien).]] ''Barbie'' waard ek nominearre foar 4 [[Screen Actors Guild Award]]s yn 'e kategoryen bêste aktrise (Margot Robbie), bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling), bêste [[cast]] yn in film en bêste groep [[stuntlju]] yn in film. By de [[Saturn Award]]s waard de film nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[fantasyfilm]], bêste regisseur, bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling), bêste filmsenario en bêste [[filmmuzyk]]. De film wûn 3 Saturn Awards, foar bêste akrise (Margot Robbie), bêste produksje-ûntwerp ([[Sarah Greenwood]]) en bêste kostúmûntwerp ([[Jacqueline Durran]]). By de [[Satellite Award]]s waard ''Barbie'' nominearre foar 11 prizen yn 10 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste regisseur, bêste aktrise yn in [[musical]] of [[komeedzjefilm]] (Margot Robbie), bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling), bêste byrol fan in aktrise (America Ferrera), bêste orizjinele senario, bêste [[filmmontaazje]], bêste kostúmûntwerp en bêste orizjinele liet (''I'm Just Ken''). De film wûn 2 Satellite Awards, foar bêste produksje-ûntwerp en bêste orizjinele liet (''What Was I Made For?''). Om utens waard ''Barbie'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 5 kategoryen: bêste aktrise (Margot Robbie), bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling), bêste orizjinele senario, bêste produksje-ûntwerp en bêste kostúmûntwerp. De film waard yn 'e kategory bêste bûtenlânske film ek nominearre foar [[Filmpriis fan 'e Japanske Akademy]]. By de [[AACTA International Award]]s, de wichtichste ynternasjonale filmprizen fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], it heitelân fan Margot Robbie, wûn ''Barbie'' de prizen yn 'e kategoryen bêste film, bêste aktrise (Robbie) en bêste byrol fan in akteur (Ryan Gosling). ''Barbie'' wûn prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]]. De film waard ek nominearre foar de [[Hugo Award]], de wichtichste priis op it mêd fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]]- en [[science fiction]]-[[literatuer]], yn 'e kategory bêste dramatyske presintaasje (lange foarm). Fierders wiene der 18 nominaasjes foar de [[Critics' Choice Movie Awards]] (6 wûn); 10 nominaasjes foar de [[People's Choice Awards]] (6 wûn); en 8 nominaasjes foar de [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]] (4 wûn). ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.barbie-themovie.com/ Offisjele webside fan ''Barbie''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt1517268/ Ynformaasje oer ''Barbie'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Barbie_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Barbie (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Barbie'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske satiryske film]] [[Kategory:Amerikaanske komeedzjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske fantasyfilm]] [[Kategory:Britske satiryske film]] [[Kategory:Britske komeedzjefilm]] [[Kategory:Britske fantasyfilm]] [[Kategory:Fantasykomeedzjefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan Heyday Films]] [[Kategory:Film fan LuckyChap Entertainment]] [[Kategory:Mattel]] [[Kategory:Film fan Greta Gerwig]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer feminisme]] [[Kategory:Film oer frouljushaat]] [[Kategory:Film oer memmen en dochters]] [[Kategory:Film oer in fiktyf lân]] [[Kategory:Film basearre op boartersguod]] 276t8uvmrw0ax4xwtow5wf4qccotbsa 14 191336 1228702 2026-04-26T14:32:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228702 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Gerwig, Greta]] 8czrs9w3rj5u822uylot80nfog6r7d2 14 191337 1228703 2026-04-26T14:35:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228703 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer seksisme|Frouljushaat]] [[Kategory:Frouljushaat]] a63ati9ifn45p6vcmw2k42rjchc1tk9 14 191338 1228704 2026-04-26T14:36:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228704 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Frou]] [[Kategory:Seksisme]] s4as3e2i67ixb96vu13ht6tsy8f5auu 14 191339 1228705 2026-04-26T14:37:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228705 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei studio|LuckyChap Entertainment]] [[Kategory:LuckyChap Entertainment]] nyrsx5wzi5e82rl3mc6v093i6j3sw9t 14 191340 1228706 2026-04-26T14:38:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228706 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaanske filmstudio]] [[Kategory:Amerikaanske telefyzjestudio]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2014]] sdc2r711n40pxm9ewazdb3cpworat7i 14 191341 1228707 2026-04-26T14:41:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228707 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaanske boartersguodprodusint]] [[Kategory:Amerikaanske spultsjesprodusint]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1945]] 918i3o7ppqtm88o3400oofd4idpovka 14 191342 1228711 2026-04-26T14:49:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228711 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Sjakohin of hokko]] ro3gzl9e0faezv5v0ymnkpd00tsuzav 14 191343 1228712 2026-04-26T14:50:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228712 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Hineftige]] af7yvmjobnkra8cia1kd5zy9wdbguxj 0 191344 1228714 2026-04-26T14:51:44Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Diana, prinsesse fan Wales]] 1228714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Diana, prinsesse fan Wales]] e2nu0k49dinizma6knfpdcpmgsgd860 0 191345 1228715 2026-04-26T15:40:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1228715 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} {{TOCright}} ==Fideospultsjes== *[[Killing Floor (fideospultsje)|''Killing Floor'' (fideospultsje)]], in fideospultsje út 2009 *''[[Killing Floor 2]]'', in fideospultsje út 2016 *''[[Killing Floor 3]]'', in fideospultsje út 2025 ==Films== *[[Killing Floor (film út 1984)|''Killing Floor'' (film út 1984)]], in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1984 *[[Killing Floor (film út 2007)|''Killing Floor'' (film út 2007)]], in Amerikaanske film út 2007 ==Literatuer== *[[Killing Floor (dichtbondel)|''Killing Floor'' (dichtbondel)]], in dichtbondel fan Ai út 1979 *[[Killing Floor (roman)|''Killing Floor'' (roman)]], in roman fan Lee Child út 1997 ==Muzyk== ===Bands=== *[[Killing Floor (Amerikaanske band)]], in Amerikaanske elektro-yndustriële band *[[Killing Floor (Britske band)]], in Bristke bluesrockband ===Albums=== *[[Killing Floor (album fan Vigilantes of Love)|''Killing Floor'' (album fan Vigilantes of Love)]], in album fan Vigilantes of Love út 1992 *[[Killing Floor (album fan Killing Floor)|''Killing Floor'' (album fan Killing Floor)]], in album fan Killing Floor út 1995 ===Lieten=== *[[Killing Floor (liet fan Howlin' Wolf)|''Killing Floor'' (liet fan Howlin' Wolf)]], in liet fan Howlin' Wolf út 1964 *[[Killing Floor (liet fan Redgum)|''Killing Floor'' (liet fan Redgum)]], in liet fan Redgum út 1978 *[[Killing Floor (liet fan Body Count)|''Killing Floor'' (liet fan Body Count)]], in liet fan Body Count út 1992 *[[Killing Floor (liet fan Bruce Dickinson)|''Killing Floor'' (liet fan Bruce Dickinson)]], in liet fan Bruce Dickinson út 1998 *[[Killing Floor (liet fan Black Stone Cherry)|''Killing Floor'' (liet fan Black Stone Cherry)]], in liet fan Black Stone Cherry út 2011 *[[Killing Floor (liet fan Lamb of God)|''Killing Floor'' (liet fan Lamb of God)]], in liet fan Lamb of God út 2026 {{neibetsjuttings}} d75izxjh2yxm9d556ncggx42pauhrxz 0 191346 1228716 2026-04-26T16:22:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228716 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Killing Floor'' | oarspr. titel = | auteur = [[Lee Child]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[roman]] | sjenre = [[skriller]] | skreaun = [[1994]]–[[1996]] | 1e publikaasje = [[1997]], [[Londen]] | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Bantam Books]] | rige = ''[[Jack Reacher (romansearje)|Jack Reacher]]'' | foarich diel = – <small>(earste diel)</small> | folgjend diel = ''Die Trying'' | bondel = | prizen = [[Anthony Award]] 1998<br>[[Barry Award]] 1998 | ISBN = 0 51 51 23 447 }} '''''Killing Floor''''' is in [[skriller]][[roman]] fan 'e hân fan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: "Moardflier". It [[boek]] is it earste diel út 'e tige súksesfolle [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-searje]]. It folget de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[omrinner]] en âld-[[militêre plysje]]man [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] wannear't er yn it [[fiktive]] plak Margrave, yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Georgia]], [[arrestearre]] wurdt foar in [[moard]] dy't er net begien hat. Sa begjint syn belutsenens by in saak dy't hieltyd nuverder en úteinlik ek tige persoanlik foar him wurdt. ''Killing Floor'' is skreaun yn it [[ik-perspektyf]]. It boek waard yn [[1997]] publisearre troch de [[útjouwerij]]en [[Bantam Books]] yn it [[Feriene Keninkryk]] en [[G.P. Putnam's Sons]] yn 'e Feriene Steaten. ''Killing Floor'' groeide út ta in geweldige [[bestseller]], in súkses dat de grûnslach lei foar de fierder ''Jack Reacher''-rige. Hoewol't dit boek it earst skreaune en publisearre diel is fan dy [[romansearje]], ferskynden der letter fjouwer [[prequel]]s, sadat ''Killing Floor'' [[gronology]]sk <small>(anno 2026)</small> it fyfde diel is. ==Ynhâld== It [[plot|ferhaal]] spilet yn [[1997]]. [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] is in eardere [[majoar]] yn it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]]. Seis [[moanne (tiid)|moannen]] earder is er [[earfol ûntslach|earfol ûntslein]] út [[militêre tsjinst]] fanwegen de ynkrimping fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]] nei de ein fan 'e [[Kâlde Oarloch]]. Sûnt doarmet er as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]]. Wat begûn as in oanstriid om wat mear fan dat lân te sjen dat er sa lang tsjinne hat, is útrûn op in libbenswize dy't er nea wer kwyt wol. Foar it earst yn syn libben is er wier frij om te dwaan en litten wat er mar wol, en dat befalt him poerbêst. Underweis mei in [[iepenbier ferfier|nachtbus]] fan [[Jacksonville (Floarida)|Jacksonville]] yn noardlik [[Floarida]] nei [[Atlanta]] yn [[Georgia]] beslút Reacher [[ympuls (psychology)|ympulsyf]] om út te stappen yn it (fiktive) stedsje Margrave yn Georgia, om't er in leafhawwer fan [[blues]]muzyk is en om't Margrave it [[ferstjerren|stjerplak]] wie fan 'e iere bluesmuzikant [[Blind Blake]].* De bus stoppet [[moarn (deidiel)|moarnsier]] oan 'e [[autosneldyk]] dy't by Margrave lâns giet, sadat Reacher de lêste 22^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[km]] [[rinne]] moat. Yn 'e [[rein (delslach)|rein]]. Wannear't er úteinlik yn in [[kafetaria]] yn Margrave sit op te drûgjen, wurdt er ta syn [[ferbjustering]] [[arrestearre]] foar [[moard]]. Hy blykt derfan fertocht te wurden de [[jûn]]s tefoaren yn in leechsteande pleatslike [[loads (gebou)|loads]] in lange man fan deunby fan efteren troch de [[holle]] sketten te hawwen mei in [[kûgel]] mei in sêfte punt. De [[identiteit]] fan dy man is ûnbekend, mei't der gjin [[identiteitsbewiis]] op it [[stoflik omskot]] oantroffen is, wylst it [[gesicht]] fuortblaasd is troch de reuseftige útgongswûne dy't kûgels mei sêfte punten meitsje. De pleatslike [[plysjekommissaris]], Morrison, dy't oan it haad stiet fan in [[plysjekorps]] fan acht man (ynkl. himsels), beweart dat er Reacher de foargeande jûns by de loads omhingjen sjoen hat. Reacher wit dat dat in [[leagen]] is, want de foargeande jûns wie hy noch yn Jacksonville. <br><small><nowiki>*</nowiki>) Dat is feitlik net wier. [[Blind Blake]], eins Arthur Blake ([[1896]]–[[1934]]), ferstoar yn [[Milwaukee]], [[Wisconsin]].</small> {{Plotbedjer}} Op it pleatslike [[plysjeburo]] komt Reacher yn 'e kunde mei Finlay, de iennichste [[resjersjeur]] fan it plysjekorps, en mei de freonlike froulike [[plysje]] Roscoe. Finlay nimt him yn 't [[ferhear]]. Reacher fertelt him hoe't it sit en Finlay liket him te leauwen. Mar hy moat likegoed it [[aliby]] noch checke en dêrfoar moat er earst de [[bussjauffeur]] en oare buspassazjiers efterhelje. Mei't it ûnderwilens [[freed]]temiddei is, spilet it neieroankommende [[wykein]] him dêrby parten. Reacher sjocht oankommen dat er it hiele wykein fêstholden wurde sil, dat hy besiket it spul wat te ferhastigjen. Wannear't Finlay him fertelt dat er in stikje [[papier]] mei in ûnbekend [[tillefoannûmer]] yn ien fan 'e [[skuon]] fan it [[slachtoffer]] fûn hat, mar dat er noch weromhearre moat fan it tillefonybedriuw om út te finen wa syn nûmer it is, trunet Reacher him oan om gewoan sels it nûmer te skiljen. It blykt nei in ynwenner fan Margrave te lieden, in Paul Hubble, dy't by in grutte [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] yn Atlanta wurket. Wannear't dyselde op it plysjeburo komt en de saak oan him foarlein wurdt, blaft er derút dat hy de lange man deasketten hat. Sawol Finlay as Reacher binne tige [[skepsis|skeptysk]] oer dy [[bekentenis]]. Mar de [[middei (deidiel)|middei]] rint op 'e ein, en wêr't Reacher al bang foar wie, dat bart: hy en Hubble wurde yn ôfwachting fan fierder ûndersyk foar it wykein oerbrocht nei it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] yn it oanbuorjende plak Warburton. Dêr hearre de beide mannen fêstset te wurden op 'e lichtbefeilige ôfdieling dy't tsjinst docht as [[hûs fan bewar]], mar ynstee bringt de [[sipier|haadsipier]] Spivey harren nei de swierst befeilige ôfdieling, dêr't de [[libbenslange finzenisstraf|libbenslang straften]] sitte. Wannear't op [[sneon]]temoarn [[negroïde ras|swarte]] [[binde]]leden Hubble tenei komme, beskermet Reacher him, net út 'e goedheid fan syn hert, mar út eigenbelang, om't er wol foar it ferstân hat dat de finzenen efter him oankomme sille as se mei Hubble klear binne. By de konfrontaasje wurdt de [[bril (optysk helpmiddel)|bril]] fan Hubble fyntrape en [[dieverij|stelt]] Reacher in [[sinnebril]] fan ien fan 'e bindeleden. Letter dy deis wurdt Reacher yn 'e [[dûs]]romte oanfallen troch trije leden fan 'e [[neonazisme|neonazistyske]] [[Aryske Bruorskip]]. Dat bekomt de mannen lykwols min, want as men by de [[militêre plysje]] tsjinnet, hat men allegeduerigen te krijen mei [[kriminelen]] dy't goed traind binne yn fjochtsjen. Dat betsjut dat militêre plysjes noch better traind wêze moatte. Yn it gejocht mei de Ariërs slacht Reacher ien dea en ferwûnet er de beide oaren slim. Op dat stuit dûkt ynienen Spivey op dy't him en Hubble halje-trawalje nei de bewarôfdieling slûket. Dat Spivey blykber stie te wachtsjen, fertelt Reacher dat de Ariërs yn opdracht wurken. Mei't Spivey de iennichste sipier is dy't Reacher en Hubble sjoen hawwe, is no net mear te bewizen dat se net altyd al yn it hûs fan bewar sitten hawwe. Dat past Reacher skoan, want dat betsjut dat hy in perfekt aliby hat foar de dea fan 'e Ariër. Mar wat er net begrypt, is wêrom't Spivey him dea hawwe woe. Dy middeis besiket er Hubble út te kloarkjen, mar dyselde wol inkeld yn 'e meast algemiene termen wat sizze oer de moardaak. De fermoarde lange man yn 'e loads wie in ûndersiker dy't Hubble nei Margrave ta helle hie. Hubble is nammentlik belutsen rekke by in [[organisearre misdie|kriminele organisaasje]]. Dêr doar er fierders neat oer te sizzen, want der binne [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] utere yn 'e rjochting fan syn [[oarehelte|frou]] Charlie en harren beide jonge [[bern (persoan)|bern]]. Op [[snein]]temoarn wurde Reacher en Hubble frijlitten: Finlay en Roscoe hawwe de hiele freedtejûn en sneon trochwurke om it aliby fan Reacher befêstige te krijen. Reacher nimt yn omtinken om no te sjen dat er fuortkomt, mar twa dingen hâlde him yn Margrave: der is besocht him deryn te lúzjen (Morrison) en te fermoardzjen (Spivey) en hy wol witte hoe't dat sit, en dêrnjonken fielt er him [[seksuele oantrekking|tige oanlutsen]] ta Roscoe. Sadwaande jout er him by it ûndersyk fan Finlay. Hubble wurdt wei út syn hûs en kin net mear fûn wurde. Te let beseft Reacher dat de [[moardoanslach]] yn it tichthûs net op him, mar op Hubble rjochte wie. Hy riddenearret út dat Spivey tsjin 'e leden fan 'e Aryske Bruorskip sein hawwe moat: "Dy mei de bril, dy moatte jim ha." Mar tsjin 'e tiid dat se yn 'e dûsromte wiene, hie Hubble gjin bril mear en Reacher al. Reacher is der dêrom wis fan dat Hubble dochs noch fermoarde is. Underwilens is der einlings en te'n lêsten útslach kommen út 'e [[database]] fan 'e [[FBI]] yn [[Washington, D.C.]] oangeande de [[fingerôfdruk]]ken fan it moardslachtoffer. Ta Reacher syn folsleine shock blykt it om syn eigen, fan him ferfrjemde [[broer]] Joe te gean. No is de saak hielendal persoanlik wurden foar Reacher. Finlay, dy't de omkriten fan it [[plak delikt]] útkamt, fynt in twadde fermoarde man, dy't nei alle gedachten tagelyk mei Joe om hals brocht is. De identiteit fan it twadde slachtoffer wurdt fêststeld as [[frachtweinsjauffeur]] Sherman Stoller. Wannear't Finlay mar gjin kontakt krije kin mei kommissaris Morrison, oan wa't er de nije ûntwikkelings yn 'e saak trochdwaan wol, giet er nei it hûs fan 'e man. Yn 'e [[sliepkeamer]] treft er Morrison en syn frou op bisteftige wize ôfslachte oan, op krekt deselde manear as de bedrigings dy't tsjin Hubble en syn frou en bern utere wiene. Tusken de bedriuwen troch krije Reacher en Roscoe in [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]]. Om 'e sinnen te fersetten geane se jûns nei in [[bar]] dêr't in [[band]] [[optreden (foarstelling)|optreedt]] krekt oer de [[grins (line)|grins]] yn [[Alabama]]. Se drinke allebeide en binne net by steat om werom te riden. Dêrom nimme se in keamer yn in pleatslik [[motel]] dêr't se de nacht trochbringe. As se de oare deis wer yn Margrave komme, docht bliken dat der by Roscoe har wente [[ynbraak|ynbrutsen]] is. Mei't it de hiele nacht reind hat dat it spielde, binne op 'e [[parket (flier)|parketflier]] fan har [[wenkeamer]] de fuotstappen te sjen fan fjouwer pear manljusskuon dy't nei har sliepkeamer liede en sûnder wat bedijd te hawwen wer weromkomme. It is Reacher en Roscoe dúdlik dat se troch poer [[lok (geunstige rin fan omstannichheden)|lok]] oan 'e dea ûntkomd binne, mei't de mannen sûnder mis yn 't sin hiene om mei har beiden itselde te dwaan dat se mei de Morrisons dien hawwe. (Op dit foarfal slacht de [[titel (namme)|titel]] fan it boek, ''Killing Floor'', "Moardflier".) Reacher is bang dat dejingen dy't efter de moarden sitte út klearebare [[wraak]] Charlie Hubble en har bern tenei komme sille. Finlay regelet fia in [[kunde]] fan sines, [[spesjaal agint]] Picard fan 'e [[FBI]], dat it trio [[ûnderdûke]] kin yn Atlanta yn in [[safehouse]] fan 'e FBI. Reacher wit oer it wurk fan syn broer Joe allinnich mar dat er yn 'e tsjinst wie by it [[Amerikaansk Ministearje fan Finânsjes]]. Ut neifraach by syn [[sekretaresse]] docht bliken dat Joe it haad wie fan 'e ôfdieling dy't [[falskemunterij]] tsjingean moat. Hy wie nei Margrave ta kommen nei't Hubble kontakt mei it Ministearje fan Finânsjes opnommen hie. De jûns dat er fermoarde waard, hied er in geheime moeting mei in twadde [[ynformant]], Sherman Stoller. Stikje by bytsje komt oan it ljocht dat Margrave de basis is fan in [[binde]] falskemunters dy't ûnder lieding stiet fan Kliner, in [[sakeman]] dy't de machtichste man fan it stedsje is, en syn soan, Kliner jr., in lossleine [[psychopaat]]. Kliner sr. is de moardner fan Joe Reacher en Sherman Stoller. It is noch altyd ûndúdlik hoe't de falskemunterij krekt yn syn wurk giet, mei't foar de [[Amerikaanske dollar]] tige spesifyk "papier" brûkt wurdt, dat eins foar sa'n 90% út [[katoen]] en foar 10% út [[linnen]] bestiet. Ferskate ekspêrs mei wa't er praat, bewissigje Reacher derfan dat sok papier foar falskemunters binnen de grinzen fan 'e Feriene Steaten net te besetten is om't it produksjeproses tige strang befeilige wurdt. Roscoe tinkt dat Kliner, waans [[bedriuw]] in [[fabryk]] yn [[Fenezuëla]] hat, it falske jild dêr drukke lit, it yn 'e Feriene Steaten [[ynfier]]t fia de [[haven]] fan Jacksonville en it dan oer de legere 48 steaten distribuëarret út syn bedriuw yn Margrave wei. Dy [[teory]] wurdt lykwols ûntkrêfte wannear't Reacher himsels tagong ferskaft ta in [[frachtwein]] dy't út Margrave wei ûnderweis is nei [[Los Angeles]]; de laadromte blykt leech te wêzen. Behalven heit en soan Kliner binne ek Grover Teale, de [[boargemaster]] fan Margrave, en ferskate leden fan it pleatslike plysjekorps lid fan 'e binde. Kommissaris Morrison wie dat ek, mar hy en syn frou binne troch Kliner-en-dy fermoarde om't Morrison sa ynkompetint wie (hy hie nammentlik fan Kliner opdracht krigen om 'e liken fan Joe Reacher en Sherman Stoller ferdwine te litten). Spivey, de tichthûssipier, heart ek ta de binde, mar ek hy wurdt yn opdracht fan Stoller út 'e wei romme wannear't Reacher him ûnder druk besiket te setten om oan ynformaasje oer de binde te kommen. FBI-agint Picard helpt Finlay en Reacher temûk, om't foar de offisjele ynset fan 'e FBI ferlet is fan in fersyk fan it haad fan it pleatslike plysjekorps, en dat is, no't Morrison dea is, boargemaster Teale, dy't sa'n fersyk fansels net dwaan sil. Om't er sels net oan ien wei troch Charlie Hubble en har bern yn it safehouse bewekje kin, freget Picard oft Roscoe dat dwaan kin. Dat bestjut dat allinnich Reacher en Finlay oerbliuwe om mei de binde fan Kliner ôf te weven. Reacher lit oan [[brigadier]] Baker, fan wa't er ûnderwilens wit dat dy in bindelid is, mar dy't sels mient dat Reacher noch neat trochhat, witte dat er yn it lege hûs fan 'e Hubbles oernachtsje sil. Te neare nacht arrivearret dêr in fiiftal mannen om him dea te meitsjen, besteande út Kliner jr., twa oare plysjes as Baker, en twa [[befeiliging]]slju fan it bedriuw fan Kliner. Mar Reacher hat in [[mûklaach]] opset en makket ynstee de fiif ynkringers ien foar ien dea. Op basis fan fierder ûndersyk dat Reacher en Finlay yn Atlanta dogge, riddenearret Reacher úteinlik út hoe't it sit mei de falskemunterij. De [[bankbiljet]]ten fan ferskillende denominaasjes fan oare [[muntienheid|muntienheden]] ferskille ornaris yn grutte: it bryfke fan [[€]]5 is bgl. lytser as dat fan €10, dat lytser is as dat fan €20, dat wer lytser is as dat fan €50, ensfh. By de Amerikaanske dollar is dat lykwols net sa: it bryfke fan $1 is like grut as dat fan $100. Wat Kliner docht, is miljoenen bryfkes fan $1 ynsammelje yn 'e Feriene Steaten, dy't yn frachtweinen lykas dy fan Stoller nei Margrave ta brocht wurde. Dêrnei wurde se it lân [[smokkeljen|útsmokkele]] nei Kliner syn fabryk yn Fenezuëla, dêr't se mei [[gloar]] bleekt wurde om se wer blanko te meitsjen. Dan kinne se op 'e nij drukt wurde, mar no as bankbiljetten fan $100, dy't dan wer weromkomme nei de Feriene Steaten. Wannear't Reacher en Finlay weromkeare yn Margrave, wurde se lykwols yn it plysjeburo opwachte en finzen nommen troch Kliner, Teale, Baker en, ta harren skrik, FBI-agint Picard, dy't ek ta de binde blykt te hearren. It docht bliken dat Charlie Hubble en har bern net feilich ûnder bewekking troch Roscoe yn in safehouse yn Atlanta sitte, mar dat beide froulju en de bern al dagenlang fêstholden wurde yn it bedriuw fan Kliner, dêr't Picard harren fuortendaliks hinne brocht hat. Kliner wol fan Reacher witte wêr't er Paul Hubble ferburgen hat. Reacher beseft dan dat er mis wie oer Hubble, dy't dus dochs net al fermoarde is, mar sa ferstannich west hat om ûnder te dûken. Kliner driget syn fjouwer [[gizeling (misdriuw)|gizelders]] en Finlay op bisteftige wize te fermoardzjen as Reacher net binnen fyftjin [[oere]]n mei Hubble op 'e lapen komt. Dat, Reacher moat der op út, mei Picard om in eachje op him te hâlden. Mar hy soarget der mei opsetsin foar dat er in lekke [[luchtbân|bân]] kriget, wat him de ôflieding jout om in [[fjoerwapen]] te bemachtigjen en Picard del te sjitten. No't er wit dat Hubble noch libje moat, kin er útriddenearje wêr't de man him beskûl hâlde moat. Hy hellet him op en twaresom keare se werom nei Margrave. Dêr treffe se Finlay noch yn 'e [[sel (finzenis)|sel]] fan it plysjeburo oan, mar Kliner-en-dy binne foarearst weromgien nei syn bedriuw. Sadwaande kinne Reacher en Hubble Finlay útbrekke. Mei syn trijen beslûpe se dy nachts it bedriuw fan Kliner, dêr't Reacher earst Baker útskeakelet, dy't as bûtenwacht fungearret. Dêrnei kringe se it bedriuwgebou yn, dêr't se de beide [[sliep]]ende Hubble-bern yn in kantoarke fine en stilwei fuortslúkje kinne. Kliner en Teale binne mei de beide froulju yn 'e loads fan it bedriuw, dêr't de froulju biljetten fan $1 yn [[karton]]nene [[doaze]]n lade moatte. Wylst Hubble syn bern yn feilichheid bringt, stekt Finlay mei in [[knypflesse]] [[benzine]] ûnder de loadsdoar troch de ûnbidige bulte opslein jild yn 'e [[brân]]. Dat jout genôch ôflieding foar Reacher om Teale en Kliner del te sjitten sûnder dat ien fan dy mannen daliks Charlie Hubble en Roscoe delmeant. Wannear't hy en Finlay besykje om Roscoe en Charlie út 'e baarnende loads te krijen, dûkt ynienen in ferwûne en [[razernij|poerrazene]] Picard op. Yn in gefjocht makket Reacher him mei help fan Finlay dea, wêrnei't de beide mannen mei de froulju út 'e loads ûntkomme wylst de flammen al út it dak slane. Reacher bringt noch in lêste nacht troch mei Roscoe, mar hy beseft dat se net byinoar passe. Hy is in omdoarmer dy't nea gelokkich is as er te lang op itselde plak bliuwt, wylst sy yn Margrave woartele is en al plannen makket foar har [[takomst]] dêre. Boppedat hat Reacher yn Margrave safolle lju út 'e ljochten holpen, dat de grûn him der te hjit ûnder de fuotten wurden is. Hy wit dat er úteinlik [[frijspraak|frijsprutsen]] wurde soe fan alle mooglike [[ynbeskuldigingstelling|oanklachten]], mar hy hat der net folle sin oan om twa jier yn it tichthûs troch te bringen oant de trage rêden fan 'e [[burokrasy]] ta dy konklúzje kommen binne. It is folle makliker om gewoan te ferdwinen. Dat Roscoe bringt him nei Atlanta, dêr't er op 'e bus nei [[Kalifornje]] stapt. ==Prizen en nominaasjes== ''Killing Floor'' wûn of wie nominearre foar de folgjende [[priis (ûnderskieding)|prizen]]: *1998: winner fan 'e [[Anthony Award]] foar bêste earste roman *1998: winner fan 'e [[Barry Award]] foar bêste earste roman *1998: nominearre foar de [[Dilys Award]] *1998: nominearre foar de [[Macavity Award]] foar bêste earste detektiveroman *2000: winner fan 'e [[Priis fan 'e Japanske Aventoerefiksjeferiening]] foar bêste oersette roman ==Adaptaasje ta tillefyzje== ''Killing Floor'' waard adaptearre ta it earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'', dy't produsearre waard troch [[Skydance Television]], de [[Paramount Television Studios]], [[Blackjack Films]] en de [[Amazon Studios]]. It seizoen wie fan [[febrewaris]] [[2022]] ôf te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]]. Foar de tillefyzje-adaptaasje waarden der ferskate feroarings yn it ferhaal oanbrocht. Sa waard it [[personaazje]] fan Kliner jr. midstwa spjalten yn K.J. Kliner en Dawson Kliner. Ek waard it personaazje fan Frances Neagley yntrodusearre, in eardere ûnderhearrige fan Reacher by de [[militêre plysje]], dy't yn 'e romansearje pas yn lettere dielen opdûkt. ==Keppelings om utens== *{{en}}[https://www.jackreacher.com/uk/books/killing-floor/ Offisjele Britske webside oer ''Killing Floor''] *{{en}}[https://www.jackreacher.com/us/books/killing-floor/ Offisjele Amerikaanske webside oer ''Killing Floor''] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Child, Lee}}, ''Killing Floor'', Londen, 1997 (Bantam Books), ISBN 0 51 51 23 447. ---- Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Killing_Floor_(novel) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Killing Floor'' (roman)}} [[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]] [[Kategory:Skrillerroman]] [[Kategory:Ingelsktalige roman]] [[Kategory:Roman út 1997]] [[Kategory:Literatuer oer moard]] [[Kategory:Literatuer oer falskemunterij]] [[Kategory:Literatuer oer in feteraan]] [[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]] [[Kategory:Literatuer oer in omrinner]] [[Kategory:Literatuer oer bruorren]] [[Kategory:Literatuer oer de FBI]] [[Kategory:Literatuer oer ûntfiering]] [[Kategory:Literatuer oer in gizeling]] jivmmlcezrt74xdodkentz6bhw7ktz7 14 191347 1228717 2026-04-26T16:23:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228717 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Literatuer oer in misdriuw|Gizeling]] [[Kategory:Gizeling (misdriuw)]] 3101tir8dk5qxztrqx7st933q5iohnz 0 191348 1228723 2026-04-26T20:53:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1228723 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} {{TOCright}} *[[J. Robert Oppenheimer]] (1904–1967), in Amerikaansk natuerkundige, de "Heit fan 'e Atoombom" ==Entertainment== *[[Oppenheimer (tillefyzjesearje)|''Oppenheimer'' (tillefyzjesearje)]], in Britske tillefyzjesearje út 1980 oer J. Robert Oppenheimer *[[Oppenheimer (band)]], in Noardierske band **[[Oppenheimer (album)|''Oppenheimer'' (album)]], it debútalbum fan dy band út 2006 *[[Oppenheimer (toanielstik)|''Oppenheimer'' (toanielstik)]], in toanielstik fan Tom Morton-Smith út 2015 oer J. Robert Oppenheimer *[[Oppenheimer (film)|''Oppenheimer'' (film)]], in Amerikaansk-Britske film út 2023 oer it libben fan J. Robert Oppenheimer ==Bedriuwslibben== *[[Oppenheimer Holdings]], in Kanadeeske holding fêstige yn Toronto **[[Oppenheimer & Co.]], in Kanadeeske ynvestearringsbank ==Oar== *[[Oppenheimer (diamant)]], in grutte giele diamant ferneamd nei sir Ernest Oppenheimer *[[Oppenheimer (efternamme)]], in efternamme fan Dútske en Dútsk-Joadske oarsprong *[[Oppenheimer (famylje)]], in Súdafrikaanske famylje fan Ingelsk komôf *[[Oppenheimer (krater)]], in ynslachkrater op 'e moanne, ferneamd nei J. Robert Oppenheimer {{neibetsjuttings}} bko9ga5kk9yzrntawwv69ouxfsrgv29 6 191349 1228724 2026-04-26T21:02:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''Oppenheimer'' út 2023. 1228724 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Oppenheimer'' út 2023. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} 8spnwnm3vludtlaa70el2btzwe3p8v3 1228725 1228724 2026-04-26T21:02:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gearfetting */ 1228725 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Oppenheimer'' út 2023. Ik haw rjochtefrije logo fan [[:c:File:Oppenheimer Movie Logo 2023.png]] nommen en der in swarte eftergrûn efter set, sadat it better it logo werjout sa't dat op 'e filmposter te sjen is. Dit is in logo besteande út simpele letters en/of ienfâldige geometryske foarmen dy't net oer de drompel fan orizjinaliteit komt om oanspraak meitsje te kinnen op auteursrjochtlike beskerming. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} s4rfoec6l7vv96hxzdqkse4h2l5572s 0 191350 1228731 2026-04-26T22:29:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228731 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Oppenheimer film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Oppenheimer_(film).jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Oppenheimer'' | regisseur = [[Christopher Nolan]] | produsint = [[Christopher Nolan]]<br>[[Emma Thomas]]<br>[[Charles Roven]] | útfierend produsint = [[J. David Wargo]]<br>[[James Woods]] | senario = [[Christopher Nolan]] | basearre op = ''[[American Prometheus]]'' fan <br>[[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] | kamerarezjy = [[Hoyte van Hoytema]] | muzyk = [[Ludwig Göransson]] | filmstudio = [[Universal Pictures]]<br>[[Syncopy Inc.]]<br>[[Atlas Entertainment]]<br>[[Breakheart Films]]<br>[[Peters Creek Entertainment]]<br>[[Gadget Films]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Cillian Murphy]]<br> [[Robert Downey jr.]] | voice-over = | byrollen = [[Emily Blunt]]<br> [[Matt Damon]]<br> [[Florence Pugh]]<br> [[Josh Hartnett]] <br> [[Benny Safdie]] <br> [[Alden Ehrenreich]] <br> [[David Krumholtz]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] | premiêre = [[11&nbsp;july]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] <small>(diels [[swart-wyt]])</small> | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 180 minuten | budget = $100&nbsp;miljoen | opbringst = $975,8&nbsp;miljoen | prizen = 7 × [[Oscar]]<br>5 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[Grammy Award]]<br>3 × [[SAG Award]]<br>7 × [[BAFTA]]<br>4 × [[Saturn Award]]<br>4 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Oppenheimer''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher Nolan]]. De [[film]] is foar in diel yn [[swart-wyt]] útfierd. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Cillian Murphy]] en [[Robert Downey jr.]], mei [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]] en [[Florence Pugh]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de Amerikaanske [[natuerkundige]] [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], dy't lieding joech oan it [[Manhattanprojekt]] dat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] de earste [[atoombom]] ûntwikkele. Hy wurdt dêrom ek wol de "Heit fan 'e Atoombom" neamd. De [[film]] waard basearre op 'e [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' fan [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]]. De [[film]] folget Oppenheimer fan syn [[studint]]ejierren ôf troch syn jierren as [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] en as sympatisant fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten]] oant en mei syn belutsenens by it Manhattanprojekt. Nei ôfrin fan 'e oarloch hat er [[spyt]] fan wat syn [[wapen]] oanrjochte hat by it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]], en wurdt er in [[pasifist]]. Hy besiket de ûntwikkeling fan fierdere [[massaferneatigingswapen]]s ôf te remjen en komt yn konflikt mei de [[ambysje|ambisjeuze]], [[wraak]]suchtige [[politikus]] [[Lewis Strauss]], dy't der yn [[1949]] foar soarget dat Oppenheimer útsletten wurdt fan 'e Amerikaanske wapenprogramma's en sa syn ynfloed ferliest. ''Oppenheimer'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. De film die it yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el tige goed en groeide út ta de op twa nei meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Oppenheimer'' wûn de [[Oscar foar Bêste Film]] en seis oare Oscars, de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]] en fjouwer oare Golden Globes, in [[Grammy Award]], trije [[Screen Actors Guild Award]]s, sân [[BAFTA's]], fjouwer [[Saturn Award]]s, fjouwer [[Satellite Award]]s en in breed ferskaat oan oare [[priis (ûnderskieding)|prizen]]. ==Plot== Yn 'e [[1920-er jierren]] folget in jonge [[Feriene Steaten|Amerikaan]] fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]], [[J. Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]] ("Oppie" foar syn [[freonskip|freonen]]) in [[stúdzje]] [[natuerkunde]]. Mei't er him spesjalisearje wol yn [[kwantumfysika]], in foarm fan natuerkunde dy't yn syn heitelân net [[ûnderwiis]]d wurdt, moat er om utens. Hy studearret earst oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]], yn [[Ingelân]], ûnder [[Patrick Blackett]], en makket syn stúdzje ôf oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], yn [[Dútslân]]. Yn dy tiid reizget er hiel [[Jeropa]] troch en komt er yn 'e kunde mei in protte oare natuerkundigen, ûnder wa [[Isidor Rabi]], in oare Amerikaan fan Joadsk komôf, mei wa't befreone rekket, en de Dútser [[Werner Heisenberg]]. Nei't er weromkeard is nei de Feriene Steaten set Oppenheimer as [[heechlearaar]] de [[fakulteit]] foar kwantumfysika op oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]], wêrmei't er syn heitelân op syn fakgebiet by de tiid bringt. Yn [[Berkeley (Kalifornje)|Berkeley]], ûnder de reek fan [[San Francisco]], rekket er befreone mei oare heechlearaars, lykas de natuerkundige [[Ernest Lawrence]] en de [[taalkundige]] [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]]. Guon fan dyselden, ûnder wa Chevalier, binne lid fan 'e [[Kommunistyske Partij fan 'e Feriene Steaten]] (CPUSA). Oppenheimer wurdt sels gjin lid fan 'e CPUSA, mar sympatisearret wol mei in protte stânpunten fan 'e [[politike partij|partij]] en jout fia de CPUSA [[jild]] oan 'e [[Spanje|Spaanske]] [[republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|republikeinen]], dy't fan [[1936]] ôf yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] tsjin 'e [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco|Franco]] stride. Op it mêd fan persoanlike [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] slacht Oppenheimer mei ferskate [[froulju]] om, wêrfan't guon [[troud]] binne. Dat jout him de [[reputaasje]] fan in rokkejager. Hy kriget op in stuit in yntinse [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de (net troude) [[kommunist]]yske [[psychologe]] [[Jean Tatlock]], dy't oanhâldt oant er de [[biologe]] [[Katherine Oppenheimer|Kitty Puening]] moetet. Kitty is op dat stuit troud mei har trêde [[oarehelte|man]], mar Oppenheimer begjint in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] mei har. Wannear't Kitty [[swierens|swier]] rekket, [[skieding (houlik)|skiedt]] se halje-trawalje fan har man om te wertrouwen mei Oppenheimer. {{Plotbedjer film}} Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wurdt yn 'e Feriene Steaten fan oerheidswegen in wapenprogramma opset dat rjochte is op 'e ûntwikkeling fan 'e [[atoombom]]. Dêr wurdt o sa geheimsinnich oer dien. Ernest Lawrence wurdt deryn behelle, mar Oppenheimer, omreden fan syn kommunistyske sympatyen, net. Nei't [[nazy-Dútslân]] yn [[1941]] de [[Sovjet-Uny]] [[Operaasje Barbarossa|binnenfallen]] is, en de Feriene Steaten yn 'e oarloch behelle wurde troch de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]], binne de Amerikanen en de Russyske kommunisten bûnsgenoaten. Underling [[wantrouwen]] bliuwt bestean, mar de eangst dat nazy-Dútslân, dêr't Heisenberg lieding jout oan [[Dútsk nukleêr programma|in eigen atoomprogramma]], as earste in atoombom ûntwikkelje sil, makket dat Oppenheimer syn eftergrûn minder wichtich wurdt. Yn [[1942]] wurdt er sadwaande troch [[kolonel]] (letter [[generaal]]) [[Leslie Groves]] frege om te helpen by it Amerikaanske atoomprogramma, dat de [[koadenamme]] 'it [[Manhattanprojekt]]' hat. Oppenheimer kriget de lieding oer it projekt. Hy stelt foar en bring de belutsen [[wittenskipper]]s (en har [[gesin]]nen) byinoar yn in nij te bouwen [[doarp]] yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] komt te hjitten. Rabi wegeret syn meiwurking om't er net dielnimme wol oan 'e ûntwikkeling fan in [[massaferneatigingswapen]], hoewol't er yn in letter stadium wol helpt yn 'e hoedanichheid fan adviseur. Foar de wittenskippers dy't wól gearkloftsje yn Los Alamos is it wrakseljen om mei-inoar troch ien doar te kinnen. [[ego|Ego's]] botse, de hollen wurde hjit, benammen as der [[technology]]ske tsjinslaggen binne, wylst it [[Amerikaanske Leger]], dat it tafersjoch hat, de boel dreger makket troch te stean op in [[protokol]] fan [[kompartemintalisearring (ynformaasjebefeiliging)|kompartemintalisearring]], wêrby't de iene hân net wit wat de oare docht, om sa foar te kommen dat der dingen út it wapenprogramma útlekke kinne nei de Dútsers of de Russen. Oppenheimer en Groves hawwe [[lulk]]e konfrontaasjes oer de lakse hâlding fan Oppenheimer foar [[befeiliging]] oer en de [[links (polityk)|linkse]] [[ideology]] fan in protte fan it [[personiel]] dat er oanlûkt. Dêrby komt noch dat er sels troch gâns [[emosjonele]] opskuor giet wannear't Jean Tatlock nei in koarte oplibbing fan harren relaasje [[selsmoard]] docht. Yn [[juny]] [[1945]] [[oerjefte fan nazy-Dútslân|kapitulearret nazy-Dútslân]], mar de [[Pasifyske Oarloch|oarloch mei Japan]] giet troch. Guon fan 'e wittenskippers dy't oan it Manhattanprojekt wurkje, fine dat it programma no wol opheft wurde kin, mei't Japan gjin eigen nukleêr wapenprogramma hat en der dus gjin gefaar is dat Japan earder in atoombom ûntwikkelje soe as de Feriene Steaten. Mar it Amerikaanske regear is fan miening dat de ynset fan in atoombom de oarloch tsjin Japan oansjenlik ferkoartsje en dêrmei in protte libbens fan Amerikaanske [[militêr]]en rêde kin. It Manhattanprojekt giet dêrom troch en in test fan in lytse [[plutoanium]]bom wurdt opset foar mids [[july]], in pear dagen foarôfgeande oan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], dêr't [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Clement Attlee]] en Sovjet-lieder [[Josef Stalin]] moetsje sil. De test, dy't de bynamme [[Trinity (nukleêre test)|Trinity]] hat, is in grut súkses. Op basis dêrfan wurde yn Los Alamos twa [[atoombom]]men klearmakke, dy't begjin [[augustus]] brûkt wurde foar it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]]. Dêrop [[Kapitulaasje fan Japan|kapitulearret Japan]] en is de oarloch foarby. Oppenheimer is no yn 'e Feriene Steaten in nasjonale [[held]] en nei bûten ta beart er as stiet er alhiel efter de ynset fan 'e atoombommen tsjin Japan. Mar temûk wurdt er tramtearre troch [[skuldgefoel]]ens oer de hûnderttûzenen [[boarger]]deaden dy't yn [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] fallen binne. Hy wurdt [[pasifist]] en besiket presidint Truman safier te krijen dat dy it nukleêr wapenprogramma fan 'e Feriene Steaten opheffe sil, mar Truman stegeret him ôf. Ynstee wurdt besletten om it wapenprogramma op te fieren foar de ûntwikkeling fan in noch folle destruktivere [[wetterstofbom]], wêrmei't [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]] of [[Moskou]] yn ien klap fan 'e ierdboaiem fage wurde kinne. Underwilens slagget it de Sovjet-Uny om mei súkses [[RDS-1|in eigen atoombom]] te testen, foar in diel op basis fan 'e ynformaasje dy't trochspile is troch de [[spion]] [[Klaus Fuchs]], in Dútsk-Joadske natuerkundige mei de Britske [[nasjonaliteit]] dy't troch Oppenheimer nei Los Alamos ta helle wie. Dat makket de Amerikanen allinnich mar mear wisberet om in wetterstofbom te ûntjaan. Oppenheimer beslút syn mienings tenei foar him te hâlden en syn grutte ynfloed te brûken om it Amerikaanske wapenprogramma fan binnenút ôf te remjen. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen troch de fûleindige [[antykommunisme|antykommunisten]] dy't it no yn [[Washington, D.C.]] foar it sizzen hawwe. It is de tiid fan 'e saneamde [[Earste Reade Panyk|Reade Panyk]] en it [[mccarthyisme]], liedend ta de ferfolging fan kommunisten en [[sosjalist]]en yn 'e Feriene Steaten. Oppenheimer syn jongere broer [[Frank Oppenheimer|Frank]] en syn protezjee [[Giovanni Rossi Lomanitz|Giovanni Lomanitz]], allebeide treflike natuerkundigen, wurde fan eltse [[universiteit]] yn 'e Feriene Steaten útsletten. Syn freon, de taalkundige Hoke Chevalier, moat sels yn [[ballingskip]] om utens gean. Oppenheimer sels hat ûnderwilens in machtige fijân makke yn 'e foarm fan [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]], de [[foarsitter]] fan 'e [[Atoomenerzjykommisje fan de Feriene Steaten|Atoomenerzjykommisje]] (AEC). Dyselde is in [[ambysje|ambisjeus]] en [[wraak]]suchtich [[politikus]], dy't troch Oppenheimer in kear yn it iepenbier foar gek set is en dat nea fergetten is. Strauss [[gearspanning|spant gear]] mei rabiate antykommunisten dy't in hekel hawwe oan Oppenheimer, ûnder wa de abbekaat en politikus [[William L. Borden]] en [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]. Dy lêste, dy't haad befeiliging wie yn Los Alamos, spilet op fersyk fan Strauss it persoanlik [[dossier]] fan Oppenheimer troch oan Borden. Op basis fan 'e ynformaasje út dat dossier stelt Borden in brief oer Oppenheimer op wêryn't er him derfan beskuldiget altyd al in spion foar de Sovjet-Uny west te hawwen. Dat brief wurdt yn [[1949]] nei [[J.&nbsp;Edgar Hoover]] stjoerd, de [[direkteur]] fan 'e [[FBI]]. Sa komt der in baltsje oan it rôljen, sadat Strauss fierder mei de saak kin. Hy soarget derfoar dat der gjin [[rjochtsaak]] komt, want dan soene de falske beskuldigings bewiisd wurde moatte. Ynstee wurde der besletten [[Befeiligingsharksitting oangeande J. Robert Oppenheimer|harksittings]] holden om te beslissen oft de [[feilichheidsmachtiging]] fan Oppenheimer ynlutsen wurde moat of net. As dat barre soe, ferliest Oppenheimer al syn ynfloed en mei er neat mear mei it wapenprogramma te dwaan hawwe. Hy soe dan ek yn ien klap [[wurkleazens|wurkleas]] wêze. Oppenheimer, syn frou Kitty, generaal Groves en ferskate natuerkundigen [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] op 'e harksittings foar in trijekoppige [[kommisje]] dy't troch Strauss fol troppe is mei antykommunisten. De ûnderfreger, [[Roger Robb]], is yn alles útsein namme in [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] en skûlet mei Strauss ûnder ien tekken. It resultaat soe perfoarst in [[showproses]] neamd wurde kinne as it net sa strang geheim holden waard. Nei harksittings dy't [[moanne (tiid)|moannen]] duorje, ferliest Oppenheimer syn feilichheidsmachtiging en dêrmei eltse ynfloed dy't er op it Amerikaanske wapenprogramma útoefenje kin. Neitiid ûntwikkelet de Feriene Steaten de wetterstofbom, stipe troch de fijannen fan Oppenheimer, lykas Strauss en Borden en ek de natuerkundige [[Edward Teller]], mei wa't Oppenheimer yn Los Alamos jierrenlang gearwurke hat. Fiif jier nei't Oppenheimer bûtensletten is troch tadwaan fan Strauss, besiket dy lêste om [[minister]] fan [[Hannel]] te wurden. Yn it politike systeem fan 'e Feriene Steaten is it sa dat de [[presidint fan 'e Feriene Steaten|presidint]] lju foar ministersposten nominearret, mar dat de [[Amerikaanske Senaat]] de ministers beneamt nei't de ministerskandidaat ûnderfrege is om syn geskiktens te beoardieljen. Strauss wurdt sadwaande troch in kommisje fan [[senator]]s oan 'e tosk field yn in iepenbiere harksitting. Hy hat der alle fertrouwen yn dat er beneamd wurde sil, mei't it (doe) frijwol nea foarkaam dat in ministerskandidaat ôfwiisd waard. Wannear't der lykwols tsjûgen heard wurde, docht bliken dat Oppenheimer yn Amerikaanske akademyske fermiddens noch altyd op hannen droegen wurdt en dat de rol fan Strauss yn syn delfal noch net fergetten is. Strauss rispet no wat er sels siedde hat. Natuerkundige [[David L. Hill]] makket Strauss syn wraaksucht en ûnderhânskens iepenbier en de Senaat ferwiist syn kandidatuer foar minister fan Hannel nei de foddekoer, wêrmei't yn 'e praktyk in ein komt oan syn politike [[karriêre]]. Yn 'e [[1960-er jierren]] ûntfangt Robert Oppenheimer de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] út 'e hannen fan presidint [[Lyndon B. Johnson]]. De film einiget mei in [[flashback]] nei in [[petear]] dat Oppenheimer yn [[1947]] mei [[Albert Einstein]] fierde. Einstein foarseit de ferfrjemding fan Oppenheimer fan 'e Amerikaanske polityk, nettsjinsteande syn súksessen yn 'e oarloch. Oppenheimer seit dat er wol earnstiger dingen oan 'e holle is: hy is benaud dat syn bydragen oan 'e ûntwikkeling fan 'e atoombom in keatlingreäksje yn gong setten hawwe dy't ienris de [[nukleêre ferneatiging|wrâld ferneatigje]] sil. ==Rolferdieling== [[File:Cillian_Murphy_Press_Conference_The_Party_Berlinale_2017_02cr.jpg|right|thumb|120px|[[Cillian Murphy]].]] [[File:Robert_Downey_Jr._2014_Comic-Con.jpg|right|thumb|120px|[[Robert Downey jr.]]]] [[File:Emily Blunt at WWD Style Awards 2026 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Emily Blunt]].]] [[File:MattDamon-byPhilipRomano.jpg|right|thumb|120px|[[Matt Damon]].]] [[File:Florence Pugh 2025 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Florence Pugh]].]] [[File:Josh Hartnett SDCC 2014.jpg|right|thumb|120px|[[Josh Hartnett]].]] [[File:Benny Safdie-1868 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Benny Safdie]].]] [[File:David Krumholtz MFF 2023.jpg|right|thumb|120px|[[David Krumholtz]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[J. Robert Oppenheimer]] | [[Cillian Murphy]] |- | [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]] | [[Robert Downey jr.]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Katherine Oppenheimer|Kitty Oppenheimer]] | [[Emily Blunt]] |- | [[generaal]] [[Leslie Groves]] | [[Matt Damon]] |- | [[Jean Tatlock]] | [[Florence Pugh]] |- | [[Ernest Lawrence]] | [[Josh Hartnett]] |- | [[Edward Teller]] | [[Benny Safdie]] |- | sekretaris fan Lewis Strauss | [[Alden Ehrenreich]] |- | [[Isidor Rabi]] | [[David Krumholtz]] |- | [[kolonel]] [[Boris Pash]] | [[Casey Affleck]] |- | [[David L. Hill]] | [[Rami Malek]] |- | [[Frank Oppenheimer]] | [[Dylan Arnold]] |- | [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]] | [[Jefferson Hall (akteur)|Jefferson Hall]] |- | [[Roger Robb]] | [[Jason Clarke]] |- | [[Albert Einstein]] | [[Tom Conti]] |- | [[Giovanni Rossi Lomanitz]] | [[Josh Zuckerman]] |- | [[William L. Borden]] | [[David Dastmalchian]] |- | [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]] | [[Dane DeHaan]] |- | [[Gordon Gray (politikus)|Gordon Gray]] | [[Tony Goldwyn]] |- | [[abbekaat]] fan Lewis Strauss | [[Scott Grimes]] |- | [[Niels Bohr]] | [[Kenneth Branagh]] |- | abbekaat [[Lloyd K. Garrison]] | [[Macon Blair]] |- | [[Vannevar Bush]] | [[Matthew Modine]] |- | [[Thomas A. Morgan]] | [[Kurt Koehler]] |- | [[Ward V. Evans]] | [[John Gowans]] |- | Barbara Chevalier | [[Britt Kyle]] |- | [[senator]] [[Warren Magnuson]] | [[Gregory Jbara]] |- | senator [[Gale W. McGee]] | [[Harry Groener]] |- | senator [[John Pastore]] | [[Tim DeKay]] |- | [[Patrick Blackett]] | [[James D'Arcy]] |- | [[Werner Heisenberg]] | [[Matthias Schweighöfer]] |- | [[Luis Walter Alvarez]] | [[Alex Wolff]] |- | [[Hartland Snyder]] | [[Rory Keane]] |- | [[Robert Serber]] | [[Michael Angarano]] |- | [[Jackie Oppenheimer]] | [[Emma Dumont]] |- | [[George C. Eltenton]] | [[Guy Burnet]] |- | [[Ruth Tolman]] | [[Louise Lombard]] |- | [[Richard C. Tolman]] | [[Tom Jenkins (akteur)|Tom Jenkins]] |- | [[Edward Condon]] | [[Olli Haaskivi]] |- | [[Donarld Hornig]] | [[David Rysdahl]] |- | [[Kenneth Bainbridge]] | [[Josh Peck]] |- | [[Richard Feynman]] | [[Jack Quaid]] |- | [[Hans Bethe]] | [[Gustaf Skarsgård]] |- | [[Kurt Gödel]] | [[James Urbaniak]] |- | [[George Kistiakowsky]] | [[Trond Fausa]] |- | [[Seth Neddermeyer]] | [[Devon Bostick]] |- | [[Enrico Fermi]] | [[Danny Deferrari]] |- | [[Klaus Fuchs]] | [[Christopher Denham]] |- | [[Charlotte Serber]] | [[Jessica Erin Martin]] |- | [[J. Ernest Wilkins jr.]] | [[Ronald Auguste]] |- | [[Leo Szilard]] | [[Máté Haumann]] |- | [[Lilli Hornig]] | [[Olivia Thirlby]] |- | [[Joseph W. Kennedy]] | [[Troy Bronson]] |- | [[Philip Morrison]] | [[Harrison Gilbertson]] |- | Lyall Johnson | [[Jack Cutmore-Scott]] |- | [[generaal]] [[George C. Marshall]] | [[Will Roberts (akteur)|Will Roberts]] |- | [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] | [[James Remar]] |- | minister fan Bûtenlânske Saken [[James F. Byrnes]] | [[Pat Skipper]] |- | [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] | [[Gary Oldman]] |- | presidint fan 'e Feriene Steaten [[Lyndon B. Johnson]] | [[Hap Lawrence]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Yn [[2006]] publisearren de Amerikaanske [[histoarisy]] [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] it [[boek]] ''[[American Prometheus]]'', in yngeande [[biografy]] fan [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]]. Fuort nei it útkommen fan it boek toande [[regisseur]] [[Sam Mendes]] belangstelling foar it meitsjen fan in ferfilming, mar dat rûn op neat út. Letter betanke [[Oliver Stone]] foar de mooglikheid om it boek te ferfilmjen om't er, sa't er sels sei "gjin wei nei de essinsje [fan it boek] fine koe". Yn 'e folgjende fyftjin jier namen ferskate filmmakkers in [[opsje (filmrjochten)|opsje]] op 'e [[filmrjochten]], mar eltse kear rûn it projekt op 'e non. De [[auteur]]s waarden mismoedich dat ''American Prometheus'' ea noch ferfilme wurde soe. [[File:KAI_BIRD_author_photo_by_Stephen_Frietch.jpg|left|thumb|160px|[[Kai Bird]], dy't mei [[Martin J. Sherwin]] de [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' skreau, dêr't de film op basearre waard.]] Yn [[2015]] naam [[filmprodusint]] [[J. David Wargo]] in opsje op 'e filmrjochten, en dêrnei liet er ferskate [[senario's]] skriuwe dy't er allegearre ôfwiisde. Under de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]] hie Wargo yn [[Hollywood]] in moeting mei [[akteur]] [[James Woods]], dy't foar him in oare moeting beävensearre mei [[Charles Roven]]. Dyselde wie yn 'e hoedanichheid fan produsint belutsen west by ferskate films fan regisseur [[Christopher Nolan]]. Nei't er mei Wargo praten hie en it boek sels lêzen hie, joech er in eksimplaar fan ''American Prometheus'' oan Nolan. Dyselde woe al langere tiid in film oer Oppenheimer meitsje, en de biografy fan Bird en Sherwin liek him dêr de perfekte grûnslach foar. Under de [[titel (opskrift)|titel]] ''Oppenheimer'' waard sadwaande úteinlik dochs in ferfilming fan it boek makke, wêrby't Nolan de rezjy fierde. Hy wurke op basis fan in senario dat er sels skreaun hie. As produsinten wiene Nolan sels, syn [[oarehelte|frou]] [[Emma Thomas]] en Charles Roven by it projekt belutsen. Wargo en James Woods wiene [[útfierende produsinten]] en hiene yn dy funksje it tafersjoch oer de hiele produksje. Woods sei letter dat him frege wie om ''Oppenheimer'' net te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], om't er fanwegen syn útsprutsen [[politike]] stânpunten dêrmei mooglik skea tabringe koe oan it [[kommersje]]le súkses fan 'e film. (Woods is in fûleindich oanhinger fan [[Donald Trump]].) De eardere films fan Christopher Nolan wiene útbrocht troch [[Warner Bros.]], mar doe't dy [[filmstudio]] yn [[desimber]] [[2020]] oankundige om, yn ferbân mei de koroanapandemy, nije films út [[2021]] tagelyk yn 'e [[bioskoop]] en fia de [[streamingtsjinst]] [[HBO Max]] út te bringen, wie Nolan [[razernij|poer]], mei't hy in grut foarstanner fan tradisjonele filmreleases is. Ien en oar late ta in brek tusken Nolan en Warner Bros., en Nolan socht foar ''Oppenheimer'' syn heil by [[konkurrint]] [[Universal Pictures]]. Oare yn 'e produksje fan 'e film behelle filmstudio's wiene Nolan syn eigen [[Syncopy Inc.|Syncopy]] en fierders [[Atlas Entertainment]], [[Breakheart Films]], [[Peters Creek Entertainment]] en [[Gadget Films]]. [[File:Christopher_Nolan_Cannes_2018.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Christopher Nolan]].]] Dêrmei wie ''Oppenheimer'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]100&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan 'e [[Nederlân]]ske [[sinematograaf]] [[Hoyte van Hoytema]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]]. ===Casting=== ''Oppenheimer'' wie de sechsde film dêr't [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] en [[akteur]] [[Cillian Murphy]] oan gearwurken, mar it wie de earste kear dat Murphy de [[haadrol]] fertolke. Murphy wie Nolan syn earste kar foar de rol fan J.&nbsp;Robert Oppenheimer, en Murphy griep dy kâns fuortendaliks mei beide hannen oan. Hy rette him op 'e film ta troch in protte oer it libben fan Oppenheimer te lêzen en sterk ôf te fallen om mear op 'e meagere Oppenheimer te lykjen. Nolan brocht Murphy yn kontakt mei [[Nobelpriis]]winner [[Kip Thorne]], dy't as [[adviseur|konsultant]] meiwurke hie oan 'e produksje fan in eardere film fan Nolan, ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' ([[2014]]). Thorne hie as [[doktoraat|doktoraal]]-[[studint]] noch [[kolleezje (les)|kolleezjes]] fan Oppenheimer bywenne en fertelde Murphy yngeand oer syn persoanlike [[ûnderfining]]s mei de man en oer Oppenheimer syn [[talint]] foar it yn goede banen lieden fan groepsdiskusjes oer drege [[wittenskip]]like ûnderwerpen. De rest fan it [[casting]]proses wie sa geheimdoggerich, dat guon akteurs net wisten foar it spyljen fan hokker rol se harsels yn in [[kontrakt]] fêstleine. [[Robert Downey jr.]] (Lewis Strauss), [[Matt Damon]] (generaal Groves) en [[Emily Blunt]] (Kitty Oppenheimer) krigen ornaris foar in rol yn in film $10–20&nbsp;miljoen útbetelle, mar om yn ''Oppenheimer'' spylje te kinnen, leveren se [[salaris]] yn en wurken se elts foar in mizerige $4&nbsp;miljoen. Neffens Downey wie ''Oppenheimer'' "de bêste film" dêr't er "oant no ta" yn spylje hie. [[File:Filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer_at_UC_Berkeley.jpg|left|thumb|250px|De [[filmset]] (yn 'e fierte) fan ''Oppenheimer'', yn [[maaie]] [[2022]], op 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]].]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Oppenheimer'' setten op [[28&nbsp;febrewaris]] [[2022]] útein en duorren oant yn [[maaie]] fan dat jier. Der waard û.o. filme op 'e [[Ghost Ranch]] en yn [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] yn [[Nij-Meksiko]], yn it [[Ynstitút foar Foardere Stúdzje]] (IAS) yn [[Princeton (Nij-Jersey)]], op 'e [[Universiteit fan Cambridge]] yn [[Cambridge (Ingelân)]], en op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] yn [[Berkeley (Kalifornje)]]. [[Sêne]]s dy't yn 'e stêd Berkeley spylje, waarden eins filme yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] waard yn ien fan 'e moetings fan Oppenheimer mei [[Jean Tatlock]] brûkt ta ferfanging fan it [[Mark Hopkins Hotel]] yn [[San Francisco]], en teffens ta ferfanging fan it [[Plaza Hotel]] yn [[New York (stêd)|New York]] foar de [[jierdei]]sfiering fan Strauss yn [[1949]]. De sênes yn in oar hotel yn New York waarden opnommen yn it [[Ald Postkantoar (Albuquerque)|Ald Postkantoar]] yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)]]. Foar de sêne wêryn't Oppenheimer yn it [[Oval Office]] fan it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] in moeting hat mei [[presidint]] [[Harry Truman]] soe oarspronklik de [[Nixon Presidinsjele Bibleteek]] brûkt wurde, mar dat koe op it lêste momint net trochgean. Om't de filmdagen fan akteur [[Gary Oldman]], dy't Truman spylje soe, fanwegen syn oare kontraktuele ferplichtings yn beton getten wiene, besleat it [[produksje-ûntwerp]]team om yn tûzen hasten it [[dekôr]] fan it Oval Office op te kallefaterjen dat brûkt wie foar de [[tillefyzjesearje]] ''[[Veep]]'' ([[2012]]–[[2019]]). Neffens haadproduksje-ûntwerpster Ruth de Jong wie dat yn in nachtmerje-eftige steat fan ferfal rekke. De bûtendoarsênes yn Los Alamos waarden opnommen yn in op 'e Ghost Ranch neiboude ferzje fan it stedsje út 'e [[1940-er jierren]], mei't it hjoeddeistige Los Alamos sa feroare is dat it foar de film ûnbrûkber wie. Foar de sêne mei de [[Trinity (nukleêre test)|Trinity-test]] waarden echte [[eksplosiven]] brûkt ynstee fan dat oan 'e opnommen bylden letter [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege waarden. Doe't dat nijs [[online]] bekend waard, tochten in protte [[fan (persoan)|fans]] fan Nolan dat de regisseur in echte [[atoombom]] ôfgean litten hie. Nolan sei dêr letter oer dat er dat sawol flaaikjend as grizelich fûn. De produksje krige tastimming om 'e sêne mei de test te filmjen op it [[Militêr Sjitterrein White Sands]], mar allinnich as de normale militêre oefenings der gjin lêst fan hiene. Dat betsjutte dat der op tige ûnhandige tiden filme wurde moast. De filmmakkers besleaten der doe mar fan ôf te sjen en in oar gaadlik plak te sykjen yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat se fûnen yn 'e neite fan [[Belen (Nij-Meksiko)|Belen]]. [[File:Period_car_at_UC_Berkeley_campus_for_the_filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer.jpg|right|thumb|250px|In [[oldtimer (auto)|oldtimer]] op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''Oppenheimer''.]] ===Historisiteit=== Oer it algemien liket ''Oppenheimer'' frij sekuer de wier barde foarfallen út it [[ferline]] te folgjen. De measte ferskillen binne moedwillich oanbrochte feroarings om it fertellen fan it ferhaal yn 'e film te skewielen. Sa gie Oppenheimer mei syn soargen oer in mooglik ûntsjinkearbere keatlingreäksje feroarsake troch it ta [[ûntploffing]] bringen fan in [[atoombom]] net nei [[Albert Einstein]] ta (mei wa't er wol deeglik [[freonskip|befreone]] wie), mar nei de folle ûnbekendere [[natuerkundige]] [[Karl Compton]]. Fierders wie Oppenheimer net sa mâle [[entûsjast]] oer de ûntdekking fan it bestean fan [[swart gat|swarte gatten]] as yn 'e film toand wurdt, mei't er doe noch gjin idee hawwe koe fan hoe wichtich dy ûntdekking wurde soe. Wol waard dy ûntdekking op deselde dei bekendmakke, sa't de film sjen lit, dat [[nazy-Dútslân]] [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Poalen binnenfoel]]. Ek lit de film sjen dat Oppenheimer by it [[Manhattanprojekt]] helle wurdt troch de lettere [[generaal]] [[Leslie Groves]], mar eins wied er al foar syn earste moeting mei Groves troch [[Arthur Compton]], it haad fan it [[Metallurgysk Laboratoarium]], yn it projekt behelle. Dat [[presidint]] [[Harry Truman]] Oppenheimer in "jankert" neamde, is wier, mar dat died er in jier nei syn moeting mei Oppenheimer yn in [[brief]] oan [[politikus]] [[Dean Acheson]], en net (lykas yn 'e film) fuort nei ôfrin fan it [[petear]], doe't in ôfsettende Oppenheimer it noch opfange koe. De aparte en ûnwierskynlik oandwaande sêne wêryn't Oppenheimer [[kaliumsyanide]] yn in [[apel]] spuitet om syn [[mentor]] oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]] [[Patrick Blackett]] te [[fermoardzjen]] mar him in dei letter betinkt en op it nipperke foarkomt dat de apel opiten wurdt, is basearre op beskriuwings fan dat ynsidint troch Oppenheimer sels. Lykwols is ûndúdlik oft dat foarfal wier bard is. Der bestiet yn elts gefal alhiel gjin oanwizing dat de [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] dejinge wie dy't op it punt stie en nim in hap út 'e apel, sa't de film hawwe wol. [[File:Oppenheimer_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[J. Robert Oppenheimer]].]] Hoewol't de film Oppenheimer portrettearret as in man dy't tramtearre wurdt troch [[wroege]], joech er yn it echt oan dy [[emoasje]], as er dy al hie, nea yn it iepenbier utering. By in besyk oan [[Japan]], yn [[1960]], doe't er datoangeande konfrontearre waard troch in [[sjoernalist]], gied er it meitsjen fan [[ûntskuldiging]]s út 'e wei. Yn 'e film wurd de Japanske stêd [[Kioto]] troch de Amerikaanske [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] fan 'e list fan mooglike doelwiten foar in [[atoombom]]bardemint skrast omreden fan syn [[kulturele]] wearde, mar fral om't er sels oan dy stêd [[nostalgy]]ske [[oantinken]]s hat om't it de bestimming fan syn [[houliksreis]] wie. Neffens [[histoarikus]] [[Alex Wellerstein]] is dat lêste in fabeltsje, mei't yn Stimson syn [[deiboek]] fan [[1926]], it jier dat er [[troud]]e, Kioto net ien kear neamd wurdt. It iennichste besyk dat er oan dy stêd brocht, liket in koarte ûndersyksreis west te hawwen yn [[1929]], yn it ramt fan syn doetiidske [[gûverneur-generaal]]skip fan 'e [[Filipinen]], doe't er der ien nacht trochbrocht. Stimson syn ôffieren fan Kioto fan 'e doelwitelist hie yn it echt neat mei persoanlike foarkarren te krijen, mar wie poer strategysk. Omreden fan 'e grutte wichtigens fan 'e stêd foar de Japanske kultuer wied er bang dat in atoombombardemint op Kioto liede soe ta in ûnomkearbere ferfrjemding fan Japan fan 'e Feriene Steaten, dy't Japan yn 'e earms fan 'e [[Sovjet-Uny]] driuwe soe. Der komme ek inkele [[anagronisme]]n yn 'e film foar. Sa wurdt yn [[sêne]]s dy't spylje yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ferskate kearen de hjoeddeistige [[flagge fan 'e Feriene Steaten]] sjen litten, hoewol't dy pas [[1960]] oannommen is. Om't doedestiden [[Alaska]] en [[Hawaï]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steaten]] wiene (mar ynstee noch [[organisearre territoarium|territoaria]]), hie de ferzje fan 'e Amerikaanske flagge dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch brûkt waard, 48 [[stjer (figuer)|stjerren]] ynstee fan 50. En it [[portret]] fan 'e [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] frijheidsstrider [[José de San Martín]], dat yn 'e sêne fan 'e moeting fan Oppenheimer mei presidint Harry Truman op 'e eftergrûn sichtber is, arrivearre pas yn [[1946]] yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]], mear as in jier nei it besyk fan Oppenheimer. ''Oppenheimer'' krige fierders [[krityk]] om it weilitten fan 'e bydragen fan ferskate [[wittenskipper]]s oan it Manhattanprojekt, of om it ferdizenjen fan 'e grutte of de betsjuttings fan harren bydragen. In foarbyld is de [[Itaalje|Italjaan]] [[Enrico Fermi]], ien fan 'e wichtichste natuerkundigen dy't by it pojekt belutsen wiene en dejinge dy't ûntdiek dat [[plutoanium]] it [[elemint (natuerkunde)|elemint]] wie dêr't ferlet fan wie foar in spontane kearnspjaltingsreäksje. Hy waard yn 'e film spile troch in [[figurant]] en waard net by namme neamd. In oar aspekt dêr't krityk op kaam, wie it net neamen fan 'e [[deportaasje]] fan tritich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[famylje]]s, dy't fan har lân ferdreaun waarden sadat dêr [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] boud wurde koe. [[File:BFI_IMAX,_Waterloo.jpg|right|thumb|250px|[[Reklame]] foar de fertoaning fan ''Oppenheimer'' yn 'e [[BFI IMAX]]-[[bioskoop]] yn [[Londen]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Oppenheimer'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[11&nbsp;july]] [[2023]] yn [[Parys]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Back Lot Music]]. ''Oppenheimer'' waard op [[21&nbsp;novimber]] [[2023]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]] en teffens as [[ynternet|digitale]] [[download]]. Tagelyk mei ''Oppenheimer'' draaide ek de [[satirysk]]e [[fantasyfilm|fantasy]][[komeedzjefilm]] ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard. Yn guon dielen fan 'e wrâld, benammen [[islam]]ityske [[lannen en territoaria]], laten de [[seks]]sênes fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] mei [[Jean Tatlock]] ta kontroverse. Yn it [[Midden-Easten]] en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] waarden dy sênes dêrom oanpast sadat [[Florence Pugh]], dy't de rol fan Tatlock spile, net [[topless]] wie, mar in boppelichem hie dat beklaaid wie mei in [[special effects|kompjûtergenerearre]] swarte [[jurk]]. Yn [[Yndia]] gie it net (inkeld) om 'e [[neakenens]] fan Florence Pugh, mar fral ek om 'e sêne wêryn't in topless Jean Tatlock har troch Oppenheimer ûnder it bedriuwen fan [[seksuele omgong]] foarlêze lit út 'e ''[[Bagavad Gita]]'', wat in [[hilligens|hillige]] [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[tekst]] is. Dat waard troch in protte hindoes as [[godslastering|godslasterlik]] ûnderfûn. Under harren wie de sjoernlist [[Uday Mahurkar]], dy't in [[iepen brief]] oan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] stjoerde, wêryn't er dy sêne karakterisearre as "in streekrjochte oanfal op 'e [[religieuze]] oertsjûgings fan in miljard tolerante hindoes" en easke dat de sêne ferwidere wurde soe út alle ferzjes fan 'e film ''Oppenheimer'' wêr dan ek yn 'e hiele wrâld. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Oppenheimer'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde ''Oppenheimer'' "manjefyk" en "ien fan 'e bêste films fan 'e ienentweintichste iuw". Ek [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Oppenheimer'' 4 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar it [[senario]] fan [[Christoper Nolan]], de [[karakterûntwikkeling|ferkenning fan it karakter]] fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e film. [[Peter Travers]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' omskreau ''Oppenheimer'' as in "monumintele prestaasje" en "ien fan 'e bêste films dy't jin ea wêr dan ek sjen sille". [[File:Hoyte_van_Hoytema_2012_Sweden.jpg|left|thumb|165px|De [[Nederlân]]ske [[kameraregisseur|kamera-regisseur]] [[Hoyte van Hoytema]] wûn mei syn wurk foar ''Oppenheimer'' ferskate grutte [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder in [[Oscar]].]] Minder oer de film te sprekken wie [[Owen Gleiberman]] fan it tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''. Dyselde fûn de earste helte "suver hypnotisearjend", mar skreau dat der yn 'e lêste oere "in beskate gûnzjende yntinsiteit út 'e film wei lekte". Yn ''[[The New York Times]]'' omskreau [[Manohla Dargis]] ''Oppenheimer'' as "in briljante prestaasje yn formele en konseptuele termen". Mar se fûn dat de [[cameo's]] fan bekende akteurs lykas [[Rami Malek]] yn koarte [[byrol]]len "ôfliedend" wurken en dat de [[swart-wyt]]sênes oer de [[Amerikaanske Senaat|Senaatharksitting]] fan [[Lewis Strauss]] te lang oanfielden. Yn ''[[The Boston Globe]]'' omskreau Odie Henderson ''Oppenheimer'' as "fisueel sikestûkjend, mar [[emosjoneel]] leech". Hy bekritisearre it senario fan Nolan om't it Oppenheimer portrettearre as in "riedsel waans gedachtelibben útdrukking oan jûn wurdt troch [[gimmick]]eftige ferspringings nei bylden fan 'e [[romte]] ynstee fan bewiis fan [[minsklik]]e emoasjes". Ek fûn Henderson dat [[Emily Blunt]] en [[Florence Pugh]] "fergriemd" waarden oan "fierstente lyts holden rollen". Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre [[Richard Brody]] de film as "in [[dokumintêre]] fan it [[History Channel]] mei útwrydske [[filmmontaazje]]". Hy skreau: "Ik stie yn bestân en neam it in [[Ingelske Wikipedy|Wikipedia]]-[[artikel (publikaasje)|artikel]] fan filmlingte. Mar nei't ik [[online]] eefkes om 'e hoeke sjoen hie, besefte ik dat ik Wikipedia dêrmei tekoart die&nbsp;– of Christopher Nolan [just] tefolle kredyt joech." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Oppenheimer'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 513 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film is alwer in meislepende prestaasje fan Christopher Nolan, dy't syn foardiel docht mei [[Cillian Murphy|Murphy]] syn poepetoer op [[aktearjen|aktearmêd]] en mei sikestûkjende bylden." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Oppenheimer'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 69 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Oppenheimer'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]330,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $645,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $975,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $100&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $875,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar de film, nei ôflûken fan alle kosten en [[belesting]]s, op $201,9&nbsp;miljoen. ''Oppenheimer'' wie de op twa nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' en ''[[The Super Mario Bros. Movie]]''. It wie ek de meast opbringende film oer de [[Twadde Wrâldoarloch]] aller tiden en de meast opbringende [[biografyske film]] aller tiden. [[File:Ludwig_G%C3%B6ransson_2018_Interview_(cropped).jpg|right|thumb|160px|De [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]] wûn in [[Oscar]] mei syn [[filmmuzyk]] foar ''Oppenheimer''.]] ===Prizen=== By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, waard ''Oppenheimer'' yn [[2024]] nominearre yn 13 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Emily Blunt]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Christopher Nolan]]), bêste [[akteur]] ([[Cillian Murphy]]), bêste byrol fan in akteur ([[Robert Downey jr.]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Hoyte van Hoytema]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Jennifer Lame]]) en bêste [[filmmuzyk]] ([[Ludwig Göransson]]). By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e wrâld, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[film]]yske en [[kommersje]]le súkses, bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), en bêste senario. De film wûn 5 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), en bêste filmmuzyk. By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske [[muzyk]]prizen, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 3 kategoryen, wêrûnder bêste [[arranzjemint (muzyk)|arranzjemint]], [[ynstrumintale muzyk]] of [[a kappella]] en bêste ynstrumintele komposysje (beide foar ''Can You Hear the Music'' fan Ludwig Göransson). De film wûn de Grammy foar bêste [[soundtrack]] foar fisuel media. By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste froulike byrol (Emily Blunt). De film wûn 3 SAG Awards, foar bêste akteur (Cillian Murphy), bêste manlike byrol (Robert Downey jr.) en bêste [[cast]]. By de [[Saturn Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre foar 12 prizen, wêrûnder bêste rezjy, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en bêste [[special effects]]. De film wûn 4 Saturn Awards, foar bêste [[skrillerfilm|skriller]], bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste filmmontaazje en de spesjale Visionary Award (Christopher Nolan). By de [[Satellite Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste kamerarejzy, bêste filmmontaazje, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste filmmuzyk, bêste lûd en bêste special effects. De film wûn 4 Satellite Awards, foar bêste dramafilm, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy) en bêste cast. Christopher Nolan wûn fierders de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in film en hy waard nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ''Oppenheimer'' waard fierders nominearre foar 13 [[Critics' Choice Movie Award]]s (8 wûn) en 5 [[People's Choice Award]]s (1 wûn). De film wûn ek prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]]. Om utens waard ''Oppenheimer'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste filmmuzyk. By de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrfan't de film 2 wûn, foar bêste rezjy en bêste akteur (Cillian Murphy). ''Oppenheimer'' waard ek nominearre foar de [[César du Cinéma]], de wichtichste [[Frankryk|Frânske]] filmpriis, en foar de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, beide kearen yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.oppenheimermovie.com/ Offisjele webside fan ''Oppenheimer''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt15398776/ Ynformaasje oer ''Oppenheimer'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oppenheimer_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Oppenheimer (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Oppenheimer'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Britske biografyske film]] [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Britske dramafilm]] [[Kategory:Britske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Syncopy Inc.]] [[Kategory:Film fan Atlas Entertainment]] [[Kategory:Film fan Christopher Nolan]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer in wittenskipper]] [[Kategory:Film oer nukleêre technology]] [[Kategory:Film oer nukleêre oarlochfiering en wapens]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Aazje en Oseaanje]] [[Kategory:Film oer kommunisme]] [[Kategory:Film oer de ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer in politikus]] [[Kategory:Film oer polityk yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer oerhoer]] [[Kategory:Film oer selsmoard]] [[Kategory:Film oer pasifisme]] [[Kategory:Film oer berou]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Werjefte fan Albert Einstein yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Harry Truman yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Lyndon B. Johnson yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] toi6lub9pwucf5fc0sjhej4my5fdtl6 1228757 1228731 2026-04-26T23:02:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1228757 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Oppenheimer film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Oppenheimer_(film).jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Oppenheimer'' | regisseur = [[Christopher Nolan]] | produsint = [[Christopher Nolan]]<br>[[Emma Thomas]]<br>[[Charles Roven]] | útfierend produsint = [[J. David Wargo]]<br>[[James Woods]] | senario = [[Christopher Nolan]] | basearre op = ''[[American Prometheus]]'' fan <br>[[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] | kamerarezjy = [[Hoyte van Hoytema]] | muzyk = [[Ludwig Göransson]] | filmstudio = [[Universal Pictures]]<br>[[Syncopy Inc.]]<br>[[Atlas Entertainment]]<br>[[Breakheart Films]]<br>[[Peters Creek Entertainment]]<br>[[Gadget Films]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Cillian Murphy]]<br> [[Robert Downey jr.]] | voice-over = | byrollen = [[Emily Blunt]]<br> [[Matt Damon]]<br> [[Florence Pugh]]<br> [[Josh Hartnett]] <br> [[Benny Safdie]] <br> [[Alden Ehrenreich]] <br> [[David Krumholtz]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] | premiêre = [[11&nbsp;july]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] <small>(diels [[swart-wyt]])</small> | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 180 minuten | budget = $100&nbsp;miljoen | opbringst = $975,8&nbsp;miljoen | prizen = 7 × [[Oscar]]<br>5 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[Grammy Award]]<br>3 × [[SAG Award]]<br>7 × [[BAFTA]]<br>4 × [[Saturn Award]]<br>4 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Oppenheimer''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher Nolan]]. De [[film]] is foar in diel yn [[swart-wyt]] útfierd. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Cillian Murphy]] en [[Robert Downey jr.]], mei [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]] en [[Florence Pugh]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de Amerikaanske [[natuerkundige]] [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], dy't lieding joech oan it [[Manhattanprojekt]] dat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] de earste [[atoombom]] ûntwikkele. Hy wurdt dêrom ek wol de "Heit fan 'e Atoombom" neamd. De [[film]] waard basearre op 'e [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' fan [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]]. De [[film]] folget Oppenheimer fan syn [[studint]]ejierren ôf troch syn jierren as [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] en as sympatisant fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten]] oant en mei syn belutsenens by it Manhattanprojekt. Nei ôfrin fan 'e oarloch hat er [[spyt]] fan wat syn [[wapen]] oanrjochte hat by it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]], en wurdt er in [[pasifist]]. Hy besiket de ûntwikkeling fan fierdere [[massaferneatigingswapen]]s ôf te remjen en komt yn konflikt mei de [[ambysje|ambisjeuze]], [[wraak]]suchtige [[politikus]] [[Lewis Strauss]], dy't der yn [[1949]] foar soarget dat Oppenheimer útsletten wurdt fan 'e Amerikaanske wapenprogramma's en sa syn ynfloed ferliest. ''Oppenheimer'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. De film die it yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el tige goed en groeide út ta de op twa nei meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Oppenheimer'' wûn de [[Oscar foar Bêste Film]] en seis oare Oscars, de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]] en fjouwer oare Golden Globes, in [[Grammy Award]], trije [[Screen Actors Guild Award]]s, sân [[BAFTA's]], fjouwer [[Saturn Award]]s, fjouwer [[Satellite Award]]s en in breed ferskaat oan oare [[priis (ûnderskieding)|prizen]]. ==Plot== Yn 'e [[1920-er jierren]] folget in jonge [[Feriene Steaten|Amerikaan]] fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]], [[J. Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]] ("Oppie" foar syn [[freonskip|freonen]]) in [[stúdzje]] [[natuerkunde]]. Mei't er him spesjalisearje wol yn [[kwantumfysika]], in foarm fan natuerkunde dy't yn syn heitelân net [[ûnderwiis]]d wurdt, moat er om utens. Hy studearret earst oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]], yn [[Ingelân]], ûnder [[Patrick Blackett]], en makket syn stúdzje ôf oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], yn [[Dútslân]]. Yn dy tiid reizget er hiel [[Jeropa]] troch en komt er yn 'e kunde mei in protte oare natuerkundigen, ûnder wa [[Isidor Rabi]], in oare Amerikaan fan Joadsk komôf, mei wa't befreone rekket, en de Dútser [[Werner Heisenberg]]. Nei't er weromkeard is nei de Feriene Steaten set Oppenheimer as [[heechlearaar]] de [[fakulteit]] foar kwantumfysika op oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]], wêrmei't er syn heitelân op syn fakgebiet by de tiid bringt. Yn [[Berkeley (Kalifornje)|Berkeley]], ûnder de reek fan [[San Francisco]], rekket er befreone mei oare heechlearaars, lykas de natuerkundige [[Ernest Lawrence]] en de [[taalkundige]] [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]]. Guon fan dyselden, ûnder wa Chevalier, binne lid fan 'e [[Kommunistyske Partij fan 'e Feriene Steaten]] (CPUSA). Oppenheimer wurdt sels gjin lid fan 'e CPUSA, mar sympatisearret wol mei in protte stânpunten fan 'e [[politike partij|partij]] en jout fia de CPUSA [[jild]] oan 'e [[Spanje|Spaanske]] [[republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|republikeinen]], dy't fan [[1936]] ôf yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] tsjin 'e [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco|Franco]] stride. Op it mêd fan persoanlike [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] slacht Oppenheimer mei ferskate [[froulju]] om, wêrfan't guon [[troud]] binne. Dat jout him de [[reputaasje]] fan in rokkejager. Hy kriget op in stuit in yntinse [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de (net troude) [[kommunist]]yske [[psychologe]] [[Jean Tatlock]], dy't oanhâldt oant er de [[biologe]] [[Katherine Oppenheimer|Kitty Puening]] moetet. Kitty is op dat stuit troud mei har trêde [[oarehelte|man]], mar Oppenheimer begjint in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] mei har. Wannear't Kitty [[swierens|swier]] rekket, [[skieding (houlik)|skiedt]] se halje-trawalje fan har man om te wertrouwen mei Oppenheimer. {{Plotbedjer film}} Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wurdt yn 'e Feriene Steaten fan oerheidswegen in wapenprogramma opset dat rjochte is op 'e ûntwikkeling fan 'e [[atoombom]]. Dêr wurdt o sa geheimsinnich oer dien. Ernest Lawrence wurdt deryn behelle, mar Oppenheimer, omreden fan syn kommunistyske sympatyen, net. Nei't [[nazy-Dútslân]] yn [[1941]] de [[Sovjet-Uny]] [[Operaasje Barbarossa|binnenfallen]] is, en de Feriene Steaten yn 'e oarloch behelle wurde troch de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]], binne de Amerikanen en de Russyske kommunisten bûnsgenoaten. Underling [[wantrouwen]] bliuwt bestean, mar de eangst dat nazy-Dútslân, dêr't Heisenberg lieding jout oan [[Dútsk nukleêr programma|in eigen atoomprogramma]], as earste in atoombom ûntwikkelje sil, makket dat Oppenheimer syn eftergrûn minder wichtich wurdt. Yn [[1942]] wurdt er sadwaande troch [[kolonel]] (letter [[generaal]]) [[Leslie Groves]] frege om te helpen by it Amerikaanske atoomprogramma, dat de [[koadenamme]] 'it [[Manhattanprojekt]]' hat. Oppenheimer kriget de lieding oer it projekt. Hy stelt foar en bring de belutsen [[wittenskipper]]s (en har [[gesin]]nen) byinoar yn in nij te bouwen [[doarp]] yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] komt te hjitten. Rabi wegeret syn meiwurking om't er net dielnimme wol oan 'e ûntwikkeling fan in [[massaferneatigingswapen]], hoewol't er yn in letter stadium wol helpt yn 'e hoedanichheid fan adviseur. Foar de wittenskippers dy't wól gearkloftsje yn Los Alamos is it wrakseljen om mei-inoar troch ien doar te kinnen. [[ego|Ego's]] botse, de hollen wurde hjit, benammen as der [[technology]]ske tsjinslaggen binne, wylst it [[Amerikaanske Leger]], dat it tafersjoch hat, de boel dreger makket troch te stean op in [[protokol]] fan [[kompartemintalisearring (ynformaasjebefeiliging)|kompartemintalisearring]], wêrby't de iene hân net wit wat de oare docht, om sa foar te kommen dat der dingen út it wapenprogramma útlekke kinne nei de Dútsers of de Russen. Oppenheimer en Groves hawwe [[lulk]]e konfrontaasjes oer de lakse hâlding fan Oppenheimer foar [[befeiliging]] oer en de [[links (polityk)|linkse]] [[ideology]] fan in protte fan it [[personiel]] dat er oanlûkt. Dêrby komt noch dat er sels troch gâns [[emosjonele]] opskuor giet wannear't Jean Tatlock nei in koarte oplibbing fan harren relaasje [[selsmoard]] docht. Yn [[juny]] [[1945]] [[oerjefte fan nazy-Dútslân|kapitulearret nazy-Dútslân]], mar de [[Pasifyske Oarloch|oarloch mei Japan]] giet troch. Guon fan 'e wittenskippers dy't oan it Manhattanprojekt wurkje, fine dat it programma no wol opheft wurde kin, mei't Japan gjin eigen nukleêr wapenprogramma hat en der dus gjin gefaar is dat Japan earder in atoombom ûntwikkelje soe as de Feriene Steaten. Mar it Amerikaanske regear is fan miening dat de ynset fan in atoombom de oarloch tsjin Japan oansjenlik ferkoartsje en dêrmei in protte libbens fan Amerikaanske [[militêr]]en rêde kin. It Manhattanprojekt giet dêrom troch en in test fan in lytse [[plutoanium]]bom wurdt opset foar mids [[july]], in pear dagen foarôfgeande oan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], dêr't [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Clement Attlee]] en Sovjet-lieder [[Josef Stalin]] moetsje sil. De test, dy't de bynamme [[Trinity (nukleêre test)|Trinity]] hat, is in grut súkses. Op basis dêrfan wurde yn Los Alamos twa [[atoombom]]men klearmakke, dy't begjin [[augustus]] brûkt wurde foar it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]]. Dêrop [[Kapitulaasje fan Japan|kapitulearret Japan]] en is de oarloch foarby. Oppenheimer is no yn 'e Feriene Steaten in nasjonale [[held]] en nei bûten ta beart er as stiet er alhiel efter de ynset fan 'e atoombommen tsjin Japan. Mar temûk wurdt er tramtearre troch [[skuldgefoel]]ens oer de hûnderttûzenen [[boarger]]deaden dy't yn [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] fallen binne. Hy wurdt [[pasifist]] en besiket presidint Truman safier te krijen dat dy it nukleêr wapenprogramma fan 'e Feriene Steaten opheffe sil, mar Truman stegeret him ôf. Ynstee wurdt besletten om it wapenprogramma op te fieren foar de ûntwikkeling fan in noch folle destruktivere [[wetterstofbom]], wêrmei't [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]] of [[Moskou]] yn ien klap fan 'e ierdboaiem fage wurde kinne. Underwilens slagget it de Sovjet-Uny om mei súkses [[RDS-1|in eigen atoombom]] te testen, foar in diel op basis fan 'e ynformaasje dy't trochspile is troch de [[spion]] [[Klaus Fuchs]], in Dútsk-Joadske natuerkundige mei de Britske [[nasjonaliteit]] dy't troch Oppenheimer nei Los Alamos ta helle wie. Dat makket de Amerikanen allinnich mar mear wisberet om in wetterstofbom te ûntjaan. Oppenheimer beslút syn mienings tenei foar him te hâlden en syn grutte ynfloed te brûken om it Amerikaanske wapenprogramma fan binnenút ôf te remjen. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen troch de fûleindige [[antykommunisme|antykommunisten]] dy't it no yn [[Washington, D.C.]] foar it sizzen hawwe. It is de tiid fan 'e saneamde [[Earste Reade Panyk|Reade Panyk]] en it [[mccarthyisme]], liedend ta de ferfolging fan kommunisten en [[sosjalist]]en yn 'e Feriene Steaten. Oppenheimer syn jongere broer [[Frank Oppenheimer|Frank]] en syn protezjee [[Giovanni Rossi Lomanitz|Giovanni Lomanitz]], allebeide treflike natuerkundigen, wurde fan eltse [[universiteit]] yn 'e Feriene Steaten útsletten. Syn freon, de taalkundige Hoke Chevalier, moat sels yn [[ballingskip]] om utens gean. Oppenheimer sels hat ûnderwilens in machtige fijân makke yn 'e foarm fan [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]], de [[foarsitter]] fan 'e [[Atoomenerzjykommisje fan de Feriene Steaten|Atoomenerzjykommisje]] (AEC). Dyselde is in [[ambysje|ambisjeus]] en [[wraak]]suchtich [[politikus]], dy't troch Oppenheimer in kear yn it iepenbier foar gek set is en dat nea fergetten is. Strauss [[gearspanning|spant gear]] mei rabiate antykommunisten dy't in hekel hawwe oan Oppenheimer, ûnder wa de abbekaat en politikus [[William L. Borden]] en [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]. Dy lêste, dy't haad befeiliging wie yn Los Alamos, spilet op fersyk fan Strauss it persoanlik [[dossier]] fan Oppenheimer troch oan Borden. Op basis fan 'e ynformaasje út dat dossier stelt Borden in brief oer Oppenheimer op wêryn't er him derfan beskuldiget altyd al in spion foar de Sovjet-Uny west te hawwen. Dat brief wurdt yn [[1949]] nei [[J.&nbsp;Edgar Hoover]] stjoerd, de [[direkteur]] fan 'e [[FBI]]. Sa komt der in baltsje oan it rôljen, sadat Strauss fierder mei de saak kin. Hy soarget derfoar dat der gjin [[rjochtsaak]] komt, want dan soene de falske beskuldigings bewiisd wurde moatte. Ynstee wurde der besletten [[Befeiligingsharksitting oangeande J. Robert Oppenheimer|harksittings]] holden om te beslissen oft de [[feilichheidsmachtiging]] fan Oppenheimer ynlutsen wurde moat of net. As dat barre soe, ferliest Oppenheimer al syn ynfloed en mei er neat mear mei it wapenprogramma te dwaan hawwe. Hy soe dan ek yn ien klap [[wurkleazens|wurkleas]] wêze. Oppenheimer, syn frou Kitty, generaal Groves en ferskate natuerkundigen [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] op 'e harksittings foar in trijekoppige [[kommisje]] dy't troch Strauss fol troppe is mei antykommunisten. De ûnderfreger, [[Roger Robb]], is yn alles útsein namme in [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] en skûlet mei Strauss ûnder ien tekken. It resultaat soe perfoarst in [[showproses]] neamd wurde kinne as it net sa strang geheim holden waard. Nei harksittings dy't [[moanne (tiid)|moannen]] duorje, ferliest Oppenheimer syn feilichheidsmachtiging en dêrmei eltse ynfloed dy't er op it Amerikaanske wapenprogramma útoefenje kin. Neitiid ûntwikkelet de Feriene Steaten de wetterstofbom, stipe troch de fijannen fan Oppenheimer, lykas Strauss en Borden en ek de natuerkundige [[Edward Teller]], mei wa't Oppenheimer yn Los Alamos jierrenlang gearwurke hat. Fiif jier nei't Oppenheimer bûtensletten is troch tadwaan fan Strauss, besiket dy lêste om [[minister]] fan [[Hannel]] te wurden. Yn it politike systeem fan 'e Feriene Steaten is it sa dat de [[presidint fan 'e Feriene Steaten|presidint]] lju foar ministersposten nominearret, mar dat de [[Amerikaanske Senaat]] de ministers beneamt nei't de ministerskandidaat ûnderfrege is om syn geskiktens te beoardieljen. Strauss wurdt sadwaande troch in kommisje fan [[senator]]s oan 'e tosk field yn in iepenbiere harksitting. Hy hat der alle fertrouwen yn dat er beneamd wurde sil, mei't it (doe) frijwol nea foarkaam dat in ministerskandidaat ôfwiisd waard. Wannear't der lykwols tsjûgen heard wurde, docht bliken dat Oppenheimer yn Amerikaanske akademyske fermiddens noch altyd op hannen droegen wurdt en dat de rol fan Strauss yn syn delfal noch net fergetten is. Strauss rispet no wat er sels siedde hat. Natuerkundige [[David L. Hill]] makket Strauss syn wraaksucht en ûnderhânskens iepenbier en de Senaat ferwiist syn kandidatuer foar minister fan Hannel nei de foddekoer, wêrmei't yn 'e praktyk in ein komt oan syn politike [[karriêre]]. Yn 'e [[1960-er jierren]] ûntfangt Robert Oppenheimer de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] út 'e hannen fan presidint [[Lyndon B. Johnson]]. De film einiget mei in [[flashback]] nei in [[petear]] dat Oppenheimer yn [[1947]] mei [[Albert Einstein]] fierde. Einstein foarseit de ferfrjemding fan Oppenheimer fan 'e Amerikaanske polityk, nettsjinsteande syn súksessen yn 'e oarloch. Oppenheimer seit dat er wol earnstiger dingen oan 'e holle is: hy is benaud dat syn bydragen oan 'e ûntwikkeling fan 'e atoombom in keatlingreäksje yn gong setten hawwe dy't ienris de [[nukleêre ferneatiging|wrâld ferneatigje]] sil. ==Rolferdieling== [[File:Cillian_Murphy_Press_Conference_The_Party_Berlinale_2017_02cr.jpg|right|thumb|120px|[[Cillian Murphy]].]] [[File:Robert_Downey_Jr._2014_Comic-Con.jpg|right|thumb|120px|[[Robert Downey jr.]]]] [[File:Emily Blunt at WWD Style Awards 2026 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Emily Blunt]].]] [[File:MattDamon-byPhilipRomano.jpg|right|thumb|120px|[[Matt Damon]].]] [[File:Florence Pugh 2025 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Florence Pugh]].]] [[File:Josh Hartnett SDCC 2014.jpg|right|thumb|120px|[[Josh Hartnett]].]] [[File:Benny Safdie-1868 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Benny Safdie]].]] [[File:David Krumholtz MFF 2023.jpg|right|thumb|120px|[[David Krumholtz]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[J. Robert Oppenheimer]] | [[Cillian Murphy]] |- | [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]] | [[Robert Downey jr.]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Katherine Oppenheimer|Kitty Oppenheimer]] | [[Emily Blunt]] |- | [[generaal]] [[Leslie Groves]] | [[Matt Damon]] |- | [[Jean Tatlock]] | [[Florence Pugh]] |- | [[Ernest Lawrence]] | [[Josh Hartnett]] |- | [[Edward Teller]] | [[Benny Safdie]] |- | sekretaris fan Lewis Strauss | [[Alden Ehrenreich]] |- | [[Isidor Rabi]] | [[David Krumholtz]] |- | [[kolonel]] [[Boris Pash]] | [[Casey Affleck]] |- | [[David L. Hill]] | [[Rami Malek]] |- | [[Frank Oppenheimer]] | [[Dylan Arnold]] |- | [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]] | [[Jefferson Hall (akteur)|Jefferson Hall]] |- | [[Roger Robb]] | [[Jason Clarke]] |- | [[Albert Einstein]] | [[Tom Conti]] |- | [[Giovanni Rossi Lomanitz]] | [[Josh Zuckerman]] |- | [[William L. Borden]] | [[David Dastmalchian]] |- | [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]] | [[Dane DeHaan]] |- | [[Gordon Gray (politikus)|Gordon Gray]] | [[Tony Goldwyn]] |- | [[abbekaat]] fan Lewis Strauss | [[Scott Grimes]] |- | [[Niels Bohr]] | [[Kenneth Branagh]] |- | abbekaat [[Lloyd K. Garrison]] | [[Macon Blair]] |- | [[Vannevar Bush]] | [[Matthew Modine]] |- | [[Thomas A. Morgan]] | [[Kurt Koehler]] |- | [[Ward V. Evans]] | [[John Gowans]] |- | Barbara Chevalier | [[Britt Kyle]] |- | [[senator]] [[Warren Magnuson]] | [[Gregory Jbara]] |- | senator [[Gale W. McGee]] | [[Harry Groener]] |- | senator [[John Pastore]] | [[Tim DeKay]] |- | [[Patrick Blackett]] | [[James D'Arcy]] |- | [[Werner Heisenberg]] | [[Matthias Schweighöfer]] |- | [[Luis Walter Alvarez]] | [[Alex Wolff]] |- | [[Hartland Snyder]] | [[Rory Keane]] |- | [[Robert Serber]] | [[Michael Angarano]] |- | [[Jackie Oppenheimer]] | [[Emma Dumont]] |- | [[George C. Eltenton]] | [[Guy Burnet]] |- | [[Ruth Tolman]] | [[Louise Lombard]] |- | [[Richard C. Tolman]] | [[Tom Jenkins (akteur)|Tom Jenkins]] |- | [[Edward Condon]] | [[Olli Haaskivi]] |- | [[Donarld Hornig]] | [[David Rysdahl]] |- | [[Kenneth Bainbridge]] | [[Josh Peck]] |- | [[Richard Feynman]] | [[Jack Quaid]] |- | [[Hans Bethe]] | [[Gustaf Skarsgård]] |- | [[Kurt Gödel]] | [[James Urbaniak]] |- | [[George Kistiakowsky]] | [[Trond Fausa]] |- | [[Seth Neddermeyer]] | [[Devon Bostick]] |- | [[Enrico Fermi]] | [[Danny Deferrari]] |- | [[Klaus Fuchs]] | [[Christopher Denham]] |- | [[Charlotte Serber]] | [[Jessica Erin Martin]] |- | [[J. Ernest Wilkins jr.]] | [[Ronald Auguste]] |- | [[Leo Szilard]] | [[Máté Haumann]] |- | [[Lilli Hornig]] | [[Olivia Thirlby]] |- | [[Joseph W. Kennedy]] | [[Troy Bronson]] |- | [[Philip Morrison]] | [[Harrison Gilbertson]] |- | Lyall Johnson | [[Jack Cutmore-Scott]] |- | [[generaal]] [[George C. Marshall]] | [[Will Roberts (akteur)|Will Roberts]] |- | [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] | [[James Remar]] |- | minister fan Bûtenlânske Saken [[James F. Byrnes]] | [[Pat Skipper]] |- | [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] | [[Gary Oldman]] |- | presidint fan 'e Feriene Steaten [[Lyndon B. Johnson]] | [[Hap Lawrence]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Yn [[2006]] publisearren de Amerikaanske [[histoarisy]] [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] it [[boek]] ''[[American Prometheus]]'', in yngeande [[biografy]] fan [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]]. Fuort nei it útkommen fan it boek toande [[regisseur]] [[Sam Mendes]] belangstelling foar it meitsjen fan in ferfilming, mar dat rûn op neat út. Letter betanke [[Oliver Stone]] foar de mooglikheid om it boek te ferfilmjen om't er, sa't er sels sei "gjin wei nei de essinsje [fan it boek] fine koe". Yn 'e folgjende fyftjin jier namen ferskate filmmakkers in [[opsje (filmrjochten)|opsje]] op 'e [[filmrjochten]], mar eltse kear rûn it projekt op 'e non. De [[auteur]]s waarden mismoedich dat ''American Prometheus'' ea noch ferfilme wurde soe. [[File:KAI_BIRD_author_photo_by_Stephen_Frietch.jpg|left|thumb|160px|[[Kai Bird]], dy't mei [[Martin J. Sherwin]] de [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' skreau, dêr't de film op basearre waard.]] Yn [[2015]] naam [[filmprodusint]] [[J. David Wargo]] in opsje op 'e filmrjochten, en dêrnei liet er ferskate [[senario's]] skriuwe dy't er allegearre ôfwiisde. Under de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]] hie Wargo yn [[Hollywood]] in moeting mei [[akteur]] [[James Woods]], dy't foar him in oare moeting beävensearre mei [[Charles Roven]]. Dyselde wie yn 'e hoedanichheid fan produsint belutsen west by ferskate films fan regisseur [[Christopher Nolan]]. Nei't er mei Wargo praten hie en it boek sels lêzen hie, joech er in eksimplaar fan ''American Prometheus'' oan Nolan. Dyselde woe al langere tiid in film oer Oppenheimer meitsje, en de biografy fan Bird en Sherwin liek him dêr de perfekte grûnslach foar. Under de [[titel (opskrift)|titel]] ''Oppenheimer'' waard sadwaande úteinlik dochs in ferfilming fan it boek makke, wêrby't Nolan de rezjy fierde. Hy wurke op basis fan in senario dat er sels skreaun hie. As produsinten wiene Nolan sels, syn [[oarehelte|frou]] [[Emma Thomas]] en Charles Roven by it projekt belutsen. Wargo en James Woods wiene [[útfierende produsinten]] en hiene yn dy funksje it tafersjoch oer de hiele produksje. Woods sei letter dat him frege wie om ''Oppenheimer'' net te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], om't er fanwegen syn útsprutsen [[politike]] stânpunten dêrmei mooglik skea tabringe koe oan it [[kommersje]]le súkses fan 'e film. (Woods is in fûleindich oanhinger fan [[Donald Trump]].) De eardere films fan Christopher Nolan wiene útbrocht troch [[Warner Bros.]], mar doe't dy [[filmstudio]] yn [[desimber]] [[2020]] oankundige om, yn ferbân mei de koroanapandemy, nije films út [[2021]] tagelyk yn 'e [[bioskoop]] en fia de [[streamingtsjinst]] [[HBO Max]] út te bringen, wie Nolan [[razernij|poer]], mei't hy in grut foarstanner fan tradisjonele filmreleases is. Ien en oar late ta in brek tusken Nolan en Warner Bros., en Nolan socht foar ''Oppenheimer'' syn heil by [[konkurrint]] [[Universal Pictures]]. Oare yn 'e produksje fan 'e film behelle filmstudio's wiene Nolan syn eigen [[Syncopy Inc.|Syncopy]] en fierders [[Atlas Entertainment]], [[Breakheart Films]], [[Peters Creek Entertainment]] en [[Gadget Films]]. [[File:Christopher_Nolan_Cannes_2018.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Christopher Nolan]].]] Dêrmei wie ''Oppenheimer'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]100&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan 'e [[Nederlân]]ske [[sinematograaf]] [[Hoyte van Hoytema]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]]. ===Casting=== ''Oppenheimer'' wie de sechsde film dêr't [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] en [[akteur]] [[Cillian Murphy]] oan gearwurken, mar it wie de earste kear dat Murphy de [[haadrol]] fertolke. Murphy wie Nolan syn earste kar foar de rol fan J.&nbsp;Robert Oppenheimer, en Murphy griep dy kâns fuortendaliks mei beide hannen oan. Hy rette him op 'e film ta troch in protte oer it libben fan Oppenheimer te lêzen en sterk ôf te fallen om mear op 'e meagere Oppenheimer te lykjen. Nolan brocht Murphy yn kontakt mei [[Nobelpriis]]winner [[Kip Thorne]], dy't as [[adviseur|konsultant]] meiwurke hie oan 'e produksje fan in eardere film fan Nolan, ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' ([[2014]]). Thorne hie as [[doktoraat|doktoraal]]-[[studint]] noch [[kolleezje (les)|kolleezjes]] fan Oppenheimer bywenne en fertelde Murphy yngeand oer syn persoanlike [[ûnderfining]]s mei de man en oer Oppenheimer syn [[talint]] foar it yn goede banen lieden fan groepsdiskusjes oer drege [[wittenskip]]like ûnderwerpen. De rest fan it [[casting]]proses wie sa geheimdoggerich, dat guon akteurs net wisten foar it spyljen fan hokker rol se harsels yn in [[kontrakt]] fêstleine. [[Robert Downey jr.]] (Lewis Strauss), [[Matt Damon]] (generaal Groves) en [[Emily Blunt]] (Kitty Oppenheimer) krigen ornaris foar in rol yn in film $10–20&nbsp;miljoen útbetelle, mar om yn ''Oppenheimer'' spylje te kinnen, leveren se [[salaris]] yn en wurken se elts foar in mizerige $4&nbsp;miljoen. Neffens Downey wie ''Oppenheimer'' "de bêste film" dêr't er "oant no ta" yn spylje hie. [[File:Filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer_at_UC_Berkeley.jpg|left|thumb|250px|De [[filmset]] (yn 'e fierte) fan ''Oppenheimer'', yn [[maaie]] [[2022]], op 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]].]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Oppenheimer'' setten op [[28&nbsp;febrewaris]] [[2022]] útein en duorren oant yn [[maaie]] fan dat jier. Der waard û.o. filme op 'e [[Ghost Ranch]] en yn [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] yn [[Nij-Meksiko]], yn it [[Ynstitút foar Foardere Stúdzje]] (IAS) yn [[Princeton (Nij-Jersey)]], op 'e [[Universiteit fan Cambridge]] yn [[Cambridge (Ingelân)]], en op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] yn [[Berkeley (Kalifornje)]]. [[Sêne]]s dy't yn 'e stêd Berkeley spylje, waarden eins filme yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] waard yn ien fan 'e moetings fan Oppenheimer mei [[Jean Tatlock]] brûkt ta ferfanging fan it [[Mark Hopkins Hotel]] yn [[San Francisco]], en teffens ta ferfanging fan it [[Plaza Hotel]] yn [[New York (stêd)|New York]] foar de [[jierdei]]sfiering fan Strauss yn [[1949]]. De sênes yn in oar hotel yn New York waarden opnommen yn it [[Ald Postkantoar (Albuquerque)|Ald Postkantoar]] yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)]]. Foar de sêne wêryn't Oppenheimer yn it [[Oval Office]] fan it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] in moeting hat mei [[presidint]] [[Harry Truman]] soe oarspronklik de [[Nixon Presidinsjele Bibleteek]] brûkt wurde, mar dat koe op it lêste momint net trochgean. Om't de filmdagen fan akteur [[Gary Oldman]], dy't Truman spylje soe, fanwegen syn oare kontraktuele ferplichtings yn beton getten wiene, besleat it [[produksje-ûntwerp]]team om yn tûzen hasten it [[dekôr]] fan it Oval Office op te kallefaterjen dat brûkt wie foar de [[tillefyzjesearje]] ''[[Veep]]'' ([[2012]]–[[2019]]). Neffens haadproduksje-ûntwerpster Ruth de Jong wie dat yn in nachtmerje-eftige steat fan ferfal rekke. De bûtendoarsênes yn Los Alamos waarden opnommen yn in op 'e Ghost Ranch neiboude ferzje fan it stedsje út 'e [[1940-er jierren]], mei't it hjoeddeistige Los Alamos sa feroare is dat it foar de film ûnbrûkber wie. Foar de sêne mei de [[Trinity (nukleêre test)|Trinity-test]] waarden echte [[eksplosiven]] brûkt ynstee fan dat oan 'e opnommen bylden letter [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege waarden. Doe't dat nijs [[online]] bekend waard, tochten in protte [[fan (persoan)|fans]] fan Nolan dat de regisseur in echte [[atoombom]] ôfgean litten hie. Nolan sei dêr letter oer dat er dat sawol flaaikjend as grizelich fûn. De produksje krige tastimming om 'e sêne mei de test te filmjen op it [[Militêr Sjitterrein White Sands]], mar allinnich as de normale militêre oefenings der gjin lêst fan hiene. Dat betsjutte dat der op tige ûnhandige tiden filme wurde moast. De filmmakkers besleaten der doe mar fan ôf te sjen en in oar gaadlik plak te sykjen yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat se fûnen yn 'e neite fan [[Belen (Nij-Meksiko)|Belen]]. [[File:Period_car_at_UC_Berkeley_campus_for_the_filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer.jpg|right|thumb|250px|In [[oldtimer (auto)|oldtimer]] op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''Oppenheimer''.]] ===Historisiteit=== Oer it algemien liket ''Oppenheimer'' frij sekuer de wier barde foarfallen út it [[ferline]] te folgjen. De measte ferskillen binne moedwillich oanbrochte feroarings om it fertellen fan it ferhaal yn 'e film te skewielen. Sa gie Oppenheimer mei syn soargen oer in mooglik ûntsjinkearbere keatlingreäksje feroarsake troch it ta [[ûntploffing]] bringen fan in [[atoombom]] net nei [[Albert Einstein]] ta (mei wa't er wol deeglik [[freonskip|befreone]] wie), mar nei de folle ûnbekendere [[natuerkundige]] [[Karl Compton]]. Fierders wie Oppenheimer net sa mâle [[entûsjast]] oer de ûntdekking fan it bestean fan [[swart gat|swarte gatten]] as yn 'e film toand wurdt, mei't er doe noch gjin idee hawwe koe fan hoe wichtich dy ûntdekking wurde soe. Wol waard dy ûntdekking op deselde dei bekendmakke, sa't de film sjen lit, dat [[nazy-Dútslân]] [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Poalen binnenfoel]]. Ek lit de film sjen dat Oppenheimer by it [[Manhattanprojekt]] helle wurdt troch de lettere [[generaal]] [[Leslie Groves]], mar eins wied er al foar syn earste moeting mei Groves troch [[Arthur Compton]], it haad fan it [[Metallurgysk Laboratoarium]], yn it projekt behelle. Dat [[presidint]] [[Harry Truman]] Oppenheimer in "jankert" neamde, is wier, mar dat died er in jier nei syn moeting mei Oppenheimer yn in [[brief]] oan [[politikus]] [[Dean Acheson]], en net (lykas yn 'e film) fuort nei ôfrin fan it [[petear]], doe't in ôfsettende Oppenheimer it noch opfange koe. De aparte en ûnwierskynlik oandwaande sêne wêryn't Oppenheimer [[kaliumsyanide]] yn in [[apel]] spuitet om syn [[mentor]] oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]] [[Patrick Blackett]] te [[fermoardzjen]] mar him in dei letter betinkt en op it nipperke foarkomt dat de apel opiten wurdt, is basearre op beskriuwings fan dat ynsidint troch Oppenheimer sels. Lykwols is ûndúdlik oft dat foarfal wier bard is. Der bestiet yn elts gefal alhiel gjin oanwizing dat de [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] dejinge wie dy't op it punt stie en nim in hap út 'e apel, sa't de film hawwe wol. [[File:Oppenheimer_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[J. Robert Oppenheimer]].]] Hoewol't de film Oppenheimer portrettearret as in man dy't tramtearre wurdt troch [[wroege]], joech er yn it echt oan dy [[emoasje]], as er dy al hie, nea yn it iepenbier utering. By in besyk oan [[Japan]], yn [[1960]], doe't er datoangeande konfrontearre waard troch in [[sjoernalist]], gied er it meitsjen fan [[ûntskuldiging]]s út 'e wei. Yn 'e film wurd de Japanske stêd [[Kioto]] troch de Amerikaanske [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] fan 'e list fan mooglike doelwiten foar in [[atoombom]]bardemint skrast omreden fan syn [[kulturele]] wearde, mar fral om't er sels oan dy stêd [[nostalgy]]ske [[oantinken]]s hat om't it de bestimming fan syn [[houliksreis]] wie. Neffens [[histoarikus]] [[Alex Wellerstein]] is dat lêste in fabeltsje, mei't yn Stimson syn [[deiboek]] fan [[1926]], it jier dat er [[troud]]e, Kioto net ien kear neamd wurdt. It iennichste besyk dat er oan dy stêd brocht, liket in koarte ûndersyksreis west te hawwen yn [[1929]], yn it ramt fan syn doetiidske [[gûverneur-generaal]]skip fan 'e [[Filipinen]], doe't er der ien nacht trochbrocht. Stimson syn ôffieren fan Kioto fan 'e doelwitelist hie yn it echt neat mei persoanlike foarkarren te krijen, mar wie poer strategysk. Omreden fan 'e grutte wichtigens fan 'e stêd foar de Japanske kultuer wied er bang dat in atoombombardemint op Kioto liede soe ta in ûnomkearbere ferfrjemding fan Japan fan 'e Feriene Steaten, dy't Japan yn 'e earms fan 'e [[Sovjet-Uny]] driuwe soe. Der komme ek inkele [[anagronisme]]n yn 'e film foar. Sa wurdt yn [[sêne]]s dy't spylje yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ferskate kearen de hjoeddeistige [[flagge fan 'e Feriene Steaten]] sjen litten, hoewol't dy pas [[1960]] oannommen is. Om't doedestiden [[Alaska]] en [[Hawaï]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steaten]] wiene (mar ynstee noch [[organisearre territoarium|territoaria]]), hie de ferzje fan 'e Amerikaanske flagge dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch brûkt waard, 48 [[stjer (figuer)|stjerren]] ynstee fan 50. En it [[portret]] fan 'e [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] frijheidsstrider [[José de San Martín]], dat yn 'e sêne fan 'e moeting fan Oppenheimer mei presidint Harry Truman op 'e eftergrûn sichtber is, arrivearre pas yn [[1946]] yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]], mear as in jier nei it besyk fan Oppenheimer. ''Oppenheimer'' krige fierders [[krityk]] om it weilitten fan 'e bydragen fan ferskate [[wittenskipper]]s oan it Manhattanprojekt, of om it ferdizenjen fan 'e grutte of de betsjuttings fan harren bydragen. In foarbyld is de [[Itaalje|Italjaan]] [[Enrico Fermi]], ien fan 'e wichtichste natuerkundigen dy't by it pojekt belutsen wiene en dejinge dy't ûntdiek dat [[plutoanium]] it [[elemint (natuerkunde)|elemint]] wie dêr't ferlet fan wie foar in spontane kearnspjaltingsreäksje. Hy waard yn 'e film spile troch in [[figurant]] en waard net by namme neamd. In oar aspekt dêr't krityk op kaam, wie it net neamen fan 'e [[deportaasje]] fan tritich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[famylje]]s, dy't fan har lân ferdreaun waarden sadat dêr [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] boud wurde koe. [[File:BFI_IMAX,_Waterloo.jpg|right|thumb|250px|[[Reklame]] foar de fertoaning fan ''Oppenheimer'' yn 'e [[BFI IMAX]]-[[bioskoop]] yn [[Londen]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Oppenheimer'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[11&nbsp;july]] [[2023]] yn [[Parys]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Back Lot Music]]. ''Oppenheimer'' waard op [[21&nbsp;novimber]] [[2023]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]] en teffens as [[ynternet|digitale]] [[download]]. Tagelyk mei ''Oppenheimer'' draaide ek de [[satirysk]]e [[fantasyfilm|fantasy]][[komeedzjefilm]] ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard. Yn guon dielen fan 'e wrâld, benammen [[islam]]ityske [[lannen en territoaria]], laten de [[seks]]sênes fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] mei [[Jean Tatlock]] ta kontroverse. Yn it [[Midden-Easten]] en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] waarden dy sênes dêrom oanpast sadat [[Florence Pugh]], dy't de rol fan Tatlock spile, net [[topless]] wie, mar in boppelichem hie dat beklaaid wie mei in [[special effects|kompjûtergenerearre]] swarte [[jurk]]. Yn [[Yndia]] gie it net (inkeld) om 'e [[neakenens]] fan Florence Pugh, mar fral ek om 'e sêne wêryn't in topless Jean Tatlock har troch Oppenheimer ûnder it bedriuwen fan [[seksuele omgong]] foarlêze lit út 'e ''[[Bagavad Gita]]'', wat in [[hilligens|hillige]] [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[tekst]] is. Dat waard troch in protte hindoes as [[godslastering|godslasterlik]] ûnderfûn. Under harren wie de sjoernlist [[Uday Mahurkar]], dy't in [[iepen brief]] oan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] stjoerde, wêryn't er dy sêne karakterisearre as "in streekrjochte oanfal op 'e [[religieuze]] oertsjûgings fan in miljard tolerante hindoes" en easke dat de sêne ferwidere wurde soe út alle ferzjes fan 'e film ''Oppenheimer'' wêr dan ek yn 'e hiele wrâld. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Oppenheimer'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde ''Oppenheimer'' "manjefyk" en "ien fan 'e bêste films fan 'e ienentweintichste iuw". Ek [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Oppenheimer'' 4 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar it [[senario]] fan [[Christoper Nolan]], de [[karakterûntwikkeling|ferkenning fan it karakter]] fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e film. [[Peter Travers]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' omskreau ''Oppenheimer'' as in "monumintele prestaasje" en "ien fan 'e bêste films dy't jin ea wêr dan ek sjen sille". [[File:Hoyte_van_Hoytema_2012_Sweden.jpg|left|thumb|165px|De [[Nederlân]]ske [[kameraregisseur|kamera-regisseur]] [[Hoyte van Hoytema]] wûn mei syn wurk foar ''Oppenheimer'' ferskate grutte [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder in [[Oscar]].]] Minder oer de film te sprekken wie [[Owen Gleiberman]] fan it tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''. Dyselde fûn de earste helte "suver hypnotisearjend", mar skreau dat der yn 'e lêste oere "in beskate gûnzjende yntinsiteit út 'e film wei lekte". Yn ''[[The New York Times]]'' omskreau [[Manohla Dargis]] ''Oppenheimer'' as "in briljante prestaasje yn formele en konseptuele termen". Mar se fûn dat de [[cameo's]] fan bekende akteurs lykas [[Rami Malek]] yn koarte [[byrol]]len "ôfliedend" wurken en dat de [[swart-wyt]]sênes oer de [[Amerikaanske Senaat|Senaatharksitting]] fan [[Lewis Strauss]] te lang oanfielden. Yn ''[[The Boston Globe]]'' omskreau Odie Henderson ''Oppenheimer'' as "fisueel sikestûkjend, mar [[emosjoneel]] leech". Hy bekritisearre it senario fan Nolan om't it Oppenheimer portrettearre as in "riedsel waans gedachtelibben útdrukking oan jûn wurdt troch [[gimmick]]eftige ferspringings nei bylden fan 'e [[romte]] ynstee fan bewiis fan [[minsklik]]e emoasjes". Ek fûn Henderson dat [[Emily Blunt]] en [[Florence Pugh]] "fergriemd" waarden oan "fierstente lyts holden rollen". Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre [[Richard Brody]] de film as "in [[dokumintêre]] fan it [[History Channel]] mei útwrydske [[filmmontaazje]]". Hy skreau: "Ik stie yn bestân en neam it in [[Ingelske Wikipedy|Wikipedia]]-[[artikel (publikaasje)|artikel]] fan filmlingte. Mar nei't ik [[online]] eefkes om 'e hoeke sjoen hie, besefte ik dat ik Wikipedia dêrmei tekoart die&nbsp;– of Christopher Nolan [just] tefolle kredyt joech." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Oppenheimer'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 513 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film is alwer in meislepende prestaasje fan Christopher Nolan, dy't syn foardiel docht mei [[Cillian Murphy|Murphy]] syn poepetoer op [[aktearjen|aktearmêd]] en mei sikestûkjende bylden." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Oppenheimer'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 69 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Oppenheimer'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]330,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $645,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $975,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $100&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $875,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar de film, nei ôflûken fan alle kosten en [[belesting]]s, op $201,9&nbsp;miljoen. ''Oppenheimer'' wie de op twa nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' en ''[[The Super Mario Bros. Movie]]''. It wie ek de meast opbringende film oer de [[Twadde Wrâldoarloch]] aller tiden en de meast opbringende [[biografyske film]] aller tiden. [[File:Ludwig_G%C3%B6ransson_2018_Interview_(cropped).jpg|right|thumb|160px|De [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]] wûn in [[Oscar]] mei syn [[filmmuzyk]] foar ''Oppenheimer''.]] ===Prizen=== By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, waard ''Oppenheimer'' yn [[2024]] nominearre yn 13 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Emily Blunt]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Christopher Nolan]]), bêste [[akteur]] ([[Cillian Murphy]]), bêste byrol fan in akteur ([[Robert Downey jr.]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Hoyte van Hoytema]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Jennifer Lame]]) en bêste [[filmmuzyk]] ([[Ludwig Göransson]]). By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e wrâld, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[film]]yske en [[kommersje]]le súkses, bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), en bêste senario. De film wûn 5 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), en bêste filmmuzyk. By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske [[muzyk]]prizen, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 3 kategoryen, wêrûnder bêste [[arranzjemint (muzyk)|arranzjemint]], [[ynstrumintale muzyk]] of [[a kappella]] en bêste ynstrumintele komposysje (beide foar ''Can You Hear the Music'' fan Ludwig Göransson). De film wûn de Grammy foar bêste [[soundtrack]] foar fisuel media. By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste froulike byrol (Emily Blunt). De film wûn 3 SAG Awards, foar bêste akteur (Cillian Murphy), bêste manlike byrol (Robert Downey jr.) en bêste [[cast]]. By de [[Saturn Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre foar 12 prizen, wêrûnder bêste rezjy, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en bêste [[special effects]]. De film wûn 4 Saturn Awards, foar bêste [[skrillerfilm|skriller]], bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste filmmontaazje en de spesjale Visionary Award (Christopher Nolan). By de [[Satellite Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste kamerarejzy, bêste filmmontaazje, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste filmmuzyk, bêste lûd en bêste special effects. De film wûn 4 Satellite Awards, foar bêste dramafilm, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy) en bêste cast. Christopher Nolan wûn fierders de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in film en hy waard nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ''Oppenheimer'' waard fierders nominearre foar 13 [[Critics' Choice Movie Award]]s (8 wûn) en 5 [[People's Choice Award]]s (1 wûn). De film wûn ek prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]]. Om utens waard ''Oppenheimer'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste filmmuzyk. By de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrfan't de film 2 wûn, foar bêste rezjy en bêste akteur (Cillian Murphy). ''Oppenheimer'' waard ek nominearre foar de [[César du Cinéma]], de wichtichste [[Frankryk|Frânske]] filmpriis, en foar de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, beide kearen yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.oppenheimermovie.com/ Offisjele webside fan ''Oppenheimer''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt15398776/ Ynformaasje oer ''Oppenheimer'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oppenheimer_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Oppenheimer (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Oppenheimer'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Britske biografyske film]] [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Britske dramafilm]] [[Kategory:Britske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Syncopy Inc.]] [[Kategory:Film fan Atlas Entertainment]] [[Kategory:Film fan Christopher Nolan]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer in natuerkundige]] [[Kategory:Film oer nukleêre technology]] [[Kategory:Film oer nukleêre oarlochfiering en wapens]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Aazje en Oseaanje]] [[Kategory:Film oer kommunisme]] [[Kategory:Film oer de ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer in politikus]] [[Kategory:Film oer polityk yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer oerhoer]] [[Kategory:Film oer selsmoard]] [[Kategory:Film oer pasifisme]] [[Kategory:Film oer berou]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Werjefte fan Albert Einstein yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Harry Truman yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Lyndon B. Johnson yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] eintv0ghkalpizp0uh2r8ty3hbzb5ig 14 191351 1228734 2026-04-26T22:34:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228734 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in politike streaming|Kommunisme]] [[Kategory:Kommunisme]] 7bgl5oqyeswlx7clqrnv0ozg6l413e4 14 191352 1228736 2026-04-26T22:36:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228736 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer technology|Nukleer]] [[Kategory:Film oer enezjy|Nukleere technology]] gc5ogzd6qcth3hk08ejxl4fms8teqfm 1228737 1228736 2026-04-26T22:37:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1228737 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer technology|Nukleer]] [[Kategory:Film oer enerzjy|Nukleere technology]] 58ktkngl2j1e492fr2f7argnvd78dcv 14 191353 1228738 2026-04-26T22:38:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228738 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer technology|Enerzjy]] [[Kategory:Film oer miljeufersmoarging|Enerzjy]] renudf5xsnkqbm8506zoimafb00a6zy 14 191354 1228740 2026-04-26T22:41:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228740 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer antykommunisme|ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] goyovhg2keol052hkytu6t3a5saadmp 1228741 1228740 2026-04-26T22:42:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1228741 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer anty-kommunisme|ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] 4o0so3kze787e55s2kj569gor4sqmrj 14 191355 1228742 2026-04-26T22:43:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228742 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer kommunisme|Anty-kommunisme]] [[Kategory:Film oer diskriminaasje|Anty-kommunisme]] [[Kategory:Anty-kommunisme]] o8eltj7a1nli2ph6wglv34h9p4jvwv1 14 191356 1228743 2026-04-26T22:44:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228743 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Anty-kommunisme yn de Feriene Steaten]] 8ou2exrywlrwtod08mbs6s6eumtx3ls 14 191357 1228745 2026-04-26T22:47:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228745 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer emoasjes|Berou]] [[Kategory:Berou]] ozk531uzfzmwd6qu32bo95ojj3seb41 14 191358 1228746 2026-04-26T22:48:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228746 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Emoasje]] [[Kategory:Gemoedstastân]] rrwj0a2t9a7yenjfnidjfwesu956m1k 14 191359 1228747 2026-04-26T22:49:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228747 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Werjefte fan in bekend persoan yn keunst en kultuer|Johnson, Lyndon B.]] [[Kategory:Lyndon B. Johnson]] c49eja9csmgwbqllkzo3smv7l44d1r3 14 191360 1228749 2026-04-26T22:51:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228749 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaansk federaal politikus]] [[Kategory:Lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] [[Kategory:Lid fan de Amerikaanske Senaat]] [[Kategory:Amerikaansk fise-presidintskandidaat (nominearre troch de Demokratyske Partij)]] [[Kategory:Fise-presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat yn de foarferkiezings fan de Demokratyske Partij]] [[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat (nominearre troch de Demokratyske Partij)]] [[Kategory:Presidint fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Persoan dy't yn ferbân stiet mei de moard op John F. Kennedy]] [[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1908]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1973]] d0rnhcr8d6wxxjl7n66f2kbjozd4pff 14 191361 1228765 2026-04-26T23:09:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228765 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Antropolooch]] [[Kategory:Antropolooch|*]] 7c6z8gw9yae7tgxf5kimwruri5rym1x 14 191362 1228766 2026-04-26T23:09:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228766 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Biolooch]] [[Kategory:Biolooch|*]] akkn5q1s0rbjs75tnszkow7lymmr0sm 14 191363 1228767 2026-04-26T23:10:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228767 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Skiekundige]] [[Kategory:Skiekundige|*]] 9a33rsu9sxrpltmc9i56o05e5hkaox4 14 191364 1228768 2026-04-26T23:11:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228768 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Natuerkundige]] [[Kategory:Natuerkundige|*]] ddmloc79rmfxjy7t4o7jhysyxy9n7kx 14 191365 1228770 2026-04-26T23:12:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228770 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Wiskundige]] [[Kategory:Wiskundige|*]] joutfnxtgt9fgi211srdrqe4gsi90wy 14 191366 1228771 2026-04-26T23:13:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228771 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Paleontolooch]] [[Kategory:Paleöntolooch|*]] 25a14lsajov8qtrri2guakudnq6ds9n 14 191367 1228772 2026-04-26T23:14:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228772 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in wittenskipper|Taalkundige]] [[Kategory:Taalkundige|*]] 4oatdbop1pmbl9573ujp7jpg45d015b 0 191368 1228775 2026-04-27T03:54:33Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Ripuaryske Franken]] 1228775 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ripuaryske Franken]] 51n6lxyd5gy7mk85jq88r31yokbhngu 0 191369 1228776 2026-04-27T03:54:58Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Ripuaryske Franken]] 1228776 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ripuaryske Franken]] 51n6lxyd5gy7mk85jq88r31yokbhngu 0 191370 1228777 2026-04-27T05:27:59Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "[[Ofbyld:Dagobert Austrien.jpg|thumb|It Frankyske Ryk yn 'e tiid fan Dagobert I, mei yn 't read it [[Ripuarysk]]e spraakgebiet]] De '''''Lex Ripuaria''''' of '''''Lex Ribuaria''''' (de Ripuaryske wet) is in samling wetsteksten yn it [[Latyn]] dy't oan it begjin fan de 7e iuw by it bewâld fan de [[Austraasje|Austrasyske]] kening [[Dagobert I]] foar de [[Ripuaryske Franken]], en benammen it hartochdom Ripuaarje, gou. De wettesamling wie basearre op de wet fan de Salyske Fr..." 1228777 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Dagobert Austrien.jpg|thumb|It Frankyske Ryk yn 'e tiid fan Dagobert I, mei yn 't read it [[Ripuarysk]]e spraakgebiet]] De '''''Lex Ripuaria''''' of '''''Lex Ribuaria''''' (de Ripuaryske wet) is in samling wetsteksten yn it [[Latyn]] dy't oan it begjin fan de 7e iuw by it bewâld fan de [[Austraasje|Austrasyske]] kening [[Dagobert I]] foar de [[Ripuaryske Franken]], en benammen it hartochdom Ripuaarje, gou. De wettesamling wie basearre op de wet fan de [[Salyske Franken]], de ''[[Lex Salica]]'' út de jierren [[507]] oant [[511]], mar lei de neidruk op it tradisjonele Frankyske rjocht. dêrfoaroer befette de ''Lex Salica'' ek noch útwreide omskriuwings foar de Romeinske respektyflik [[Gallo-Romaanske kultuer|Gallo-Romaanske]] befolking. == Untstean == De ''Lex Ripuaria'' giet werom op it regeartiidrek fan [[Dagobert I]], dy't yn [[623]] troch syn [[Klotarius II|Klotarius]] as ûnderkening oansteld waard yn it dielkeninkryk [[Austraasje]], dêr't ek Ripuaarje as sintrale regio hearde. Yn tsjinstelling ta de ''Lex Salica'', dy't de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] tusken 507 en 511 as Frankysk wetboek útjûn hie, giet de wettebondel fan de ''Lex Rpuaria'' yn op de bysûnderheden fan dat dielgebiet. Yn [[629]] waard dagobert kening fan gâns it [[Frankyske Ryk]] en waard er ien fan de machtichste yn de rige Merovingyske hearskers. == Ynhâld == [[Ofbyld:Gerichtskampf mair.jpg|thumb|Ofbyld fan in rjochtsfjochterij, lykas it regele is yn de Lex Ripuaria mei in foarbyld út 1409]] Ynhâldlik allyk as gronologysk is der in dúdlike trijedieling yn de ''Lex Ripuaria'': * Diel I (Haadstik 1 oant en mei 31): Dat diel befettet ûnder oaren de hichte fan it fêststelde [[wearjild]] en de boeten dy't gouwen foar it mishanneljen en deadzjen fan frije en net-frije minsken. Ek de regels oanbelangjende rôf steane yn it earste diel.<br> Der binne allinnich mar inkelde oerienkomstige passaazjes mei de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Teuderik I]] (r. 511-533). * Diel II (Haadstik 32 oant en mei 56): Dat diel befettet regels oer de oanklacht, it proses en de strafmjitte foar in beskate misdie. Ek sitewaasjes as it net ferskinen fan de fertochte wurde behannele. Der steane ek de ferantwurdlikens yn dy't in hear hat foar syn slaaf yn juridyske sin.<br> Grutte parten binne wurd foar wurd oernommen út de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Gildebert I]] (r. 511-558), [[Klotharius I]] (r. 558–561) en [[Gildebert II]] (575–595). * Diel III (Haadstik 57 oant en mei 89): Dat diel befettet omskriuwings oangeande it banrjocht. It giet benammen yn op de relaasje tusken de kening en dy syn ûnderdienen. Sa kin it misledigjen of bedrigemintsjen fan de kening mei de deastraf fergouwen wurde.<br> Foar in part, mar net wurd foar wurd, oernommen fan de ''Lex Salica''. Der binne nei alle gedachten ek oare juridyske boarnen foar dit part brûkt.<br> It kaam ta stân ûnder [[Dagobert I]]. Nei dy dielen folget in fjirde diel, dat nei alle gedachten yn 'e snuorje fan de iere [[Karolingen]] byfoege waard. It is in list mei misdieden en byhearrende straffen. Nettsjinsteande dat diel letter ta stân kommen wie, is it net mear echt "Ripuarysk" te neamen. Al mei al kin de ''Lex Ripuaria'' beskôge wurde as in fuortsetting fan de ''Lex Salica'', mei oanpassings oan it rjocht fan de Ripuaarjers dêr't it nedich achte waard. Syn foarbyld, de ''Lex Salica'', bleau ek nei de Merovingyske tiid fan belang, oant yn de tiid fan [[Karel de Grutte]]. In rige wetten, lykas de regeling fan de troanopfolging (troch manlike opfolgers), bleau foar de Jeropeeske foarsteh☼0zen oant yn de hege midsiuwen fan krêft en gou foar guon monargyen oant yn 'e moderne tiid. In foarbyld is dat nei it ferstjerren fan de Nederlânske kening [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]] yn [[1890]], dy't yn in [[personele uny]] ek [[gruthartoch]] fan [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] wie, en gjin manlike opfolgers hie, mar allinnich in froulike ([[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]), mocht hja neffens de Salyske wet fan Lúksemboarch har heit net opfolgje as gruthartoginne. == Keppeling om utens == *{{en}}[http://www.leges.uni-koeln.de/en/lex/lex-ribuaria/ Ynformaasje oer de ''Lex Ripuaria'' op de webside fan de universiteitsbiblioteek fan Keulen] == Literatuer == * {{aut|Ruth Schmidt-Wiegand}}: ''Lex Ribuaria. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde'' (RGA). 2e oplage. Diel 18, Walter de Gruyter, Berlyn / New York 2001, ISBN 3-11-016950-9, S. 320–322. * {{aut|Rudolf Sohm}}: ''Über die Entstehung der Lex Ribuaria''. Verlag Hermann Böhlau, Weimar 1866 (Digitalisat). * {{aut|Erich Zöllner}}: ''Geschichte der Franken bis zur Mitte des sechsten Jahrhunderts''. C. H. Beck, München 1970. * {{aut|Werner Böcking}}: ''Die Römer am Niederrhein''. Klartext, Essen 2005, ISBN 3-89861-427-1. * {{aut|Bruno Bleckmann}}: ''Die Germanen''. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-58476-3. * {{aut|Renate Pirling}}: ''Die Römisch-Fränkischen Gräberfelder von Krefeld-Gellep''. Museum Burg Linn, Krefeld 2011. * {{aut|Tilmann Bechert}}, {{aut|Willem J. H. Willems}}: ''Die römische Reichsgrenze von der Mosel bis zur Nordseeküste''. Stuttgart 1995, ISBN 3-8062-1189-2. {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex%20Ripuaria&stable=0 ''Eizelnachweise'' op dizze side]. }} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] fq9mpl2vpnfe06yhcaavg3h17dblxx6 1228778 1228777 2026-04-27T05:28:49Z Kneppelfreed 2013 skean 1228778 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Dagobert Austrien.jpg|thumb|It Frankyske Ryk yn 'e tiid fan Dagobert I, mei yn 't read it [[Ripuarysk]]e spraakgebiet]] De '''''Lex Ripuaria''''' of '''''Lex Ribuaria''''' (de Ripuaryske wet) is in samling wetsteksten yn it [[Latyn]] dy't oan it begjin fan de 7e iuw by it bewâld fan de [[Austraasje|Austrasyske]] kening [[Dagobert I]] foar de [[Ripuaryske Franken]], en benammen it hartochdom Ripuaarje, gou. De wettesamling wie basearre op de wet fan de [[Salyske Franken]], de ''[[Lex Salica]]'' út de jierren [[507]] oant [[511]], mar lei de neidruk op it tradisjonele Frankyske rjocht. dêrfoaroer befette de ''Lex Salica'' ek noch útwreide omskriuwings foar de Romeinske respektyflik [[Gallo-Romaanske kultuer|Gallo-Romaanske]] befolking. == Untstean == De ''Lex Ripuaria'' giet werom op it regeartiidrek fan [[Dagobert I]], dy't yn [[623]] troch syn [[Klotarius II|Klotarius]] as ûnderkening oansteld waard yn it dielkeninkryk [[Austraasje]], dêr't ek Ripuaarje as sintrale regio hearde. Yn tsjinstelling ta de ''Lex Salica'', dy't de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] tusken 507 en 511 as Frankysk wetboek útjûn hie, giet de wettebondel fan de ''Lex Rpuaria'' yn op de bysûnderheden fan dat dielgebiet. Yn [[629]] waard dagobert kening fan gâns it [[Frankyske Ryk]] en waard er ien fan de machtichste yn de rige Merovingyske hearskers. == Ynhâld == [[Ofbyld:Gerichtskampf mair.jpg|thumb|Ofbyld fan in rjochtsfjochterij, lykas it regele is yn de Lex Ripuaria mei in foarbyld út 1409]] Ynhâldlik allyk as gronologysk is der in dúdlike trijedieling yn de ''Lex Ripuaria'': * Diel I (Haadstik 1 oant en mei 31): Dat diel befettet ûnder oaren de hichte fan it fêststelde [[wearjild]] en de boeten dy't gouwen foar it mishanneljen en deadzjen fan frije en net-frije minsken. Ek de regels oanbelangjende rôf steane yn it earste diel.<br> Der binne allinnich mar inkelde oerienkomstige passaazjes mei de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Teuderik I]] (r. 511-533). * Diel II (Haadstik 32 oant en mei 56): Dat diel befettet regels oer de oanklacht, it proses en de strafmjitte foar in beskate misdie. Ek sitewaasjes as it net ferskinen fan de fertochte wurde behannele. Der steane ek de ferantwurdlikens yn dy't in hear hat foar syn slaaf yn juridyske sin.<br> Grutte parten binne wurd foar wurd oernommen út de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Gildebert I]] (r. 511-558), [[Klotharius I]] (r. 558–561) en [[Gildebert II]] (575–595). * Diel III (Haadstik 57 oant en mei 89): Dat diel befettet omskriuwings oangeande it banrjocht. It giet benammen yn op de relaasje tusken de kening en dy syn ûnderdienen. Sa kin it misledigjen of bedrigemintsjen fan de kening mei de deastraf fergouwen wurde.<br> Foar in part, mar net wurd foar wurd, oernommen fan de ''Lex Salica''. Der binne nei alle gedachten ek oare juridyske boarnen foar dit part brûkt.<br> It kaam ta stân ûnder [[Dagobert I]]. Nei dy dielen folget in fjirde diel, dat nei alle gedachten yn 'e snuorje fan de iere [[Karolingen]] byfoege waard. It is in list mei misdieden en byhearrende straffen. Nettsjinsteande dat diel letter ta stân kommen wie, is it net mear echt "Ripuarysk" te neamen. Al mei al kin de ''Lex Ripuaria'' beskôge wurde as in fuortsetting fan de ''Lex Salica'', mei oanpassings oan it rjocht fan de Ripuaarjers dêr't it nedich achte waard. Syn foarbyld, de ''Lex Salica'', bleau ek nei de Merovingyske tiid fan belang, oant yn de tiid fan [[Karel de Grutte]]. In rige wetten, lykas de regeling fan de troanopfolging (troch manlike opfolgers), bleau foar de Jeropeeske foarsteh☼0zen oant yn de hege midsiuwen fan krêft en gou foar guon monargyen oant yn 'e moderne tiid. In foarbyld is dat nei it ferstjerren fan de Nederlânske kening [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]] yn [[1890]], dy't yn in [[personele uny]] ek [[gruthartoch]] fan [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] wie, en gjin manlike opfolgers hie, mar allinnich in froulike ([[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]), mocht hja neffens de Salyske wet fan Lúksemboarch har heit net opfolgje as gruthartoginne. == Keppeling om utens == *{{en}}[http://www.leges.uni-koeln.de/en/lex/lex-ribuaria/ Ynformaasje oer de ''Lex Ripuaria'' op de webside fan de universiteitsbiblioteek fan Keulen] == Literatuer == * {{aut|Ruth Schmidt-Wiegand}}: ''Lex Ribuaria. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde'' (RGA). 2e oplage. Diel 18, Walter de Gruyter, Berlyn / New York 2001, ISBN 3-11-016950-9, S. 320–322. * {{aut|Rudolf Sohm}}: ''Über die Entstehung der Lex Ribuaria''. Verlag Hermann Böhlau, Weimar 1866 (Digitalisat). * {{aut|Erich Zöllner}}: ''Geschichte der Franken bis zur Mitte des sechsten Jahrhunderts''. C. H. Beck, München 1970. * {{aut|Werner Böcking}}: ''Die Römer am Niederrhein''. Klartext, Essen 2005, ISBN 3-89861-427-1. * {{aut|Bruno Bleckmann}}: ''Die Germanen''. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-58476-3. * {{aut|Renate Pirling}}: ''Die Römisch-Fränkischen Gräberfelder von Krefeld-Gellep''. Museum Burg Linn, Krefeld 2011. * {{aut|Tilmann Bechert}}, {{aut|Willem J. H. Willems}}: ''Die römische Reichsgrenze von der Mosel bis zur Nordseeküste''. Stuttgart 1995, ISBN 3-8062-1189-2. {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex%20Ripuaria&stable=0 ''Eizelnachweise'' op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] aas89i6i0ablcfyxgqtc835jt2lshbz 1228779 1228778 2026-04-27T05:29:45Z Kneppelfreed 2013 /* Ynhâld */ 1228779 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Dagobert Austrien.jpg|thumb|It Frankyske Ryk yn 'e tiid fan Dagobert I, mei yn 't read it [[Ripuarysk]]e spraakgebiet]] De '''''Lex Ripuaria''''' of '''''Lex Ribuaria''''' (de Ripuaryske wet) is in samling wetsteksten yn it [[Latyn]] dy't oan it begjin fan de 7e iuw by it bewâld fan de [[Austraasje|Austrasyske]] kening [[Dagobert I]] foar de [[Ripuaryske Franken]], en benammen it hartochdom Ripuaarje, gou. De wettesamling wie basearre op de wet fan de [[Salyske Franken]], de ''[[Lex Salica]]'' út de jierren [[507]] oant [[511]], mar lei de neidruk op it tradisjonele Frankyske rjocht. dêrfoaroer befette de ''Lex Salica'' ek noch útwreide omskriuwings foar de Romeinske respektyflik [[Gallo-Romaanske kultuer|Gallo-Romaanske]] befolking. == Untstean == De ''Lex Ripuaria'' giet werom op it regeartiidrek fan [[Dagobert I]], dy't yn [[623]] troch syn [[Klotarius II|Klotarius]] as ûnderkening oansteld waard yn it dielkeninkryk [[Austraasje]], dêr't ek Ripuaarje as sintrale regio hearde. Yn tsjinstelling ta de ''Lex Salica'', dy't de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] tusken 507 en 511 as Frankysk wetboek útjûn hie, giet de wettebondel fan de ''Lex Rpuaria'' yn op de bysûnderheden fan dat dielgebiet. Yn [[629]] waard dagobert kening fan gâns it [[Frankyske Ryk]] en waard er ien fan de machtichste yn de rige Merovingyske hearskers. == Ynhâld == [[Ofbyld:Gerichtskampf mair.jpg|thumb|Ofbyld fan in rjochtsfjochterij, lykas it regele is yn de Lex Ripuaria mei in foarbyld út 1409]] Ynhâldlik allyk as gronologysk is der in dúdlike trijedieling yn de ''Lex Ripuaria'': * Diel I (Haadstik 1 oant en mei 31): Dat diel befettet ûnder oaren de hichte fan it fêststelde [[wearjild]] en de boeten dy't gouwen foar it mishanneljen en deadzjen fan frije en net-frije minsken. Ek de regels oanbelangjende rôf steane yn it earste diel.<br> Der binne allinnich mar inkelde oerienkomstige passaazjes mei de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Teuderik I]] (r. 511-533). * Diel II (Haadstik 32 oant en mei 56): Dat diel befettet regels oer de oanklacht, it proses en de strafmjitte foar in beskate misdie. Ek sitewaasjes as it net ferskinen fan de fertochte wurde behannele. Der steane ek de ferantwurdlikens yn dy't in hear hat foar syn slaaf yn juridyske sin.<br> Grutte parten binne wurd foar wurd oernommen út de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Gildebert I]] (r. 511-558), [[Klotarius I]] (r. 558–561) en [[Gildebert II]] (575–595). * Diel III (Haadstik 57 oant en mei 89): Dat diel befettet omskriuwings oangeande it banrjocht. It giet benammen yn op de relaasje tusken de kening en dy syn ûnderdienen. Sa kin it misledigjen of bedrigemintsjen fan de kening mei de deastraf fergouwen wurde.<br> Foar in part, mar net wurd foar wurd, oernommen fan de ''Lex Salica''. Der binne nei alle gedachten ek oare juridyske boarnen foar dit part brûkt.<br> It kaam ta stân ûnder [[Dagobert I]]. Nei dy dielen folget in fjirde diel, dat nei alle gedachten yn 'e snuorje fan de iere [[Karolingen]] byfoege waard. It is in list mei misdieden en byhearrende straffen. Nettsjinsteande dat diel letter ta stân kommen wie, is it net mear echt "Ripuarysk" te neamen. Al mei al kin de ''Lex Ripuaria'' beskôge wurde as in fuortsetting fan de ''Lex Salica'', mei oanpassings oan it rjocht fan de Ripuaarjers dêr't it nedich achte waard. Syn foarbyld, de ''Lex Salica'', bleau ek nei de Merovingyske tiid fan belang, oant yn de tiid fan [[Karel de Grutte]]. In rige wetten, lykas de regeling fan de troanopfolging (troch manlike opfolgers), bleau foar de Jeropeeske foarsteh☼0zen oant yn de hege midsiuwen fan krêft en gou foar guon monargyen oant yn 'e moderne tiid. In foarbyld is dat nei it ferstjerren fan de Nederlânske kening [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]] yn [[1890]], dy't yn in [[personele uny]] ek [[gruthartoch]] fan [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] wie, en gjin manlike opfolgers hie, mar allinnich in froulike ([[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]), mocht hja neffens de Salyske wet fan Lúksemboarch har heit net opfolgje as gruthartoginne. == Keppeling om utens == *{{en}}[http://www.leges.uni-koeln.de/en/lex/lex-ribuaria/ Ynformaasje oer de ''Lex Ripuaria'' op de webside fan de universiteitsbiblioteek fan Keulen] == Literatuer == * {{aut|Ruth Schmidt-Wiegand}}: ''Lex Ribuaria. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde'' (RGA). 2e oplage. Diel 18, Walter de Gruyter, Berlyn / New York 2001, ISBN 3-11-016950-9, S. 320–322. * {{aut|Rudolf Sohm}}: ''Über die Entstehung der Lex Ribuaria''. Verlag Hermann Böhlau, Weimar 1866 (Digitalisat). * {{aut|Erich Zöllner}}: ''Geschichte der Franken bis zur Mitte des sechsten Jahrhunderts''. C. H. Beck, München 1970. * {{aut|Werner Böcking}}: ''Die Römer am Niederrhein''. Klartext, Essen 2005, ISBN 3-89861-427-1. * {{aut|Bruno Bleckmann}}: ''Die Germanen''. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-58476-3. * {{aut|Renate Pirling}}: ''Die Römisch-Fränkischen Gräberfelder von Krefeld-Gellep''. Museum Burg Linn, Krefeld 2011. * {{aut|Tilmann Bechert}}, {{aut|Willem J. H. Willems}}: ''Die römische Reichsgrenze von der Mosel bis zur Nordseeküste''. Stuttgart 1995, ISBN 3-8062-1189-2. {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex%20Ripuaria&stable=0 ''Eizelnachweise'' op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] 2v0ov2a0i1l6la10rcutfz6quowbxg5 1228780 1228779 2026-04-27T05:30:16Z Kneppelfreed 2013 /* Ynhâld */ 1228780 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Dagobert Austrien.jpg|thumb|It Frankyske Ryk yn 'e tiid fan Dagobert I, mei yn 't read it [[Ripuarysk]]e spraakgebiet]] De '''''Lex Ripuaria''''' of '''''Lex Ribuaria''''' (de Ripuaryske wet) is in samling wetsteksten yn it [[Latyn]] dy't oan it begjin fan de 7e iuw by it bewâld fan de [[Austraasje|Austrasyske]] kening [[Dagobert I]] foar de [[Ripuaryske Franken]], en benammen it hartochdom Ripuaarje, gou. De wettesamling wie basearre op de wet fan de [[Salyske Franken]], de ''[[Lex Salica]]'' út de jierren [[507]] oant [[511]], mar lei de neidruk op it tradisjonele Frankyske rjocht. dêrfoaroer befette de ''Lex Salica'' ek noch útwreide omskriuwings foar de Romeinske respektyflik [[Gallo-Romaanske kultuer|Gallo-Romaanske]] befolking. == Untstean == De ''Lex Ripuaria'' giet werom op it regeartiidrek fan [[Dagobert I]], dy't yn [[623]] troch syn [[Klotarius II|Klotarius]] as ûnderkening oansteld waard yn it dielkeninkryk [[Austraasje]], dêr't ek Ripuaarje as sintrale regio hearde. Yn tsjinstelling ta de ''Lex Salica'', dy't de [[Merovingen|Merovingyske]] kening [[Klovis I]] tusken 507 en 511 as Frankysk wetboek útjûn hie, giet de wettebondel fan de ''Lex Rpuaria'' yn op de bysûnderheden fan dat dielgebiet. Yn [[629]] waard dagobert kening fan gâns it [[Frankyske Ryk]] en waard er ien fan de machtichste yn de rige Merovingyske hearskers. == Ynhâld == [[Ofbyld:Gerichtskampf mair.jpg|thumb|Ofbyld fan in rjochtsfjochterij, lykas it regele is yn de Lex Ripuaria mei in foarbyld út 1409]] Ynhâldlik allyk as gronologysk is der in dúdlike trijedieling yn de ''Lex Ripuaria'': * Diel I (Haadstik 1 oant en mei 31): Dat diel befettet ûnder oaren de hichte fan it fêststelde [[wearjild]] en de boeten dy't gouwen foar it mishanneljen en deadzjen fan frije en net-frije minsken. Ek de regels oanbelangjende rôf steane yn it earste diel.<br> Der binne allinnich mar inkelde oerienkomstige passaazjes mei de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Teuderik I]] (r. 511-533). * Diel II (Haadstik 32 oant en mei 56): Dat diel befettet regels oer de oanklacht, it proses en de strafmjitte foar in beskate misdie. Ek sitewaasjes as it net ferskinen fan de fertochte wurde behannele. Der steane ek de ferantwurdlikens yn dy't in hear hat foar syn slaaf yn juridyske sin.<br> Grutte parten binne wurd foar wurd oernommen út de ''Lex Salica''.<br> It kaam ta stân ûnder [[Gildebert I]] (r. 511-558), [[Klotarius I]] (r. 558–561) en [[Gildebert II]] (575–595). * Diel III (Haadstik 57 oant en mei 89): Dat diel befettet omskriuwings oangeande it banrjocht. It giet benammen yn op de relaasje tusken de kening en dy syn ûnderdienen. Sa kin it misledigjen of bedrigemintsjen fan de kening mei de deastraf fergouwen wurde.<br> Foar in part, mar net wurd foar wurd, oernommen fan de ''Lex Salica''. Der binne nei alle gedachten ek oare juridyske boarnen foar dit part brûkt.<br> It kaam ta stân ûnder [[Dagobert I]]. Nei dy dielen folget in fjirde diel, dat nei alle gedachten yn 'e snuorje fan de iere [[Karolingen]] byfoege waard. It is in list mei misdieden en byhearrende straffen. Nettsjinsteande dat diel letter ta stân kommen wie, is it net mear echt "Ripuarysk" te neamen. Al mei al kin de ''Lex Ripuaria'' beskôge wurde as in fuortsetting fan de ''Lex Salica'', mei oanpassings oan it rjocht fan de Ripuaarjers dêr't it nedich achte waard. Syn foarbyld, de ''Lex Salica'', bleau ek nei de Merovingyske tiid fan belang, oant yn de tiid fan [[Karel de Grutte]]. In rige wetten, lykas de regeling fan de troanopfolging (troch manlike opfolgers), bleau foar de Jeropeeske foarstehûzen oant yn de hege midsiuwen fan krêft en gou foar guon monargyen oant yn 'e moderne tiid. In foarbyld is dat nei it ferstjerren fan de Nederlânske kening [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]] yn [[1890]], dy't yn in [[personele uny]] ek [[gruthartoch]] fan [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] wie, en gjin manlike opfolgers hie, mar allinnich in froulike ([[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]]), mocht hja neffens de Salyske wet fan Lúksemboarch har heit net opfolgje as gruthartoginne. == Keppeling om utens == *{{en}}[http://www.leges.uni-koeln.de/en/lex/lex-ribuaria/ Ynformaasje oer de ''Lex Ripuaria'' op de webside fan de universiteitsbiblioteek fan Keulen] == Literatuer == * {{aut|Ruth Schmidt-Wiegand}}: ''Lex Ribuaria. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde'' (RGA). 2e oplage. Diel 18, Walter de Gruyter, Berlyn / New York 2001, ISBN 3-11-016950-9, S. 320–322. * {{aut|Rudolf Sohm}}: ''Über die Entstehung der Lex Ribuaria''. Verlag Hermann Böhlau, Weimar 1866 (Digitalisat). * {{aut|Erich Zöllner}}: ''Geschichte der Franken bis zur Mitte des sechsten Jahrhunderts''. C. H. Beck, München 1970. * {{aut|Werner Böcking}}: ''Die Römer am Niederrhein''. Klartext, Essen 2005, ISBN 3-89861-427-1. * {{aut|Bruno Bleckmann}}: ''Die Germanen''. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-58476-3. * {{aut|Renate Pirling}}: ''Die Römisch-Fränkischen Gräberfelder von Krefeld-Gellep''. Museum Burg Linn, Krefeld 2011. * {{aut|Tilmann Bechert}}, {{aut|Willem J. H. Willems}}: ''Die römische Reichsgrenze von der Mosel bis zur Nordseeküste''. Stuttgart 1995, ISBN 3-8062-1189-2. {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, sjoch [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex%20Ripuaria&stable=0 ''Eizelnachweise'' op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Franken]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] lc27qse0ro6bgy0rni4033of2rs6u82 0 191372 1228787 2026-04-27T06:56:37Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[West-Dútslân]] 1228787 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[West-Dútslân]] 9e3w2p2tkd4uxd371an0880t1s95adh 14 191373 1228790 2026-04-27T07:27:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Łódź}} [[Kategory:Plak yn Poalen]]" 1228790 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Łódź}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] sx7868ug5yj8v1bep9top679n1t8wyj 0 191374 1228792 2026-04-27T08:28:42Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = keningsgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[keningsgieren]] (''Sarcoramphus'') |Wittenskiplike namme= Sarcoramphus papa |Beskriuwer, jier= Carl Lin..." 1228792 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keningsgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[keningsgieren]] (''Sarcoramphus'') |Wittenskiplike namme= Sarcoramphus papa |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:King Vulture.png|250px]] }} De '''keningsgier''' (''Sarcoramphus papa'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as ''Vultur papa'' publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. De fûgel hat in lingte fan 71 oant 85 sm, in wjukspanne fan 180 oant 200 sm en in gewicht fan 3 oant 4,5 kg. == Skaaimerken == [[Ofbyld:King Vulture at Colchester Zoo.jpg|thumb|left|Kop fan 'e keningsgier.]] De krêftige snaffel is read mei swart en hat in readgiele fleizige kaam (karunkel). De kop is tige kleurich mei reade, oranje, grize en swarte tinten. Om it ljochte each is in reade eachring. De rest fan it lichem is foar it grutste part wyt oant ljochtgriis, wylst de slachpinnen en de sturt swart binne. De fariaasjes yn it kleurige gesicht jouwe ynformaasje oer leeftyd, status en sûnens oan soartegenoaten. De keale krop spilet in wichtige rol by de balts. De wjukken binne tige breed en de sturt is relatyf koart. Der is gjin ferskil yn uterlik of grutte tusken de mantsjes en de wyfkes. == Fersprieding == De keningsgier libbet yn 'e [[reinwâld]]en en beam[[savanne]]s fan it leechlân yn [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]]. Ek yn berchstreken oant op in hichte fan 1200 meter wurdt de fûgel oantroffen. == Iten == Mei syn krêftige snaffel kin de keningsgier alle soarten [[ies]] ferwurkje, ek fan bisten mei in tsjokke of stive hûd. Oare gieren wachtsje faak oant de keningsgier it deade bist stikken skuord hat. Njonken ies fangt er somtiden ek libbene proaien, lykas mûzen, lytse fûgels en hagedissen. == Libbenswize == [[Ofbyld:Urubu Rei voando.jpg|thumb|left|Keningsgier yn 'e flecht.]] Keningsgieren libje yn pearkes of lytse groepen fan maksimaal fiif yndividuen. By grutte karkassen kinne ferskate groepen byinoar komme, sadat der soms wol fyftich fûgels tagelyk sjoen wurde. Yn tichtbegroeide gebieten is dizze soarte foar it opspoaren fan ies faak ôfhinklik fan 'e [[kalkoengier]] of de [[readkopgier]], dy't in poerbêst rookfermogen hawwe. Meastentiids sit de keningsgier op in útstekkende tûke yn 'e beamtoppen of sweeft er boppe de beammen op 'e strún nei fretten. By it iten is de keningsgier kwetsber foar grutte rôfdieren lykas de [[jagûar]] en de [[pûma]]. Troch syn grutte lichem kin de fûgel net fluch fan 'e grûn loskomme. Hy is hast folslein ôfhinklik fan [[termyk]] om te fleanen en slacht allinne by hege need mei de wjukken. == Fuortplanting == It nêst wurdt boud yn hege beammen, meastentiids mear as twintich meter boppe de grûn. De peartiid en it brieden falle meastentiids yn 'e drûge tiid. It wyfke leit meastentiids ien aai, dat brutsen wyt fan kleur is mei readbrune plakjes. Beide âlden briede om bar en bringe it jong tegearre grut. Nei sawat 56 dagen komt it aai út. It jong wurdt fuorre mei iten dat út it krôp fan 'e âlden opkoarre wurdt. De pyk bliuwt meastentiids by de âlden oant it folgjende briedseizoen. == Status == Hoewol't der gjin krekte gegevens binne oer de populaasjetrend, wurdt der op ferskate plakken yn it ferspriedingsgebiet in tebekgong waarnommen. Benammen yn [[Meksiko]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], it noarden fan [[Ekwador]] en [[Paraguay]] liket it oantal keningsgieren werom te rinnen. De krekte oarsaken binne net folslein dúdlik, mar it ferlies fan leefgebiet spilet dêrby nei alle gedachten in grutte rol. Dêrfoaroer liket de populaasje yn lannen as [[Brazylje]] en [[Bolivia]] stabyl te wêzen. Om't it grutste part fan 'e wrâldpopulaasje yn Brazylje libbet, wurde de ôfnames oan 'e rânen fan it ferspriedingsgebiet foar in part opfongen troch de stabiliteit yn it kearngebiet. Dochs wurdt der op basis fan 'e lokale ôfnames fan útgien dat de totale wrâldpopulaasje in lichte tebekgong sjen lit. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de keningsgier de status net bedrige (''Least Concern''), al nimt it oantal ôf troch it ferdwinen fan habitat. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-vulture-sarcoramphus-papa BirdLife, oproppen 27 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sarcoramphus papa}} }} [[Kategory:Keningsgier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] jjvdh7x8tlhi0ivpjaljq3lgnmukga6 0 191375 1228793 2026-04-27T08:29:03Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Keningsgier]] 1228793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Keningsgier]] e30osz3asype99v6fr19wdcae8k9wcn 14 191376 1228794 2026-04-27T08:30:59Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Sarcoramphus}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]" 1228794 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sarcoramphus}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]] qfx5k13cl4hj8564c6sx04nldf7cr8s 1228795 1228794 2026-04-27T08:31:16Z RomkeHoekstra 10582 1228795 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sarcoramphus papa}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]] mlk3jymmiwp7i5pw57byh26yywk5tcb 0 191377 1228796 2026-04-27T09:05:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = King Vulture - Flickr - Me in ME.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Keningsgier (''Sarcoramphus papa'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = klasse (t..." 1228796 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = King Vulture - Flickr - Me in ME.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Keningsgier (''Sarcoramphus papa'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]] | namme14 = '''keningsgieren''' (''Sarcoramphus'') | beskriuwer, jier = [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], 1805 }} '''Keningsgieren''' (''Sarcoramphus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1805 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[André Marie Constant Duméril]]. It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[keningsgier]] (''Sarcoramphus papa''), dy't foarkomt yn 'e tropyske gebieten fan Midden- en [[Súd-Amearika]]. Keningsgieren ûnderskiede harren fan oare gieren fan 'e Nije Wrâld troch harren grutte, de opfallend kleurige, keale kop en in krêftige snaffel dy't spesjalisearre is yn it iepenskuorren fan 'e dikke hûden fan karkassen. == Fossile soarten == Hoewol't it skaai hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]] is, wie it ferskaat yn it ferline grutter. Der binne ferskate fossile soarten beskreaun dy't oantoane dat it skaai eartiids in grutter ferspriedingsgebiet hie, oant yn it noarden fan 'e hjoeddeiske [[Feriene Steaten]]: * ''Sarcoramphus kernensis'': Dizze soarte libbe yn it lette [[Plioseen]] (likernôch 3,5 oant 2,5 miljoen jier lyn). Fossilen dêrfan binne fûn yn [[Kern County]] yn [[Kalifornje]]. De fûgel wie wat grutter en robúster as de hjoeddeiske keningsgier. * ''Sarcoramphus fisheri'': In soarte út it lette [[Pleistoseen]], wêrfan de resten fûn binne yn 'e ferneamde [[Tarreputten fan La Brea|La Brea-tarreputten]] by [[Los Angeles]]. * ''Sarcoramphus mcnami'': In fossile soarte út it Pleistoseen fan [[Perû]]. == It mystearje fan 'e ''Painted vulture'' == Yn 'e 18e iuw beskreau de natuerûndersiker [[William Bartram]] in fûgel yn [[Florida]] dy't er de "Painted Vulture" (''Sarcoramphus sacra'') neamde. Dizze fûgel liket neffens syn beskriuwing in soad op de hjoeddeiske keningsgier, mar soe in wite sturt hawwe. Der wurdt noch altyd diskusjearre oft dit in aparte soarte wie dy't koartlyn útstoarn is, of dat it in fersin fan Bartram west hat.<ref>[https://prehistoric-wiki.fandom.com/wiki/Painted_vulture Prehistoric Wiki, oproppen 27 april 2026.]</ref> == Soarten == It skaai bestiet tsjintwurdich noch mar út ien libbene soarte, mar út fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|150px]] || ''Sarcoramphus papa'' || [[keningsgier]] || Fan [[Meksiko]] oant it noarden fan [[Argentynje]] || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-vulture-sarcoramphus-papa ''Sarcoramphus papa'' op ''BirdLife International'']</ref> |- | — || †''Sarcoramphus kernensis'' || — || Noard-Amearika ([[Kalifornje]]) || útstoarn (fossyl) |- | — || †''Sarcoramphus fisheri'' || — || Noard-Amearika ([[La Brea]]) || útstoarn (fossyl) |- | — || †''Sarcoramphus mcnami'' || — || Súd-Amearika ([[Perû]]) || útstoarn (fossyl) |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sarcoramphus papa|Sarcoramphus}} }} [[Kategory:Keningsgier| ]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] n9e1jpzudv29fnf7193gqobftu1zp3k 0 191378 1228797 2026-04-27T09:05:32Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Keningsgieren]] 1228797 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Keningsgieren]] r7pylaiy0pdsfbyqhxpfkqvllmjcerw 0 191379 1228805 2026-04-27T10:41:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Lodz]] omneamd ta [[Łódź]] fan de trochferwizing: korrekte skriuwwize, yn oerienstimming brocht mei de byhearrende kategorynamme 1228805 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Łódź]] 5kevbdxxnt28ly9w1o4lx9xfka5jmco 6 191380 1228809 2026-04-27T10:50:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ik haw de beide foto's fan 'e ôfbylding [[:c:Lupulella.jpg]] fan Commons, dy't fertikaal ûnderinoar stiene, horizontaal njonkeninoar setten, sadat de ôfbylding handiger is foar gebrûk yn in ynfoboks. 1228809 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == Ik haw de beide foto's fan 'e ôfbylding [[:c:Lupulella.jpg]] fan Commons, dy't fertikaal ûnderinoar stiene, horizontaal njonkeninoar setten, sadat de ôfbylding handiger is foar gebrûk yn in ynfoboks. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} rnqjxpxi4nnhqsnd74fp3bfghn0zadk 0 191381 1228810 2026-04-27T10:50:46Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = swarte gier |Ofbyld = [[Ofbyld:Black vulture (Coragyps atratus brasiliensis) Peten.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[swarte gieren]] (''Coragyps'') |Wittenskiplike namme= Coragyps atratus |Beskriuwe..." 1228810 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = swarte gier |Ofbyld = [[Ofbyld:Black vulture (Coragyps atratus brasiliensis) Peten.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[swarte gieren]] (''Coragyps'') |Wittenskiplike namme= Coragyps atratus |Beskriuwer, jier= [[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1793 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Coragyps atratus map.svg|250px]] }} De '''swarte gier''' (''Coragyps atratus''), ek wol '''ravengier''' neamd, is in [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Dizze soarte hat in grut ferspriedingsgebiet oer de beide Amerikaanske kontininten. Yn syn leefgebiet wurdt er ûnder oare ''zopilote negro'', ''gallinazo'', ''urubu'' of ''zoncho'' neamd. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Black vulture in Cartagena 03.jpg|thumb|left|Fûgel yn Kolombia.]] De fûgel hat in lingte fan 58 oant 69 sm en in wjukspanne fan 130 oant 152 sm. It gewicht leit meastal tusken de 2 en 2,7 kg. De swarte gier is in hast hielendal swarte fûgel mei in donkergrize kop en nekke mei in soad tearen. De snaffel en de poaten binne relatyf swak; de poaten binne mear bedoeld om op te rinnen as om proaien mei te gripen. Skaaimerkend binne de brede wjukken mei in wyt útein (allinne de slachpinnen) en in koarte, rjocht ôfsniene sturt. Der is gjin dúdlik ferskil yn uterlik tusken de mantsjes en de wyfkes. Se kinne yn it wyld likernôch twintich jier âld wurde. == Fersprieding == De swarte gier hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan it súdeasten fan 'e [[Feriene Steaten]] (likernôch fan 'e New Jersey oant Nebraska), oer hiel [[Midden-Amearika]] en de [[Karibysk Gebiet|Kariben]], oant it sintrale diel fan [[Súd-Amearika]] ([[Sily]] en it noarden fan [[Argentynje]]). De swarte gier hâldt him meastal op yn 'e waarmere gebieten. De fûgel is foaral te finen yn leechlânsgebieten en wurdt komselden boppe de 2500 meter yn 'e [[Andes]] oantroffen. Yn it easten fan 'e Feriene Steaten is de lêste desennia in dúdlike útwreiding fan it ferspriedingsgebiet nei it noarden ta te sjen. De swarte gier kin him maklik oanpasse en is dêrtroch in algemiene soarte yn ferskate biotopen, lykas bosken, kustgebieten, [[savanne]]s en stedsgebieten. Tichte [[reinwâld]]en en hege berchgebieten wurde yn 'e regel mijd. == Ekology == Lykas as de [[readkopgier]] (kalkoengier) yt de swarte gier fral [[ies]] en minsklik ôfeart. It is de minst tiere fûgel fan alle Amerikaanske gieren. Se binne echte kultuerfolgers en dogge it goed by fiskmerken, slachthuzen en jiskebulten. Troch ferbettere hygiëne en it begraven fan dead fee wurdt it iten yn bewenne gebieten somtiden minder, mar oan sneldiken fine se in soad slachtoffers fan it ferkear. Dêrnjonken ite se ek palmnuten, fruit, aaien en lytse bisten lykas ynsekten en hagedissen. [[Ofbyld:Coragyps atratus Mexico.jpg|thumb|left|Swarte gier mei iepen wjukken.]] Swarte gieren libje yn grutte groepen en binne de meast sosjale soarte fan alle Amerikaanske gieren. Benammen yn bewenne streken foarmje se groepen fan bytiden wol hûnderten fûgels. Se fine harren fretten útslutend mei de eagen. Om't se sels hast net rûke kinne, folgje se faak readkopgieren nei in karkas. Hoewol't se lytser binne, binne swarte gieren tige bretaal; troch harren grutte oantal jeie se faak oare iesiters by in karkas wei. Allinne foar de grutte [[keningsgier]] hawwe se respekt. By sinnich waar nei de rein wurde se faak sjoen mei de wjukken wiid útinoar spraat om te drûgjen. [[Ofbyld:Black_Vulture_egg_MAV_01.jpg|thumb|Aai.]] As nêst brûke se faak in holle beam of in rotsnaad. It wyfke leit twa oant trije aaien, dêr't beide âlden om bar op briede. Nei 32 oant 41 dagen komme de aaien út. De jongen wurde fuorre mei opkoarre iten út it krop fan 'e âlden. Nei sawat tsien wiken ferlitte de jonge fûgels foar it earst it nêst. == Status == De swarte gier hat op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] de status net bedrige. Hoewol't de ûnwikkeling fan 'e wrâldpopulaasje ûnbekend (''unknown'') is, liket de soarte yn dielen fan Noard-Amearika syn ferspriedingsgebiet út te wreidzjen. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/search?search=Coragyps%20atratus BirdLife, oproppen 27 april 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blkvul/cur/introduction Birds of the World, oproppen 27 april 2026.] *[https://ebird.org/species/blkvul eBird, oproppen 27 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coragyps atratus}} }} [[Kategory:Swarte gier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] hljbngflohxpbmmbxq915y63c78ugy8 0 191382 1228811 2026-04-27T10:51:16Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Swarte gier]] 1228811 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Swarte gier]] chg87med91dwlprs690kki2gcb22hck 0 191383 1228812 2026-04-27T10:51:39Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Swarte gier]] 1228812 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Swarte gier]] chg87med91dwlprs690kki2gcb22hck 0 191384 1228813 2026-04-27T10:58:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1228813 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = Afrikaanske jakhalzen | ôfbylding =Lupulella horizontaal.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De [[streekte jakhals]] (''L. adusta'') lofts en de [[sealjakhals]] (''L.&nbsp;mesomelas'') rjochts. | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') | takson6 = [[skift]]: | namme6 = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | takson7 = [[ûnderskift]]: | namme7 = [[hûndieren]] (''Caniformia'') | takson8 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme8 = [[hûneftigen]] (''Canidae'') | takson9 = [[ûnderfamylje]]: | namme9 = [[echte hûneftigen]] (''Caninae'') | takson11 = [[tûke (taksonomy)|tûke]]: | namme11 = [[echte hûnen]] (''Canini'') | takson12 = [[ûndertûke]]: | namme12 = [[wolfeftigen]] (''Canina'') | takson13 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme13 ='''Afrikaanske jakhalzen''' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Lupulella'') | takson14 = | namme14 = | takson15 = | namme15 = | takson16 = | namme16 = | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1906 | soarten = ● ''[[Lupulella adusta]]''<br>● ''[[Lupulella mesomelas]]'' | lânkaart = Lupulella_range.png | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = {{Color box|#222AB6}} [[streekte jakhals]] (''L. adusta'')<br>{{Color box|#EC2525}} [[sealjakhals]] (''L. mesomelas'') }} De '''Afrikaanske jakhalzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lupulella'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[sûchdieren]] (''Mammalia''), it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[echte hûneftigen]] (''Caninae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte hûnen]] (''Canini'') en de [[ûndertûke]] fan 'e [[wolfeftigen]] (''Canina''). Ta dit skaai hearre twa [[soarte]]n: de [[streekte jakhals]] (''L.&nbsp;adusta'') en de [[sealjakhals]] (''L.&nbsp;mesomelas''), dy't allebeide yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] foarkomme. __TOC__ ==Taksonomy== It skaai fan 'e Afrikaanske jakhalzen waard yn [[1906]] yntrodusearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Max Hilzheimer]]. De [[wittenskiplike namme]] is [[Latyn]] foar "wolfke", fan ''lupus'' ("wolf") mei de [[ferlytsingsfoarm|ferlytsjende]] [[suffiks]] ''-lella'', ferlykber mei it [[Frysk]] "-ke" of "-tsje" De Afrikaanske jakhalzen waarden lang beskôge as leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), dêr't ek de [[wolf]] (''Canis lupus'') en [[hûn]] (''Canis familiaris'') ta hearre. It wie wol bekend dat de beide [[soarte]]n nauwer oaninoar besibbe wiene as oan oare soarten hûnen, en dêrom waarden se yn it [[ûnderskaai]] fan 'e Afrikaanske jakhalzen (''Lupulella'') pleatst. Mar yn [[2017]] kaam troch nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] oan it ljocht dat de beide soarten eins [[genetysk]] safolle fan 'e oare hûnen ferskille, dat de Afrikaanske jakhalzen in [[monofyly|monofyletysk]] komôf foarmje dat bûten de [[klade]] fan 'e hûnen (''Canis''), [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') en [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon'') falt. Dat wol sizze dat de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') eins nauwer oan 'e wolf en de hûn besibbe binne as dat de Afrikaanske jakhalzen dat binne. Op basis dêrfan advisearre de Spesjalistegroep oangeande Hûneftigen fan 'e gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) om it ûnderskaai ''Lupulella'' yn rang te ferheegjen ta in selsstannich skaai. ==Soarten== {| class="wikitable" style="width: 300px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * skaai '''Afrikaanske jakhalzen''' (''Lupulella'') ** [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'') **{{Stambeam2/ein tûke}}[[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lupulella ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lupulella}} }} [[Kategory:Afrikaanske jakhals| ]] [[Kategory:Sûchdiereskaai]] [[Kategory:Hûneftige]] d10u96p18eyyhqbzluy50a7omx3pthk 1228816 1228813 2026-04-27T11:02:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1228816 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = Afrikaanske jakhalzen | ôfbylding =Lupulella horizontaal.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De [[streekte jakhals]] (''L. adusta'') lofts en de [[sealjakhals]] (''L.&nbsp;mesomelas'') rjochts. | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') | takson6 = [[skift]]: | namme6 = [[rôfdieren]] (''Carnivora'') | takson7 = [[ûnderskift]]: | namme7 = [[hûndieren]] (''Caniformia'') | takson8 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme8 = [[hûneftigen]] (''Canidae'') | takson9 = [[ûnderfamylje]]: | namme9 = [[echte hûneftigen]] (''Caninae'') | takson11 = [[tûke (taksonomy)|tûke]]: | namme11 = [[echte hûnen]] (''Canini'') | takson12 = [[ûndertûke]]: | namme12 = [[wolfeftigen]] (''Canina'') | takson13 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme13 ='''Afrikaanske jakhalzen''' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Lupulella'') | takson14 = | namme14 = | takson15 = | namme15 = | takson16 = | namme16 = | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1906 | soarten = ● ''[[Lupulella adusta]]''<br>● ''[[Lupulella mesomelas]]'' | lânkaart = Lupulella_range.png | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = {{Color box|#222AB6}} [[streekte jakhals]] (''L. adusta'')<br>{{Color box|#EC2525}} [[sealjakhals]] (''L. mesomelas'') }} De '''Afrikaanske jakhalzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Lupulella'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[sûchdieren]] (''Mammalia''), it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[echte hûneftigen]] (''Caninae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[echte hûnen]] (''Canini'') en de [[ûndertûke]] fan 'e [[wolfeftigen]] (''Canina''). Ta dit skaai hearre twa [[soarte]]n: de [[streekte jakhals]] (''L.&nbsp;adusta'') en de [[sealjakhals]] (''L.&nbsp;mesomelas''), dy't allebeide yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] foarkomme. ==Etymology== De [[wittenskiplike namme]] ''Lupulella'' is [[Latyn]] foar "wolfke", fan ''lupus'' ("wolf") mei de [[ferlytsingsfoarm|ferlytsjende]] [[suffiks]] ''-lella'', ferlykber mei it [[Frysk]] "-ke" of "-tsje" ==Taksonomy== It skaai fan 'e Afrikaanske jakhalzen waard yn [[1906]] yntrodusearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Max Hilzheimer]]. De Afrikaanske jakhalzen waarden lang beskôge as leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hûnen]] (''Canis''), dêr't ek de [[wolf]] (''Canis lupus'') en [[hûn]] (''Canis familiaris'') ta hearre. It wie wol bekend dat de beide [[soarte]]n nauwer oaninoar besibbe wiene as oan oare soarten hûnen, en dêrom waarden se yn it [[ûnderskaai]] fan 'e Afrikaanske jakhalzen (''Lupulella'') pleatst. Mar yn [[2017]] kaam troch nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] oan it ljocht dat de beide soarten eins [[genetysk]] safolle fan 'e oare hûnen ferskille, dat de Afrikaanske jakhalzen in [[monofyly|monofyletysk]] komôf foarmje dat bûten de [[klade]] fan 'e hûnen (''Canis''), [[hyenahûnen]] (''Lycaon'') en [[Aziatyske wylde hûnen]] (''Cuon'') falt. Dat wol sizze dat de [[hyenahûn]] (''Lycaon pictus'') en de [[Aziatyske wylde hûn]] (''Cuon alpinus'') eins nauwer oan 'e wolf en de hûn besibbe binne as dat de Afrikaanske jakhalzen dat binne. Op basis dêrfan advisearre de Spesjalistegroep oangeande Hûneftigen fan 'e gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) om it ûnderskaai ''Lupulella'' yn rang te ferheegjen ta in selsstannich skaai. ==Soarten== {| class="wikitable" style="width: 300px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * skaai '''Afrikaanske jakhalzen''' (''Lupulella'') ** [[sealjakhals]] (''Lupulella mesomelas'') **{{Stambeam2/ein tûke}}[[streekte jakhals]] (''Lupulella adusta'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lupulella ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Lupulella}} }} [[Kategory:Afrikaanske jakhals| ]] [[Kategory:Sûchdiereskaai]] [[Kategory:Hûneftige]] 0msig78ibjanhxqj1w0jemrd2io2v8u 14 191385 1228814 2026-04-27T10:58:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1228814 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Sûchdiereskaai]] [[Kategory:Hûneftige]] b1iv6hjilxikbkmcnt2yz6v6ld8yeir 0 191386 1228815 2026-04-27T10:59:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Afrikaanske jakhalzen]] 1228815 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Afrikaanske jakhalzen]] nd38tyw7fsijnmbqbes6owj4xfuay8s 0 191387 1228817 2026-04-27T11:02:35Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Black Vulture RWD2013B.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Swarte gier (''Coragyps atratus'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = klasse (taksonomy)|k..." 1228817 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Black Vulture RWD2013B.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Swarte gier (''Coragyps atratus'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]] | namme14 = '''swarte gieren''' (''Coragyps'') | beskriuwer, jier = [[Emmanuel Le Maout|Le Maout]], 1853 }} '''Swarte gieren''' (''Coragyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1841 publisearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger]]. It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't rûnom foarkomt yn 'e [[Amearika|Amearika's]]. De fûgels út dit skaai ûnderskiede harren troch harren kompakte bou, koarte sturt en foaral troch harren sosjale en faak agressive gedrach by karkassen. == Fossile soarten == Ut fossile fynsten docht bliken dat it skaai yn it ferline ferskate soarten hie dy't nau besibbe wienen oan 'e hjoeddeiske swarte gier. Guon fan dizze soarten wienen in stik grutter: * ''Coragyps occidentalis'': Dizze soarte libbe yn it [[Pleistoseen]] en kaam foar fan it súdwesten fan 'e hjoeddeiske [[Feriene Steaten]] oant yn [[Meksiko]]. It wie in gruttere fariant fan 'e swarte gier mei in bredere snaffel. Der wurdt wol tocht dat dizze fûgel tagelyk mei de grutte sûchdieren út de iistiid is útstoarn, dêr't er as iesiter fan ôfhinklik wie. * ''Coragyps sedicticus'' In fossile soarte dy't beskreaun is út it iere Pleistoseen. == Soarten == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Coragyps atratus (Gallinazo común) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|150px]] || ''Coragyps atratus'' || [[swarte gier]] || Noard-, Midden- en [[Súd-Amearika]] || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/search?search=Coragyps%20atratus ''Coragyps atratus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | — || † ''Coragyps occidentalis'' || — || Noard-Amearika en Meksiko || útstoarn (fossyl) |- | — || † ''Coragyps sedicticus'' || — || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl) |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coragyps}} }} [[Kategory:Swarte gier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] e3qwcrlxqevrgy5xucim1qxruahtw5o 0 191388 1228818 2026-04-27T11:03:13Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Swarte gieren]] 1228818 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Swarte gieren]] d6ayrt5w2620um6mmz72nu4aq6u08ky 14 191389 1228820 2026-04-27T11:04:20Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Coragyps atratus|Coragyps}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]" 1228820 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Coragyps atratus|Coragyps}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]] 82gaw9fgdhas2roy9u35g5e5bqc9zp7