1946

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1946</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1707</id>
    <revision>
      <id>1228931</id>
      <parentid>1217786</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12989" sha1="t4ygv1hvax786i199rh5twlk49kms2l" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1940-er jierren]].
== Foarfallen ==
;jannewaris
*[[11 jannewaris|11]] - Yn [[Albaanje]] wurdt de [[monargy]] ôfskaft. It lân wurdt omfoarme ta de [[Folksrepubyk Albaanje]], mei [[Enver Hoxha]] as earste [[presidint]].
;febrewaris
* [[9 febrewaris|9]] - Yn [[Nederlân]] wurdt de [[Partij fan de Arbeid]] oprjochte.
*[[21 febrewaris|21]] - Yn [[Finlân]] wurde by de saneamde [[Oarlochsferantwurdlikheidsprosessen]] swiere [[straf]]fen oplein oan [[politisy]] dy't yn [[1941]] ferantwurdlik wiene foar it ferbûn mei [[nazy-Dútslân]]. Under harren is ek âld-[[presidint]] [[Risto Ryti]], dy't tsien jier [[finzenisstraf]] mei [[twangarbeid]] oplein kriget.
;maart
*[[6 maart|6]] - Yn 'e nije [[Grûnwet fan Japan]] wurdt de macht fan 'e [[keizer]] sterk beheind.
*[[15 maart|15]] - It [[Feriene Keninkryk]] stimt yn mei de folsleine ûnôfhinklikheid fan [[Britsk-Ynje]].
*[[30 maart|30]] - De [[Grykske Boargeroarloch]] brekt út tusken it [[regear]] en [[kommunist]]yske [[opstanneling]]en.
;maaie
*[[7 maaie|7]] - Yn [[Nederlân]] wurdt [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]]-lieder [[Anton Mussert]] foar [[lânferrie]] [[terjochtsteld]].
*[[25 maaie|25]] - [[Jordaanje]] (yn 't earstoan noch ûnder de namme Transjordaanje) wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[26 maaie|26]] - Nei in [[ferkiezing]]soerwinning komme yn [[Tsjechoslowakije]] de [[kommunist]]en oan 'e macht.
;juny
*[[1 juny|1]] - Yn [[Roemeenje]] wurdt de eardere [[faksist]]yske [[diktator]] fan dat lân, [[Ion Antonescu]], [[terjochtsteld]].
*[[2 juny|2]] - By it [[Italjaansk referindum oer de monargy]] stimt in krappe mearderheid tsjin: [[Itaalje]] wurdt in [[republyk]]. De lêste [[kening]], [[Umberto II fan Itaalje|Umbert&amp;nbsp;II]], giet yn [[ballingskip]].
*[[19 juny|19]] - [[Hadj Amyn al-Hûsseini]], de [[grutmûfty]] fan [[Jeruzalim]], dy't himsels ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]] nau ferbûn hie mei [[nazy-Dútslân]], kriget [[asyl (rjocht)|asyl]] yn [[Egypte]].
* [[26 juny|26]] - [[Fuotbalferiening Harkemase Boys]] wurdt oprjochte.
;july
* [[4 july|4]] - De [[Filipinen]] wurde ûnôfhinklik fan 'e [[Feriene Steaten]].
* 4 - By it [[Bloedbad fan Kielce]], in anty-[[Joaden|Joadske]] [[pogrom]] yn 'e [[Poalen|Poalske]] [[Kielce|stêd mei dy namme]], komme 39 minsken om
* [[17 july|17]] - Yn 'e [[Joegoslaavje|Joegoslavyske]] [[haadstêd]] [[Belgrado]] wurdt [[generaal]] [[Dragoljub Mihailović]], de lieder fan 'e yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] mei [[nazy-Dútslân]] [[kollaboraasje|kollaborearjende]] [[Četniks]], [[terjochtsteld]].
* [[23 july|23]] - De [[terrorisme|terroristyske]] [[Joaden|Joadske]] [[organisaasje]] [[Irgun]] fiert yn it [[mandaatgebiet]] [[Palestina (mandaatgebiet)|Palestina]] de [[oanslach op it King David Hotel]] út, wêrby't 91 deaden falle.
* [[31 july|31]] - [[Hotze Schuil]], [[Æbe Haima]] en [[Riemer Reinalda]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1946|93ste]] [[PC]]. Hotze Schuil wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
;augustus
* [[25 augustus|25]] - De [[RON]], in foarrinner fan [[Omrop Fryslân]], begjint mei it útstjoeren fan [[Nederlânsk]]talige [[radioprogramma's]], rjochte op [[Fryslân]].
;septimber
* [[15 septimber|15]] - Yn [[Bulgarije]] wurdt [[kening]] [[Simeon II fan Bulgarije|Simeon&amp;nbsp;II]] ôfset. It lân wurdt omfoarme ta de [[Folksrepublyk Bulgarije]].
* [[20 septimber|20]] - It [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] wurdt foar it earst holden.
;oktober
* [[1 oktober|1]] - Yn 'e [[Prosessen fan Neurenberch]] wurde [[deastraf|deafûnissen]] útsprutsen tsjin [[Hermann Göring]], [[Joachim von Ribbentrop]], [[Wilhelm Keitel]], [[Ernst Kaltenbrunner]], [[Alfred Rosenberg]], [[Hans Frank]], [[Wilhelm Frick]], [[Fritz Sauckel]], [[Alfred Jodl]], [[Julius Streicher]] en [[Arthur Seyss-Inquart]]. Lange [[finzenisstraf]]fen wurde oplein oan [[Rudolf Hess]], [[Walther Funk]], [[Erich Raeder]], [[Albert Speer]], [[Baldur von Schirach]], [[Konstantin von Neurath]] en [[Karl Dönitz]]. [[Hjalmar Schacht]], [[Franz von Papen]] en [[Hans Fritzsche]] wurde frijsprutsen.
* [[16 oktober|16]] - Yn [[Neurenberch]] wurde de op [[1 oktober]] l.l. útsprutsen [[deastraf|deafûnissen]] útfierd. [[Hermann Göring]] wit oan 'e [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophinging]] te ûntkommen troch himsels [[selsmoard|te koart]] te dwaan mei in him tasmokkele [[syaankaly]]pil.
* [[27 oktober|27]] - By [[ferkiezing]]s yn [[Bulgarije]] komme de [[kommunist]]en oan 'e macht.
;novimber
* [[23 novimber|23]] - De [[Frankryk|Frânske]] [[marine]] besjit by it saneamde [[Ynsidint fan Hải Phòng]] de [[opstân|opstannige]] [[Fjetnam]]eeske [[stêd]] [[Hải Phòng]], wêrby't mear as 6.000 Fjetnameeske boargers omkomme.
;desimber
* [[19 desimber|19]] - Yn [[Fjetnam]] brekt de [[Earste Yndosineeske Oarloch]] út tusken de [[Viet Minh]], in [[kommunist]]yske [[organisaasje]] dy't stribbet nei ûnôfhinklikheid, en de [[Frankryk|Frânske]] [[koloanje|koloniale]] machthawwers.
;datum ûnbekend
* - [[Emily Greene Balch]] en [[John Raleigh Mott]] ûntfange de [[Nobelpriis foar de Frede]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Rick Hurst]], Amerikaansk akteur
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ursul de Geer]], Nederlânsk presintator, akteur en regisseur († [[2020]])
* 3 - [[John Paul Jones (bassist)|John Paul Jones]], Ingelsk bassist
* [[6 jannewaris|6]] - [[Johan Veenstra]], Stellingwerfsk skriuwer en ferteller
* [[6 jannewaris|6]] - [[Syd Barrett]], Ingelsk sjonger en gitarist († [[2006]])
* [[8 jannewaris|8]] - [[Johannes Westra]], Frysk keatser en sportbestjoerder
* [[12 jannewaris|12]] - [[Cas Spijkers]] - Nederlânsk tillefyzjekok († [[2011]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Gene Siskel]], Amerikaansk filmkritikus († [[1999]])
;febrewaris
* [[8 febrewaris|8]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster († [[2026]])
* [[10 febrewaris|10]] - [[Klaasje Postma]], Frysk aktrise en toanielskriuwster
* [[21 febrewaris|21]] - [[Alan Rickman]], Ingelsk akteur († [[2016]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Cees Bijlstra]], Frysk redakteur en komponist († [[2004]])
;maart
* [[6 maart|6]] - [[David Gilmour]], Ingelsk sjonger en gitarist
* [[10 maart|10]] - [[Jack Talstra]], Frysk-Kanadeesk politikus († [[2014]])
* [[12 maart|12]] - [[Liza Minnelli]], Amerikaansk aktrise en sjongster
* [[22 maart|22]] - [[Martha van Wichen-Schol]], Frysk wurdboekgearstalster en dichteresse († [[2004]])
* [[25 maart|25]] - [[Stephen Hunter]], Amerikaansk skriuwer en filmkritikus
* [[26 maart|26]] - [[Ljûdmila Titova]], Russysk reedrydster
* [[28 maart|28]] - [[Wubbo Ockels]], Nederlânsk natuerkundige en astronaut († [[2014]])
;april
* [[1 april|1]] - [[Baukje Wytsma]], Frysk skriuwster en sjoernaliste († [[2022]])
* [[10 april|10]] - [[Armand (sjonger)|Armand]], Nederlânsk protestsjonger († [[2015]])
* [[25 april|25]] - [[Johan Cruijff]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener († [[2016]])
;maaie
* [[1 maaie|1]] - [[Valeri Moeratov]], Russysk reedrider
* [[2 maaie|2]] - [[Lesley Gore]], Amerikaansk sjongster en aktrise († [[2015]])
* [[17 maaie|17]] - [[Jarich van der Veen]], Frysk keatser
* [[21 maaie|21]] - [[Meindert Fennema]], Frysk Heechlearaar Politikology († [[2023]])
* [[31 maaie|31]] - [[Ytsje Hettinga]], Frysk toanielaktrise, skriuwster en oersetster
* 31 - [[Ivo Niehe]], Nederlânsk programmamakker 
;juny
* [[2 juny|2]] - [[Tineke Steenmeijer-Wielenga]], Frysk konservatrise, leararesse en skriuwster
* [[15 juny|15]] - [[Demis Roussos]], Gryksk sjonger en bassist († [[2015]])
* [[18 juny|18]] - [[Wout Muller]], Nederlânsk keunstskilder († [[2000]])
* [[18 juny|18]] - [[Hanny Alders]], Nederlânsk skriuwster († [[2010]])
* [[20 juny|20]] - [[Bote Wilpstra]] Nederlânsk politikus († [[2021]])
;july
* [[6 july|6]] - [[George W. Bush]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]]
* 6 - [[Tiemen Groen]], Frysk hurdfytser
* [[20 july|20]] - [[Cobi Doevendans]], Frysk byldzjend keunstneres
* [[26 july|26]] - [[Thom van der Goot]], Nederlânsk teäterdirekteur en regisseur († [[2023]])
;augustus
* [[2 augustus|2]] - [[Feike Salverda]], Frysk sjoernalist († [[1996]])
* 2 - [[Anny de Jong]], Frysk skriuwster
* [[9 augustus|9]] - [[Rinus Gerritsen]], Nederlânsk bassist
* [[14 augustus|14]] - [[Alexander Curly]], Nederlânsk sjonger en filmmakker († [[2012]])
* [[18 augustus|18]] - [[Leonard George (akteur)|Leonard George]], Kanadeesk akteur († [[2017]])
* [[19 augustus|19]] - [[Bill Clinton]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]]
;septimber
* [[5 septimber|5]] - [[Loudon Wainwright III]], Amerikaansk sjonger, lietsjeskriuwer en humorist
* 5 - [[Freddie Mercury]], Ingelsk sjonger († [[1991]])
* 5 - [[Auke Bijlsma]], Frysk politikus († [[2012]])
* [[6 septimber|6]] - [[Hein Zijlstra]], Frysk keatser
* 6 - [[Pieter de Groot]], Frysk sjoernalist en kollumnist 
* [[10 septimber|10]] - [[Jim Hines]], Amerikaansk atleet († [[2023]])
* [[12 septimber|12]] - [[Steve Biko]], Súdafrikaansk anty-apartheidsaktivist († [[1977]])
* [[30 septimber|30]] - [[Rense Westra]], Frysk akteur († [[2015]])
;oktober
* [[6 oktober|6]] - [[Gosse Blom]], Frysk taalkundige († [[2014]])
* [[10 oktober|10]] - [[Charles Dance]], Ingelsk akteur
* [[14 oktober|14]] - [[Dan McCafferty]], Skotsk sjonger († [[2022]])
* [[17 oktober|17]] - [[Piet van der Wal]], Frysk aksjefierder, gemeentepolitikus en dosint († [[2019]]) 
* [[18 oktober|18]] - [[Binne Lútzen Boarnstra]], Frysk dichter, skriuwer, skipper en histoarikus († [[2011]])
* [[27 oktober|27]] - [[Kenneth Turan]], Amerikaansk filmkritikus
;novimber
* [[4 novimber|4]] - [[Laura Bush]], Amerikaansk presidintsfrou
* [[5 novimber|5]] - [[Herman Brood]], Nederlânsk muzikant en byldzjend keunstner († [[2001]])
* [[19 novimber|19]] - [[Piet Hemminga]], Frysk bestjoerskundige en publisist
;desimber
* [[3 desimber|3]] - [[Joop Zoetemelk]], Nederlânsk hurdfytser
* [[4 desimber|4]] - [[Geert Mak]], Nederlânsk jurist, sjoernalist en skriuwer
* [[8 desimber|8]] - [[Paladine Roye]], Amerikaansk keunstner († [[2001]])
* [[14 desimber|14]] - [[Ruth Fuchs]], Dútsk atlete en politika († [[2023]])
* [[15 desimber|15]] - [[Piet Schrijvers]] Nederlânsk fuotballer († [[2022]])
* [[16 desimber|16]] - [[Benny Andersson]], Sweedsk sjonger
* [[17 desimber|17]] - [[Sybe Krol]], Frysk dichter († [[1990]])
* [[24 desimber|24]] - [[Jan Akkerman]], Nederlânsk muzikant
* [[30 desimber|30]] - [[Gerlof Smit]], Frysk byldzjend keunstner († [[2014]])
* [[31 desimber|31]] - [[Zakia Meghji]], Tanzaniaansk politika
;''datum ûnbekend''
*[[Della Warrior]], Amerikaansk politika en bestjoerster

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[21 jannewaris|21]] - jonkhear [[T.A.M.A. van Humalda van Eysinga]], Frysk abbekaat en oersetter (* [[1869]])
;febrewaris
* [[1 febrewaris|1]] - [[Taede Zijlstra]], Frysk keatser (* [[1901]])
* [[15 febrewaris|15]] - [[Cornelius Johnson]], Amerikaansk heechspringer (* [[1913]])
;maart
* [[23 maart|23]] - [[Juan Piriz]],  Oerûguayaansk fuotballer (* [[1902]])
;april
* [[9 april|9]] - [[Ane Nauta]], Frysk arsjitekt (* ([[1882]])
;maart
* [[24 maart|24]] - [[Aleksander Aljechin]], Russysk skaker (* [[1892]])
* [[31 maart|31]] - [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist (* [[1852]])
;augustus
* [[2 augustus|2]] - [[Johannes Jurres]], Frysk keunstskilder en heechlearaar (* [[1875]])
* [[13 augustus|13]] - [[H.G. Wells]], Ingelsk skriuwer (* [[1866]])
* [[21 augustus|21]] - [[Rudolf Gundersen]], Noarsk reedrider (* [[1879]])
;septimber
* [[7 septimber|7]] - [[Régis de l'Estourbeillon]], Bretonsk politikus (* [[1858]])
* [[10 septimber|10]] - [[Olivér Halassy]], Hongaarsk wetterpoloër en swimmer (* [[1909]])
;oktober
* [[15 oktober|15]] - [[Hermann Göring]], Dútsk oarlochsmisdiediger (* [[1893]])
* [[25 oktober|25]] - [[Hendrik Wouda]], Frysk arsjitekt en meubelûntwerper (* [[1885]])
;desimber
* [[22 desimber|22]] - [[Gerrit Keizer]], Frysk artyst en lyts minske (* [[1874]])
* [[26 desimber|26]] - [[Lisette Hordijk]], Nederlânsk presintatrise

== Literatuer ==
;prizen
* De Switserske skriuwer [[Hermann Hesse]] wint de [[Nobelpriis foar de Literatuer]]
;romans
* [[Bertus Aafjes]], ''Bevrijdingsdag''
* [[Simon Vestdijk]], ''Ierse Nachten'' (skreaun yn [[1942]])
* [[Arthur van Schendel]], ''Het Oude Huis''
* [[Simone de Beauvoir]], ''Tous les Hommes sont Mortels'' 
* [[Bertus Aafjes]], ''De Zeemeerminnen''
;poëzij
* [[Bertus Aafjes]] ''Een Voetreis naar Rome''

== Film ==
* ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]''

== Byldzjende keunst==
&lt;gallery&gt;
File:Willy Reetz Pferde 1946.jpg|''Pferde'' (1946) Willy Reetz
&lt;/gallery&gt;

== Boukeunst ==
&lt;gallery&gt;
File:Kirche Paltamo Vorderansicht 2.jpg|Paltamo-tsjerke, [[Finlân]] (1946) [[Ilmari Launis]]
&lt;/gallery&gt;


{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1946| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>t4ygv1hvax786i199rh5twlk49kms2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228932</id>
      <parentid>1228931</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12990" sha1="pbhvpicxk65te695bd6omt5tf45fuzp" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1940-er jierren]].
== Foarfallen ==
;jannewaris
*[[11 jannewaris|11]] - Yn [[Albaanje]] wurdt de [[monargy]] ôfskaft. It lân wurdt omfoarme ta de [[Folksrepubyk Albaanje]], mei [[Enver Hoxha]] as earste [[presidint]].
;febrewaris
* [[9 febrewaris|9]] - Yn [[Nederlân]] wurdt de [[Partij fan de Arbeid]] oprjochte.
*[[21 febrewaris|21]] - Yn [[Finlân]] wurde by de saneamde [[Oarlochsferantwurdlikheidsprosessen]] swiere [[straf]]fen oplein oan [[politisy]] dy't yn [[1941]] ferantwurdlik wiene foar it ferbûn mei [[nazy-Dútslân]]. Under harren is ek âld-[[presidint]] [[Risto Ryti]], dy't tsien jier [[finzenisstraf]] mei [[twangarbeid]] oplein kriget.
;maart
*[[6 maart|6]] - Yn 'e nije [[Grûnwet fan Japan]] wurdt de macht fan 'e [[keizer]] sterk beheind.
*[[15 maart|15]] - It [[Feriene Keninkryk]] stimt yn mei de folsleine ûnôfhinklikheid fan [[Britsk-Ynje]].
*[[30 maart|30]] - De [[Grykske Boargeroarloch]] brekt út tusken it [[regear]] en [[kommunist]]yske [[opstanneling]]en.
;maaie
*[[7 maaie|7]] - Yn [[Nederlân]] wurdt [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]]-lieder [[Anton Mussert]] foar [[lânferrie]] [[terjochtsteld]].
*[[25 maaie|25]] - [[Jordaanje]] (yn 't earstoan noch ûnder de namme Transjordaanje) wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[26 maaie|26]] - Nei in [[ferkiezing]]soerwinning komme yn [[Tsjechoslowakije]] de [[kommunist]]en oan 'e macht.
;juny
*[[1 juny|1]] - Yn [[Roemeenje]] wurdt de eardere [[faksist]]yske [[diktator]] fan dat lân, [[Ion Antonescu]], [[terjochtsteld]].
*[[2 juny|2]] - By it [[Italjaansk referindum oer de monargy]] stimt in krappe mearderheid tsjin: [[Itaalje]] wurdt in [[republyk]]. De lêste [[kening]], [[Umberto II fan Itaalje|Umbert&amp;nbsp;II]], giet yn [[ballingskip]].
*[[19 juny|19]] - [[Hadj Amyn al-Hûsseini]], de [[grutmûfty]] fan [[Jeruzalim]], dy't himsels ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]] nau ferbûn hie mei [[nazy-Dútslân]], kriget [[asyl (rjocht)|asyl]] yn [[Egypte]].
* [[26 juny|26]] - [[Fuotbalferiening Harkemase Boys]] wurdt oprjochte.
;july
* [[4 july|4]] - De [[Filipinen]] wurde ûnôfhinklik fan 'e [[Feriene Steaten]].
* 4 - By it [[Bloedbad fan Kielce]], in anty-[[Joaden|Joadske]] [[pogrom]] yn 'e [[Poalen|Poalske]] [[Kielce|stêd mei dy namme]], komme 39 minsken om
* [[17 july|17]] - Yn 'e [[Joegoslaavje|Joegoslavyske]] [[haadstêd]] [[Belgrado]] wurdt [[generaal]] [[Dragoljub Mihailović]], de lieder fan 'e yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] mei [[nazy-Dútslân]] [[kollaboraasje|kollaborearjende]] [[Četniks]], [[terjochtsteld]].
* [[23 july|23]] - De [[terrorisme|terroristyske]] [[Joaden|Joadske]] [[organisaasje]] [[Irgun]] fiert yn it [[mandaatgebiet]] [[Palestina (mandaatgebiet)|Palestina]] de [[oanslach op it King David Hotel]] út, wêrby't 91 deaden falle.
* [[31 july|31]] - [[Hotze Schuil]], [[Æbe Haima]] en [[Riemer Reinalda]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1946|93ste]] [[PC]]. Hotze Schuil wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
;augustus
* [[25 augustus|25]] - De [[RON]], in foarrinner fan [[Omrop Fryslân]], begjint mei it útstjoeren fan [[Nederlânsk]]talige [[radioprogramma's]], rjochte op [[Fryslân]].
;septimber
* [[15 septimber|15]] - Yn [[Bulgarije]] wurdt [[kening]] [[Simeon II fan Bulgarije|Simeon&amp;nbsp;II]] ôfset. It lân wurdt omfoarme ta de [[Folksrepublyk Bulgarije]].
* [[20 septimber|20]] - It [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] wurdt foar it earst holden.
;oktober
* [[1 oktober|1]] - Yn 'e [[Prosessen fan Neurenberch]] wurde [[deastraf|deafûnissen]] útsprutsen tsjin [[Hermann Göring]], [[Joachim von Ribbentrop]], [[Wilhelm Keitel]], [[Ernst Kaltenbrunner]], [[Alfred Rosenberg]], [[Hans Frank]], [[Wilhelm Frick]], [[Fritz Sauckel]], [[Alfred Jodl]], [[Julius Streicher]] en [[Arthur Seyss-Inquart]]. Lange [[finzenisstraf]]fen wurde oplein oan [[Rudolf Hess]], [[Walther Funk]], [[Erich Raeder]], [[Albert Speer]], [[Baldur von Schirach]], [[Konstantin von Neurath]] en [[Karl Dönitz]]. [[Hjalmar Schacht]], [[Franz von Papen]] en [[Hans Fritzsche]] wurde frijsprutsen.
* [[16 oktober|16]] - Yn [[Neurenberch]] wurde de op [[1 oktober]] l.l. útsprutsen [[deastraf|deafûnissen]] útfierd. [[Hermann Göring]] wit oan 'e [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophinging]] te ûntkommen troch himsels [[selsmoard|te koart]] te dwaan mei in him tasmokkele [[syaankaly]]pil.
* [[27 oktober|27]] - By [[ferkiezing]]s yn [[Bulgarije]] komme de [[kommunist]]en oan 'e macht.
;novimber
* [[23 novimber|23]] - De [[Frankryk|Frânske]] [[marine]] besjit by it saneamde [[Ynsidint fan Hải Phòng]] de [[opstân|opstannige]] [[Fjetnam]]eeske [[stêd]] [[Hải Phòng]], wêrby't mear as 6.000 Fjetnameeske boargers omkomme.
;desimber
* [[19 desimber|19]] - Yn [[Fjetnam]] brekt de [[Earste Yndosineeske Oarloch]] út tusken de [[Viet Minh]], in [[kommunist]]yske [[organisaasje]] dy't stribbet nei ûnôfhinklikheid, en de [[Frankryk|Frânske]] [[koloanje|koloniale]] machthawwers.
;datum ûnbekend
* - [[Emily Greene Balch]] en [[John Raleigh Mott]] ûntfange de [[Nobelpriis foar de Frede]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Rick Hurst]], Amerikaansk akteur
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ursul de Geer]], Nederlânsk presintator, akteur en regisseur († [[2020]])
* 3 - [[John Paul Jones (bassist)|John Paul Jones]], Ingelsk bassist
* [[6 jannewaris|6]] - [[Johan Veenstra]], Stellingwerfsk skriuwer en ferteller
* [[6 jannewaris|6]] - [[Syd Barrett]], Ingelsk sjonger en gitarist († [[2006]])
* [[8 jannewaris|8]] - [[Johannes Westra]], Frysk keatser en sportbestjoerder
* [[12 jannewaris|12]] - [[Cas Spijkers]] - Nederlânsk tillefyzjekok († [[2011]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Gene Siskel]], Amerikaansk filmkritikus († [[1999]])
;febrewaris
* [[8 febrewaris|8]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster († [[2026]])
* [[10 febrewaris|10]] - [[Klaasje Postma]], Frysk aktrise en toanielskriuwster
* [[21 febrewaris|21]] - [[Alan Rickman]], Ingelsk akteur († [[2016]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Cees Bijlstra]], Frysk redakteur en komponist († [[2004]])
;maart
* [[6 maart|6]] - [[David Gilmour]], Ingelsk sjonger en gitarist
* [[10 maart|10]] - [[Jack Talstra]], Frysk-Kanadeesk politikus († [[2014]])
* [[12 maart|12]] - [[Liza Minnelli]], Amerikaansk aktrise en sjongster
* [[22 maart|22]] - [[Martha van Wichen-Schol]], Frysk wurdboekgearstalster en dichteresse († [[2004]])
* [[25 maart|25]] - [[Stephen Hunter]], Amerikaansk skriuwer en filmkritikus
* [[26 maart|26]] - [[Ljûdmila Titova]], Russysk reedrydster
* [[28 maart|28]] - [[Wubbo Ockels]], Nederlânsk natuerkundige en astronaut († [[2014]])
;april
* [[1 april|1]] - [[Baukje Wytsma]], Frysk skriuwster en sjoernaliste († [[2022]])
* [[10 april|10]] - [[Armand (sjonger)|Armand]], Nederlânsk protestsjonger († [[2015]])
* [[25 april|25]] - [[Johan Cruijff]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener († [[2016]])
;maaie
* [[1 maaie|1]] - [[Valeri Moeratov]], Russysk reedrider
* [[2 maaie|2]] - [[Lesley Gore]], Amerikaansk sjongster en aktrise († [[2015]])
* [[17 maaie|17]] - [[Jarich van der Veen]], Frysk keatser
* [[21 maaie|21]] - [[Meindert Fennema]], Frysk Heechlearaar Politikology († [[2023]])
* [[31 maaie|31]] - [[Ytsje Hettinga]], Frysk toanielaktrise, skriuwster en oersetster
* 31 - [[Ivo Niehe]], Nederlânsk programmamakker 
;juny
* [[2 juny|2]] - [[Tineke Steenmeijer-Wielenga]], Frysk konservatrise, leararesse en skriuwster
* [[15 juny|15]] - [[Demis Roussos]], Gryksk sjonger en bassist († [[2015]])
* [[18 juny|18]] - [[Wout Muller]], Nederlânsk keunstskilder († [[2000]])
* [[18 juny|18]] - [[Hanny Alders]], Nederlânsk skriuwster († [[2010]])
* [[20 juny|20]] - [[Bote Wilpstra]] Nederlânsk politikus († [[2021]])
;july
* [[6 july|6]] - [[George W. Bush]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]]
* 6 - [[Tiemen Groen]], Frysk hurdfytser
* [[20 july|20]] - [[Cobi Doevendans]], Frysk byldzjend keunstneres
* [[26 july|26]] - [[Thom van der Goot]], Nederlânsk teäterdirekteur en regisseur († [[2023]])
;augustus
* [[2 augustus|2]] - [[Feike Salverda]], Frysk sjoernalist († [[1996]])
* 2 - [[Anny de Jong]], Frysk skriuwster
* [[9 augustus|9]] - [[Rinus Gerritsen]], Nederlânsk bassist
* [[14 augustus|14]] - [[Alexander Curly]], Nederlânsk sjonger en filmmakker († [[2012]])
* [[18 augustus|18]] - [[Leonard George (akteur)|Leonard George]], Kanadeesk akteur († [[2017]])
* [[19 augustus|19]] - [[Bill Clinton]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]]
;septimber
* [[5 septimber|5]] - [[Loudon Wainwright III]], Amerikaansk sjonger, lietsjeskriuwer en humorist
* 5 - [[Freddie Mercury]], Ingelsk sjonger († [[1991]])
* 5 - [[Auke Bijlsma]], Frysk politikus († [[2012]])
* [[6 septimber|6]] - [[Hein Zijlstra]], Frysk keatser
* 6 - [[Pieter de Groot]], Frysk sjoernalist en kollumnist 
* [[10 septimber|10]] - [[Jim Hines]], Amerikaansk atleet († [[2023]])
* [[12 septimber|12]] - [[Steve Biko]], Súdafrikaansk anty-apartheidsaktivist († [[1977]])
* [[30 septimber|30]] - [[Rense Westra]], Frysk akteur († [[2015]])
;oktober
* [[6 oktober|6]] - [[Gosse Blom]], Frysk taalkundige († [[2014]])
* [[10 oktober|10]] - [[Charles Dance]], Ingelsk akteur
* [[14 oktober|14]] - [[Dan McCafferty]], Skotsk sjonger († [[2022]])
* [[17 oktober|17]] - [[Piet van der Wal]], Frysk aksjefierder, gemeentepolitikus en dosint († [[2019]]) 
* [[18 oktober|18]] - [[Binne Lútzen Boarnstra]], Frysk dichter, skriuwer, skipper en histoarikus († [[2011]])
* [[27 oktober|27]] - [[Kenneth Turan]], Amerikaansk filmkritikus
;novimber
* [[4 novimber|4]] - [[Laura Bush]], Amerikaansk presidintsfrou
* [[5 novimber|5]] - [[Herman Brood]], Nederlânsk muzikant en byldzjend keunstner († [[2001]])
* [[19 novimber|19]] - [[Piet Hemminga]], Frysk bestjoerskundige en publisist
;desimber
* [[3 desimber|3]] - [[Joop Zoetemelk]], Nederlânsk hurdfytser
* [[4 desimber|4]] - [[Geert Mak]], Nederlânsk jurist, sjoernalist en skriuwer
* [[8 desimber|8]] - [[Paladine Roye]], Amerikaansk keunstner († [[2001]])
* [[14 desimber|14]] - [[Ruth Fuchs]], Dútsk atlete en politika († [[2023]])
* [[15 desimber|15]] - [[Piet Schrijvers]] Nederlânsk fuotballer († [[2022]])
* [[16 desimber|16]] - [[Benny Andersson]], Sweedsk sjonger
* [[17 desimber|17]] - [[Sybe Krol]], Frysk dichter († [[1990]])
* [[24 desimber|24]] - [[Jan Akkerman]], Nederlânsk muzikant
* [[30 desimber|30]] - [[Gerlof Smit]], Frysk byldzjend keunstner († [[2014]])
* [[31 desimber|31]] - [[Zakia Meghji]], Tanzaniaansk politika
;''datum ûnbekend''
*[[Della Warrior]], Amerikaansk politika en bestjoerster

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[21 jannewaris|21]] - jonkhear [[T.A.M.A. van Humalda van Eysinga]], Frysk abbekaat en oersetter (* [[1869]])
;febrewaris
* [[1 febrewaris|1]] - [[Taede Zijlstra]], Frysk keatser (* [[1901]])
* [[15 febrewaris|15]] - [[Cornelius Johnson]], Amerikaansk heechspringer (* [[1913]])
;maart
* [[23 maart|23]] - [[Juan Piriz]],  Oerûguayaansk fuotballer (* [[1902]])
;april
* [[9 april|9]] - [[Ane Nauta]], Frysk arsjitekt (* ([[1882]])
;maart
* [[24 maart|24]] - [[Aleksander Aljechin]], Russysk skaker (* [[1892]])
* [[31 maart|31]] - [[Robert E. Strahorn]], Amerikaansk sjoernalist (* [[1852]])
;augustus
* [[2 augustus|2]] - [[Johannes Jurres]], Frysk keunstskilder en heechlearaar (* [[1875]])
* [[13 augustus|13]] - [[H.G. Wells]], Ingelsk skriuwer (* [[1866]])
* [[21 augustus|21]] - [[Rudolf Gundersen]], Noarsk reedrider (* [[1879]])
;septimber
* [[7 septimber|7]] - [[Régis de l'Estourbeillon]], Bretonsk politikus (* [[1858]])
* [[10 septimber|10]] - [[Olivér Halassy]], Hongaarsk wetterpoloër en swimmer (* [[1909]])
;oktober
* [[15 oktober|15]] - [[Hermann Göring]], Dútsk oarlochsmisdiediger (* [[1893]])
* [[25 oktober|25]] - [[Hendrik Wouda]], Frysk arsjitekt en meubelûntwerper (* [[1885]])
;desimber
* [[22 desimber|22]] - [[Gerrit Keizer]], Frysk artyst en lyts minske (* [[1874]])
* [[26 desimber|26]] - [[Lisette Hordijk]], Nederlânsk presintatrise

== Literatuer ==
;prizen
* De Switserske skriuwer [[Hermann Hesse]] wint de [[Nobelpriis foar de Literatuer]]
;romans
* [[Bertus Aafjes]], ''Bevrijdingsdag''
* [[Simon Vestdijk]], ''Ierse Nachten'' (skreaun yn [[1942]])
* [[Arthur van Schendel]], ''Het Oude Huis''
* [[Simone de Beauvoir]], ''Tous les Hommes sont Mortels'' 
* [[Bertus Aafjes]], ''De Zeemeerminnen''
;poëzij
* [[Bertus Aafjes]] ''Een Voetreis naar Rome''

== Films ==
* ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]''

== Byldzjende keunst==
&lt;gallery&gt;
File:Willy Reetz Pferde 1946.jpg|''Pferde'' (1946) Willy Reetz
&lt;/gallery&gt;

== Boukeunst ==
&lt;gallery&gt;
File:Kirche Paltamo Vorderansicht 2.jpg|Paltamo-tsjerke, [[Finlân]] (1946) [[Ilmari Launis]]
&lt;/gallery&gt;


{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1946| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>pbhvpicxk65te695bd6omt5tf45fuzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2005</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2817</id>
    <revision>
      <id>1228850</id>
      <parentid>1217438</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Literatuer */ +</comment>
      <origin>1228850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20200" sha1="tteos7e8qegimcskj7dds7xcwfjdts0" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2000-er jierren]].
== Foarfallen ==
;jannewaris
*[[5 jannewaris|5]] - [[Earis (dwerchplaneet)|Earis]], de grutste [[dwerchplaneet]] yn it [[Sinnestelsel]], wurdt ûntdutsen troch in team fan [[astronomen]] ûnder lieding fan [[Michael E. Brown]].
*[[7 jannewaris|7]] - By de [[treinramp fan Crevalcore]] komme yn [[Itaalje]] 17 [[minske]]n om.
*[[14 jannewaris|14]] - De [[romtesonde]] ''[[Huygens (romtesonde)|Huygens]]'' lânet op [[Titan (moanne)|Titan]], de grutste [[moanne (byplaneet)|moanne]] fan 'e [[planeet]] [[Saturnus (planeet)|Saturnus]].
* [[18 jannewaris|18]] - Kafee-eigner [[Johan de Jong (moardslachtoffer)|Johan de Jong]] wurdt yn syn eigen ''Kafee Nijlân'' yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ombrocht by in [[berôving]].
*[[20 jannewaris|20]] - [[George W. Bush]] wurdt foar syn twadde termyn [[ynauguraasje|ynaugurearre]] as [[presidint fan 'e Feriene Steaten]].

;febrewaris
*[[8 febrewaris|8]] - Yn 'e troch [[Israel]] besette [[Palestina|Palestynske]] gebieten komt de [[Twadde Intifada]], in [[opstân|folksopstân]] tsjin 'e Israelyske oerhearsking, ta in ein.
*[[10 febrewaris|10]] - [[Noard-Koreä]] makket, by wize fan beskerming tsjin wat it beskôget as de oanhâldende [[agresje]] fan 'e [[Feriene Steaten]], bekend dat it [[atoombom|nukleêre wapen]]s hat.
*[[14 febrewaris|14]] - [[Rafyk Hariri]], de eardere [[premier]] fan [[Libanon]], wurdt by in [[bomoanslach]] yn [[Beirût]] [[fermoarde]]. Behalven hysels komme ek 16 oare [[minske]]n om.
*[[16 febrewaris|16]] - It [[Kyoto-protokol]], in wrâldwiid [[ferdrach]] dat [[klimaatferoaring]] tsjingean moat, wurdt fan krêft.

;maart
* [[2 maart|2]] - Yn [[Fryslân]] komt fanwege swiere [[snie]]fal it iepenbiere libben foar in grut part stil te lizzen. [[Skoalle (ynstelling)|Skoalle]]n bliuwe foar in part ticht en [[iepenbier ferfier|ferfierbedriuw]] [[Arriva]] hâldt de [[autobus|bussen]] yn 'e [[remize]]. Op sommige plakken leit 50&amp;nbsp;[[sintimeter]] [[snie]]. 
* [[16 maart|16]] - Neffens in [[rjochter]]like [[fûnis|útspraak]] wurdt [[ljipaaisykjen]] yn [[Fryslân]] ferbean.
*[[24 maart|24]] - By de [[Tulperevolúsje]] yn [[Kirgyzje]] wurdt [[presidint]] [[Askar Akajev]], dy't [[diktatuer|diktatoriale]] nigings fertoande, nei massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] fan 'e [[befolking]] ôfset en nei it bûtenlân ferdreaun.
*[[28 maart|28]] - By [[ierdbeving op Sumatra (2005)|in swiere ierdbeving]] fan 8,6 op 'e [[skaal fan Richter]] op it grutte [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Sumatra]] komme 1.314 [[minske]]n om en reitsje 1.146 oaren [[ferwûne]]. Benammen it lytsere eilân [[Nias (eilân)|Nias]], foar de Sumatraanske westkust, is swier troffen.
* [[30 maart|30]] - [[Maria Sterk]] brekt it wrâldoererekôr [[reedriden]] foar [[froulju]].

;april
* [[1 april|1]] - Yn [[Feanwâlden]] wurdt [[Theun de Vries Genoatskip|in genoatskip]] oprjochte om de neitins oan [[skriuwer]] [[Theun de Vries]] yn eare te hâlden.
*[[2 april|2]] - Nei in [[paus|pontifikaat]] fan mear as in fearnsiuw komt yn [[Rome]] [[paus]] [[Jehannes Paulus II]] te [[ferstjerren]].
*[[9 april|9]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[kroanprins]] [[Charles fan Wales|Charles]] [[trouwen|wertrout]] mei de [[skieding (houlik)|skieden]] [[Camilla Parker Bowles]], mei wa't er al jierren in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] ûnderhâldt. Camilla kriget de [[aadlike titel|titel]] 'hartoginne fan Cornwall' om har te ûnderskieden fan Charles syn earste [[oarehelte|frou]], [[Diana, prinsesse fan Wales]].
*[[19 april|19]] - [[Kardinaal (geastlike)|Kardinaal]] [[Joseph Ratzinger]] wurdt keazen as opfolger fan 'e [[ferstoarn]]e [[paus]] [[Jehannes Paulus&amp;nbsp;II]]. Hy komt op 'e [[Hillige Stoel]] ûnder de [[pausenamme|namme]] fan [[Benediktus&amp;nbsp;XVI]].
*[[23 april|23]] - It earste [[film]]ke wurdt opladen op 'e fideo[[webside]] [[YouTube]].
*[[26 april|26]] - De lêste [[Syrje|Syryske]] [[troepen]] lûke har werom út [[Libanon]], wêrmei't nei 29 jier in ein komt oan 'e [[Syryske besetting fan Libanon]].
* [[28 april|28]] - It lêste [[tillefyzjeprogramma|programma]] fan [[Radio en Tillefyzje Smellingerlân]] wurdt útstjoerd.

;maaie
*[[13 maaie|13]] - By it [[Bloedbad fan Andijon]] wurde teminsten 200 [[minske]]n [[fermoarde]] as [[troepen]] fan it [[Oezbekistan|Oezbeekske]] [[Ministearje]] fan Binnenlânske Saken yn 'e [[stêd]] [[Andijon]] it fjoer iepenje op [[frede|freedsume]] [[demonstranten]].
* [[21 maaie|21]] - It [[Boargemaster Rasterhoffpark]] yn [[Snits]] wurdt iepene.
*[[29 maaie|29]] - By [[Frânsk referindum oer it Ferdrach ta Fêststelling fan in Grûnwet foar Jeropa|it referindum]] oer de [[Jeropeeske Grûnwet]] yn [[Frankryk]] stimt 54,7% fan 'e [[befolking]] tsjin.

;juny
*[[1 juny|1]] - By [[Nederlânsk referindum oer it Ferdrach ta Fêststelling fan in Grûnwet foar Jeropa|it referindum]] oer de [[Jeropeeske Grûnwet]] yn [[Nederlân]] stimt 61,5% fan 'e [[befolking]] tsjin.
*[[23 juny|23]] - De [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Nij-Breunswyk]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[27 juny|27]] - Yn 'e [[rjochtsaak]] ''[[McCreary County v. American Civil Liberties Union]]'' docht it [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] de [[fûnis|útspraak]] dat in boerd oan 'e wand mei dêrop de [[Tsien Geboaden]] yn it [[gerjochtsgebou]] fan [[Pulaski County (Kentucky)]] yngiet tsjin 'e [[skieding fan tsjerke en steat]] yn 'e [[Feriene Steaten]], en dat it boerd dêrom fuorthelle wurde moat.

;july
*[[3 july|3]] - [[Spanje]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[7 july|7]] - By [[bomoanslaggen yn Londen (2005)|bomoanslaggen yn Londen]], troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op it [[iepenbier ferfier]] yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]], komme 56 [[minske]]n om, ynkl. 4 dieders.
*[[7 july|7]]-[[11 july|11]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Dennis|Dennis]] feroarsaket yn it [[Karibysk Gebiet]] en de súdeastlike [[Feriene Steaten]] 88 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]3,7 miljard oan skea oan.
* [[9 july|9]] - [[Hurdfytser]] [[Pieter Weening]] fan [[De Harkema]] wint de achtste etappe fan de [[Omgong fan Frankryk]]. 
*[[20 july|20]] - [[Kanada]] fiert (lanlik) it [[homohoulik]] yn.
*[[23 july|23]] - By [[bomoanslaggen yn Sjarm al-Sjeich (2005)|in rige bomoanslaggen]] yn it [[Egypte|Egyptyske]] [[baaiplak]] [[Sjarm al-Sjeich]] komme mear as 80 [[minske]]n om.
*[[28 july|28]] - It [[Ierske Republikeinske Leger]] ferklearret de [[wapen]]e kampanje fan 'e [[paramilitêr]]e beweging, dy't sûnt [[1969]] oan 'e gong is, foar beëinige, en oarderet alle [[sel (organisaasje)|sellen]] om harren [[wapen]]s yn te leverjen.

;augustus
* [[augustus]]-[[septimber]] - Ferskate [[organisaasje]]s rapportearje oer de gefolgen fan it grutte tal fan [[berôving|strjitrôven]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]: dat leit 30% heger as yn [[2004]]. De [[reputaasje]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] hat dêr bot ûnder te lijen, en dat hat gefolgen foar de [[horeka]] en de [[winkel]]s yn 'e [[binnenstêd]].
* [[3 augustus|3]] - [[Rutmer van der Meer]], [[Chris Wassenaar]] en [[Jacob Wassenaar]] winne de 152ste [[PC]] yn [[Frjentsjer]]. Chris Wassenaar wurdt ta [[kening (keatsen)|kening]] keazen.
* [[4 augustus|4]] - [[Keninginne]] [[Beatrix fan 'e Nederlannen|Beatrix]] besiket de [[provinsje]] [[Fryslân]] yn 'e rige fan provinsje-besites fanwegen har 25-jierrich jubileum as [[monarch]].
*[[14 augustus|14]] - Underweis fan [[Syprus]] nei [[Atene]] fljocht it [[ferkearsfleantúch]] [[Helios Airways-flecht 522]] tsjin in [[berch]] oan benoarden it [[Grikelân|Grykske]] plak [[Maraton (Grikelân)|Maraton]]. Alle 121 ynsittenden komme om. 
*[[16 augustus|16]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[West Caribbean Airways-flecht 708]] stoart del yn in ôfhandige krite fan [[Fenezuëla]], wêrby't 160 [[minske]]n omkomme.
*[[23 augustus|23]] - Under it saneamde [[Israelyske Unilaterale Weromlûkingsplan|Unilaterale Weromlûkingsplan]] ûntrommet [[Israel]] alle [[Joadske kolonisten|Joadske kolonistedoarpen]] yn 'e [[Gaza-stripe]] en inkele yn it [[Westjordaanlân]] (yn totaal 25). 
*[[24 augustus|24]]-[[30 augustus|30]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Katrina|Katrina]] feroarsaket op 'e [[Bahama's]] en [[Kuba]] en yn 'e [[Amerikaanske steat]]en [[Floarida]], [[Louisiana]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]] en [[Alabama]] 1.836 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]108 miljard oan skea oan. Dêrmei is it de djoerste natoerramp út 'e [[skiednis fan 'e Feriene Steaten]]. De measte stjergefallen en skea fine plak as by [[New Orleans]] de [[seedyk|diken]] trochbrekke en de stêd derûnder strûpt.
**[[29 augustus|29]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Katrina|Katrina]] komt by [[New Orleans]] oan lân yn 'e [[Feriene Steaten]] en set de [[stêd]] splis.
*[[31 augustus|31]] - By de [[brêgeramp yn Bagdad]] komme yn 'e [[Irak|Iraakske]] [[haadstêd]] [[Bagdad]] 953 [[minske]]n om trochdat se ûnder de foet rûn wurde as der [[panyk]] útbrekt op 'e [[Al-Aäimma-brêge]] oer de [[rivier]] de [[Tigris]].

;septimber
*[[7 septimber|7]] - De alderearste [[Egyptyske presidintsferkiezings (2005)|presidintsferkiezings]] yn [[Egypte]] dêr't mear [[politike partij|partijen]] oan meidogge, wurde ûntsierd troch [[stimbusfraude]], begien troch it rezjym fan 'e sittende [[presidint]] [[Hosni Mûbarak]].
*[[12 septimber|12]] - It [[Israel]]yske [[leger (lânmacht)|leger]] [[Israelyske weromlûking út de Gaza-stripe|lûkt him hielendal werom]] út 'e [[Gaza-stripe]] nei't alle [[Joaden|Joadske]] [[delsetting]]s dêre ûntromme en ferneatige binne.
* [[14 septimber|14]] - [[Ton van Lieshout]] wurdt yn syn eigen hûs yn [[Damwâld]] slim [[mishannele]] en [[ferstjert]] in dei letter yn it [[sikehûs]] oan syn [[ferwûning]]s.
*[[15 septimber|15]]-[[25 septimber|25]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Rita|Rita]] feroarsaket op 'e [[Turks- en Kaikoseilannen]], de [[Bahama's]], [[Hispanjoala]] en [[Kuba]] en yn 'e [[Amerikaanske steaten]] [[Floarida]], [[Teksas]] en [[Louisiana]] teminsten 125 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]12 miljard oan skea oan.
*[[19 septimber|19]] - [[Noard-Koreä]] stimt deryn ta om op te hâlden mei de ûntwikkeling fan [[atoombom|nukleêre wapens]] yn ruil foar ynternasjonale help en gearwurking.
*[[20 septimber|20]] - As de [[Denemark|Deenske]] [[krante]] ''[[Jyllands-Posten]]'' kwetsende [[spotprint]]en fan 'e [[profeet]] [[Mohammed]] ôfdrukt, liedt dat ta [[kontroverse oer de Mohammed-cartoons|grutte lulkens en in gewelddiedige opskuor]] yn 'e [[islam]]ityske wrâld.

;oktober
*[[1 oktober|1]] - By de [[bomoanslaggen op Baly (2005)|bomoanslaggen op Baly]], troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op doelen yn it [[baaiplak]] [[Kuta]], op it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Baly]], komme 23 [[minske]]n om, ynkl. 3 dieders.
*[[8 oktober|8]] - By [[ierdbeving yn Kasjmier (2005)|in swiere ierdbeving]] fan 7,6 op 'e [[skaal fan Richter]] yn [[Frij Kasjmier|Pakistaansk-Kasjmier]] komme mear as 86.000 [[minske]]n om en reitsje ferskate miljoenen dakleas.
*[[19 oktober|19]] - Yn [[Irak]] begjint de [[rjochtsaak]] tsjin 'e eardere [[diktator]] [[Saddam Hoessein]], dy't oanklage wurdt foar [[oarlochsmisdie]]den en [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]].
*[[18 oktober|18]]-[[26 oktober|26]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Wilma|Wilma]] feroarsaket op 'e [[Kaaimaneilannen]], it [[Jûkatan-skiereilân]] fan [[Meksiko]] en [[Kuba]] en yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Floarida]] teminsten 87 [[dea]]den en rjochtet foar [[$]]29,4 miljard oan skea oan.
* [[29 oktober|29]] - De 2.000ste side fan de [[Haadside|Fryske Wikipedy]] wurdt skreaun: [[Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg]].

;novimber
*[[9 novimber|9]] - By [[bomoanslaggen yn Amman (2005)|bomoanslaggen yn Amman]], troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op trije [[hotel]]s yn 'e [[Jordaanje|Jordaanske]] [[haadstêd]] [[Amman]], komme 63 [[minske]]n om, ynkl. 3 dieders.
*[[30 novimber|30]] - Yn [[Frankryk]] fiere [[sjirurgen]] de earste [[gesichtstransplantaasje]] út by in [[minske]].

;desimber
*[[18 desimber|18]] - Yn [[Tsjaad]] brekt [[Tsjadyske Boargeroarloch (2005-2010)|in boargeroarloch]] út nei't ferskate [[rebel]]legroepen, mei stipe fan it [[regear]] fan [[Sûdaan]], de Tsjadyske [[haadstêd]] [[N'Djamena]] oanfalle.
*[[31 desimber|31]] - Foar it earst sûnt [[1998]] wurdt oan 'e ein fan it jier in [[skrikkelsekonde]] tafoege.

== Berne ==
;maart
* [[17 maart|17]] - [[Flynn Morrison]], Amerikaansk akteur
* [[26 maart|26]] - prinsesse [[Luana van Oranje-Nassau van Amsberg]] &lt;small&gt;(dochter fan prins [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg|Johan Friso]] en [[Mabel Wisse Smit]])&lt;/small&gt;
;maaie
* [[31 maaie|31]] - prinsesse [[Felicia van Lippe-Biesterfeld van Vollenhoven]] &lt;small&gt;(dochter fan prins [[Maurits van Oranje-Nassau, van Vollenhoven|Maurits]] en [[Marilène van den Broek]])&lt;/small&gt;
;juny
* [[26 juny|26]] - prinsesse [[Alexia fan de Nederlannen]]
;oktober
* [[4 oktober|4]] - prins [[Emmanuel fan Belgje]] &lt;small&gt;(soan fan kroanprins [[Filips fan Belgje|Filips]] en [[Mathilde d'Udekem d'Acoz]])&lt;/small&gt;
* [[15 oktober|15]] - prins [[Kristiaan fan Denemark (2005)|Kristiaan fan Denemark]] &lt;small&gt;(soan fan kroanprins [[Freark fan Denemark (1968)|Freark]] en [[Mary Donaldson]])&lt;/small&gt;
;desimber
* [[13 desimber|13]] - prins [[Nikolaas fan Belgje|Nikolaas]] en prins [[Aymeric fan Belgje]] &lt;small&gt;(twillingsoannen fan prins [[Laurent fan Belgje]] en [[Claire Coombs]])&lt;/small&gt;

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[3 jannewaris|3]] - [[Will Eisner]], Amerikaanske striptekener (* [[1917]])
* [[5 jannewaris|5]] - [[Ramadan Aitoty]], Irakees fermoarde yn [[Aldeboarn]] (* [[1954]]?)
* [[9 jannewaris|9]] - [[Jan Bearn Singelsma]], Frysk politikus (* [[1914]])
* [[15 jannewaris|15]] - [[Riemie Huismans-Bosklopper]], Frysk waadrinster (* [[1917]])
* [[17 jannewaris|17]] - [[Virginia Mayo]], Amerikaansk aktrise (* [[1920]])
* [[18 jannewaris|18]] - [[Robert Moch]], Amerikaansk roeier (* [[1914]])
* 18 - [[Johan de Jong (moardslachtoffer)|Johan de Jong]], Frysk moardslachtoffer (* [[1950]])
* [[21 jannewaris|21]] - [[Theun de Vries]], Frysk skriuwer (* [[1907]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Rudi Falkenhagen]], Nederlânsk akteur (* [[1933]])
* [[27 jannewaris|27]] - [[Libbe de Jong]], Frysk moardslachtoffer (* [[1951]])
* [[31 jannewaris|31]] - [[Nel Benschop]], Nederlânsk dichteres (* [[1918]])
;febrewaris
* [[8 febrewaris|8]] - [[Heine Keuning]], Frysk beweger en politikus (* [[1918]])
* [[10 febrewaris|10]] - [[Arthur Miller]], Amerikaansk toanielskriuwer (* [[1915]])
* [[12 febrewaris|12]] - [[Jaap Pander]], Frysk keatser (* [[1929]])
;maart
* [[3 maart|3]] - [[Rinus Michels]], Nederlânsk fuotballer en fuotbaltrener (* [[1928]])
* [[9 maart|9]] - [[Pauline Small]], Amerikaansk politika en bestjoerster (* [[1924]])
* [[15 maart|15]] - [[Loe de Jong]], Nederlânsk skiedkundige en sjoernalist (* [[1914]])
* [[22 maart|22]] - [[Jan Dijkstra (siseleur)|Jan Dijkstra]], Frysk metaalwurker (* [[1928]])
* [[26 maart|26]] - [[James Callaghan]], Premier fan it Feriene Keninkryk (* [[1912]])
;april
* [[1 april|1]] - [[Albert Rinia]], Frysk keatser (* [[1931]])
* [[2 april|2]] - paus [[Jehannes Paulus II]] (* [[1920]])
* [[5 april|5]] - [[Saul Bellow]], Amerikaansk skriuwer (* [[1915]])
* [[6 april|6]] - prins [[Rainier III fan Monako]] (* [[1923]])
* [[20 april|20]] - [[Feroze Khan (hockeyspiler)|Feroze Khan]], Yndiaask hockeyspiler (* [[1904]])
;maaie
* [[2 maaie|2]] - [[Marten Sikkema]] (Govert Gezelle Meerburg), Frysk skriuwer, dichter en oersetter (* [[1918]])
* [[21 maaie|21]] - [[Brechtje Velstra-Bloemhof]], Aldste persoan fan Fryslân (* [[1897]])
;juny
* [[13 juny|13]] - [[Jesús Moncada]], Katalaansk skriuwer (* [[1941]])
;july
* [[9 july|9]] - [[Evgeny Grisjin]], Russysk reedrider (* [[1931]])
* [[13 july|13]] - [[Ger Vaders]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1925]])
* [[14 july|14]] - [[Tilly Fleischer]], Dútsk diskussmyster (* [[1911]])
* 14 - [[Klaas Tjepkema]], Biltsk bestjoerder (* [[1922]])
* [[21 july|21]] - [[Jan Pyt Janzen]], Frysk skiedkundige en publisist (* [[1945]])
* [[27 july|27]] - [[Marten Toonder]], Nederlânsk tekener en skriuwer fan stripferhalen (* [[1912]])
* [[24 july|24]] - [[Richard Doll]], Britsk epidemiolooch (* [[1912]])
* [[31 july|31]] - [[Wim Duisenberg]], Frysk ekonoom, politikus en bankier (* [[1935]])
;augustus
* [[6 augustus|6]] - [[Paul van Krevelen]], Frysk politikus (* [[1915]])
* [[6 augustus|6]] - [[Ibrahim Ferrer]], Kubaansk sjonger (* [[1927]])
* [[8 augustus|8]] - [[Barbara Bel Geddes]], Amerikaansk aktrise (* [[1922]])
* [[19 augustus|19]] - [[Abraham Bueno de Mesquita]], Nederlânsk komyk en akteur (* [[1918]])
* 19 - [[Gertie Evenhuis]], Nederlânsk berneboekeskriuwster (* [[1927]])
* [[22 augustus|22]] - [[James McMillin]], Amerikaansk roeier (* [[1914]])
;septimber
* [[1 septimber|1]] - [[R.L. Burnside]], Amerikaansk bluesmuzikant (* [[1926]])
* [[15 septimber|15]] - [[Ton van Lieshout]], Frysk moardslachtoffer (* [[1942]])
* [[20 septimber|20]] - [[Simon Wiesenthal]], Eastenryksk nazy-jager (* [[1908]])
* [[22 septimber|22]] - [[Joop Doderer]], Nederlânsk akteur (* [[1921]])
* [[29 septimber|29]] - [[Robert Dorgebray]], Frânsk hurdfytser (* [[1915]])
* 29 - [[Herma M. van den Berg]], Nederlânsk keunsthistoarikus (* [[1918]])
;oktober
* [[9 oktober|9]] - [[Willem van Althuis]], Frysk byldzjend keunstner (* [[1926]])
* [[12 oktober|12]] - [[Berend Joukes Fridsma]], Frysk taalkundige en frisiast (* [[1905]])
* [[15 oktober|15]] - [[Sybout Jacob Nijdam]], keatspionier en ûnderwiisman (* [[1905]])
* [[21 oktober|21]] - [[Coba de Groot]], Frysk ûnderwizeres en keunstskilderes (* [[1922]])
* [[24 oktober|24]] - [[Rosa Parks]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1913]])
* [[30 oktober|30]] - [[Tetsuo Hamuro]], Japansk swimmer (* [[1917]])
;novimber
* [[16 novimber|16]] - [[Richard Moore (siler)|Richard Moore]], Amerikaansk siler (* [[1910]])
* 16 - [[Henk van Woerden]], Nederlânsk skilder en skriuwer (* [[1947]])
* [[25 novimber|25]] - [[Hotze Schuil]], Frysk keatser (* [[1924]])
* [[29 novimber|29]] - [[Jan Giro]], Frysk muzikant (* [[1955]])
;desimber
* [[2 desimber|2]] - [[Fred Benavente]], Nederlânsk programmamakker, akteur, sjonger en tekstskriuwer (* [[1926]])
* [[6 desimber|6]] - [[Charly Gaul]], Lúksemboarchsk hurdfytser (* [[1932]])
* [[9 desimber|9]] - [[Jehannes Ytsma]], Frysk taalsosjolooch (* [[1957]])
* [[29 desimber|29]] - [[Henk Sprenger]], Nederlânsk striptekener (* [[1919]])

===Bisten===
* [[28 juny]] - [[Eastland Cash]], ferneamde fokbolle (* [[1991]])

==Literatuer==
;romans
* [[Jim Butcher]], ''[[Dead Beat]]''
* [[C.J. Cherryh]], ''[[Destroyer (roman)|Destroyer]]''
* [[Lois McMaster Bujold]], ''[[The Hallowed Hunt]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it [[Frysk]] as ''Yn it Skaad fan de Wolf'')&lt;/small&gt;
* [[J.K. Rowling]], ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]''
* [[Lee Child]], ''[[One Shot (roman)|One Shot]]''

== Films ==
{{Kolommen2
|Kolom1=
* ''[[American Pie Presents: Band Camp]]''
* ''[[Bewitched (film út 2005)|Bewitched]]''
* ''[[Brokeback Mountain]]''
* ''[[The Brothers Grimm]]''
* ''[[Chicken Little (film út 2005)|Chicken Little]]''
* ''[[Constantine (film)|Constantine]]''
* ''[[Doom (film)|Doom]]''
* ''[[The Dukes of Hazzard (film)|The Dukes of Hazzard]]''
* ''[[Madagascar (film út 2005)|Madagascar]]''
* ''[[The Madagascar Penguins in a Christmas Caper]]''
|Kolom2=
* ''[[Memoirs of a Geisha (film)|Memoirs of a Geisha]]''
* ''[[Mr. &amp; Mrs. Smith (film út 2005)|Mr. &amp; Mrs. Smith]]''
* ''[[Must Love Dogs (film)|Must Love Dogs]]''
* ''[[Rumor Has It...]]''
* ''[[Sahara (film út 2005)|Sahara]]''
* ''[[The Sisterhood of the Traveling Pants (film)|The Sisterhood of the Traveling Pants]]''
* ''[[Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith]]''
* ''[[V for Vendetta (film)|V for Vendetta]]''
* ''[[Wedding Crashers]]''
* ''[[Walk the Line (film)|Walk the Line]]''
}}

==Tillefyzje==
* ''[[Stacked (tillefyzjesearje)|Stacked]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:2005| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>tteos7e8qegimcskj7dds7xcwfjdts0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudûle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3508</id>
    <revision>
      <id>1228941</id>
      <parentid>1217545</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>korr</comment>
      <origin>1228941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39999" sha1="ibbzeogcddt5aor1x9sersvcej449we" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=goudûle
|Ofbyld= [[File:'Tutoke' - geograph.org.uk - 2532332.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Barn Owl (Tyto alba) (W TYTO ALBA R1 C16).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') 
|Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') 
|Wittenskiplike namme= Tyto alba
|Beskriuwer, jier= [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de goudûle (Tyto alba).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#921D6F}} hjoeddeistige fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#E377C2}} kontreien dêr't de goudûle [[útstjerren (biology)|útstoarn]] is&lt;/small&gt;
}}
De '''goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto alba''), soms ek de '''tsjerkûle''' neamd, of de '''westlike goudûle''' ta ûnderskie fan nau besibbe [[soarte]]n, is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dit bist waard foarhinne sjoen as ien fan 'e meast algemien foarkommenden fan alle fûgelsoarten, mar yn 'e [[ienentweintichste iuw]] binne twa grutte kloften [[ûndersoarte]]n ôfspjalten as selsstannige [[soarte]]n. It oerbliuwende [[ferspriedingsgebiet]] beslacht grutte dielen fan [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], mar is beslist net mear [[kosmopolityske fersprieding|kosmopolitysk]]. De goudûle is in middelgrutte ûle mei in opfallend ljocht kleure en foar in part [[wyt]] [[fear (fûgels)|fearrekleed]] en in [[hert (symboal)|hertfoarmich]] [[antlit]]. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse sûchdieren. De [[IUCN]] klassifisearret de goudûle as net bedrige.

==Namme==
De [[wittenskiplike namme]] fan 'e goudûle is ''Tyto alba''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Tyto'' komt fan it [[Aldgryksk]]e wurd τυτώ, ''tuto'', dat &quot;ûle&quot; betsjut en eins in [[klankneibearing]] fan 'e rop fan in ûle is. It [[soart]]spesifike diel ''alba'' is it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;[[wyt]]&quot;. De betsjutting is dus eins &quot;wite ûle&quot;. De [[Frysk]]e namme foar dizze fûgel is &quot;goudûle&quot;, fanwegen de [[goud (kleur)|goudkleurige]] [[rêch]] en [[wjuk]]ken. In [[synonym]] is &quot;tsjerkûle&quot;, korrespondearjend mei de [[Nederlânsk]]talige namme ''kerkuil''. Yn it [[Ingelsk]] sprekt men fan ''barn owl'', dat letterlik &quot;skuorre-ûle&quot; betsjut. De [[Noardfrysk]]e namme is ''türnüül'': &quot;toerûle&quot;. Al dy nammen ferwize nei de wizânsje fan dizze fûgel om te [[nêst (fûgel)|nêsteljen]] yn troch [[minske]]n makke [[gebou]]wen. 
[[File:Fersprieding fan it goudûlesoartekompleks (Tyto alba sensu latu).png|left|thumb|450px|De opdieling fan it [[soartekompleks]] fan 'e goudûle:&lt;br&gt;
{{Color box|#921D6F}} de goudûle of westlike goudûle (''T. alba'') &lt;br&gt;{{Color box|#008000}} de [[Amerikaanske goudûle]] (''T. furcata'')&lt;br&gt;{{Color box|#EE6F11}} de [[eastlike goudûle]] (''T. javanica'')&lt;br&gt;{{Color box|#4030CF}} de [[Andamanengoudûle]] (''T. deroepstorffi'')]]

==Taksonomy==
De goudûle waard yn [[1769]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Eastenryk]]ske [[ornitolooch]] [[Giovanni Antonio Scopoli]]. Hy joech de fûgel oarspronklik de [[wittenskiplike namme]] ''Strix alba'', wêrmei't er him yndielde by wat no de [[wâldûlen]] (''Strix'') binne, mar wat doe in sammelbak foar alle [[ûle-eftigen]] wie. Syn hjoeddeistige wittenskiplike namme krige de goudûle yn [[1828]], doe't de [[Sweden|Sweedske]] [[soölooch]] [[Gustaf Johan Billberg]] it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto'') yntrodusearre, mei de goudûle as [[typesoarte]].

Lang waard derfan útgien dat de goudûle in hast wol [[kosmopolityske fersprieding]] hie as ien fan 'e meast algemien foarkommende fûgels fan 'e wrâld. Dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. Nei't earder al de [[Hispanjoalagoudûle]] (''T.&amp;nbsp;glaucops'') de status fan selsstannige [[soarte]] krige, wiisden yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] derop dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&amp;nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de [[Amerikaanske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&amp;nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&amp;nbsp;deroepstorffi''). 

Dizze spjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. It is boppedat de ferwachting dat der noch mear ûndersoarten fan 'e goudûle ôfskaat wurde sille ta selsstannige soarten. benammen guon oant no ta min beskreaune ûndersoarten út [[Afrika]] lykje dêrfoar yn oanmerking te kommen.

==Fersprieding==
===Algemien foarkommen===
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e goudûle nei de ôfspjalting fan 'e [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), de [[eastlike goudûle]] (''Tyto javanica'') en de [[Andamanengoudûle]] (''Tyto deroepstorffi'') beslacht dielen fan [[Jeropa]], [[Afrika]] en [[West-Aazje]]. It omfettet frijwol it hiele [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] bewesten in bochtsjende line fan 'e [[Eastsee]] yn westlik [[Litouwen]] nei de [[Donaudelta]] yn [[Roemeenje]]. De goudûle komt ek foar op 'e [[Britske Eilannen]], de [[Kanaaleilannen]] en de [[Middellânske See|Mediterrane Eilannen]] (útsein [[Malta]]), mar ûntbrekt yn 'e [[Alpen]]. Yn eastlik [[Jutlân]], op 'e [[Denemark|Deenske Eilannen]] en [[Gotlân]] en yn súdlik [[Sweden]] is er [[útstjerren (biology)|útstoarn]].
[[File:Chouette crâne (2).jpg|right|250px|thumb|De [[plasse]] fan in goudûle.]]

Fierder nei it easten ta komt de goudûle foar by de noardlike, eastlik en súdlike kusten fan 'e [[Swarte See]] lâns, op 'e [[Krim]] en yn it binnenlân fan westlik [[Georgje]]. Yn [[Lyts-Aazje]] folget it ferspriedingsgebiet fierders de kusten fan 'e [[Egeyske See]] yn it westen en de [[Levantynske See]] yn it suden. Yn it [[Midden-Easten]] heart de [[Fruchtbere Healmoanne]] ta it areaal: fan 'e [[Negevwoastyn]] yn súdlik [[Israel]] by de kust lâns nei it noarden en dan de [[rivier]]en de [[Eufraat]] en de [[Tigris]] folgjend nei it easten en súdeasten oant de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] yn súdlik [[Irak]] en súdwestlik [[Iraan]]. Op it [[Arabysk Skiereilân]] komt de goudûle foar by de kusten lâns fan 'e Perzyske Golf, de [[Golf fan Omaan]], de [[Arabyske See]], de [[Golf fan Aden]] en de súdlike [[Reade See]].

Yn [[Afrika]] hearre de noardlike [[Magreb]]regio fan [[Marokko]] oant [[Tripolitaanje]] ta it ferspriedingsgebiet en de [[Nyl]]delling fan 'e Middellânske See oant [[Sûdaan]]. Besuden de [[Sahara]] begjint it areaal wer yn 'e [[Sahel]]lannen, mei útrinners nei sokke noardlike kriten as it [[Berchlân fan Aïr]] yn [[Niger]] en de provinsje [[Darfoer]] yn Sûdaan. Dêrwei tint de fersprieding troch oant de de súdpunt fan Afrika by [[Kaap de Goede Hoop]], mei trije útsûnderings: de [[woastinen]] yn 'e [[Hoarn fan Afrika]], it [[Kongoreinwâld]] fan [[Sintraal-Afrika]] en de [[Namybwoastyn]] yn [[Namybje]]. Ta ein beslút hearre ek [[Madeara]], de [[Kanaryske Eilannen]], de [[Kaapverdyske Eilannen]], [[Sao Tomee]], [[Bioko]], de [[Komoaren]], [[Majot]] en [[Madagaskar]] ta it areaal fan 'e goudûle. Op 'e [[Seysjellen]] is dizze fûgel in troch de [[minske]] yntrodusearre [[eksoat]].

===Foarkommen yn Nederlân en Fryslân===
Yn [[Nederlân]], [[Fryslân]] ynbegrepen, is de goudûle in frij seldsume [[simmerfûgel]] en [[stânfûgel]]. Fan [[maart]] oant [[april]] en op 'e nij fan [[septimber]] oant ein [[novimber]] komt er ek yn lytse oantallen as [[trochtrekker]] foar.&lt;ref&gt;{{Aut|Peterson, Roger Tory, Mountfort, Guy}} en {{Aut|Hollom, P.A.D.}}, ''Petersons Vogelgids van Alle Europese Vogels'', Baarn, 1999 (Tirion Uitgevers), ISBN 9 05 21 01 787, s. 147.&lt;/ref&gt; 
[[File:Tyto_alba_Barn_Owl_in_Tanzania_5114_Nevit.jpg|left|thumb|180px|In goudûle yn [[Tanzania]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De goudûle is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in [[spanwiidte]] fan 80–95&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 280–480&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Oer it algemien binne goudûlen dy't op lytse [[eilannen]] libje, lichter en minder grut, mooglik om't sy mear ôfhinklik binne fan it fangen fan [[ynsekten]] en dêrom by it [[fleanen]] manûvrearberder wêze moatte. Der bestiet in bytsje [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s. 

It [[antlit]] fan 'e goudûle is net sasear in skiif, mar hat mear de foarm fan in [[hert (symboal)|hert]]. De [[eagen]] binne [[swart]] en grut, hoewol net sa grut as by [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.). De [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. Dat is by it oerfleanen ien fan 'e wichtichste ferskillen yn it silhûet dêr't men in goudûle oan weromkenne kin. In oar ferskil wurdt foarme troch de befearre en ôfhingjende [[skonk]]en. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]] en binne tarist mei skerpe swarte [[kloer]]en.

It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[poat]]en, en fariëarret fan [[ljochtbrún]] oant [[bêzje]] op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]] en op 'e [[wjuk]]ken en [[sturt]]. By eksimplaren út [[Noardwest-Jeropa]] binne dy lichemsdielen [[goudkleurich]]; dêrfandinne de namme 'goudûle'. De [[kiel]] is [[krêmkleurich]] en it [[boarstkas|boarst]] en de [[bealch]] binne wyt of wyt besprinzge mei goudene of brune spikkels. Krektsa is it brún of goud fan 'e wjukken soms besprinzge mei swarte spikkels. Sawol [[leusisme|leusistyske]] (folslein wite) as [[melanisme|melanistyske]] (folslein swarte) eksimplaren komme foar, sawol yn it wyld as yn finzenskip, troch in natuerlike [[genetysk]]e [[mutaasje]]. Mar 1 op 'e 100.000&amp;nbsp;yndividuën is melanistysk. 
[[File:Tyto alba 1 Luc Viatour.jpg|thumb|right|250px|In goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

[[Ferfearjen]] dogge [[wyfke]]s yn 'e [[briedtiid]], as se op it [[nêst (fûgels)|nêst]] sitte, troch it [[mantsje]] fuorre wurde en dêrom net of skraachoan hoege te [[fleanen]]. It mantsje ferfearret letter yn it jier, wannear't de piken hast folwoeksen en dêrom selsrêdich binne en wyfke ek wer foar harsels soarget.

==Biotoop==
Goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]] en de [[drûchte|drûchste]] [[woastinen]], dêr't alhiel gjin beammen groeie. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komt de goudûle yn [[Jeropa]] foar oant in hichte fan 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]], mar yn [[tropysk]] [[Afrika]], lykas yn it [[Etiopysk Heechlân]], oant in hichte fan 3.000&amp;nbsp;m boppe [[seenivo]].

De oanwêzigens fan beammen is in betingst om rêste en [[brieden (fûgels)|briede]] te kinnen. As útsjochpunten foldogge eventueel ek keunstmjittige [[lânskip]]seleminten, lykas in [[hikke]], ien fan 'e [[peal]]len fan in [[stek]] of it [[dak]] fan in [[gebou]]. De goudûle hat him treflik oanpast oan 'e oanwêzigens fan 'e [[minske]] yn syn [[ferspriedingsgebiet]]. Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n, [[ikker]]s of [[tsjerkhôf|tsjerkhôven]] en sels yn 'e neite fan minsklike bewenning binnen de [[beboude kom]]. Fan âlds [[nêst (fûgels)|nêstelet]] er yn [[skuorre]]n, [[toer (bouwurk)|tuorren]] en oare gebouwen.

==Hâlden en dragen==
[[File:Barn_Owl,_Lancashire.jpg|left|thumb|250px|In goudûle sittend op in peal yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Lancashire]].]]
===Aktiviteit===
Lykas de measte [[ûle-eftigen]] is de goudûle yn prinsipe in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]], wylst er by ljochtskyndei rêst hâldt. Yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] fertrout er benammen op syn ekstreem skerpe [[gehoar]], hoewol't er ek [[sjen]] kin by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]]. Op 'e [[Britske Eilannen]] en yn [[Noardwest-Jeropa]] [[jacht (aktiviteit)|jaget]] de goudûle soms ek oerdeis. It tinken is dat dat te krijen hat mei swiere [[rein (delslach)|rein]] yn 'e foargeande nacht, dy't it jeien sterk behinderet. In probleem mei jeien oerdeis is dat goudûlen (en oare ûlen) dan gauris dwerseide wurde troch oare fûgels, lykas de [[ekster]] (''Pica pica''), de [[roek]] (''Corvus frugilegus'') en de [[kob]] (''Chroicocephalus ridibundus''), dy't harren lestich falle en efterfolgje en troch har lûdroftigens mooglike [[proai]]en ôfskrikke. Soms helje se de goudûle dêrby sa it bloed ûnder de neilen wei, dat er harren oanfalt. Dêrfan binne ferskate dokumintearre gefallen wêrby't in roek troch de goudûle [[ûnthalze]] waard.

===Honkfêstens===
De goudûle wurdt oer it algemien beskôge as in [[stânfûgel]]. De mearderheid fan 'e yndividuën is tige honkfêst is en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. Op 'e [[Britske Eilannen]] lykje jonge goudûlen har te fersprieden fia korridors dy't de [[rivier]]en folgje. Ornaris dwale se net fierder as 9&amp;nbsp;[[km]] fan har [[berte]]plak ôf. Op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] is de ferspriedingsôfstân grutter, faak 50–100&amp;nbsp;km, mei in dokumintearre maksimum fan in tige útsûnderlike 1.500&amp;nbsp;km. Dêrby gie it om fûgels dy't yn [[Nederlân]] [[fûgelringjen|ringe]] wiene en dy't weromfûn waarden yn [[Spanje]] en de [[Oekraïne]]. Yn [[Afrika]] is de ferspriedingsôfstân ferlykber mei dy yn Jeropa. Dokumintearre maksima binne dêr 1.000&amp;nbsp;km fan [[Senegal]] nei [[Sierra Leöane]] en 579&amp;nbsp;km binnen [[Súdlik Afrika]].

===Kommunikaasje===
Oars as dat faak tocht wurdt, ropt de goudûle net fan ''hûûû-hûûû'', lykas [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.). Ynstee produsearret er in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt, en dy't sa lûd is dat er fan deunby suver wol skea oan jins [[gehoar]] tabringe kin. By [[nacht]] klinkt dat fan in ôfstân tige njoer. [[Mantsje]]s dy't nei in [[wyfke]] [[hofmakkerij|stykje]], bringe in skel [[tsjirpjen]] fuort. Om ynkringers fuort te jeien, [[siizjen|siizje]] goudûlen as wiene it [[slangen]]. Oare lûden dy't goudûlen meitsje, binne in [[spinnen (kateftigen)|spinnend]] tsjirpjen, dat [[tefredenens]] oanjout, en in lûd dat klinkt as ''kii-jak'', en dat wol wat wei hat fan 'e [[stim|fokalisearrings]] fan 'e [[wâldûle]] (''Strix aluco''). 
[[File:Zittende_en_vliegende_kerkuil_overdag-4961692.webm|right|thumb|250px|In goudûle yn [[Alfen oan de Ryn]].]]

===Territorialiteit en rêstplakken===
Goudûlen hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal yn 'e sin dat se de oanstriid fiele om har territoarium tsjin soartgenoaten te ferdigenjen. Foar [[mantsje]]s omfettet sa'n territoarium yn [[Skotlân]] it lân yn in [[straal (mjitkunde)|straal]] fan likernôch 1&amp;nbsp;[[km]] om it [[nêst (fûgels)|nêst]]plak hinne, wat delkomt op in gebiet mei in [[oerflak]] fan rûchwei 3&amp;nbsp;[[km²]]. De territoaria fan [[wyfke]]s komme fierhinne oerien mei de territoaria fan harren manlike partner. Bûten de [[briedtiid]] om rêste mantsjes en wyfkes yn 'e regel apart faninoar, wêrby't se elts in stik as trije favorite rêstplakken hawwe om har oerdeis yn werom te lûken. Dy besykje se faak ek nachts foar koarte perioaden. Sokke rêstplakken kinne [[tûke (beam)|tûken]] deunby de [[beamstam]] ferskûle tusken it [[blêdte]] wêze, mar ek [[beamholte]]n, [[rots]]spjalten, [[skoarstien]]nen, [[skuorre]]n en leechsteande [[wente]]n.

===Jacht===
By de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] fljocht de goudûle stadich deun boppe de [[grûn]]. Dat docht er yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om alhiel gjin leven te meitsjen by it [[fleanen]]. Sa kin er syn [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme. Goudûlen lokalisearje har proaien benammen op it [[gehoar]]. Se binne hiel manûvrearber by it fleanen en kinne tige abrupt fan rjochting feroarje. Boppe it plak dêr't se in proai opmurken hawwe, kinne se ek stil yn 'e loft hingjen bliuwe, in ferskynsel dat '[[bidden (fûgels)|bidden]]' hjit. 

As se de krekte posysje fan 'e proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op. In alternative, minder faak foarkommende jachtstrategy is om in heech útsjochplak te kiezen yn in beam, op in peal of op in gebou en dêrwei it hear oer te eagjen en ta te harkjen oant der in proai gewaarwurden is. Mei in tsjûke laach [[snie]], dy't in skoft lizzen bliuwt, komme goudûlen fuortendaliks yn 'e swierrichheden om fretten te besetten. Dat is ek de reden dat se net foarkomme yn [[Skandinaavje]] en [[Finlân]].
[[File:LT-2002-5litai-Tyto-b.png|left|thumb|200px|In goudûle op in [[munt]] fan 5 [[Litouske litas]].]]

===Ferdigening===
As er fongen of op in oare wize yn it nau krongen wurdt, smyt de goudûle himsels op 'e [[rêch]], sadat er mei syn beide mei fjoerskerpe [[kloer]]en tariste [[poat]]en om him hinne fege kin. Dat is oer it algemien in tige effektive ferdigening, dêr't de measte [[rôfdier]]en wol foar tebekwike wolle.

===Fuortplanting===
Yn [[tropysk]] [[Afrika]] hat de goudûle gjin fêste [[briedtiid]] en kin er him yn prinsipe it hiele jier rûn wol fuortplantsje, hoewol't ek dêr yn beskate dielen fan it jier in dúdlik hichtepunt yn 'e [[fuortplanting]] waar te nimmen. Yn [[drûchte|drûge]] gebieten, lykas om 'e [[Sahara]] en de [[woastinen]] fan it [[Arabysk Skiereilân]] hinne, is it briedseizoen ûngeregeld en wurdt it diktearre troch de [[reintiid]]. Yn [[kâld]]ere regioanen fan it [[ferspriedingsgebiet]], lykas yn [[Noardwest-Jeropa|Noardwest]]- en [[Midden-Jeropa]], falt de briedtiid ornaris fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. 

Goudûlen binne yn 'e regel [[monogaam]] en bliuwe ien-en-deselde partner trou oant ien fan beiden [[ferstjerren|deagiet]]. Dêrnei siket de oerlibjende fûgel in nije partner. It grutste part fan it jier libje en rêste de leden fan in pearke goudûlen apart faninoar, hoewol't se ornaris wol yn itselde [[territoarium (biology)|territoarium]] bliuwe. Wannear't de briedtiid op kommendeweis is, keare se lykwols werom nei it plak dêr't se earder tegearre [[brieden (fûgels)|bret]] hawwe. Dêrby litte se gâns plaktrou sjen. Allinnich as it nêstplak dúdlik net mear foldocht, bgl. as de beam [[houtkap|omkappe]] is of sadanich snoeid dat it nêst iepen en bleat kommen is, wurdt in oar gaadlik plak útkeazen. 

Wannear't de pearbân ienris foarme is, makket it mantsje earst yn 'e [[jûnsskimer]] koarte flechten om it nêstplak en de respektivelike rêstplakken hinne, en letter langere flechten. Nei ferrin fan tiid jout it wyfke har by him, en wurdt der gâns efterfolge en swaaid en draaid ûnder it [[fleanen]], wat gauris mank giet mei it útslaan fan kritende gjalpen. Dy fan it mantsje binne heech fan [[toan]] en trilje frijwat, wylst de [[stim|fokalisearring]]s fan it wyfke leechtoaniger en heazer binne. Yn 'e lettere stadia fan 'e [[hofmakkerij]] klimt it mantsje by jûnsskimer heech yn 'e loft en makket dan in dûkflecht oant deunby it wyfke. Dêrop giet er op jacht om [[fretten]] foar har te sykjen, wylst se op in heech útsjochpunt sitten bliuwt en har [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fersoarget. Krekt foar't it mantsje mei iten weromkeart, bejout se har dan nei it nêst om him op te wachtsjen.
[[File:Uhlenloch.jpg|right|thumb|250px|De [[Noard-Dútslân|Noarddútske]] ferzje fan in [[ûleboerd]] mei middenyn in ''Eulenloch'', in &quot;ûlegat&quot;.]]

It [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e goudûle wurdt ornaris yn in holte oanlein, lykas in [[rots]]spjalt, in [[beamholte]] of it ferlitten nêst fan in folle gruttere fûgel, lykas de [[hammerkop (fûgel)|hammerkop]] (''Scopus umbretta''). It komt gauris foar dat oare fûgels, benammen pearkes [[ka|kaën]] (''Coloeus monedula''), yn deselde beamholte nêstelje as in pearke goudûlen, en dat soks yn skynbere harmony om en ta giet. Yn Jeropa nêstelje goudûlen ek geregeldwei yn ferlitten [[bygebou]]wen, lykas [[hok]]ken, of hege bedriuwsgebouwen, lykas [[skuorre]]n of [[loads (gebou)|loadsen]]. De ferfanging fan [[nôtskuorre]]n troch [[silo|silo's]], mids [[tweintichste iuw]], wie sterk neidielich foar de goudûle, mei't er yn nôfskuorren net inkeld nêstele, mar ek jage. Yn [[Fryslân]], mar ek yn dielen fan [[Dútslân]], nêstelen goudûlen fan âlds yn 'e skuorren fan [[pleats]]en, dy't spesjaal foar dat doel in yngong foar de ûlen hiene by it dêrom sa hjittende [[ûleboerd]].

Foarôfgeande oan it eigentlik lizzen fan 'e [[aai]]en bringt it wyfke al frijwat tiid op it nêst troch, dêr't se fuorre wurdt troch it mantsje. Hy rêst ûnderwilens deunby en fretten dêr't hy en syn wyfke noch gjin ferlet fan hawwe, slacht er yn dy tiid op om it letter oan 'e [[fûgelpyk|piken]] te fuorjen. De [[pearing]] fynt úteinlings op it nêst plak, wêrnei't it wyfke 2–9&amp;nbsp;aaien leit, mar ornaris 4–7. Dy hawwe in [[brutsen wyt|brutsen wite]] [[kleur]] en binne lichtlik ovaal. De aaien wurde om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein. It [[brieden (fûgels)|brieden]] begjint daliks sadree't it earste aai lein is en wurdt folslein dien troch it wyfke. It mantsje jaget ûnderwilens foar har en oerlaadt har bytiden sa mei deade proaien, dat dêr njonken it nêst in steapel fan ûntstiet. 

De briedtiid duorret likernôch 30&amp;nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. Soks komt by mear fûgels foar, mar de goudûle is atypysk mei't goudûlepiken soms '[[ûnderhannelje]]' oer it beskikbere fretten: sterkere piken kinne swakkere piken earst ite litte as se yn ruil dêrfoar de fearren fan 'e sterkere piken fersoargje. Dat giet fansels net op as it iten krap is; dan is it eltse pyk foar himsels. It tal jongen dat úteinlik mei súkses grutbrocht wurde kin, hinget sterk ôf fan it tal [[kjifdieren]] dat der te fangen is. Yn goeie mûzejierren leit it súksespersintaazje om 'e 75% hinne. Yn sokke jierren kinne goudûlen soms noch wol oan in twadde lechsel begjinne.
[[File:Tyto_alba_MWNH_0624.JPG|left|250px|thumb|It [[aai]] fan in goudûle út 'e kolleksje fan [[Museum Wiesbaden]] yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Wiesbaden]].]]

De piken fan 'e goudûle binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de âlden. Se binne oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. It mantsje fiert it fretten foar de piken oan en it wyfke skuort de proaien mei har [[snaffel]] en [[kloer]]en yn hapkleare stikken dy't se de piken yn 'e bek stoppet. It mantsje giet ûnderwilens troch mei pearjen mei it wyfke, wêrby't de piken soms [[ferwûne]] reitsje kinne. Yn in sitewaasje wêrby't in ûngefaarlike fûgel, lykas in [[dofûgels|do]], deunby it goudûlenêst komt, [[hâldt en draacht]] it mantsje him meigeand en [[nijsgjirrigens|nijsgjirrich]], wylst it wyfke beskermjend is foar har piken oer en de frjemde fûgel oanfalle kin. De reäksje fan 'e piken is [[ynstinkt]]yf selsferdigenjend.

Mei 6–8&amp;nbsp;dagen kinne de piken har eigen kop omheech hâlde en wat hinne wer krûpe yn it nêst. Mei 15&amp;nbsp;dagen berikke se de helte fan har [[folwoeksen]] gewicht en sjogge se der neaken út, mei't de hoemannichte dûns har flugge groei net byhâlde kin. Mei 20&amp;nbsp;dagen komme de earste echte [[fear (fûgels)|fearren]] troch. It wyfke bliuwt frijwol ûnôfbrutsen op it nêst oant alle piken 25–30&amp;nbsp;dagen âld binne; dêrnei begjint se it nêst foar hieltyd langere perioaden te ferlitten en earnewêr oars te rêsten, mar ek diel te nimmen oan it jeien foar de piken. Mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen binne de piken likegrut as har [[âlden]], mar mei 60–65&amp;nbsp;dagen, wannear't se in folslein fearrekleed hawwe, binne se wer wat gewicht kwytrekke. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&amp;nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende perioade leart it wyfke harren troch de &quot;aapke-sjoch-aapke-doch&quot;-metoade om proaien te finen en te fangen. Wyfkes binne mei 10–11&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&amp;nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&amp;nbsp;[[jier]], mar út [[Skotlân]] binne gefallen bekend fan goudûlen dy't in bysûndere 18&amp;nbsp;jier en in tige útsûnderlike 34&amp;nbsp;jier libben.

==Fretten==
De goudûle is in [[karnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren. Dêrby giet it om [[mûzen en rotten fan 'e Alde Wrâld]] (''Murinae''&amp;nbsp;spp.), lykas [[echte mûzen]] (''Mus''&amp;nbsp;spp.), [[boskmûzen]] (''Apodemus''&amp;nbsp;spp.), [[dwerchmûzen]] (''Micromys''&amp;nbsp;spp.), [[echte rotten]] (''Rattus''&amp;nbsp;spp.) en [[poelrotten]] (''Otomys''&amp;nbsp;spp.); [[wrotmûzen]] (''Arvicolinae''), lykas [[fjildmûzen]] (''Microtus''&amp;nbsp;spp.), [[reade wrotmûzen]] (''Myodes''&amp;nbsp;spp.) en [[sniemûzen]] (''Chionomys''&amp;nbsp;spp.); en [[echte sliepmûzen]] (''Glirinae''), lykas de [[sânslieper]] (''Glis glis''), de [[hazzemûs]] (''Muscardinus avellanarius'') en [[beamsliepers]] (''Dryomys''&amp;nbsp;spp.). 
[[File:BARN_OWL_FLIGHT.jpg|right|thumb|250px|In goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

De rest fan it fretten bestiet út lytse oant middelgrutte [[fûgels]], lykas [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''&amp;nbsp;spp.), [[skriezen]] (''Limosa''&amp;nbsp;spp.), [[weverfûgels]] (''Ploceidae''&amp;nbsp;spp.) en [[swellesturtwilstereftigen]] (''Glareolidae''&amp;nbsp;spp.), en fierders [[hagedissen]], [[amfibyen]], [[ynsekten]] (benammen [[imerkes]] en [[termiten]]), [[spinnen]] en sels [[fisken]]. De [[eksoat]]yske [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus'') is, mei in kop-romplingte fan 25–35&amp;nbsp;[[sm]], en in gewicht dat oprinne kin oant 1,8&amp;nbsp;[[kg]], sa'n bytsje de grutste proai dy't in goudûle oankin. Yn ferhâlding ta [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') fan ferlykbere grutte hat goudûle in folle heger [[metabolisme]], wat betsjut dat se ferlet hawwe fan folle mear fretten. 

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen. Men kin dan tinke oan 'e [[beamotter]] (''Martes martes'') en de [[stienmurd]] (''Martes foina''), mar yn [[Afrika]] giet it ek om bygelyks de [[slanke mangoeste]] (''Herpestes sanguineus'') en de [[sjenetkat]] (''Genetta genetta''). Dêrnjonken wurde goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[hauk]] (''Astur gentilis'') en de [[mûzefalk]] (''Buteo buteo''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[oehoe]] (''Bubo bubo''), de [[Kaapske oehoe]] (''Bubo capensis'') en de [[molke-oehoe]] (''Ketupa lactea'').

==Status==
De goudûle hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Nettsjinsteande dat kinne nasjonale of regionale populaasjes yn guon gefallen [[bedrige soarte|bedrige]] wêze. Dat is yn 't bysûnder sa op eilannen, dêr't de populaasjes yn 'e regel lyts en kwetsber binne. Foarbylden fan dat soarte sitewaasjes besteane op 'e [[Kanaryske Eilannen]], [[Madeara]] en de [[Kaapverdyske Eilannen]].

===Status yn Nederlân===
Ek yn [[Nederlân]] rekke it mei de goudûle mids [[tweintichste iuw]] yn it neigean troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]] dat de fûgels binnenkrigen fia harren [[proaidier]]en, de [[meganisaasje fan de lânbou|feroarings yn 'e lânbou]], dy't ta it ferdwinen fan in protte briedplakken laten, en de [[winter fan 1962-1963|strange winter fan 1962 op 1963]], dy't in soad fan 'e fûgels net oerlibben. Tsjin [[1979]] wiene der noch mar 100&amp;nbsp;briedpearen en waard de goudûle yn Nederlân as slim bedrige beskôge. Sûnt binne der gâns [[briedkast]]en pleatst dy't spesjaal oanpast wiene foar goudûlen, en ek de [[klimaatferoaring]] spile de fûgel yn 'e kaart, mei't de [[winter]]s stadichoan sêfter waarden. Yn [[2020]] waard it tal briedpearen yn Nederlân troch de fûgelbeskermingsorganisaasje [[SOVON]] op 2.900–3.300 rûsd. Yn Fryslân binne der sa'n 200–350 briedpearen, dy't benammen konsintrearre binne yn 'e súdeastlike helte fan 'e provinsje. De goudûle jildt anno [[2025]] yn Nederlân net mear as bedrige.
[[File:Kerkuil_licht_en_donker.jpg|right|thumb|250px|Lofts in [[mantsje]] fan 'e gewoane goudûle (''Tyto alba alba'') en rjochts in [[wyfke]] fan 'e Middenjeropeeske goudûle (''Tyto alba guttata'') yn [[Nederlân]], dêr't dy beide [[ûndersoarte]]n oaninoar grinzgje.]]
[[File:Barn Owl - Tyto alba (53521785522).jpg|right|thumb|250px|In goudûle yn súdlik [[Skotlân]].]]

==Undersoarten==
Der binne 10 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2021)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e goudûle (''Tyto alba''):
*de Afrikaanske goudûle (''T. a. affinis'' &lt;small&gt;[[Edward Blyth|Blyth]], 1862&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Afrika]] besuden de [[Sahara]] fan 'e [[Sahel]]krite en de [[Nyl]]delling yn it noarden fan [[Sûdaan]] oant [[Kaap de Goede Hoop]]; ek op [[Madagaskar]], de [[Komoaren]], [[Majot]] en de [[Sansibareilannen]]; [[eksoat|yntrodusearre]] op 'e [[Seysjellen]])&lt;/small&gt;
*de Biokogoudûle (''T. a. poensis'' &lt;small&gt;[[Louis Fraser|Fraser]], 1842&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Bioko]] yn 'e [[Golf fan Guinee]])&lt;/small&gt;
*de gewoane goudûle (''T. a. alba'' &lt;small&gt;[[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; fan 'e [[Britske Eilannen]] nei it suden ta oant en mei de [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]]; yn [[West-Jeropa]] rûchwei fan 'e [[Ryn]]delta oant de [[Alpen]] en súdlik dêrfan by de noardkust fan 'e [[Middellânske See]] lâns oant de [[Bosporus]] en de [[Dardanellen]]; yn [[Egypte]] fia de [[Nyl]]delling súdoan nei [[Sûdaan]]; ek yn it [[Aïrberchtme]] fan [[Niger]], op 'e [[Baleären]], [[Sisylje]] en de westlike [[Kanaryske Eilannen]] [[El Hierro]], [[La Gomera]], [[La Palma]], [[Gran Canaria]] en [[Tenerife]])&lt;/small&gt;
*de Kaapverdyske goudûle (''T. a. detorta'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1913&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Kaapverdyske Eilannen]])&lt;/small&gt;
*de Kanaryske goudûle (''T. a. gracilirostris'' &lt;small&gt;Hartert, 1905&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de eastlike [[Kanaryske Eilannen]] [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]])&lt;/small&gt;
*de Levantynske goudûle (''T. a. erlangeri'' &lt;small&gt;[[William Lutley Sclater|Sclater]], 1921&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Kreta]], de súdlike [[Egeyske See|Egeyske Eilannen]], [[Syprus]], de kusten fan  [[Lyts-Aazje]] oant de [[Kaukasus]], de [[Fruchtbere Healmoanne]] fan 'e [[Levant]] en de kusten fan it [[Arabysk Skiereilân]] bylâns)&lt;/small&gt;
*de Madearagoudûle (''T. a. schmitzi'' &lt;small&gt;Hartert, 1900&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Madeara]] en [[Porto Santo (eilân)|Porto Santo]])&lt;/small&gt;
*de Middenjeropeeske goudûle (''T. a. guttata'' &lt;small&gt;[[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(fan 'e [[Ryn]] en de [[Alpen]] oant [[Litouwen]] en noardlik [[Grikelân]], en by de noardkust fan 'e [[Swarte See]] lâns oant de [[Kaukasus]])&lt;/small&gt;
*de Santomeeske goudûle (''T. a. thomensis'' &lt;small&gt;[[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1852&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it eilân [[Sao Tomee]] yn 'e [[Golf fan Guinee]]; in waarnimming fan it oanbuorjende eilân [[Prinsipe (eilân)|Prinsipe]] berêst op in flater)&lt;/small&gt;
*de Tyrreenske goudûle (''T. a. ernesti'' &lt;small&gt;[[Otto Kleinschmidt|Kleinschmidt]], 1901&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Korsika]] en [[Sardynje]])&lt;/small&gt;
Soms wurdt noch in alfde ûndersoarte erkend:
*de oerseeske goudûle (''T. a. hypermetra'' &lt;small&gt;[[Hermann Grote|Grote]], 1928&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Madagaskar]], [[Majot]] en de [[Komoaren]])&lt;/small&gt;

===Undersoarten yn Nederlân===
[[Nederlân]] leit op 'e grins fan 'e [[ferspriedingsgebiet]]en fan twa ûnderskate [[ûndersoarte]]n. De gewoane goudûle (''T.&amp;nbsp;a. alba''), de [[nominaat]], komt foar ûnder de [[Grutte Rivieren]], wylst de Middenjeropeeske goudûle (''T.&amp;nbsp;a. guttata'') dêrboppe libbet. Dy ferdieling is rûchwei; yn Midden-Nederlân ferminge de beide ûndersoarten har mei-inoar. 

== Keppeling om utens ==
*{{nl}}[http://www.beleefdelente.nl/kerkuil Webkamera's goudûlenest op ''BeleefDeLente.nl'']
*{{nl}}[https://stats.sovon.nl/stats/soort/7350 Ynformaasjeside oer de goudûle op 'e webside fan SOVON]
*{{en}}[https://www.avionary.info/explandict/tyto-alba/ Avionary 4.3 - Goudûle yn 50 talen op ''Avionary'']
*{{en}}[https://www/worldbirdnames.org IOC World Bird List 13.1]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_barn_owl ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Barn_owl ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tyto alba}}
}}

{{DEFAULTSORT:Goudule}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goudûle]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]]</text>
      <sha1>ibbzeogcddt5aor1x9sersvcej449we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudûlen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4274</id>
    <revision>
      <id>1228942</id>
      <parentid>1217388</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>korr</comment>
      <origin>1228942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12602" sha1="pxyfudw9v0wz7ja7bjtauf5k842oytr" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = goudûlen
| ôfbylding           = African grass owl, Tyto capensis, Gauteng, South Africa (48413144491).jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In [[Kaapske gersûle]] (''Tyto capensis'').
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]]&amp;nbsp;(''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'')
| takson11            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme11             = [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'')
| takson12            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme12             = '''goudûlen''' (''Tyto'')
| takson13            = 
| namme13             =
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[Gustaf Johan Billberg|Billberg]], 1828
| soarten             = 
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''goudûlen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[fûgels]] (''Aves''), it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae''). Ta dizze groep hearre anno [[2025]] achttjin ûnderskate [[soarte]]n, mar it is no al frijwol wis dat dat oantal yn 'e [[takomst]] noch oanwinne sil. Fan in protte oant no ta min beskreaune [[ûndersoarte]]n wurdt nammentlik fermoede dat it eins selsstannige soarten blike sille te wêzen. De goudûlen binne ien fan 'e beide skaaien fan 'e goudûlefûgels; it oare wurdt foarme troch de [[maskerûlen]] (''Phodilus''), dat út mar twa soarten bestiet. Goudûlen wurde karakterisearre troch in [[wyt]] [[antlit]], in ljochte, soms spikkelbûnte [[bealch]], en in dûnkerder [[rêch]].

==Taksonomy==
It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e goudûlen waard yn [[1828]] yntrodusearre troch de [[Sweden|Sweedske]] [[soölooch]] [[Gustaf Johan Billberg]]. De [[typesoarte]] is de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba''). De [[wittenskiplike namme]] fan it skaai komt fan it [[Aldgryksk]]e wurd τυτώ, ''tuto'', dat &quot;ûle&quot; betsjut en eins in [[klankneibearing]] fan 'e rop fan in ûle is.
[[File:4592_barn_owl_munsel_odfw_(4438951080).jpg|left|thumb|180px|In [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'').]]

==Fersprieding==
Goudûlen komme foar yn hiel [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], hiel [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en hiel [[Afrika]] útsein de sintrale [[Sahara]]. Yn [[Noard-Amearika]] rint de noardgrins fan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e westkust fan [[Britsk-Kolumbia]] fia de [[Grutte Marren]] nei [[Nij-Ingelân]]. Yn it [[Karibysk Gebiet]] komme se foar op 'e [[Grutte Antillen|Grutte]] en de [[Lytse Antillen]], útsein [[Porto Riko]] en de [[Famme-eilannen]]. Yn [[Jeropa]] komme oeral goudûlen, útsein yn [[Skandinaavje]], [[Iislân]], [[Finlân]] guon [[Middellânske See|Mediterrane eilannen]] en it grutste diel fan [[East-Jeropa]]. Yn [[Aazje]] is harren fersprieding beheind ta it [[Midden-Easten]] (útsein de [[woastinen]] fan it [[Arabysk Skiereilân]]), [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en it suden fan [[East-Aazje]]. Yn [[Oseaanje]] hearre ek súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]] noch ta it areaal fan dizze fûgels. 

Harren hiele [[evolúsje|evolúsjonêre]] [[skiednis]] troch hawwe goudûlen sjen litten in grutter fermogen te hawwen om [[eilannen]] te kolonisearjen as oarsoartige [[ûlen]]. Ferskaten fan dy ynsulêre soarten binne miljoenen jierren lyn al [[útstjerren (biology)|útstoarn]], mar by oaren is dat noch mar frij resint bard, en guon besteane noch altyd. In stikmannich útstoarne eilânûlen dy't libben op eilannen yn 'e [[Middellânske See]] en it [[Karibysk Gebiet]] ûntjoegen har troch [[eilânreuzegroei]] ta tige grutte fûgels.

==Uterlike skaaimerken==
Goudûlen binne middelgrutte [[ûlen]] dy't karakterisearre wurde troch in [[hert (symboal)|hertfoarmige]] [[antlit]]sskiif fan [[wite]] [[fear (fûgels)|fearren]]. Dat is in oanpassing om better te [[gehoar|hearren]], mei't de stive fearren fan 'e skiif [[lûd]]en fuortsterkje foar't se nei de asymmetrysk pleatste [[ear (anatomy)|earen]] ta laat wurde. Foar de rest is it fearrekleed op 'e [[bealch]] ljocht en by de measte soarten licht besprinzge mei dûnkere spikkels, wylst de [[rêch]], [[efterholle]] en [[wjuk]]ken dûnkerder fan [[kleur]] binne. De [[snaffel]] is lyts en krom, en de [[eagen]] sitte oan 'e foarkant fan 'e kop, sadat goudûlen in goede [[djiptepersepsje]] hawwe. De [[poat]]en binne frij lang yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]] en hawwe [[tean]]nen dy't mei grutte [[kloer]]en tarist binne.

==Libbenswize==
Goudûlen binne [[nachtdier]]en, dy't fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] [[jacht (aktiviteit)|jeie]] op [[proai]]en lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]], [[flearmûzen]], lytsere [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]], [[ynsekten]] en sels [[fisken]]. De [[soarte]]n dy't yn 'e [[tropen]] libje, kinne har yn prinsipe it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], mar by soarten út gebieten fierder by de [[evener]] wei falt de [[peartiid]] ornaris yn it [[maityd|foarjier]]. [[Rôfdier|Natuerlike fijannen]] fan goudûlen binne middelgrutte [[lânrôfdier]]en dy't it fermogen hawwe om yn [[beam]]men te [[klimmen]], en teffens grutte [[rôffûgels]] en de grutste soarten [[ûlefûgels]].
[[File:Flying_owl.jpg|right|thumb|250px|In gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') [[fleanen|op 'e wjuk]].]]

==Soarten==
===Libbene soarten===
It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e goudûlen bestiet op 't heden &lt;small&gt;(2025)&lt;/small&gt; út 18 [[soarte]]n. Ferskaten dêrfan hawwe pas sûnt de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] erkenning krigen. Sa waard de [[Hispanjoalagoudûle]] (''Tyto glaucops'') fan [[Hispanjoala]] lang as in [[ûndersoarte]] of ferskiningsfoarm fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''T.&amp;nbsp;alba'') beskôge, mar wurdt dy fûgel no algemien as in selsstannige soarte erkend. Lang waard ek oannommen dat de gewoane goudûle (dy't nei de ôfspjalting fan 'e Hispanjoalagoudûle noch krapoan 30 ûndersoarten omfette) in wrâldwide [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] hie, mar it liket no frijwol wis dat de westlike en eastlike kloften ûndersoarten derfan ôfspjalten wurde moatte ta de [[Amerikaanske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;furcata'') mei 10 ûndersoarten, de [[eastlike goudûle]] (''T.&amp;nbsp;javanica'') mei 7 ûndersoarten en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&amp;nbsp;deroepstorffi''). Net alle autoriteiten hawwe dy feroaring anno 2025 al trochfierd, mar de ferwachting is dat it yn 'e neie takomst wol barre sil.

Mar de restearjende kloft ûndersoarten fan 'e gewoane goudûle yn [[Jeropa]], it [[Midden-Easten]] en [[Afrika]] fertsjintwurdiget dan nei alle gedachten dochs noch altyd in [[soartekompleks]], mei't ferskate min beskreaune Afrikaanske ûndersoarten foar 't neist ek aparte soarten binne. Foar de Amerikaanske goudûle binne teminsten twa ûndersoarten identifisearre dy't troch guon autoriteiten foar selsstannige soarten oanmurken wurde. Dêrby giet it om 'e [[Kurasauske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;(furcata) bargei'') fan [[Kurasau]] en de [[wytwjukgoudûle]] (''T.&amp;nbsp;(furcata) furcata'') fan 'e westlike [[Grutte Antillen]], mei dêropta in noch ûnbeskreaune fariant op [[Bonêre]]. Ta einbeslút moat ek de [[Tasmaanske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;(novaehollandiae) castanops'') mooglik ôfskaat wurde fan 'e [[Australyske goudûle]] (''T.&amp;nbsp;novaehollandiae'').

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 500px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* skaai [[goudûlen]] (''Tyto'')
** [[Afrikaanske maskerûle]] (''Tyto prigoginei'', foarh. ''Phodilus prigoginei'')
** [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'')* 
*** &lt;small&gt;[[Kurasauske goudûle]] (''Tyto (furcata) bargei'')&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Bonêregoudûle]] (''Tyto (furcata)'' ssp.)&lt;/small&gt;
*** {{Stambeam2/ein tûke}}&lt;small&gt;[[wytwjukgoudûle]] (''Tyto (furcata) furcata'')&lt;/small&gt;
** [[Andamanengoudûle]] (''Tyto deroepstorffi'')
** [[Australyske goudûle]] of grutte goudûle (''Tyto novaehollandiae'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}&lt;small&gt;[[Tasmaanske goudûle]] (''Tyto (novaehollandiae) castanops'')&lt;/small&gt;
** [[Aziatyske gersûle]] (''Tyto longimembris'')
** [[eastlike goudûle]] (''Tyto javanica'')
** [[goudûle]] (''Tyto alba'')
** [[Hispanjoalagoudûle]] (''Tyto glaucops'')
** [[Kaapske gersûle]] (''Tyto capensis'')
** [[lytse swarte goudûle]] (''Tyto multipunctata'')
** [[Madagaskargersûle]] of reade ûle (''Tyto soumagnei'')
** [[Manusgoudûle]] (''Tyto manusi'')
** [[Minahassagoudûle]] (''Tyto inexspectata'')
** [[Molukske goudûle]] of Molukkengoudûle (''Tyto sororcula'')
** [[Nijbrittannyske goudûle]] (''Tyto aurantia'')
** [[Portorikaanske goudûle]] (''Tyto cavatica'') † &lt;small&gt;1912&lt;/small&gt;
** [[rinûle]] (''Tyto pollens'') † &lt;small&gt;16e iuw&lt;/small&gt;
** [[Selebesgoudûle]] (''Tyto rosenbergii'')
** [[swarte goudûle]] (''Tyto tenebricossa'')
** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Taliabugoudûle]] of neumanngoudûle (''Tyto nigrobrunnea'')
{{Stambeam2/ein}}
&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;) Of ''Tyto tuidara'' as de wytwjukûle as in selsstannige soarte sjoen wurdt.&lt;/small&gt;
|-
|}

===Fossile soarten===
[[Fossile]] soarten binne:
[[File:Schleiereule.jpg|right|thumb|220px|In pear gewoane [[goudûle]]n (''Tyto alba'').]]
*de [[Baleärengoudûle]] (''Tyto balearica''): &lt;small&gt;[[Mioseen|Let-Mioseen]] oant [[Pleistoseen|Mid-Pleistoseen]] fan 'e [[Baleären]]&lt;/small&gt;
*de [[foarse goudûle]] (''Tyto robusta''): &lt;small&gt;Let-Mioseen oant [[Plioseen|Ier-Plioseen]] fan [[Itaalje]]&lt;/small&gt;
*de [[Jingniushangoudûle]] (''Tyto jinniushanensis''): &lt;small&gt;[[Pleistoseen]] fan [[Sina]]&lt;/small&gt;
*de [[Kubaanske dwerchgoudûle]] (''Tyto maniola''): &lt;small&gt;[[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] fan [[Kuba]]&lt;/small&gt;
*de [[reuzegoudûle]] (''Tyto gigantea''): &lt;small&gt;Let-Mioseen oant Ier-Plioseen fan Itaalje&lt;/small&gt;
*de [[richgoudûle]] of Rich' goudûle (''Tyto richae''): &lt;small&gt;Ier-Plioseen fan [[Súd-Afrika]]&lt;/small&gt;
*de [[Saint-Albangoudûle]] (''Tyto sanctialbani''): &lt;small&gt;Let-Mioseen fan [[Midden-Jeropa]]&lt;/small&gt;
*de [[Sisyljaanske goudûle]] (''Tyto mourerchauvireae''): &lt;small&gt;Mid-Pleistoseen fan [[Sisylje]]&lt;/small&gt;

===Subfossile soarten===
[[Subfossile]] soarten binne:
*de [[âldere Hispanjoalagoudûle]] (''Tyto ostologa'') &lt;small&gt;fan [[Hispanjoala]]&lt;/small&gt;
*de [[Barbûdagoudûle]] (''Tyto neddi'') &lt;small&gt;fan [[Barbûda]] en mooglik ek fan [[Antigûa]]&lt;/small&gt;
*de [[Kubaanske goudûle]] (''Tyto'' sp.) &lt;small&gt;fan [[Kuba]]&lt;/small&gt;
*de [[Malteeske goudûle]] (''Tyto melitensis'') &lt;small&gt;fan [[Malta]]; mooglik in [[paleo-ûndersoarte]] fan 'e gewoane goudûle&lt;/small&gt;
*de [[Mussaugoudûle]] (''Tyto cf. novaehollandiae'') &lt;small&gt;fan [[Mussau]]&lt;/small&gt;
*de [[Nijierlânske grutte goudûle]] (''Tyto cf. novaehollandiae'') &lt;small&gt;fan [[Nij-Ierlân]]&lt;/small&gt;
*de [[Nijierlânske lytse goudûle]] (''Tyto cf. aurantia'') &lt;small&gt;fan Nij-Ierlân&lt;/small&gt;
*de [[Nijkaledoanyske goudûle]] (''Tyto letocarti'') &lt;small&gt;fan [[Nij-Kaledoanje]]&lt;/small&gt;
*de [[noelgoudûle]] of Noels goudûle (''Tyto noeli'') &lt;small&gt;fan Kuba&lt;/small&gt;
*de [[riverogoudûle]] of Rivero's goudûle (''Tyto riveroi'') &lt;small&gt;fan Kuba&lt;/small&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tyto ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tyto}}
}}

{{DEFAULTSORT:Goudulen}}
[[Kategory:Goudûle| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Goudûlefûgel]]</text>
      <sha1>pxyfudw9v0wz7ja7bjtauf5k842oytr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4863</id>
    <revision>
      <id>1228822</id>
      <parentid>1228791</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>54136</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/Eowrjfjdjdjr|Eowrjfjdjdjr]]&quot; ([[Meidogger oerlis:Eowrjfjdjdjr|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;HertoYerta&quot;.</comment>
      <origin>1211749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15325" sha1="gbdtqaoewszrowi21ujf1saxywl1k2w" xml:space="preserve">{{Lân
|namme = Kanada &lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Canada''&lt;/small&gt;
|flagge = [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|125px]]
|wapen = [[Ofbyld:Wapen fan Kanada.png|60px]]
|biedwurd = [[Latyn]]: '''''A mari usque ad mare''''' &lt;br /&gt;(&quot;Hielendal fan see oant see&quot;)
|lânkaart = [[Ofbyld:Canada (orthographic projection).svg|200px]]
|haadstêd = [[Ottawa]]
|grutste stêd = [[Toronto]]
|offisjele taal = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]]
|steatsfoarm = federale [[parlemint]]êre [[konstitúsje|konstitúsjonele]] [[monargy]]
|ûnôfhinklikheid = [[1867]]
|ynwennertal = 35.427.524 &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;
|befolkingstichtens = 3,4 / km²
|oerflak = 9.984.670 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; 9.093.507 km² &lt;small&gt;(allinnich lân)&lt;/small&gt;
|wetter = 8,9%
|folksliet = ''O, Canada''
|muntienheid = [[Kanadeeske dollar]] (CAD)
|tiidsône = [[UTC]]-3½ – -8
|tillefoan = +1
|ISO 3166-koade = CA
|ynternetekstinsje = .ca
|webside = [https://www.canada.ca/ www.gc.ca]
}}
'''Kanada''' is in lân dat rûchwei de noardlike helte fan it [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] [[kontinint]] beslacht. Oan de noardkant wurdt it begrinzge troch de [[Noardlike Iissee]], yn it easten troch de [[Atlantyske Oseaan]] en yn it súdwesten troch de [[Stille Oseaan]]. Yn it suden hat it in lang grins mei de [[Feriene Steaten]], dy't dwers troch it kontinint rint, fan 'e iene oseaan nei de oare. Yn it noardwesten, ta einbeslút, swettet Kanada oan 'e [[Amerikaanske steaten|Amerikaanske steat]] [[Alaska]]. De [[haadstêd]] fan Kanada is [[Ottawa]], dat yn it súdeasten leit. Oare grutte stêden binne [[Montreal]], [[Toronto]], [[Vancouver]], [[Calgary]], [[Edmonton]], [[Kebek (stêd)|Kebek]], [[Winnipeg]], [[Hamilton (Ontario)|Hamilton]], [[Londen (Kanada)|Londen]], [[Kitchener (Ontario)|Kitchener]] en [[Halifax (Nij-Skotlân)|Halifax]].

== Geografy ==
Kanada beslacht likernôch 41% fan it [[Noard-Amearika|Noard-Amerikaanske]] kontinint en is it op ien nei grutste lân fan 'e wrâld, nei [[Ruslân]]. In part fan it lân leit boppe de [[poalsirkel]] en it Kanadeeske regear rekkenet it gebiet tusken 60° en 141° westerlingte hielendal oant de [[Noardpoal]] ta sines; lykwols binne dêr gjin ynternasjonale ôfspraken oer makke. It noardlikst bewenne plak yn Kanada, en fan de ierde, is [[Alert (Nûnavût)|Alert]], op it eilân [[Ellesmere (eilân)]], sa'n 834 km ûnder de Noardpoal. It súdlikste part fan Kanada leit sawat op 'e selde hichte as it noarden fan [[Itaalje]]. De [[befolkingstichtens]] fan Kanada is likernôch 3,5 minsken de km², en hat dêrmei ien fan de leechste befolkingstichtheden fan 'e wrâld. De rivier de [[Mackenzie (rivier yn Kanada)|Mackenzie]], yn it noardwesten, is 4.241 km lang en dêrmei de langste rivier fan Kanada. It heechste punt fan it lân is de berch de [[Mount Logan]], mei in hichte fan 5.959 m, yn it territoarium [[Yukon]], deunby de grins mei [[Alaska]]. 

Geakundich kin Kanada it bêst yn fiif dielen opspjalte wurde:
* de [[Arktis]] yn it noarden;
* it platolân fan it [[Kanadeeske Skyld]] yn it easten;
* de lege midden, mei it [[prêrje]]lânskip fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]];
* de krite fan 'e [[Grutte Marren]] yn it súdeasten;
* it berchgebiet fan 'e [[Rocky Mountains]], de [[Cascades]] en de [[Kustbergen]] yn it westen.

== Skiednis ==
De earste [[minske]]n, de foarâlden fan de tsjintwurdige [[Inuit]] en [[Yndianen]], arrivearren teminsten 14.000 jier lyn yn Noard-Amearika fia de [[Beringlânbrêge]] tusken [[Sibearje]] en [[Alaska]]. De [[Dorset-kultuer|Dorset-beskaving]] is ien fan de wichtichste kultueren út 'e Kanadeeske [[prehistoarje]]. 

[[Ofbyld:Authentic Viking recreation.jpg|left|thumbnail|250px|Neiboude [[Wytsingen|Wytsing]]-delsetting by [[L'Anse-aux-Meadows]].]]
Goed fiif iuwen foardat [[Kristoffel Kolumbus]] Amearika ûntdiek, setten de [[Wytsingen]] yn Kanada al foet oan wâl. [[Bjarni Herjolfsson]] moat yn [[986]] de kuststripe fan [[Nijfûnlân en Labrador]] ûntdutsen hawwe en om it jier [[1000]] hinne stifte de [[Yslân]]ske Wytsing [[Leif Eiriksson]] mei 35 manlju in lytse delsetting by [[L'Anse aux Meadows]], op it eilân [[Nijfûnlân]]. Se neamden it nije lân ''Vínland'' (&quot;Wynlân&quot;). Om ûnbekende redens is dizze delsetting ferlitten en hawwe de Wytsingen harren [[kolonisaasje]] net trochset. 

Nei de nije ûntdekking fan Amearika troch Kolumbus waard Kanada ynearsten troch de [[Frankryk|Frânsen]] ferkend en kolonisearre. Sy neamden harren [[koloanje]] dêre [[Nij-Frankryk]]. Al rillegau stiften [[Ingelân|Ingelsen]] lykwols harren eigen koloanjes op 'e Amerikaanske eastkust, wylst se yn [[1670]] de [[Hudsonbaaikompanjy]] oprjochten, dy't it yn it hiele ôfwetteringsgebiet fan 'e [[Hudsonbaai]] foar it sizzen krige. Oardel iuw fan striid tusken de [[Grut-Brittanje|Britten]] en de Frânsen om 'e hegemony yn Noard-Amearika waard yn [[1763]], oan 'e ein fan 'e [[Sânjierrige Oarloch]], yn it foardiel fan 'e Britten besljochte, doe't de Frânsen by de [[Frede fan Parys (1763)|Frede fan Parys]] frijwol al harren Noardamerikaanske besittings ôfstean moasten. Dat woe net sizze dat der doe frede kaam; yn [[1775]] begûn de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]], wêrby't de trettjin súdlike Britske koloanjes har losmakken fan it memmelân, en ek nei't Grut-Brittanje yn [[1783]] de selsstannigens fan 'e [[Feriene Steaten]] erkend hie, bleau de sitewaasje nuodlik. Sa waarden der ûnder de [[Oarloch fan 1812]] guon wichtige fjildslaggen op Kanadeeske boaiem levere.
[[Ofbyld:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|right|250px|Parliament Hill, yn 'e Kanadeeske haadstêd [[Ottawa]], de sit fan it Kanadeeske parlemint.]]

Lange tiid bestiene de noardlike Britske koloanjes yn Noard-Amearika bestjoerlik los faninoar. De wichtichste gebieten wiene it [[Ingelsk]]talige [[Opper-Kanada]] (it lettere Ontario) en it [[Frânsk]]talige [[Neder-Kanada]] (it lettere Kebek). Yn [[1837]]-[[1838]], brieken der yn dy beide koloanjes opstannen út. By de [[Opperkanadeeske Opstân]], ûnder lieding fan [[William Lyon Mackenzie]], gie it om 'e lulkens dy't der ûnder it gewoane folk bestie oer in lytse kliber famyljes út 'e hegerein, dy't it koloniale regear dominearren en de keazen folksfertsjintwurdiging bûten spul setten. By de [[Nederkanadeeske Opstân]], ûnder lieding fan [[Louis-Joseph Papineau]], wie it te rêden om it eigenmachtige Britske bewâld oer in Frânsktalich gebiet. De koloniale autoriteiten, dy't mei beide rebûljes handich ôfweefden, besleaten neitiid om Opper- en Neder-Kanada gear te foegjen, mei as doel om 'e [[Frânsk-Kanadezen]] te assimilearjen yn 'e dominante [[Angelsaksyske Kanadezen|Angelsaksysk-Kanadeeske]] kultuer.

Sadwaande ûntstie yn [[1840]] de koloanje Kanada. It earder Neder-Kanada (Kebek) kaam no bekend te stean as [[Kanada-East]], wylst súdlik Ontario de namme [[Kanada-West]] krige. It koloniale bestjoer waard fêstige yn [[Kingston (Ontario)|Kingston]]. Yn [[1851]] stribbe Kanada-West kwa ynwennertal Kanada-East foarby, wêrmei't de Ingelsktaligen yn Kanada foargoed yn 'e mearderheid kamen. Lykwols holden de Ingelsk- en Frânsktalige folksfertsjintwurdigers yn it koloniale parlemint inoar yn lykwicht, wat gauris ta in ympasse late. Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) stipen de Britten tuike-tuike de Súdlike [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederaasje]], dat doe't úteinlik it Noarden de striid wûn, ûntstie der eangst foar in Amerikaanske ynfaazje, krekt sa't dat yn [[1813]] foarkommen wie. Sadwaande besleaten de Britten al harren Noardamerikaanske koloanjes yn ien steatsferbân te ferienjen, en kaam yn [[1867]] it ''[[dominion]]'' Kanada yn syn tsjintwurdige foarm ta wêzen, mei as lidsteaten de koloanjes [[Nij-Skotlân]] en [[Nij-Breunswyk]] en de wer opspjalten provinsjes [[Ontario]] en Kebek. [[John A. Macdonald]] wie de earste minister-presidint fan Kanada. Oant [[1932]], doe't it [[Statút fan Westminster]] troch it Britske parlemint oannommen waard, hie Kanada lykwols mar in beheinde mjitte fan selsstannigens, en pas yn [[1982]] einige it lêste bytsje Britske kontrôle oer it lân. 
[[Ofbyld:Ottawa - ON - Oberster Gerichtshof von Kanada.jpg|thumb|left|De sit fan it Heechgerjochtshôf fan Kanada, yn 'e haadstêd [[Ottawa]].]]

Yn sawol de [[Earste Wrâldoarloch|Earste]] as yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] levere Kanada oan 'e side fan de [[Alliëarden]] in wichtige bydrage. Yn it tiidrek nei de oarloch wikselen lange perioaden fan [[liberalisme|liberale]] kabinetten en koartere riten mei [[konservatisme|konservative]] regearings inoar ôf. Kanada ûntjoech in hechte [[ekonomy]]ske bân mei de oanswettende [[Feriene Steaten]], hoewol't it op polityk mêd faak mei dat lân fan miening ferskilt.

== Demografy ==
=== Etnyske groepen ===
It meastepart fan de ynwenners fan Kanada wennet yn in stripe fan 200 km by de grins mei de [[Feriene Steaten]] lâns. De gebieten noardlik dêrfan binne tin befolke en de noardlike territoaria wurde amperoan bewenne. De ynwenners fan Kanada wurde Kanadezen neamd. 

Fan âlds bestie de befolking út [[Yndianen]] en [[Inûyt]]. Yn it koloniale tiidrek kamen der grutte groepen [[jeropide ras|blanke]] kolonisten, benammentlik [[Ingelsen]], [[Skotten]], [[Frânsen]] en [[Ieren (folk)|Ieren]]. De [[Frânsk]]talige ynwenners wurde [[Frânsk-Kanadezen]] of ek wol Franko-Kanadezen neamd, en binne fral konsintrearre yn 'e eastlike provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]], dy't it grutste part fan 'e eardere koloanje [[Nij-Frankryk]] omfiemet. Hja meitsje dêr de grutte mearderheid fan 'e befolking út en it [[Frânsk]] is dêr de iennichste offisjele taal. Ek yn 'e oanbuorjende provinsje [[Nij-Breunswyk]], de iennichste offisjeel twatalige provinsje, libbet in grutte groep Frânsk-Kanadezen. Fierders hawwe alle oare provinsjes en ek de trije territoaria wol har eigen Frânsktalige minderheden.

Kanada hat altyd in [[ymmigraasje]]lân west en de befolking is dan ek fan in grut [[etnyske groep|etnysk]] ferskaat. Yn het westen hawwe in soad [[Oekraïners]] har nei wenjen set. Op in soad plakken binne ek [[Nederlânsk]]e ymmigranten te finen, dy't der fral yn 'e jierren nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] hinne ferfearn binne. Ek út [[Aazje]] wei binne in soad lju nei Kanada komd, benammen nei de westkust, dêr't in soad Kanadezen fan [[Sina|Sineesk]] komôf wenje. Yn 'e tachtiger en njoggentiger jierren binne in protte Sinezen út [[Hongkong]] nei Vancouver ferfearn. Ek yn 'e grutte stêden fan it easten, lykas [[Toronto]] en [[Montreal]] binne grutte net-Westerske mienskippen te finen.

=== Taal ===
Yn Kanada binne it [[Ingelsk]] en it [[Frânsk]] de offisjele talen. Offisjeel is hiele Kanada twatalich; lykwols is dêr yn de westlike provinsjes net folle fan te fernimmen, om't it Ingelsk dêr de fiertaal is. De provinsje Kebek wurdt dan wer folslein dominearre troch it Frânsk, dêr't de [[Kebekanen]] in [[dialekt]] fan sprekke, in [[patois]] dat basearre is op it koloniale Frânsk út 'e [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]]. Sûnt de sechstiger jierren hat him in skerpe politike skieding ûntwikkele tusken it Frânsktalige Kebek en de oare, Ingelsktalige provinsjes. Der is yn Kebek sels twa kear in referindum holden oer ôfskieding fan Kanada, mar dat waard sawol yn [[1980]] as yn [[1995]] ôfwiisd, al skeelde it de lêste kear mar in pear tsienden fan in prosint. Hoewol't yn alle oare provinsjes en territoaria Frânsktalige minderheden besteane, is [[Nij-Breunswyk]] de iennichste dy't offisjeel twatalich is.
[[Ofbyld:Canada, administrative divisions - de - colored.svg|right|350px|thumb|Lânkaart dy't de yndieling fan Kanada yn provinsjes en territoaria sjen lit.]]

== Provinsjes en territoaria ==
Kanada bestiet út 10 [[Kanadeeske provinsjes en territoaria|provinsjes]] en 3 [[Kanadeeske provinsjes en territoaria|territoaria]]. De provinsjes binne frijwol folslein selsbestjoerend, en ûntliene harren rjochten en macht oan 'e grûnwet. De tsien provinsjes (mei jier fan tatrede ta de Kanadeeske Konfederaasje) binne:
* [[Alberta]] (1905)
* [[Britsk-Kolumbia]] (1871)
* [[Kebek (provinsje)|Kebek]] (1867)
* [[Manitoba]] (1870)
* [[Nij-Breunswyk]] (1867)
* [[Nij-Skotlân]] (1867)
* [[Nijfûnlân en Labrador]] (1949)
* [[Ontario]] (1867)
* [[Prins Edwardeilân]] (1873)
* [[Saskatchewan]] (1905)

De territoaria binne gebieten dêr't net folle minsken wenje. Fan âlds wiene dit gebieten dy't troch de federale oerheid fan Kanada regearre waarden, mar sûnt de sechstiger jierren is ek oan 'e territoaria stadichoan in hege mjitte fan selsbestjoer taparte. De trije territoaria (mei jier fan oprjochting) binne:
* [[Yukon]] (1898)
* de [[Noardwestlike Territoaria]] (1870)
* [[Nûnavût]] (1999)

=== Regio's ===
[[Ofbyld:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|right|thumb|250px|[[Iishokky]], de nasjonale [[sport]] fan Kanada.]]
[[Ofbyld:US Navy 090425-M-9917S-314 Canadian Army soldiers assigned to Alpha Company, 3d Battalion, 22d Regiment of Special Purpose Marine Air Ground Task Force-24 depart a U.S. Navy landing craft air cushion (LCAC) and deploy onto Mayp.jpg|right|thumb|250px|Kanadeeske soldaten by in militêre oefening.]]
[[Ofbyld:Barack Obama meets Stephen Harper.jpg|right|thumb|250px|De Kanadeeske minister-presidint [[Stephen Harper]] yn petear mei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] presidint [[Barack Obama]].]]
De Kanadeeske gewesten wurde fierders wol opdield yn in stikmannich regio's, dy't inoar gauris oerlaapje. Hjirûnder de yndieling:
* [[Eastlik Kanada]]
** [[Atlantysk Kanada]]
*** de [[Kustprovinsjes (Kanada)|Kustprovinsjes]]
**** [[Nij-Breunswyk]]
**** [[Nij-Skotlân]]
**** [[Prins Edwardeilân]]
*** [[Nijfûnlân en Labrador]]
** [[Sintraal Kanada]]
*** [[Kebek (provinsje)|Kebek]]
*** [[Ontario]]
* [[Noardlik Kanada]]
** [[Yukon]]
** de [[Noardwestlike Territoaria]]
** [[Nûnavût]]
* [[Westlik Kanada]]
** de [[Kanadeeske Prêrjes]]
*** [[Alberta]]
*** [[Manitoba]]
*** [[Saskatchewan]]
** [[Pasifysk Kanada]]
*** [[Britsk-Kolumbia]]

Sjoch fierders ek: de [[Kanadeeske Arktyske Eilannen]]

== Ekonomy ==
Op [[ekonomy]]sk mêd buorket Kanada goed. It [[BYP]] yn [[2007]] wie omrekkene goed 1.432 miljard [[Amerikaanske dollar]]s. Trijefearnspart fan 'e befolking wurket yn 'e [[tsjinstesektor]]. De [[lânbou]] sektor is relatyf lyts, krekt as de [[yndustry]]sektor. Mei 24 miljard ton [[ierdgas]] is Kanada de op ien nei grutste ierdgasleveransier fan 'e wrâld, nei [[Saûdy-Araabje]]

== Steatsfoarm ==
Kanada is in [[parlemintêre demokrasy]] en in [[monargy]] mei oan it haad [[kening]] [[Charles III fan it Feriene Keninkryk]], dy't yn Kanada fertsjintwurdige wurdt troch de [[gûverneur-generaal]], anno 2022 [[Mary Simon]]. Kanada wurdt bestjoerd troch in eigen [[regear]], dat anno 2025 laat wurdt troch [[minister-presidint]] [[Mark Carney]].

== Nijsgjirrich ==
* [[Montreal]] is de op ien nei grutste Frânsktalige stêd op de wrâld, nei [[Parys]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar oare boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Canada ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Canada}}
}}

{{Kanada}}

[[Kategory:Kanada| ]]
[[Kategory:Lân yn Noard-Amearika]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1867]]
[[Kategory:Keninkryk]]</text>
      <sha1>gbdtqaoewszrowi21ujf1saxywl1k2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wim en Hans Anker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8521</id>
    <revision>
      <id>1228889</id>
      <parentid>1158604</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T15:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6440" sha1="931e704tblr8zz1ppns2egfwp14yygi" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Anker &amp; Anker.jpg|thumb|250px|Wim (l.) en Hans Anker]]
[[File:Anker &amp; Anker, Strafrechtadvocaten, Ljouwert.jpg|right|thumb|250px|It kantoar fan Anker &amp; Anker Strafrecht-advocaten oan 'e Oksekop yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].]]
De [[mearling|twilling]]bruorren '''Wim''' en '''Hans Anker''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 febrewaris]] [[1953]]) binne twa bekende [[Fryslân|Frysk]]e [[Abbekaat|strafpleiters]]. Wim wurdt ek wol Willem neamd. Se wenje yn [[Akkrum]]. 

==Libben en karriêre==
De twilling waard berne yn it [[sikehûs]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], hoewol't harren âlden yn [[1953]] op [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] wennen. Hja groeiden op yn Akkrum as bern fan de [[boargemaster]]. Nei in [[ULO]]- en [[HBS]]-oplieding yn Ljouwert studearren se [[rjochten]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Hjirnei ferhuze Wim nei de [[Rânestêd]] om amtner op it [[ministearje fan Justysje]] te wurden. Nei fjouwer jier oertsjûge syn broer Hans him om werom te kommen nei Fryslân, en abbekaat te wurden by itselde kantoar dêr't Hans ek wurke. Yn 1990 stiften se harren eigen kantoar: Anker &amp; Anker te Ljouwert.

De firma Anker &amp; Anker hat him spesjalisearre yn strafrjocht en benammen yn strafsaken, dêr't [[Tabeskikkingstelling|TBS]] en [[kassaasje]] in wichtige rol by spylje en behannelje benammen [[pro-deo]] saken. Dit betsjut dat se zaken tawiisd krije fan fertochten dy't gjin abbekaat betelje kinne of dy't gjin abbekaat ynhiere kind hawwe omdat nimmen se ferdigenje wol. Sa ferdigenen de bruorren [[Ferdy Elsas|Ferdy E.]], de moardner fan [[Gerrit-Jan Heijn]]; 'ingel fan 'e dea' [[Martha U.]]; en [[Richard Klinkhamer]], dy't syn frou fermoarde. Ek de fjouwer belagers fan [[Meindert Tjoelker]], en de ekstreemrjochtse partij [[CP'86]] binne troch harren ferdigene. Dêrnjonken lûke se harren it lot fan TBS-ers en langstraften oan, lykas searje-moardner [[Koos Hartogs]], dy't al 25 jier yn TBS-kliniken fêstsit. Ek ferdigenen hja [[Jan Veerman]], dy syn dochter en de bedriuwslieder fan [[kafee Het Hemeltje]] yn [[Foalendaam]]. 

Yn in soad gefallen komme kliïnten út alle hoeken fan it lân by de Ankers terjochte, bytiden nei wegere te wêzen troch alle oare abbekaten. Yn in tal gefallen, dêr't foar it publyk de skuld dúdlik by fêststie, krigen se bedrigings. Mei de CP'86-saak waard it kantoarpân bekûgele mei húskepapier. Wim en Hans Anker beweare lykwols dat eltsenien by harren terjochte kin. Wêr't jo ek fan fertocht wurde, wa't jo ek binne: elts hat rjocht op in earlik proses. Boppedat is ien altyd ûnskuldich oant it tsjindiel bewiisd wurdt.

Wim Anker en Hans Anker binne warbere gongmakkers yn it ferieningslibben fan Akkrum. Foarbylden binne it Frysk kampioenskip [[mêstklimmen]], [[Tûne-Lûke]] en [[Slingeraap]]. Se binne ek supporter fan [[SC It Hearrenfean]]. De bruorren binne net allinnich leafhawwers fan it libbenssliet, mar binne sels ek entûsjaste fertolkers. Se ferlienden meiwurking oan in [[Kompaktskiif|cd]] fan [[Oane en Skelte]] yn it Frysk; ek oan in cd fan it dweilorkest De Glêsblazers út It Hearrenfean en dienen de bruorren mei oan it liet  ''Heerenveen foar altyd''. Op in cd fan Radio Yllegaal sjonge se it nûmer: ''Der komt wer in yllegaal''.

Se brûke by harren wurk en yn 'e omgong in soad humor. De iene neamt de oare 'Joop&quot; en ek wol 'it aai' omdat de manlju beide aardich troch it hier binne. Sa neamden se harren abbekatekantoar ris  &quot;Anker &amp; Anker, foar al jo misdieden&quot;. By feesten foel it harren op dat de skoften faak it gesellichst binne. Hja besleaten doe in &quot;pauzefeest&quot; te hâlden by kafee Goerres yn Akkrum; der stie neat op it programma: it gie ommers om de gesellichheid.&lt;br&gt;
Yn 2007 kochten de bruorren in 90 kilo swiere stielen doar út de Koepel-finzenis yn [[Breda]] foar harren kantoar oan de Oksekop. Tusken 1945 en 1989 hienen dêrefter de [[Fjouwer fan Breda]] (Fischer, Kotälla, Aus der Fünten en Lager) fêstsitten. 

De tema's fan de ferhalen fan de tillevysjesearje [[Dankert &amp; Dankert]] binne basearre op saken fan de abbekatetwjilling.

== Oare banen fan Wim Anker==
* Lid fan de [[Nederlânske Feriening foar Strafrjochtabbekaten]] (NVSA).
* Dosint strafrjocht fan de [[Nederlânske Oarder fan Abbekaten]] (NOvA).
* Dosint gastkolleezjes universiteiten

== Wichtige saken ==
* [[Ferdi Elsas|Ferdi E.]], de moardner fan [[Gerrit-Jan Heijn]]
* [[Martha U.]], &quot;de Ingel fan 'e Dea&quot;
* [[Richard Klinkhamer]], de skriuwer dy't syn frou ombrocht hat
* Eks-marinier Paul S. 
* De [[Foalendaam|Foalendamske]] kafeehâlder [[Jan Veerman]]

== Underskieding ==
Wim Anker waard yn 2015 troch fakgenooten ferkeazen ta 'Meast wurdearre advokaat'. Op 7 oktober 2016 waarden beide bruorren beneamd ta offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. 

== NVSA Anker &amp; Ankerpriis ==
Nei't Wim en Hans Anker op 1 jannewaris 2022 mei pinsjoen giene, hat de Nederlânske Feriening fan Strafrjochtadvokaten (NVSA) de NVSA Anker &amp; Anker Priis ynsteld; in twajierlikse priis om it belang fan 'e rjochtssteat en in goed funksjonearjende strafrjochtlike ferdigeningspraktyk te ûnderstreekjen. De priis waard foar it earst yn desimber 2022 útrikt oan SP-politikus Michiel van Nispen, dy't neffens de NVSA mei súkses yn 'e polityk pleitet foar it belang fan 'e rjochtssteat en it belang fan in sterke juridyske berop, benammen sosjale ferdigening. &lt;ref&gt;[https://www.nvsa.nl/algemeen/nvsa-stelt-anker-michiel-van-nispen-sp-eerste-winnaar NVSA stelt Anker &amp; Ankerprijs in; Michiel van Nispen (SP) eerste winnaar], NVSA.nl, 9 desimber 2022.&lt;/ref&gt;

Yn desimber 2024 naam rjochtbankferslachjouwer [[Saskia Belleman]] de priis yn ûntfangst: &quot;Jierrenlang hat Belleman de wet en it belang fan 'e rjochtssteat oan it publyk útlein - en dêrmei ek de rol fan 'e strafrjochtlike ferdigeningspraktyk. En dat docht se by in medium waans lêzers wis net altyd begryp hawwe fan it wurk fan strafrjochtadvokaten. Dat makket har wurk miskien noch wichtiger.&quot; &lt;ref&gt; https://www.ankerenanker.nl/nieuws/11345_tweede-nvsa-anker-anker-prijs-voor-rechtbankverslaggever-saskia-belleman &lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.ankerenanker.nl/ Anker &amp; Anker Strafrjochtadvocaten]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Anker, Wim en Hans}}
[[Kategory:Frysk abbekaat]]
[[Kategory:Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Akkrum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1953]]</text>
      <sha1>931e704tblr8zz1ppns2egfwp14yygi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228890</id>
      <parentid>1228889</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T15:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Libben en karriêre */</comment>
      <origin>1228890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6438" sha1="1mkupz9q27ykcvydfbeuithhwfpqj95" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Anker &amp; Anker.jpg|thumb|250px|Wim (l.) en Hans Anker]]
[[File:Anker &amp; Anker, Strafrechtadvocaten, Ljouwert.jpg|right|thumb|250px|It kantoar fan Anker &amp; Anker Strafrecht-advocaten oan 'e Oksekop yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].]]
De [[mearling|twilling]]bruorren '''Wim''' en '''Hans Anker''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[27 febrewaris]] [[1953]]) binne twa bekende [[Fryslân|Frysk]]e [[Abbekaat|strafpleiters]]. Wim wurdt ek wol Willem neamd. Se wenje yn [[Akkrum]]. 

==Libben en karriêre==
De twilling waard berne yn it [[sikehûs]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], hoewol't harren âlden yn [[1953]] op [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] wennen. Hja groeiden op yn Akkrum as bern fan de [[boargemaster]]. Nei in [[ULO]]- en [[HBS]]-oplieding yn Ljouwert studearren se [[rjochten]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Hjirnei ferhuze Wim nei de [[Rânestêd]] om amtner op it [[ministearje fan Justysje]] te wurden. Nei fjouwer jier oertsjûge syn broer Hans him om werom te kommen nei Fryslân, en abbekaat te wurden by itselde kantoar dêr't Hans ek wurke. Yn 1990 stiften se harren eigen kantoar: Anker &amp; Anker te Ljouwert.

De firma Anker &amp; Anker hat him spesjalisearre yn strafrjocht en benammen yn strafsaken, dêr't [[Tabeskikkingstelling|TBS]] en [[kassaasje]] in wichtige rol by spylje en behannelje benammen [[pro-deo]] saken. Dit betsjut dat se zaken tawiisd krije fan fertochten dy't gjin abbekaat betelje kinne of dy't gjin abbekaat ynhiere kind hawwe omdat nimmen se ferdigenje wol. Sa ferdigenen de bruorren [[Ferdy Elsas|Ferdy E.]], de moardner fan [[Gerrit-Jan Heijn]]; 'ingel fan 'e dea' [[Martha U.]]; en [[Richard Klinkhamer]], dy't syn frou fermoarde. Ek de fjouwer belagers fan [[Meindert Tjoelker]], en de ekstreemrjochtse partij [[CP'86]] binne troch harren ferdigene. Dêrnjonken lûke se harren it lot fan TBS-ers en langstraften oan, lykas searje-moardner [[Koos Hartogs]], dy't al 25 jier yn TBS-kliniken fêstsit. Ek ferdigenen hja [[Jan Veerman]], dy syn dochter en de bedriuwslieder fan [[kafee Het Hemeltje]] yn [[Volendam]]. 

Yn in soad gefallen komme kliïnten út alle hoeken fan it lân by de Ankers terjochte, bytiden nei wegere te wêzen troch alle oare abbekaten. Yn in tal gefallen, dêr't foar it publyk de skuld dúdlik by fêststie, krigen se bedrigings. Mei de CP'86-saak waard it kantoarpân bekûgele mei húskepapier. Wim en Hans Anker beweare lykwols dat eltsenien by harren terjochte kin. Wêr't jo ek fan fertocht wurde, wa't jo ek binne: elts hat rjocht op in earlik proses. Boppedat is ien altyd ûnskuldich oant it tsjindiel bewiisd wurdt.

Wim Anker en Hans Anker binne warbere gongmakkers yn it ferieningslibben fan Akkrum. Foarbylden binne it Frysk kampioenskip [[mêstklimmen]], [[Tûne-Lûke]] en [[Slingeraap]]. Se binne ek supporter fan [[SC It Hearrenfean]]. De bruorren binne net allinnich leafhawwers fan it libbenssliet, mar binne sels ek entûsjaste fertolkers. Se ferlienden meiwurking oan in [[Kompaktskiif|cd]] fan [[Oane en Skelte]] yn it Frysk; ek oan in cd fan it dweilorkest De Glêsblazers út It Hearrenfean en dienen de bruorren mei oan it liet  ''Heerenveen foar altyd''. Op in cd fan Radio Yllegaal sjonge se it nûmer: ''Der komt wer in yllegaal''.

Se brûke by harren wurk en yn 'e omgong in soad humor. De iene neamt de oare 'Joop&quot; en ek wol 'it aai' omdat de manlju beide aardich troch it hier binne. Sa neamden se harren abbekatekantoar ris  &quot;Anker &amp; Anker, foar al jo misdieden&quot;. By feesten foel it harren op dat de skoften faak it gesellichst binne. Hja besleaten doe in &quot;pauzefeest&quot; te hâlden by kafee Goerres yn Akkrum; der stie neat op it programma: it gie ommers om de gesellichheid.&lt;br&gt;
Yn 2007 kochten de bruorren in 90 kilo swiere stielen doar út de Koepel-finzenis yn [[Breda]] foar harren kantoar oan de Oksekop. Tusken 1945 en 1989 hienen dêrefter de [[Fjouwer fan Breda]] (Fischer, Kotälla, Aus der Fünten en Lager) fêstsitten. 

De tema's fan de ferhalen fan de tillevysjesearje [[Dankert &amp; Dankert]] binne basearre op saken fan de abbekatetwjilling.

== Oare banen fan Wim Anker==
* Lid fan de [[Nederlânske Feriening foar Strafrjochtabbekaten]] (NVSA).
* Dosint strafrjocht fan de [[Nederlânske Oarder fan Abbekaten]] (NOvA).
* Dosint gastkolleezjes universiteiten

== Wichtige saken ==
* [[Ferdi Elsas|Ferdi E.]], de moardner fan [[Gerrit-Jan Heijn]]
* [[Martha U.]], &quot;de Ingel fan 'e Dea&quot;
* [[Richard Klinkhamer]], de skriuwer dy't syn frou ombrocht hat
* Eks-marinier Paul S. 
* De [[Foalendaam|Foalendamske]] kafeehâlder [[Jan Veerman]]

== Underskieding ==
Wim Anker waard yn 2015 troch fakgenooten ferkeazen ta 'Meast wurdearre advokaat'. Op 7 oktober 2016 waarden beide bruorren beneamd ta offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. 

== NVSA Anker &amp; Ankerpriis ==
Nei't Wim en Hans Anker op 1 jannewaris 2022 mei pinsjoen giene, hat de Nederlânske Feriening fan Strafrjochtadvokaten (NVSA) de NVSA Anker &amp; Anker Priis ynsteld; in twajierlikse priis om it belang fan 'e rjochtssteat en in goed funksjonearjende strafrjochtlike ferdigeningspraktyk te ûnderstreekjen. De priis waard foar it earst yn desimber 2022 útrikt oan SP-politikus Michiel van Nispen, dy't neffens de NVSA mei súkses yn 'e polityk pleitet foar it belang fan 'e rjochtssteat en it belang fan in sterke juridyske berop, benammen sosjale ferdigening. &lt;ref&gt;[https://www.nvsa.nl/algemeen/nvsa-stelt-anker-michiel-van-nispen-sp-eerste-winnaar NVSA stelt Anker &amp; Ankerprijs in; Michiel van Nispen (SP) eerste winnaar], NVSA.nl, 9 desimber 2022.&lt;/ref&gt;

Yn desimber 2024 naam rjochtbankferslachjouwer [[Saskia Belleman]] de priis yn ûntfangst: &quot;Jierrenlang hat Belleman de wet en it belang fan 'e rjochtssteat oan it publyk útlein - en dêrmei ek de rol fan 'e strafrjochtlike ferdigeningspraktyk. En dat docht se by in medium waans lêzers wis net altyd begryp hawwe fan it wurk fan strafrjochtadvokaten. Dat makket har wurk miskien noch wichtiger.&quot; &lt;ref&gt; https://www.ankerenanker.nl/nieuws/11345_tweede-nvsa-anker-anker-prijs-voor-rechtbankverslaggever-saskia-belleman &lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.ankerenanker.nl/ Anker &amp; Anker Strafrjochtadvocaten]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Anker, Wim en Hans}}
[[Kategory:Frysk abbekaat]]
[[Kategory:Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Akkrum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1953]]</text>
      <sha1>1mkupz9q27ykcvydfbeuithhwfpqj95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11968</id>
    <revision>
      <id>1228949</id>
      <parentid>832493</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="obtv0kaafnh14gm92q2lwd5gwiy191t" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Oder.png|right|thumb|250px]]
[[Ofbyld:Oder bei Kienitz.JPG|right|thumb|250px|''De Oder by Kienitz'']]

De '''Oder''' ([[Tsjechysk]] en [[Poalsk]]: ''Odra'') is mei har 860 kilometer de trettjinde rivier fan Jeropa. It streamgebiet omklammet parten fan [[Tsjechje]], [[Poalen]] en [[Dútslân]] en mjit 119.000 km2. 

De rivier ûntspringt yn de [[Karpaten]] eastlik fan de Tsjechyske stêd [[Olomouc]] yn [[Moraavje]] en streamt fia de [[Moravyske Poarte]] en de stêd [[Ostrava]] nei Poalen ta dêr't it de sintrale wetterrin fan [[Sileezje]] ([[Opole]], [[Wrocław]]) is.

De rin fan de Oder foarmet fan de mûning fan de [[Neisse]] (Poalsk: ''Nysa'') ôf, oer in ôfstân fan 162 km sûnt [[1945]] de Dútsk-Poalske grins, it noardlike part fan de saneamde [[Oder-Neisse grins]]. De lêste 59 kilometer streamt de Oder folslein oer Poalsk grûngebiet. [[Stettin]] (Szczecin) foarby, berikt de Oder fia it [[Dąbie-mar]] it [[Oderhaf]] en ferfolgens de [[Eastsee]]. 

De wichtichste haven oan de Oder is by [[Stettin]], dat oan de linkerigge by it [[Oderhaf]] leit. De grutste binnenhaven is dy fan [[Wrocław]]. Oare wichtige stêden oan de Oder binne [[Ostrava]] (Tsjechje), [[Opole]] (Poalen) en [[Frankfurt an der Oder]] (Dútslân). Grutte sydrivieren binne de [[Neisse]] en de [[Warta (rivier)|Warta]].

It streamgebiet fan de Oder leverret mar in tredde fan de mannichte wetter ferlike mei de [[Ryn]], wylst de Ryn mei har 1320 kilometer mar de helte langer is. Dit komt fanwege de lytse mannichte delslach yn sintraal Poalen. De sydrivieren dy't út de berchtmen as de [[Beskiden]] komme leveret it measte reinwetter.

[[Kategory:Rivier yn Poalen]]
[[Kategory:Rivier yn Dútslân]]
[[Kategory:Rivier yn Brandenburch]]
[[Kategory:Rivier yn Meklenburch-Foarpommeren]]
[[Kategory:Rivier yn Tsjechje]]</text>
      <sha1>obtv0kaafnh14gm92q2lwd5gwiy191t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LAC Frisia 1883</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16604</id>
    <revision>
      <id>1228911</id>
      <parentid>1224574</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekstman</username>
        <id>1675</id>
      </contributor>
      <comment>Ofbyld</comment>
      <origin>1228911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="7x9t82o0b5glv13xxox9sa5im65z5xo" xml:space="preserve">[[Ofbyld:It earste alvetal fan LAC Frisia mei links steande mr ME Hepkema, 1910 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|It earste alvetal fan LAC Frisia mei links steande mr ME Hepkema, ca. 1910.]]
'''LAC Frisia 1883''' is in Fryske [[fuotbal]]klup út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Frisia is ien fan de âldste fuotbalklups yn Fryslân en waard oprjochte op [[25 april]] [[1883]]. It earste alvetal komt út yn de Tredde klasse fan de KNVB. Frisia spilet ek ynternasjonale wedstriden. De klupkleuren binne giel en marineblau, en de thúsbasis fan de fuotbalklup is it moderne sportpark ''De Meagere Weide''. De klup wûn ferskate prizen en toernoaien. It klupblêd hjit De Frisiaan en ''De Lacskûn'' is de bynamme fan de feriening.
 
==Earelist==
*'''Kampioen fan it Noarden'''
** [[1904]], [[1908]], [[1909]], [[1911]], [[1925]]
*'''Kampioen Twadde klasse'''
** [[1942]], [[1943]], [[1944]]

==Klupkultuer==
===Skiednis===
LAC Frisia 1883 waard op [[25 april]] [[1883]] oprjochte as [[cricket]]klup ûnder de namme ''Cricketclub Frisia'', troch P.A.V. baron van Harinxma thoe Slooten, de lettere [[Kommissaris fan de Keninginne]] yn [[Fryslân]]. Yn [[febrewaris]] [[1894]] krige de cricketklup ek in [[fuotbal]]ôfdieling. Al gau waard de namme feroare yn ''Cricket en Footballclub Frisia''. Twa jier letter ferdwûn de cricketôfdieling en bleau der allinnich noch fuotbal oer. De klup feroare har namme yn ''&quot;Leeuwarder Athletische Club Frisia&quot;'' en spile yn de earste Noardlike kompetysje, mei tsjinstanners as [[Quick (sportclub)|Quick]] en [[Achilles 1894|Achilles]]. It earste tenu bestie út in wite trui mei in blau giele sjerp en in blauwe broek en in blauwe pet.

===Rekords===
*'''Earste ynternasjonale wedstryd:''' Frisia - [[Bremer Fußballclub]] 2-1 ([[25 april]] [[1908]]).
*'''Earste wedstryd damesteam:''' Frisia - SC Twizel 0-1 ([[28 septimber]] [[1985]]).
*'''Grutste útsege:''' [[Read-Giel]] - Frisia 1-9 (û.o. 5x K. Wetting); kompetysje ([[9 septimber]] [[2007]])
*'''4.000ste doelpunt foar Frisia:''' Marciano Kasijo yn de wedstryd tsjin [[Velocitas]] ([[2005]]).

=== Clubliet ===
It clubliet fan LAC Frisia 1883:
:''Wij zullen altijd strijden,'' 
:''voor Frisia’s oude naam.'' 
:''Wij zullen steeds verbreiden,'' 
:''haar roemrijk fiere faam.'' 
:''Niets zal ons kunnen scheiden,'' 
:''Wij blijven hecht tezaam.''

:''Frisia zal blijven leven.''
:''We strijden alleen met haar mee. ''
:''De club waarvoor we alles geven,''  
:''Dat is onz’ L.A.C.''

=== Bestjoerders ===
*'''Foarsitter:''' S.A. Bosma
*'''Eare-Foarsitter:''' F. Popma
*'''Sekretaris:''' H.Terpstra
*'''Ponghâlder:''' R. Onderstijn
*'''Technyske Saken:''' J. Schotanus
*'''Kontribúsje saken:''' G. Oosterop

==Bekende (âld-)spilers==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Spiler
|-
| [[Steven Berghuis]] (jeugd)
|-
| [[Reza Ghoochannejhad]] (jeugd)
|-
| [[Martijn Roosenburg]] (jeugd)
|-
| [[Mark Diemers]] (jeugd)
|-
| [[Haijo Apotheker]]
|-
| [[Marciano Kasijo]]
|}

==Keppeling om utens==
* [https://www.lacfrisia1883.nl/ Offisjele L.A.C. Frisia 1883 clubsite]
* [http://home.hetnet.nl/~fsdevries/ Webstee oer LAC Frisia].

[[Kategory:Fryske fuotbalklup]]
[[Kategory:Sportferiening yn Ljouwert]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1883]]</text>
      <sha1>7x9t82o0b5glv13xxox9sa5im65z5xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feankeninginne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21774</id>
    <revision>
      <id>1228918</id>
      <parentid>1218520</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25745-76</username>
        <id>57851</id>
      </contributor>
      <comment>Blommefamke fan 2017</comment>
      <origin>1228918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3923" sha1="047nj2cjprh8j5014qc7rx70a4qdj70" xml:space="preserve">De '''Feankeninginne''' is in simmerseizoen lang de [[Toerisme|toeristyske]] ambassadrise fan [[Earnewâld]]. De feankeninginne moat út it doarp komme en wurdt troch in lytse foaroansteande kommisje frege. De nije keninginne waard oantemei [[2013]] kroand nei de skûtsjesylwedstryd op [[Keninginnedei]], mei útsunderingen fan oare aktiviteiten yn en om it doarp Earnewâld. Op de dei seit de âlde keninginne meast in ôfskiedswurdsje. Nei de kroaning hâldt de nije feankeninginne har iepeningstaspraak en let dêrnei de belle om it simmerseizoen yn te lieden. Sa sylt se op it skûtsje by de [[SKS]]-wedstriid yn Earnewâld en rikt nei ôfrin de prizen út.

Feankeninginnen wienen oant no ta:.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background-color: #6CF&quot; | Jier
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background-color: #6CF&quot; | Keninginne
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background-color: #6CF&quot; | Leeftiid
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background-color: #6CF&quot; | Blommefamke
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background-color: #6CF&quot; |Bysûnderheden
|-
|2025
|Sanne &amp; Akke Dijkstra
|20
|Ada Siderius &amp; Ilse Bakker
|Twaling, ta eare fan de 35e feankeninginne
|-
|2024
|Boukje Westerdijk
|20
|Liselot Toering
|
|-
|2023
|Aaltsje Hoekstra
|19
|Sanne Koopmans
|Kroaning troch nije skipper fan it Earnewâldster skûtsje: Sybren van Terwisga
|-
|2022
|Hannah Hoekstra
|22
|Femke Bakker
|
|-
| [[2019]]
2020
2021
| Klaske Terpstra 
| 22
| Jildou van der Velde
| meardere jierren fanwegen corona
|-
| [[2018]]
| Anne Marije Kleinhuis 
| 19
| Amarins Eelkema
| Anne Marije is de tritichste Feankeninginne, se is in muoikesizzer fan de earste Feankeninginne Sjoukje Kleinhuis
|-
| [[2017]]
| Willyant de Haan
| 19
|Froukje Postma
|
|-
| [[2016]]
| Nynke Hollema
| 
| Sytske de Haan
|
|-
| [[2015]]
| Grytsje de Boer
| 
| Marije van der Velde
|
|-
| [[2014]]
| Janneke de Haan
| 
| Fardau Visser
|
|-
| [[2013]]
| Afke Siderius en Anne Westerdijk
| 20 &amp; 20
| Twjilling Akke en Sanne Dijkstra
| Kroaning troch wethâlder Doeke Fokkema, fanwegen de 25e kear wienen alle eardere keninginnen der ek by.
|-
| [[2012]]
| Berber Tjassing  
| 19
| Nynke Marrit Holwerda
| Kroaning troch de nije direkteur fan [[It Fryske Gea]], [[Henk de Vries]]
|-
| [[2011]]
| Jeltsje Nijhuis  
| 26
| Aaltsje Hoekstra
| Kroaning troch boargemaster E.J. ter Keurs
|-
| [[2010]]
| Hanneke Postma
| 18
| Agnes Westerdijk
| Kroaning troch deputearre Piet Adema
|-
| [[2009]]
| Johanna Westerdijk
| 18
| Lieke Janssen
| 
|-
| [[2008]]
| Ineke de Haan
| 18
| Ellis Muiser
| 26 april 2008 huldige om`t de skûtsjes op 30 april sile moasten op De Lemmer
|-
| [[2007]]
| Tamara van der Klok
| 18
| Hannah Hoekstra
| 
|-
| [[2006]]
| Bokje Tytsje van der Weg
| 20
| Afina Wester
| 
|-
| [[2005]]
| Anique Veenje
| 24
| Jannieck Groenewoud
| 
|-
| [[2004]]
| Hilberta Veenje
| 20
| Aafke Kleinhuis
| 
|-
| [[2003]]
| Geeske Anne Postma
| 19
| Willyant de Haan
| 
|-
| [[2002]]
| Jetske Hoekstra
| 19
| Annemaj Muiser
| Fanwege in stjergefal yn Earnewâld waard dizze keninginne op 5 maaie 2002 ynhuldige
|-
| [[2001]]
| Nynke Jelsma en David Toering
| 24 &amp; 25
| 
| Troch de [[tongblier]]krisis foar in twadde jier
|-
| [[2000]]
| Nynke Jelsma en David Toering
| 23 &amp; 24
| Grytsje de Boer
| David Toering as Feankening 
|-
| [[1999]]
| Doutzen Tilstra
| 19
| Charlotte Bleckman
| 
|-
| [[1998]]
| Nynke Postma
| 20 
| Lisanne Veenje
| 
|-
| [[1997]]
| Atsje Bruinsma
| 18-
| 
| Yn 1988 it earste blommefamke
|-
| [[1996]]
| Nynke H Postma
| 19
| Ineke de Haan
|-
| [[1995]]
| Uilkje de Haan
| 
| 
| 
|-
| [[1994]]
| Atsje Siderius
| 18
| Hielkje Wester
| 
|-
| [[1993]]
| Sonja Postema
| 26
| 
| 
|-
| [[1992]]
| Aaltsje Bies
| 
| 
| 
|-
| [[1991]]
| Grietje Siderius
| 
| 
| 
|-
| [[1990]]
| Anneke de Jong
| 23
| 
| 
|-
| [[1989]]
| Boukje Vos
| 20
| 
| 
|-
| [[1988]]
| Sjoukje Kleinhuis
| 22
| Atsje Bruinsma
| 
|}
     
[[Kategory:Earnewâld]]
[[Kategory:Toerisme yn Fryslân]]</text>
      <sha1>047nj2cjprh8j5014qc7rx70a4qdj70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacobus Zantema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22790</id>
    <revision>
      <id>1228912</id>
      <parentid>1020498</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekstman</username>
        <id>1675</id>
      </contributor>
      <comment>Ofbyld</comment>
      <origin>1228912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1389" sha1="j7u9gb29gasa6nksn3p22wyaxaws02k" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jakobus W Zantema achter syn buro, 1975 ca. signatuur Zantema, Jakobus W. F-0002.jpg|thumb|Zantema achter syn buro, ca. 1975 ]]
'''Jacobus W. Zantema''' ([[Dearsum (Súdwest-Fryslân)|Dearsum]], [[3 maart]] [[1918]]- [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[1 desimber]] [[2008]]) wie de redakteur fan it [[Frysk]] [[wurdboek fan Zantema]]. Hy skreau ek de Fryske bernebibel ‘Bliid boadskip’ (1965), mei 43 bibelferhalen. It earste eksimplaar fan dit troch de [[KFFB]] útjûne boek is yn septimber 1965 oanbean oan [[Juliana fan de Nederlannen|Keninginne Juliana]] op Paleis Soestdijk.  

Zantema wie skoalmaster yn [[Jelsum]]-[[Koarnjum]], dêr’t er jierrenlang wenne hat. Hy wie frijwilliger by de [[Fryske Akademy]] dêr't er meiwurke oan de tarieding fan it Fryske wurdboek. Fan ein 1977 oant maart 1981 wie er offisjeel yn tsjinst as redakteur fan it wurdboek dat yn 1984 útkaam. Zantema waard njoggentich jier en stoar yn syn wenplak Ljouwert.

{{DEFAULTSORT:Zantema, Jacobus}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Wurdboekskriuwer]]
[[Kategory:Frysk taalkundige]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Bibeloersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Dearsum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1918]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2008]]</text>
      <sha1>j7u9gb29gasa6nksn3p22wyaxaws02k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Henry Fonda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26348</id>
    <revision>
      <id>1228929</id>
      <parentid>1133082</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9839" sha1="saaj7ygo9olkp468apc4bo7fe8xzutx" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = The Smith Family cast (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst              = Fonda yn de tf-rige ''The Smith Family'' (1970)
| ôfbyldingsbreedte            = 180px
| echte namme                  = Henry Jaynes Fonda
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[16 maaie]] [[1905]] 
| berteplak                    = Grand Island	
| stoarn                       = [[12 augustus]] [[1982]]
| stjerplak                    = [[Los Angeles]]
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1935-1981
| prizen                       = sjoch kategoryen
| webside                      = [http://www.imdb.com/name/nm0000020/ Profyl Fonda yn de IMDb]
}}		
[[Ofbyld:Henry Fonda in The Lady Eve trailer.JPG|250px|thumb|Henry Fonda yn ''The Lady Eve''.]]
[[Ofbyld:The Tin Star Henry Fonda 1.jpg|thumb|250px|Fonda yn ''The Tin Star''.]]
'''Henry Jaynes Fonda''' ([[Grand Island]], [[16 maaie]] [[1905]] - [[Los Angeles]], [[12 augustus]] [[1982]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] akteur (yn film, teater en op telefyzje). 

Fonda makke syn [[Hollywood]]debút yn 1935, mar wie al earder te sjen yn Broadwayproduksjes.

Fonda's karriêre kaam yn de jierren 40 gong yn te sitten nei't er nominearre waard foar in [[Academy Award]] foar syn rol yn de film ''[[The Grapes of Wrath (film)|The Grapes of Wrath]]''. Yn de jierren dêrnei spile er grutte rollen yn klassikers as ''[[The Ox-Bow Incident]]'', ''[[Mister Roberts]]'' en ''[[12 Angry Men (1957)|Twelve Angry Men]]''. Op lettere jierren spile er sawol grutte rollen (''[[Once Upon a Time in the West]]'') as lichtere rollen (''[[Yours, Mine and Ours (1968)|Yours, Mine and Ours]]'').

Fonda's subtile, [[Naturalisme (literatuer)|naturalistyske]] wize fan toanielspyljen waard earst jierren letter populêr mei it [[metoadysk aktearjen]]. Fonda spile faak rjocht en sljocht idealisten.

Hy wie de heit fan de akteurs [[Jane Fonda]] en [[Peter Fonda]] en de pake fan aktrise [[Bridget Fonda]].

Fonda stoar yn de âldens fan 77 jier yn Los Angeles.

==Filmografy==
{{Filmografy|as=akteur}}
|-
{{Filmografy/Titel|titel=films}}
|-
|rowspan=3| 1935 || ''[[The Farmer Takes a Wife]] || Dan Harrow || swart-wyt
|-
| ''Way Down East'' || David Bartlett || ||
|-
| ''[[I Dream Too Much]]'' || Jonathan Street ||
|-
|rowspan=3| [[1936 yn film|1936]] || ''Spendthrift'' || Townsend Middleton ||
|-
| ''[[The Trail of the Lonesome Pine (1936 film)|The Trail of the Lonesome Pine]]'' || Dave Tolliver || 
|-
| ''The Moon's Our Home'' || Townsend Middleton || 
|-
|rowspan=4| 1937 || ''[[You Only Live Once (film)|You Only Live Once]]'' || Kerry Gilfallen || 
|-
| ''Wings of the Morning'' || Eddie Taylor || 
|-
| ''[[Slim (film)|Slim]]'' || Slim Kincaid || 
|-
| ''[[That Certain Woman]]'' || Jack V. Merrick, Jr. ||
|-
|rowspan=5| 1938 || ''I Met My Love Again'' || Ives Towner || 
|-
| ''[[Jezebel (1938 film)|Jezebel]]'' || Preston Dillard ||
|-
| ''[[Blockade]]'' || Marco || 
|-
| ''[[Spawn of the North]]'' || Jim Kimmerlee || 
|-
| ''[[The Mad Miss Manton]]'' || Peter Ames || 
|-
|rowspan=5| 1939 || ''[[Jesse James (1939 film)|Jesse James]]'' || [[Frank James]] ||
|-
| ''Let Us Live!'' || Brick Tennant || 
|-
| ''The Story of Alexander Graham Bell'' || Thomas Watson || 
|-
| ''[[Young Mr. Lincoln]]'' || [[Abraham Lincoln]] || 
|-
| ''[[Drums Along the Mohawk]]'' || Gilbert Martin || 
|-
|rowspan=4| 1940 || ''[[The Grapes of Wrath (film)|The Grapes of Wrath]]'' || Tom Joad || 
|-
| ''[[Lillian Russell (film)|Lillian Russell]]'' || Alexander Moore || 
|-
| ''[[The Return of Frank James]]'' || Frank James || [[Technicolor]]
|-
| ''Chad Hanna'' || Chad Hanna || 
|-
|rowspan=3| 1941 || ''[[The Lady Eve]]'' || Charles Pike || swart-wyt
|-
| ''Wild Geese Calling'' || John Murdock || 
|-
| ''[[You Belong to Me (1941 film)|You Belong to Me]]'' || Peter Kirk ||
|-
|rowspan=5| 1942 || ''[[Rings on Her Fingers]]'' || John Wheeler || swart-wyt
|-
| ''[[The Male Animal]]'' || Prof. Tommy Turner || 
|-
| ''The Magnificent Dope'' || Thadeus Winship Page || 
|-
| ''[[Tales of Manhattan]]'' || George || 
|-
| ''The Big Street'' || Agustus Pinkerton II || 
|-
|rowspan=2| 1943 || ''[[Immortal Sergeant]]'' || Cpl. Colin Spence ||
|-
| ''[[The Ox-Bow Incident]]'' || Gil Carter || swart-wyt
|-
| 1946 || ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]'' || [[Wyatt Earp]] || 
|-
|rowspan=3| 1947 || ''[[The Long Night (1947 movie)|The Long Night]]'' || Joe Adams ||
|-
| ''[[The Fugitive (1947 film)|The Fugitive]]'' || In flechtling || 
|-
| ''Daisy Kenyon'' || Peter Lapham ||
|-
|rowspan=2| 1948 || ''[[On Our Merry Way]]'' || Lank || 
|-
| ''[[Fort Apache (film)|Fort Apache]]'' || Lt. Col. Owen Thursday ||
|-
| 1949 || ''[[Jigsaw (1949 film)|Jigsaw]]'' || Ober yn nachtclub ||
|-
| 1951 || ''[[Benjy]]'' || Ferteller ||
|-
| 1955 || ''[[Mister Roberts (film)|Mister Roberts]]'' || Lt. Douglas A. Roberts ||
|-
|rowspan=2| 1956 || ''[[War and Peace (1956 film)|War and Peace]]'' || Pierre Bezukhov || 
|-
| ''[[The Wrong Man]]'' || Manny Balestrero || 
|-
|rowspan=2| 1957 || ''[[12 Angry Men]]'' || Sjuerylid nr.8 / Mr. Davis ||
|-
| ''[[The Tin Star]]'' || Morg Hickman || 
|-
| 1958 || ''[[Stage Struck (film)|Stage Struck]]'' || Lewis Easton ||
|-
|rowspan=3| 1959 || ''[[Warlock (1959 film)|Warlock]]'' || Clay Blaisedell ||
|-
| ''[[The Man Who Understood Women]]'' || Willie Bauche ||
|-
| ''The Deputy'' || Marshal Simon Fry ||
|-
|rowspan=3| 1962 || ''[[Advise and Consent (film)|Advise and Consent]]'' || Robert A. Leffingwell || swart-wyt
|-
| ''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' || Brig. Gen. [[Theodore Roosevelt Jr.]] ||
|-
| ''[[How the West Was Won (film)|How the West Was Won]]'' || Jethro Stuart || 
|-
| 1963 || ''[[Spencer's Mountain]]'' || Clay Spencer || 
|-
|rowspan=3| 1964 || ''[[The Best Man (1964 film)|The Best Man]]'' || William Russell || 
|-
| ''[[Fail-Safe (1964 film)|Fail-Safe]]'' || De Presidint ||[[Larry Hagman]] ||
|-
| ''[[Sex and the Single Girl]]'' || Frank Broderick || 
|-
|rowspan=4| 1965 || ''[[The Rounders (1965 film)|The Rounders]]'' || Marion 'Howdy' Lewis ||
|-
| ''[[In Harm's Way]]'' || Adm. Chester W. Nimitz || 
|-
| ''[[The Dirty Game]]'' || Dimitri Koulov || 
|-
| ''[[Battle of the Bulge (film)|Battle of the Bulge]]'' || Lt. Kol. Daniel Kiley || 
|-
| 1966 || ''[[A Big Hand for the Little Lady]]'' || Meredith / Ben Bailey ||
|-
|rowspan=3| 1967 || ''[[Welcome to Hard Times (film)|Welcome to Hard Times]]'' || Mayor Will Blue || 
|-
| ''Stranger on the Run'' || Ben Chamberlain || 
|-
| ''[[Firecreek]]'' || Bob Larkin || 
|-
| 1968 || ''[[Madigan]]'' || Commissioner Anthony X. Russell ||
|-
|rowspan=3| 1968 || ''[[Yours, Mine and Ours (1968 film)|Yours, Mine and Ours]]'' || Frank Beardsley || 
|-
| ''[[The Boston Strangler]]'' || John S. Bottomly || 
|-
| ''[[Once Upon a Time in the West]]'' || Frank ||
|-
| 1969 || ''[[An Impression of John Steinbeck: Writer]]'' || Ferteller ||
|-
|rowspan=3| 1970 || ''[[Too Late the Hero]]'' || Kapt. John G. Nolan ||
|-
| ''[[The Cheyenne Social Club]]'' || Harley Sullivan || 
|-
| ''[[There Was a Crooked Man...]]'' || Woodward Lopeman || 
|-
|rowspan=2| 1971 || ''[[Sometimes a Great Notion (film)|Sometimes a Great Notion]]'' || Henry Stamper || 
|-
| ''[[The Smith Family]]'' || Det. Sgt. Chad Smith || 
|-
|rowspan=5| 1973 || ''[[The Red Pony]]'' || Carl Tiflin || 
|-
| ''[[Night Flight from Moscow]]'' || Allan Davies || 
|-
| ''The Alpha Caper'' || Mark Forbes || 
|-
| ''Ash Wednesday'' || Mark Sawyer || 
|-
| ''[[My Name Is Nobody|Il Mio nome è Nessuno]]'' || Jack Beauregard || 
|-
|rowspan=2| 1974 || ''Mussolini: Ultimo atto'' || Kardinaal Schuster ||
|-
| ''[[Clarence Darrow]]'' || Clarence Darrow ||
|-
|rowspan=4| 1976 || ''Collision Course: Truman vs. MacArthur'' || Gen. Douglas MacArthur ||
|-
| ''Almos' a Man'' || ûnbekend || 
|-
| ''[[Midway (film út 1976)|Midway]]'' || Adm. [[Chester W. Nimitz]] ||
|-
| ''Captains and the Kings'' || Sen. Enfield Bassett ||
|-
|rowspan=3| 1977 || ''[[Tentacles (film)|Tentacles]]'' || Mr. Whitehead || 
|-
| ''[[Rollercoaster (film)|Rollercoaster]]'' || Simon Davenport || 
|-
| ''The Last of the Cowboys'' || Elegante John || 
|-
|rowspan=5| 1978 || ''Il Grande attacco'' || Generaal Foster || 
|-
| ''Home to Stay'' || Pake George || 
|-
| ''[[Fedora (film)|Fedora]]'' || President of the Academy || 
|-
| ''[[The Swarm (film)|The Swarm]]'' || Dr. Walter Krim ||
|-
| ''[[A Special Sesame Street Christmas]]'' || Gast || 
|-
|rowspan=4| 1979 || ''[[Roots: The Next Generations]]'' || Kolonel Frederick Warner ||
|-
| ''[[City on Fire (1979 film)|City on Fire]]'' || Chief Albert Risley || 
|-
| ''[[Wanda Nevada]]'' || Alde Goudsiker || 
|-
| ''[[Meteor (film)|Meteor]]'' || De Presidint ||
|-
|rowspan=3| 1980 || ''The Jilting of Granny Weatherall'' || Ferteller ||
|-
| ''The Oldest Living Graduate'' || Kol. J.C. Kincaid ||
|-
| ''[[Gideon's Trumpet]]'' || [[Clarence Earl Gideon]] ||
|-
|rowspan=2| 1981 || ''[[On Golden Pond (1981 film)|On Golden Pond]]''|| Norman Thayer Jr. || 
|-
| ''[[Summer Solstice (television)|Summer Solstice]]'' || Joshua Turner || 
|}

== Keppeling om utens ==
* [http://www.angelfire.com/musicals/lsalonga/fonda.html The Screen Legend: Henry Fonda Side]

{{DEFAULTSORT:Fonda, Henry}}
[[Kategory:Amerikaansk artyst]]
[[Kategory:Amerikaansk toanielakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Oscar-winner]]
[[Kategory:Eare-Oscar-winner]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Golden Globe-winner]]
[[Kategory:Cecil B. DeMille Award-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1905]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1982]]</text>
      <sha1>saaj7ygo9olkp468apc4bo7fe8xzutx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saddam Hoessein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27655</id>
    <revision>
      <id>1228869</id>
      <parentid>1062318</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="kcppwg3c28ikcq8bdzlja9slrzohuhz" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Saddam Hussein in 1998.png|thumb|Saddam Hoessein (1998)]]

'''Saddam Hoessein Abdu al-Majid al-Tikriti''' ([[Al-Auja]] ûnder [[Tikrit]], [[28 april]] [[1937]] - [[Bagdad]], [[30 desimber]] [[2006]]) wie fan 16 july [[1979]] oant 9 april [[2003]] de fyfde (net-demokratysk keazen) presidint fan [[Irak]]. Hy wie de lieder fan de revolúsjonêre [[Ba'ath-partij]].

== Polityk ==
Saddam waard yn 1956 lid fan de ferbeane Ba'ath-partij. Yn 1957 naam er diel oan in fergeze steatsgreep tsjin de Irakeze Kening Faisal II. Yn 1958 die er oan in twadde steatsgreep mei, ûnder lieding fan Generaal Abd al-Karim Qasim. Nei in mislearre oanslach op it libben fan premier Abdul Karim Qassem, naaide er fia Syrje nei Egypte út. Doe't er dêr wie, krige er fan it Iraakske regear de deastraf. Oan de Universiteit fan Kairo studearre Saddam rjochten, mar hy makke syn stúdzje net ôf. Op [[8 febrewaris]] [[1963]] kaam Saddam werom yn Irak, nei in bluodderige steatsgreep fan de Ba'ath-partij. Nei de machtwiksel (Ramadanrevolúsje) waard er ta finzenisstraf feroardiele, mar naaide wer út. Doe't de Ba'ath-partij yn [[1968]] yn Irak oan de macht kaam, waard Saddam fisefoarsitter fan de Revolúsjonêre Kommandoried. Yn de neikommende jierren waard Saddam:
* 1968: Haad fan de feiligenstsjinst
* 1968: Haad fan it Ministearje fan Propaganda
* 1969: Fisepresidint
* 1972: Lieder oaljeherfoarmings, westlike oaljeûndernimmings wurde steatseigendom
* 1973: Generaal

== Kriich ==
Under it bewâld fan Saddam wienen der trije grutte oarloggen:
* [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]]
* [[Earste Golfoarloch]]
* [[Irakoarloch]]

== Dea ==
Saddam waard op [[13 desimber]] [[2006]] pakt. Yn novimber 2006 waard Saddam feroardiele. Op 30 desimber waard Saddam deadien mei de strûp om 'e hals.

{{DEFAULTSORT:Hoessein, Saddam}}
[[Kategory:Iraaksk generaal]]
[[Kategory:Iraaksk politikus]]
[[Kategory:Iraaksk minister]]
[[Kategory:Premier fan Irak]]
[[Kategory:Fise-presidint fan Irak]]
[[Kategory:Presidint fan Irak]]
[[Kategory:Diktator]]
[[Kategory:Iraaksk romanskriuwer]]
[[Kategory:Iraaksk nasjonalist]]
[[Kategory:Iraaksk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan dy't in moardoanslach oerlibbe hat]]
[[Kategory:Iraaksk krimineel]]
[[Kategory:Persoan feroardiele foar misdieden tsjin de minsklikheid]]
[[Kategory:Persoan dy't de deastraf krigen hat]]
[[Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Iraaksk persoan fan sûnnitysk Arabysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1937]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2006]]</text>
      <sha1>kcppwg3c28ikcq8bdzlja9slrzohuhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caravaggio (skilder)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29572</id>
    <revision>
      <id>1228919</id>
      <parentid>1228147</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 052.jpg]] → [[File:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1228919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7604" sha1="r02ykxjm62m32hgayq5sza4b35ip2dc" xml:space="preserve">[[Ofbyld:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb|''De wiersisster'']]
[[Ofbyld:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb|''Judith ûnthalset Holofernes'']]
[[Ofbyld:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|thumb|200px|left|''Garçon avec un panier de fruits'', [[1593]], huile sur toile, 70 × 67 cm, [[Rome (stêd)|Rome]], Gallerie Borghese.]]
[[Ofbyld:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|200px|right|''Portret fan Alof de Wignacourt'', [[1607]]-[[1608]], oalje op doek, 195 x 134 sm, [[Parys]], [[Musée du Louvre]].]]
[[Ofbyld:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|thumb|upright|200px|''De grêflizzing fan Kristus'' (1602-1603). [[Pinacoteca Vaticana]].]]
'''Caravaggio''' folút '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' ([[Caravaggio (gemeente)|Amerighi da Caravaggio]], yn de provinsje [[Bergamo (provinsje)|Bergamo]], [[29 septimber]] [[1571]] — [[Porto Ercole]], no de gemeente [[Monte Argentario]], [[18 july]] [[1610]]), wie in [[Itaalje|Italjaansk]] [[keunstskilder]] út de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

== Biografy ==
Michelangelo Merisi waard berne yn it Noard-[[Itaalje|Italjaanske]] plakje [[Caravaggio (gemeente)|Caravaggio]] ûnder [[Bergamo (stêd)|Bergamo]]. Op 30 septimber 1571, de dei nei syn berte, is syn namme yn it doopboek fan de Milaneeske parochy fan Santo Stefano yn Brolo byskreaun. Dêr lieten heit ‘Fermo Merixio’ en mem ‘Lutia de Oratoribus’ harren soantsje ‘Michel angelo’ dope.
Doe't er alve wie waard er wees en gie er yn [[Milaan (stêd)|Milaan]] yn de lear by de [[keunstskilder]] [[Simone Peterzano]]. 

Yn 1593 gie Caravaggio nei Rome dêr't er de assistint fan de [[maniërisme|maniëristyske]] keunstskilder [[Giuseppe Cesari]] waard. Caravaggio mocht as learling fan Cesari foaral fruit en blommen tekenje en begûn syn karriêre as skilder fan [[stillibben]]s.

Hy krige lykwols al rillegau omtinken fan wichtige opdrachtjouwers, sa as [[kardinaal del Monte]] dêr't er religieusk wurk, mar ek tige sensuele, homo-eroatyske [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchusfigueren]] foar makke. De krêft en de emosjonaliteit fan syn, net al te ferfine en net sochte maniëristyske wurk, makken fan him ien fan de meast ynfloedrike en wurdearre keunstners fan syn tiid. Fan [[1600]] oant [[1606]] wie er de ferneamdste keunstner fan Rome.

Caravaggio's koarte libben wie oan ien tried wei fol fan skandalen. Caravaggio wie in hjitholle en nige nei selsferneatiging sadat er yn Rome faak mei justysje yn oanrekking kaam. Nei't er in tsjinstanner yn in swurdfjochterij deadien hie yn 1606, it gie om it ferdigenjen fan in frou, flechte er Rome út. Nei in skoft yn [[Napels (stêd)|Napels]] west te hawwen, bedarre er op [[Malta (lân)|Malta]], dêr't er hospitaalridder by de [[Maltezer oarder]] waard. Hy skildere der in monumintaal wurk oer de moard op [[Johannes de Doper]]. Mar ek in Malta kaam er yn de finzenis te lâne, omdat er in hospitaalridder útskeld en krinke hie. Hy ûntkaam lykwols en flechte nei [[Sisylje]], dêr't er in jier bleaun.

Uteinlik stoar er op in strân net fier fan Rome, wierskynlik oan [[malaria]] of in grypfirus, sa earm as in lús. De frijskatting fan straf foar deaslach hie him doe noch net berikt. [[Karel fan Mander|Carel van Mander]] skreau oer dizze eksintrike persoan: &quot;''Hij bewoog zich met veel tamtam, zijn zwaard op de heup en een knecht achter zich, van het ene bal naar het andere, altijd klaar voor een gevecht of een ruzie, waardoor het bijzonder lastig was om met hem om te gaan''&quot;.

== Styl en ynfloed ==
De skilderstyl fan Caravaggio heart ta de [[Barok (stylperioade)|Barok]].

Hy is de skiednis yngien as de keunstskilder fan it ''[[clair-obscur]]'', dat is it dramatyske ljocht-tsjuster ferskil, dat syn figueren yn teatrale ljochtbondels set tsjin in tsjustere eftergrûn. Hy wie dêrmei ien fan de grutsten fan syn tiid. By him wurdt de patetyk oannimlik makke troch it och sa realistyske fan syn wurk.

Caravaggio hie in enoarme ynfloed op de keunstnersgeneraasje nei him yn hiel [[Jeropa]]. Men hat it yn dit ferbân dan ek oer it [[caravaggisme]]. Syn earste neifolgers yn Itaalje wienen [[Orazio Gentileschi]] en [[Bartolommeo Manfredi]]. Sy holpen mei om de nije skilderstyl te fersprieden. 

[[Rembrandt van Rijn]] is wat de technyk fan clair-obscur oanbelanget in tige súksesfolle neifolger west. Rembrandt kaam mei it wurk fan Caravaggio yn de kunde [[Utertske Caravaggisten]]: [[Gerard van Honthorst]], [[Hendrik ter Brugghen]] en [[Dirck van Baburen]], dy't yn Rome de keunst fan Caravaggio kennen leard hiene. Oare barokskilders wiene der net sa goed yn omdat hja it psychologysk realisme fan Caravaggio misten. 

Caravaggio wie in man mei manieren en eigenskippen dy't makken dat syn technyk in soad ynfloed hie. Caravaggio waard lykwols fuort nei syn dea al fergetten en it moast oant de 20e iuw ta duorje foar't men syn belang foar de ûntjouwing fan de westerske keunst op 'en nij ûntduts. In protte skilders brûke it [[caravaggisme]] noch hieltyd.

== Bekend wurk ==
* ''Jonge mei fruitkoer ± 1593-94), Rome, [[Galleria Borghese]]
* ''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]'' (± 1596-97), [[Florence (stad)|Florence]], [[Uffizi|Galleria degli Uffizi]]
* ''Zegevierende [[Kupido (god)|Kupido]]'' of ''Amor vincit omnia'' (± 1602-03), [[Berlijn]], [[Gemäldegalerie]]
* ''It konsert'' (± 1595-96), [[New York City|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]
* ''De wiersisster'' (± 1596-97), [[Parys]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
* ''[[Catharina van Alexandrië]]'' (± 1598), [[Madrid (stêd)|Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]
* ''[[Judith (boek)|Judith]] ûnthalzet [[Holofernes]]'' (1599), [[Rome (stêd)|Rome]], [[Palazzo Barberini]]
* ''De ropping fan [[Matteüs (apostel)|Matteüs]]'' (1599-1600), Rome, [[San Luigi dei Francesi]]
* ''It martlerskip fan Matteüs'' (1599-1600), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De [[Emmaüs]]gongers'' (1601), [[Londen]], [[National Gallery (Londen)|National Gallery]]
* ''De beakering fan [[Paulus (apostel)|Paulus]]'' (1601), Rome, [[Santa Maria del Popolo]]
* ''De kruseging fan [[Petrus (apostel)|Petrus]]'' (1601), Rome, Santa Maria del Popolo
* ''[[Matteüs en de ingel (Caravaggio)|Matteüs en de ingel]]'' (1602), Rome, San Luigi dei Francesi
* ''De grêflizzing'' (1602-03), [[Vaticaanstad]], [[Vaticaanse musea]]
* ''It offer fan Izaäk'' (1603), Florense, Galleria degli Uffizi
* ''De Madonna di Loreto'' (1604-05), Rome, Sant'Agostino
* ''De Madonna mei de slang'' (1605-06), Rome, Galleria Borghese
* ''De skriuwende [[Hiëronymus (hillige)|Hiëronymus]]'' (± 1606), Rome, Galleria Borghese
* ''De dea fan Maria'' (± 1606), Parys, [[Musée du Louvre]]
* ''De sân wurken fan barmhertigens'' (1606), [[Napels (stêd)|Napels]], Pio Monte della Misericordia
* ''De Madonna mei de [[roazekrânse]]'' (1607), [[Wenen]], [[Kunsthistorisches Museum Wien|Kunsthistorisches Museum]]
* ''De giseling fan Kristus'' (1607), Napels, [[Museo di Capodimonte]]
* ''De ûnthalzing fan Johannes de Doper'' (1608), [[Valetta]], Johanneskatedraal
* ''Johannes de Doper'' (± 1609-10), Rome, Galleria Borghese

== Keppelings om utens ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/caravaggio.html Caravaggio op artcyclopedia mei in protte keppelings]
* [https://archive.is/20121220070613/www.xs4all.nl/~schuffel/kunstenaars/caravaggio/index.html Caravaggio]

{{CommonsBalke|Michelangelo Merisi da Caravaggio}}

[[Kategory:Italjaansk keunstskilder]]
[[Kategory:Lombardysk persoan]]
[[Kategory:Barok]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1571]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1610]]</text>
      <sha1>r02ykxjm62m32hgayq5sza4b35ip2dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poznań</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30192</id>
    <revision>
      <id>1228916</id>
      <parentid>1071438</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Utwreide, aktualisearre.</comment>
      <origin>1228916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9158" sha1="dx16mrephmsabi60zm6f573ej3x3sow" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme             = Poznań
| ôfbylding         = Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg
| ôfbyldingstekst   = It renêssânse riedshûs op de Alde Merk.
| flagge            = POL Poznań flag.svg
| wapen             = POL Poznań COA.svg
| lân               = [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Grut-Poalen]]
| boargemaster      = 
| ynwennertal       = 538.439 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/en/poland/wielkopolskie/admin/powiat_pozna%C5%84/3064011__pozna%C5%84/ City Population]&lt;/ref&gt;
| oerflak           = 261,91 km²
| befolkingstichtens = 2.056 ynw./km²
| hichte            = 60 - 154 m
| stifting          = 1253 (stedsrjochten)
| postkoade         = 60-001 oant 61-890
| netnûmer          = +48 61
| tiidsône          = UTC+1
| simmertiid        = UTC+2
| webside           = [https://www.poznan.pl www.poznan.pl]
| mapname           = Poalen
| lat_deg           = 52
| lat_min           = 24
| lat_sec           = 0
| lat_dir           = N
| lon_deg           = 16
| lon_min           = 55
| lon_sec           = 0
| lon_dir           = E
| tekst by posysjekaart = Poznań yn Poalen
}}
'''Poznań''' (útspr.: ['pɔznaɲ], likernôch: &quot;poz-nanj&quot;; foarhinne, [[Dútsk]]: '''Posen''') is in stêd yn it westen fan [[Poalen]]. Der wenje likernôch 538.000 minsken (2023). De stêd leit oan 'e rivier de [[Warta]]. Poznań hat [[stedsrjochten]] sûnt [[1253]]. Fan [[1793]] oant [[1918]] hearde de stêd by [[Prusen]], tusken 1939-1945 by it [[Tredde Ryk]]; yn dy tiid hie it de [[Dútsk]]e namme ''Posen''.

==Skiednis ==
[[Ofbyld:Ostrów Tumski we Wrocławiu.jpg|thumb|left|Katedraaleilân op in kaart fan 1562.]]
Poznań is ien fan 'e âldste stêden fan Poalen. Op it Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') waard yn 'e 10e iuw ien fan 'e wichtichste burchten fan 'e earste Poalske foarsten boud. Yn it jier 966 liet hartoch [[Mieszko I]] him hjir dope, wat as it begjin fan 'e Poalske steat en it [[kristendom]] yn it lân beskôge wurdt. De katedraal fan Poznań, boud yn 968, is de âldste fan Poalen en de earste keningen lizze hjir begroeven. Yn 1253 krige de stêd offisjeel stedsrjochten op 'e lofterigge fan 'e Warta, dêr't de hjoeddeiske Alde Merk leit.

Yn 'e 18e iuw rekke de stêd troch de Sweedske oarloggen (&quot;De Sûndfloed&quot;) en pestepidemyen slim yn it neigean. De stêd ferlear yn dy tiid in grut part fan 'e befolking.

=== De Prusyske tiid en de Earste Wrâldkriich ===
Nei de [[Twadde Poalske Dieling]] yn 1793 kaam Poznań ûnder bestjoer fan Prusen. De Dútsers makken fan 'e stêd in wichtige militêre fêsting (''Festung Posen''). Om it Poalske karakter te ûnderdrukken, liet de Dútske keizer [[Willem II fan Dútslân|Wilhelm II]] oan 'e begjin fan 'e 20e iuw it Keizerlik Slot bouwe. Yn 'e [[Earste Wrâldkriich]] bleau de stêd foar it grutste part bûten it direkte geweld, mar nei de Dútske kapitulaasje yn 1918 briek de Grut-Poalske Opstân út. De ynwenners fan Poznań ferdreaune de Dútske troepen, wêrtroch't de stêd yn 1919 wer ûnderdiel waard fan it nije ûnôfhinklike Poalen.

=== De Twadde Wrâldkriich ===
[[Ofbyld:Tanks in street battle in Poznań.jpg|thumb|left|Sovjettanks yn Poznań.]]
Yn 1939 waard Poznań op 'e nij beset troch [[Nazy-Dútslân]] en anneksearre as haadstêd fan 'e saneamde [[Reichsgau Wartheland]]. De Dútsers woene de stêd folslein germanisearje; tûzenen Poalen waarden ferballe of fermoarde yn it beruchte [[Fort VII]], it earste konsintraasjekamp op Poalske grûn. Oan it ein fan 'e oarloch, yn febrewaris 1945, waard der fûleindich fochten om 'e stêd tusken it [[Reade Leger]] en de Dútsers. Benammen de Sitadel en de Alde Merk waarden dêrby swier skansearre.

===De Opstân fan 1956 ===
Under it [[Kommunisme|kommunistyske]] regime wie Poznań yn juni 1956 it toaniel fan 'e earste massale opstân tsjin it bewâld yn Poalen. Wat begon as in staking fan arbeiders út de Cegielski-fabriken foar &quot;Brea en Frijheid&quot;, rûn út op bloedige strjitgefjochten. De opstân waard mei tanks ûnderdrukt, wêrby't tsientallen minsken om it libben kamen. Dochs wie dit in krúsjaal kearpunt dat it paad foar lettere herfoarmingen en de oprjochting fan 'e fakbûn [[Solidarność]] yn 'e jierren 1980 frijmakke.

== Ynwennertal ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Poznań (1600–2023)
! Jier
| '''1600''' || '''1733''' || '''1816''' || '''1848''' || '''1871''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1939'''
|-
! Ynwennertal
| 20.000 || 4.000 || 23.900 || 42.800 || 56.331 || 117.014 || 156.691 || 274.155
|-
! Groei
| — || -80,0% || +497,5% || +79,1% || +31,6% || +107,7% || +33,9% || +75,0%
|-
! Jier
|  '''1946''' || '''1960''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2023'''
|-
! Ynwennertal
| 267.978 || 408.100 || 552.900 || 590.101 || 574.896 || 551.627 || 538.433
|-
! Groei
| -2,3% || +52,3% || +35,5% || +6,7% || -2,6% || -4,1% || -2,4%
|}

== It besjen wurdich ==
=== De Alde Merk en it Riedshûs ===
[[Ofbyld:Poznan Town Hall IX.jpg|thumb|left|De klok fan it riedshûs.]]
De Alde Merk (''Stary Rynek'') is ien fan 'e moaiste pleinen yn Jeropa. It plein wurdt dominearre troch it riedshûs (''Ratusz''), in masterwurk fan 'e [[renêssânse]]-arsjitektuer. Alle dagen om 12.00 oere middeis lûkt in grutte kloft minsken nei de toer om de ferneamde Geitsjes fan Poznań te sjen; twa metalen geitebokjes dy't boppe de klok tefoaren komme en de koppen tolve kear tsjininoar oan stjitte. Om it riedshûs hinne steane de kleurige keaplju-huzen mei bôge-gongen, dy't nei de Twadde Wrâldkriich sekuer yn harren âlde gloarje weropboud binne.

=== Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') ===
[[Ofbyld:Katedra Poznan S.jpg|thumb|De [[katedraal fan Poznań]].]]
Op it Katedraaleilân tusken de rivier de Warta en de Cybina, leit de oarsprong fan 'e Poalske steat. De Sint-Petrus-en-Pauluskatedraal is de âldste katedraal fan it lân. In hichtepunt yn 'e katedraal is de &quot;Gouden Kapel&quot;, dêr't de earste Poalske foarsten, Mieszko I en kening Bolesław de Moedige, begroeven lizze. Flakby de katedraal stiet Brama Poznania, in modern en ynteraktyf museum dat de besiker oer glêzen brêgen en multymedia troch de iere skiednis fan Poalen liedt.

=== Keizerlik Slot en Prusysk Erfskip ===
In opfallend monumint yn 'e stêd is it Keizerlik Slot (''Zamek Cesarski''). Hoewol't it der útsjocht as in midsiuwske fêsting, waard it tusken 1905 en 1910 boud foar de Dútske keizer Wilhelm II. It is ien fan 'e lêste grutte paleisbouprojekten yn Jeropa. Hjoed-de-dei tsjinnet it as in kultureel sintrum, mar de spoaren fan 'e Dútske en letter de nazy-skiednis binne yn it gebou noch altyd sichtber.

== Ferkear ==
[[Ofbyld:Dworzec Główny Poznań 1.jpg|thumb|left|Haadstasjon Poznań]]
De stêd beskikt oer it ynternasjonale fleanfjild Poznań-Ławica, dat mar sân kilometer fan it sintrum leit. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt regele troch in modern tram- en busnetwurk, mei de PST (Poznański Szybki Tramwaj), in flugge tramferbining dy't it noarden fan 'e stêd oer in aparte baan mei it sintrum ferbynt. It haadstasjon Poznań Główny is ien fan 'e wichtichste spoarknooppunten op 'e rûte tusken [[Berlyn]] en [[Warsjau]].

== Sport ==
[[Ofbyld:Match Day - Flickr - Radek.Kucharski.jpg|thumb|Enea Stadion]]
Op it mêd fan sport is Poznań de stêd fan [[Lech Poznań]], ien fan 'e meast súksesfolle fuotbalklups fan Poalen. De fans fan 'e klup binne ynternasjonaal bekend om harren unike manier fan jûchhei roppen. De wedstriden wurde yn it moderne Enea Stadion spile. Njonken it fuotbal is de stêd in sintrum foar de wettersport; de Maltamar jildt as ien fan 'e bêste lokaasjes foar ynternasjonale roei- en kanowedstriden

== Stêdebannen ==
*{{Flagge_NL}} [[Assen]] (Nederlân), sûnt 1992
*{{Flagge_DE}} [[Berlyn]] (Dútslân), sûnt 2000
*{{Flagge_BR}} [[Belo Horizonte]] (Brazylje), sûnt 2003
*{{Flagge_CZ}} [[Brno]] (Tsjechje), sûnt 1966
*{{Flagge_HU}} [[Győr]] (Hongarije), sûnt 2008
*{{Flagge_DE}} [[Hannover (stêd)|Hannover]] (Dútslân), sûnt 1979
*{{Flagge_UA}} [[Charkov]] (Oekraïne), sûnt 1998
*{{Flagge_UA}} [[Koetaisi]] (Georgje), sûnt 2009
*{{Flagge_IL}} [[Ra'anana]] (Israel), sûnt 2010
*{{Flagge_FR}} [[Rennes]] (Frankryk), sûnt 1998
*{{Flagge_CN}} [[Shenzhen]] (Sina), sûnt 1993
*{{Flagge_ES}} [[Toledo (Spanje)|Toledo]] (Spanje), sûnt 1991

== Berne yn Poznań/Posen ==
* [[Robert Remak]] (1815-1865), Dútsk arts, soölooch en biolooch
* [[Paul von Hindenburg]] (1847-1934), Dútsk fjildmaarskalk en rykspresidint
* [[Richard Kandt]] (1867-1918), dokter en ûntdekkingsreizger
* [[Günther von Kluge]] (1882-1944), Dútsk fjildmaarskalk
* [[Arthur Liebehenschel]] (1901-1948), SS-kommandant [[Auschwitz]]
* [[Lilli Palmer]] (1914-1986), Dútsk aktrise
* [[Zygmunt Bauman]] (1925-2017), sosjolooch 
* [[Alexander Münninghoff]] (1944-2020), Nederlânsk sjoernalist-skriuwer

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Poznań}}
}}
[[Kategory:Poznań]]
[[Kategory:Plak yn Poalen]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]]</text>
      <sha1>dx16mrephmsabi60zm6f573ej3x3sow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228950</id>
      <parentid>1228916</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9173" sha1="nu2k60izy0gm00ok4vtry9lay8bd4u0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme             = Poznań
| ôfbylding         = Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg
| ôfbyldingstekst   = It renêssânse riedshûs op de Alde Merk.
| flagge            = POL Poznań flag.svg
| wapen             = POL Poznań COA.svg
| lân               = [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Grut-Poalen]]
| boargemaster      = 
| ynwennertal       = 538.439 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/en/poland/wielkopolskie/admin/powiat_pozna%C5%84/3064011__pozna%C5%84/ City Population]&lt;/ref&gt;
| oerflak           = 261,91 km²
| befolkingstichtens = 2.056 ynw./km²
| hichte            = 60 - 154 m
| stifting          = 1253 (stedsrjochten)
| postkoade         = 60-001 oant 61-890
| netnûmer          = +48 61
| tiidsône          = UTC+1
| simmertiid        = UTC+2
| webside           = [https://www.poznan.pl www.poznan.pl]
| mapname           = Poalen
| lat_deg           = 52
| lat_min           = 24
| lat_sec           = 0
| lat_dir           = N
| lon_deg           = 16
| lon_min           = 55
| lon_sec           = 0
| lon_dir           = E
| tekst by posysjekaart = Poznań yn Poalen
}}
'''Poznań''' (útspr.: ['pɔznaɲ], likernôch: &quot;poz-nanj&quot;; foarhinne, [[Dútsk]]: '''Posen''') is in stêd yn it westen fan [[Poalen]]. Der wenje likernôch 538.000 minsken (2023). De stêd leit oan 'e rivier de [[Warta (rivier)|Warta]]. Poznań hat [[stedsrjochten]] sûnt [[1253]]. Fan [[1793]] oant [[1918]] hearde de stêd by [[Prusen]], tusken 1939-1945 by it [[Tredde Ryk]]; yn dy tiid hie it de [[Dútsk]]e namme ''Posen''.

==Skiednis ==
[[Ofbyld:Ostrów Tumski we Wrocławiu.jpg|thumb|left|Katedraaleilân op in kaart fan 1562.]]
Poznań is ien fan 'e âldste stêden fan Poalen. Op it Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') waard yn 'e 10e iuw ien fan 'e wichtichste burchten fan 'e earste Poalske foarsten boud. Yn it jier 966 liet hartoch [[Mieszko I]] him hjir dope, wat as it begjin fan 'e Poalske steat en it [[kristendom]] yn it lân beskôge wurdt. De katedraal fan Poznań, boud yn 968, is de âldste fan Poalen en de earste keningen lizze hjir begroeven. Yn 1253 krige de stêd offisjeel stedsrjochten op 'e lofterigge fan 'e Warta, dêr't de hjoeddeiske Alde Merk leit.

Yn 'e 18e iuw rekke de stêd troch de Sweedske oarloggen (&quot;De Sûndfloed&quot;) en pestepidemyen slim yn it neigean. De stêd ferlear yn dy tiid in grut part fan 'e befolking.

=== De Prusyske tiid en de Earste Wrâldkriich ===
Nei de [[Twadde Poalske Dieling]] yn 1793 kaam Poznań ûnder bestjoer fan Prusen. De Dútsers makken fan 'e stêd in wichtige militêre fêsting (''Festung Posen''). Om it Poalske karakter te ûnderdrukken, liet de Dútske keizer [[Willem II fan Dútslân|Wilhelm II]] oan 'e begjin fan 'e 20e iuw it Keizerlik Slot bouwe. Yn 'e [[Earste Wrâldkriich]] bleau de stêd foar it grutste part bûten it direkte geweld, mar nei de Dútske kapitulaasje yn 1918 briek de Grut-Poalske Opstân út. De ynwenners fan Poznań ferdreaune de Dútske troepen, wêrtroch't de stêd yn 1919 wer ûnderdiel waard fan it nije ûnôfhinklike Poalen.

=== De Twadde Wrâldkriich ===
[[Ofbyld:Tanks in street battle in Poznań.jpg|thumb|left|Sovjettanks yn Poznań.]]
Yn 1939 waard Poznań op 'e nij beset troch [[Nazy-Dútslân]] en anneksearre as haadstêd fan 'e saneamde [[Reichsgau Wartheland]]. De Dútsers woene de stêd folslein germanisearje; tûzenen Poalen waarden ferballe of fermoarde yn it beruchte [[Fort VII]], it earste konsintraasjekamp op Poalske grûn. Oan it ein fan 'e oarloch, yn febrewaris 1945, waard der fûleindich fochten om 'e stêd tusken it [[Reade Leger]] en de Dútsers. Benammen de Sitadel en de Alde Merk waarden dêrby swier skansearre.

===De Opstân fan 1956 ===
Under it [[Kommunisme|kommunistyske]] regime wie Poznań yn juni 1956 it toaniel fan 'e earste massale opstân tsjin it bewâld yn Poalen. Wat begon as in staking fan arbeiders út de Cegielski-fabriken foar &quot;Brea en Frijheid&quot;, rûn út op bloedige strjitgefjochten. De opstân waard mei tanks ûnderdrukt, wêrby't tsientallen minsken om it libben kamen. Dochs wie dit in krúsjaal kearpunt dat it paad foar lettere herfoarmingen en de oprjochting fan 'e fakbûn [[Solidarność]] yn 'e jierren 1980 frijmakke.

== Ynwennertal ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Poznań (1600–2023)
! Jier
| '''1600''' || '''1733''' || '''1816''' || '''1848''' || '''1871''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1939'''
|-
! Ynwennertal
| 20.000 || 4.000 || 23.900 || 42.800 || 56.331 || 117.014 || 156.691 || 274.155
|-
! Groei
| — || -80,0% || +497,5% || +79,1% || +31,6% || +107,7% || +33,9% || +75,0%
|-
! Jier
|  '''1946''' || '''1960''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2023'''
|-
! Ynwennertal
| 267.978 || 408.100 || 552.900 || 590.101 || 574.896 || 551.627 || 538.433
|-
! Groei
| -2,3% || +52,3% || +35,5% || +6,7% || -2,6% || -4,1% || -2,4%
|}

== It besjen wurdich ==
=== De Alde Merk en it Riedshûs ===
[[Ofbyld:Poznan Town Hall IX.jpg|thumb|left|De klok fan it riedshûs.]]
De Alde Merk (''Stary Rynek'') is ien fan 'e moaiste pleinen yn Jeropa. It plein wurdt dominearre troch it riedshûs (''Ratusz''), in masterwurk fan 'e [[renêssânse]]-arsjitektuer. Alle dagen om 12.00 oere middeis lûkt in grutte kloft minsken nei de toer om de ferneamde Geitsjes fan Poznań te sjen; twa metalen geitebokjes dy't boppe de klok tefoaren komme en de koppen tolve kear tsjininoar oan stjitte. Om it riedshûs hinne steane de kleurige keaplju-huzen mei bôge-gongen, dy't nei de Twadde Wrâldkriich sekuer yn harren âlde gloarje weropboud binne.

=== Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') ===
[[Ofbyld:Katedra Poznan S.jpg|thumb|De [[katedraal fan Poznań]].]]
Op it Katedraaleilân tusken de rivier de Warta en de Cybina, leit de oarsprong fan 'e Poalske steat. De Sint-Petrus-en-Pauluskatedraal is de âldste katedraal fan it lân. In hichtepunt yn 'e katedraal is de &quot;Gouden Kapel&quot;, dêr't de earste Poalske foarsten, Mieszko I en kening Bolesław de Moedige, begroeven lizze. Flakby de katedraal stiet Brama Poznania, in modern en ynteraktyf museum dat de besiker oer glêzen brêgen en multymedia troch de iere skiednis fan Poalen liedt.

=== Keizerlik Slot en Prusysk Erfskip ===
In opfallend monumint yn 'e stêd is it Keizerlik Slot (''Zamek Cesarski''). Hoewol't it der útsjocht as in midsiuwske fêsting, waard it tusken 1905 en 1910 boud foar de Dútske keizer Wilhelm II. It is ien fan 'e lêste grutte paleisbouprojekten yn Jeropa. Hjoed-de-dei tsjinnet it as in kultureel sintrum, mar de spoaren fan 'e Dútske en letter de nazy-skiednis binne yn it gebou noch altyd sichtber.

== Ferkear ==
[[Ofbyld:Dworzec Główny Poznań 1.jpg|thumb|left|Haadstasjon Poznań]]
De stêd beskikt oer it ynternasjonale fleanfjild Poznań-Ławica, dat mar sân kilometer fan it sintrum leit. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt regele troch in modern tram- en busnetwurk, mei de PST (Poznański Szybki Tramwaj), in flugge tramferbining dy't it noarden fan 'e stêd oer in aparte baan mei it sintrum ferbynt. It haadstasjon Poznań Główny is ien fan 'e wichtichste spoarknooppunten op 'e rûte tusken [[Berlyn]] en [[Warsjau]].

== Sport ==
[[Ofbyld:Match Day - Flickr - Radek.Kucharski.jpg|thumb|Enea Stadion]]
Op it mêd fan sport is Poznań de stêd fan [[Lech Poznań]], ien fan 'e meast súksesfolle fuotbalklups fan Poalen. De fans fan 'e klup binne ynternasjonaal bekend om harren unike manier fan jûchhei roppen. De wedstriden wurde yn it moderne Enea Stadion spile. Njonken it fuotbal is de stêd in sintrum foar de wettersport; de Maltamar jildt as ien fan 'e bêste lokaasjes foar ynternasjonale roei- en kanowedstriden

== Stêdebannen ==
*{{Flagge_NL}} [[Assen]] (Nederlân), sûnt 1992
*{{Flagge_DE}} [[Berlyn]] (Dútslân), sûnt 2000
*{{Flagge_BR}} [[Belo Horizonte]] (Brazylje), sûnt 2003
*{{Flagge_CZ}} [[Brno]] (Tsjechje), sûnt 1966
*{{Flagge_HU}} [[Győr]] (Hongarije), sûnt 2008
*{{Flagge_DE}} [[Hannover (stêd)|Hannover]] (Dútslân), sûnt 1979
*{{Flagge_UA}} [[Charkov]] (Oekraïne), sûnt 1998
*{{Flagge_UA}} [[Koetaisi]] (Georgje), sûnt 2009
*{{Flagge_IL}} [[Ra'anana]] (Israel), sûnt 2010
*{{Flagge_FR}} [[Rennes]] (Frankryk), sûnt 1998
*{{Flagge_CN}} [[Shenzhen]] (Sina), sûnt 1993
*{{Flagge_ES}} [[Toledo (Spanje)|Toledo]] (Spanje), sûnt 1991

== Berne yn Poznań/Posen ==
* [[Robert Remak]] (1815-1865), Dútsk arts, soölooch en biolooch
* [[Paul von Hindenburg]] (1847-1934), Dútsk fjildmaarskalk en rykspresidint
* [[Richard Kandt]] (1867-1918), dokter en ûntdekkingsreizger
* [[Günther von Kluge]] (1882-1944), Dútsk fjildmaarskalk
* [[Arthur Liebehenschel]] (1901-1948), SS-kommandant [[Auschwitz]]
* [[Lilli Palmer]] (1914-1986), Dútsk aktrise
* [[Zygmunt Bauman]] (1925-2017), sosjolooch 
* [[Alexander Münninghoff]] (1944-2020), Nederlânsk sjoernalist-skriuwer

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Poznań}}
}}
[[Kategory:Poznań]]
[[Kategory:Plak yn Poalen]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]]</text>
      <sha1>nu2k60izy0gm00ok4vtry9lay8bd4u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frâns Holwerda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30543</id>
    <revision>
      <id>1228893</id>
      <parentid>1228808</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T16:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="b9qd6yyh953994zs1w8i7d2igiv44ml" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Frâns Holwerda yn petear mei Meindert Bylsma op it Skriuwerswykein te Koartehimmen, 1996-10, signatuur 227806.jpg|thumb|250px|Frâns Holwerda (l.) mei [[Meindert Bylsma]] (1996)]]
'''Frâns Holwerda''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[17 maart]] [[1938]] - dêre, [[12 juny]] [[2000]]) wie in [[Nederlân]]ske [[dichter]], [[Auteur|skriuwer]] en literêr [[Krityk|kritikus]], dy't yn it [[Frysk]] publisearre. Dêrneist wy hy belutsen by ferskate Fryske literêre tydskriften en organisaasjes.

== Libben ==
Frâns Holwerda groeide op by de [[Burgumerdaam]] by [[Burgum]]. Nei de [[legere skoalle]] yn [[Sumar]] en de [[Hegere boargerskoalle|HBS]] yn [[Drachten]] folge te hawwen studearre er [[sosjale geografy]] en [[skiednis]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Oant syn pinsjoen wie hy de ôfdielingsdirekteur fan de [[Heger algemien fuortset ûnderwiis|hafû]] fan skoallemienskip &quot;De Delta&quot; (tsjintwurdich: [[Piter Jelles Aldlân]]) yn Ljouwert.

Yn it earstoan wie Holwerda benammen ynteressearre yn de Nederlânske, Dútske en Spaanske literatuer, syn ynteresse foar de [[Fryske literatuer]] kaam earst op lettere leeftyd. Hy folge in oantal skriuwkursussen by it [[Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum]] (FLMD, sûnt 2002 [[Tresoar]]) yn Ljouwert en publisearrre pas op 50-jierrige leeftyd foar it earst. Hy wie redaksjelid fan it Fryske literêre tydskrift [[De Strikel]], it ''Skriuwerskalinderboek'' en meiwurker oan ''De Strikelboekjes''. Ek wie hy redaksjelid fan [[De Oesdrip]] en wie hy in skoft sekretaris fan It [[Skriuwersboun]]. Dêrneist wie hy bestjoerslid fan de FLMD en lid fan de [[Koperative Utjouwerij]].

Holwerda publisearre gedichten yn de [[Lyrische Courant]], de [[Skriuwerskalinder]], [[Operaesje Fers]], [[Hjir]] en [[Trotwaer]]. Yn 1997 ferskynde syn ienichste dichtbondel, ''Wâldmanshikke''. Oer dizze gedichten, wêryn't de leafde in grutte rol spilet, ferklearre Holwerda sels dat se beynfloede wienen troch [[Adriaan Morriën]] en [[Rogi Wieg]].

Op 12 juny 2000 (Pinkstermoandei) ferstoar Holwerda hommels yn 'e âldens fan 62 jier yn Ljouwert.

== Wurk ==
*1997: ''Wâldmanshikke'' (gedichtebondel)
*2000: ''Snapshots: oantinkens oan W.F. Hermans as dosint wis- en natuerkundige ierdrykskunde 1956-1960'', yn ''It is net mear wat it ea west hat: bydragen oan 25 jier gedachtewikseling yn de SSN''.

== Priis ==
*1993: Twadde priis yn de skriuwwedstriid om ''De Gouden Pen'' fan de [[Stichting Literêre Aktiviteiten It Hearrenfean]], foar it ferhaal ''De soan fan [[Doris Day]]''

{{boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&amp;pagina=16539&amp;stylesheet=frieseschrijvers.css Tresoar, Frysk Histoarsyk en Letterkundich Sintrum - Holwerda, Frâns] &lt;small&gt;(21 oktober 2007)&lt;/small&gt;
*[http://home.planet.nl/~meul2882/fries/Holwerda,Frans.html Fryske-literatuerside fan Jelle van der Meulen - Frâns Holwerda] &lt;small&gt;(21 oktober 2007)&lt;/small&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Holwerda, Frans}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk literatuerkritikus]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Burgumerdaam]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1938]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2000]]</text>
      <sha1>b9qd6yyh953994zs1w8i7d2igiv44ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Earste Golfoarloch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34734</id>
    <revision>
      <id>1228859</id>
      <parentid>1223368</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Golfoarloch]] omneamd ta [[Earste Golfoarloch]] fan de trochferwizing: Golfoarloch kin ek de oarloch tusken Iraan en Irak wêze of de Amerikaanske ynvaazje fan Irak yn 2003</comment>
      <origin>1223368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3312" sha1="r2gjcbxnhcyhdl08qsme4p3ajw02bby" xml:space="preserve">[[Ofbyld:DesertStormMap v2.svg|upright=1.5|thumb|Grûntroepen bewegingen fan 24-28 febrewaris 1991 tidens de operaasje Desert Storm.]]
[[Ofbyld:WarGulf photobox.jpg|thumb|''Golfkriich (1990-1991)'']]
De '''Golfoarloch''' of '''Golfkriich''' wie in wapene konflikt fan augustus [[1990]] oant en mei febrewaris [[1991]]. Dizze [[oarloch]] waard yn it earstoan de '''Twadde Golfoarloch''' neamd omdat de oarloch tusken [[Iraan]] en [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) as de [[Iraaksk-Iraanske Oarloch|Earste Golfoarloch]] beskôge waard. Letter spriek men faak fan 'e '''Earste Golfoarloch''' om't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] ynfal yn Irak yn [[2003]] (it begjin fan 'e [[Irakoarloch]]) as de [[Irakkriich|Twadde Golfoarloch]] beskôge waard.

[[Irak]] foel yn 1990, ûnder lieding fan [[Saddam Hoessein]], om ekonomyske redenen syn buorlân [[Koeweit]] yn. De [[Feriene Naasjes]] (FN) kamen hjirtsjin meiïnoar yn aksje. Ynearsten besochten de FN te ûnderhanneljen. Dêrnei stelden sy in hannelsembargo yn tsjin Irak. Dat embargo hâlde yn dat Irak gjin guods yn- of útfiere mocht. Doe dat net holp, dienen de FN in mânske loftoanfal op Irak. Dizze oanfal ferdreau de Irakeeske troepen Koeweit út.

De loftoanfal stie benammen ûnder Amerikaanske lieding. Sawat alle lannen yn de wrâld joegen harren stipe oan de aksje, ek de Sowjet-Unie. It súkses fan dat yngripen late ta in nij optimisme wrâldwiid. Mei de 'Nije Wrâldoarde' fan nei de [[Kâlde Kriich]] soe de FN tenei yn steat wêze fredesfersteuringen gau en effektyf oplosse te kinnen.

== Keppeling om utens ==
* [https://digitaljournalist.org/issue0212/pt04.html The Unseen Gulfwar]
* [https://www.statengeneraaldigitaal.nl/thema_golfoorlog.html Parlemintêre stikken dêr't dit ûnderwerp yn te praat komt.]

{{Commonscat|Gulf War 1991}}

[[Kategory:Golfoarloch| ]]
[[Kategory:Oarloch yn Aazje]]
[[Kategory:Skiednis fan Irak]]
[[Kategory:Skiednis fan Koeweit]]
[[Kategory:Skiednis fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Irak]]
[[Kategory:Oarloch fan Koeweit]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Oarloch fan it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Frankryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch fan Argentynje]]
[[Kategory:Oarloch fan Austraalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Bachrein]]
[[Kategory:Oarloch fan Bangladesj]]
[[Kategory:Oarloch fan Belgje]]
[[Kategory:Oarloch fan Denemark]]
[[Kategory:Oarloch fan Egypte]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Oarloch fan de Filipinen]]
[[Kategory:Oarloch fan Grikelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Hongarije]]
[[Kategory:Oarloch fan Itaalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Kanada]]
[[Kategory:Oarloch fan Katar]]
[[Kategory:Oarloch fan Marokko]]
[[Kategory:Oarloch fan Nederlân]]
[[Kategory:Oarloch fan Niger]]
[[Kategory:Oarloch fan Nij-Seelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Noarwegen]]
[[Kategory:Oarloch fan Oman]]
[[Kategory:Oarloch fan Pakistan]]
[[Kategory:Oarloch fan Poalen]]
[[Kategory:Oarloch fan Senegal]]
[[Kategory:Oarloch fan Singapoer]]
[[Kategory:Oarloch fan Spanje]]
[[Kategory:Oarloch fan Súd-Koreä]]
[[Kategory:Oarloch fan Sweden]]
[[Kategory:Oarloch fan Syrje]]
[[Kategory:Oarloch fan Tsjechoslowakije]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1990]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]</text>
      <sha1>r2gjcbxnhcyhdl08qsme4p3ajw02bby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228861</id>
      <parentid>1228859</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="0nwuy3zjsyg3wd96be44r1kwd8u89ub" xml:space="preserve">[[Ofbyld:DesertStormMap v2.svg|upright=1.5|thumb|Grûntroepen bewegingen fan 24-28 febrewaris 1991 tidens de operaasje Desert Storm.]]
[[Ofbyld:WarGulf photobox.jpg|thumb|''Golfkriich (1990-1991)'']]
De '''Earste Golfoarloch''' of '''Earste Golfkriich''' wie in wapene konflikt fan augustus [[1990]] oant en mei febrewaris [[1991]]. Dizze [[oarloch]] waard yn it earstoan de '''Twadde Golfoarloch''' neamd omdat de [[Iraansk-Iraakske Oarloch]] ([[1980]]-[[1988]]) foartiid ek oantsjut waard as de 'Golfoarloch'. Mar nei de Earste Golfoarloch kaam de oarloch tusken Iraan en Irak oars te hjiten. 'Twadde Golfoarloch' is no in beneaming foar de [[Amerikaanske ynvaazje fan Irak]] yn [[2003]] (it earste stadium fan 'e langere [[Irakoarloch]]).

[[Irak]] foel yn 1990, ûnder lieding fan [[Saddam Hoessein]], om ekonomyske redenen syn buorlân [[Koeweit]] yn. De [[Feriene Naasjes]] (FN) kamen hjirtsjin meiïnoar yn aksje. Ynearsten besochten de FN te ûnderhanneljen. Dêrnei stelden sy in hannelsembargo yn tsjin Irak. Dat embargo hâlde yn dat Irak gjin guods yn- of útfiere mocht. Doe dat net holp, dienen de FN in mânske loftoanfal op Irak. Dizze oanfal ferdreau de Irakeeske troepen Koeweit út.

De loftoanfal stie benammen ûnder Amerikaanske lieding. Sawat alle lannen yn de wrâld joegen harren stipe oan de aksje, ek de Sowjet-Unie. It súkses fan dat yngripen late ta in nij optimisme wrâldwiid. Mei de 'Nije Wrâldoarde' fan nei de [[Kâlde Kriich]] soe de FN tenei yn steat wêze fredesfersteuringen gau en effektyf oplosse te kinnen.

== Keppeling om utens ==
* [https://digitaljournalist.org/issue0212/pt04.html The Unseen Gulfwar]
* [https://www.statengeneraaldigitaal.nl/thema_golfoorlog.html Parlemintêre stikken dêr't dit ûnderwerp yn te praat komt.]

{{Commonscat|Gulf War 1991}}

[[Kategory:Earste Golfoarloch| ]]
[[Kategory:Oarloch yn Aazje]]
[[Kategory:Skiednis fan Irak]]
[[Kategory:Skiednis fan Koeweit]]
[[Kategory:Skiednis fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Irak]]
[[Kategory:Oarloch fan Koeweit]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Oarloch fan it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Frankryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch fan Argentynje]]
[[Kategory:Oarloch fan Austraalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Bachrein]]
[[Kategory:Oarloch fan Bangladesj]]
[[Kategory:Oarloch fan Belgje]]
[[Kategory:Oarloch fan Denemark]]
[[Kategory:Oarloch fan Egypte]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Oarloch fan de Filipinen]]
[[Kategory:Oarloch fan Grikelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Hongarije]]
[[Kategory:Oarloch fan Itaalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Kanada]]
[[Kategory:Oarloch fan Katar]]
[[Kategory:Oarloch fan Marokko]]
[[Kategory:Oarloch fan Nederlân]]
[[Kategory:Oarloch fan Niger]]
[[Kategory:Oarloch fan Nij-Seelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Noarwegen]]
[[Kategory:Oarloch fan Oman]]
[[Kategory:Oarloch fan Pakistan]]
[[Kategory:Oarloch fan Poalen]]
[[Kategory:Oarloch fan Senegal]]
[[Kategory:Oarloch fan Singapoer]]
[[Kategory:Oarloch fan Spanje]]
[[Kategory:Oarloch fan Súd-Koreä]]
[[Kategory:Oarloch fan Sweden]]
[[Kategory:Oarloch fan Syrje]]
[[Kategory:Oarloch fan Tsjechoslowakije]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1990]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]</text>
      <sha1>0nwuy3zjsyg3wd96be44r1kwd8u89ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228875</id>
      <parentid>1228861</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1228875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="t6v0e03ln37vfifasoe6hszi5vaur3y" xml:space="preserve">[[Ofbyld:DesertStormMap v2.svg|upright=1.5|thumb|Grûntroepen bewegingen fan 24-28 febrewaris 1991 tidens de operaasje Desert Storm.]]
[[Ofbyld:WarGulf photobox.jpg|thumb|''Golfkriich (1990-1991)'']]
De '''Earste Golfoarloch''' of '''Earste Golfkriich''' wie in wapene konflikt fan augustus [[1990]] oant en mei febrewaris [[1991]]. Dizze [[oarloch]] waard yn it earstoan de '''Twadde Golfoarloch''' neamd omdat de [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] ([[1980]]-[[1988]]) foartiid ek oantsjut waard as de 'Golfoarloch'. Mar nei de Earste Golfoarloch kaam de oarloch tusken Iraan en Irak oars te hjiten. 'Twadde Golfoarloch' is no in beneaming foar de [[Amerikaanske ynvaazje fan Irak]] yn [[2003]] (it earste stadium fan 'e langere [[Irakoarloch]]).

[[Irak]] foel yn 1990, ûnder lieding fan [[Saddam Hoessein]], om ekonomyske redenen syn buorlân [[Koeweit]] yn. De [[Feriene Naasjes]] (FN) kamen hjirtsjin meiïnoar yn aksje. Ynearsten besochten de FN te ûnderhanneljen. Dêrnei stelden sy in hannelsembargo yn tsjin Irak. Dat embargo hâlde yn dat Irak gjin guods yn- of útfiere mocht. Doe dat net holp, dienen de FN in mânske loftoanfal op Irak. Dizze oanfal ferdreau de Irakeeske troepen Koeweit út.

De loftoanfal stie benammen ûnder Amerikaanske lieding. Sawat alle lannen yn de wrâld joegen harren stipe oan de aksje, ek de Sowjet-Unie. It súkses fan dat yngripen late ta in nij optimisme wrâldwiid. Mei de 'Nije Wrâldoarde' fan nei de [[Kâlde Kriich]] soe de FN tenei yn steat wêze fredesfersteuringen gau en effektyf oplosse te kinnen.

== Keppeling om utens ==
* [https://digitaljournalist.org/issue0212/pt04.html The Unseen Gulfwar]
* [https://www.statengeneraaldigitaal.nl/thema_golfoorlog.html Parlemintêre stikken dêr't dit ûnderwerp yn te praat komt.]

{{Commonscat|Gulf War 1991}}

[[Kategory:Earste Golfoarloch| ]]
[[Kategory:Oarloch yn Aazje]]
[[Kategory:Skiednis fan Irak]]
[[Kategory:Skiednis fan Koeweit]]
[[Kategory:Skiednis fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Irak]]
[[Kategory:Oarloch fan Koeweit]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Oarloch fan it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Frankryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch fan Argentynje]]
[[Kategory:Oarloch fan Austraalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Bachrein]]
[[Kategory:Oarloch fan Bangladesj]]
[[Kategory:Oarloch fan Belgje]]
[[Kategory:Oarloch fan Denemark]]
[[Kategory:Oarloch fan Egypte]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Oarloch fan de Filipinen]]
[[Kategory:Oarloch fan Grikelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Hongarije]]
[[Kategory:Oarloch fan Itaalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Kanada]]
[[Kategory:Oarloch fan Katar]]
[[Kategory:Oarloch fan Marokko]]
[[Kategory:Oarloch fan Nederlân]]
[[Kategory:Oarloch fan Niger]]
[[Kategory:Oarloch fan Nij-Seelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Noarwegen]]
[[Kategory:Oarloch fan Oman]]
[[Kategory:Oarloch fan Pakistan]]
[[Kategory:Oarloch fan Poalen]]
[[Kategory:Oarloch fan Senegal]]
[[Kategory:Oarloch fan Singapoer]]
[[Kategory:Oarloch fan Spanje]]
[[Kategory:Oarloch fan Súd-Koreä]]
[[Kategory:Oarloch fan Sweden]]
[[Kategory:Oarloch fan Syrje]]
[[Kategory:Oarloch fan Tsjechoslowakije]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1990]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]</text>
      <sha1>t6v0e03ln37vfifasoe6hszi5vaur3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wyatt Earp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47784</id>
    <revision>
      <id>1228937</id>
      <parentid>1107461</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */ kt</comment>
      <origin>1228937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62304" sha1="lwovbaprlu4xleonokbi8gvq4u5p59x" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Wyatt Earp portrait.png
| ôfbyldingstekst              = Wyatt Earp mei 39 jier.
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = Wyatt Berry Stapp Earp
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[19 maart]] [[1848]]
| berteplak                    = [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]] ([[Illinois (steat)|Illinois]])
| stoarn                       = [[13 jannewaris]] [[1929]]
| stjerplak                    = [[Los Angeles]] ([[Kalifornje]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]]
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = û.o. [[plysjeman]], [[fuorman]], &lt;br&gt;[[útsmiter (berop)|útsmiter]], [[bordeel]]hâlder
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = [[1866]] – [[1910]]
| reden bekendheid             = ● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]]&lt;br&gt;● [[kultureel ikoan|ikoan]] fan it [[Wylde Westen]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = [http://www.wyattearp.net/ www.wyattearp.net]
}}
'''Wyatt Earp''' ([[útspr.]]: ['wa:iət œɹp], likernôch: &quot;&lt;u&gt;ûaai&lt;/u&gt;-jut urp&quot;; folút: '''Wyatt Berry Stapp Earp'''; [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]] ([[Illinois (steat)|Illinois]]), [[19&amp;nbsp;maart]] [[1848]] – [[Los Angeles]], [[13&amp;nbsp;jannewaris]] [[1929]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] dy't yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]] [[sheriff]] of [[marshal (plysje)|marshal]] wie yn rouwe plakken oan 'e [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske ''frontier'']], lykas [[Wichita (Kansas)|Wichita]], [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] en [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]. Hy late in ûngeduerich [[libben]] en wie fierders ek [[fuorman]], [[jacht (aktiviteit)|jager]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], [[útsmiter (berop)|útsmiter]], eigner fan ferskate [[saloon]]s, [[gokker]], [[bordeel]]hâlder, [[goudsiker]] en [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]].

Earp waard ferneamd doe't er yn [[1881]] yn Tombstone mei syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]] en [[Morgan Earp|Morgan]] en syn freon [[Doc Holliday]] yn 'e [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] trije [[bandyt|banditen]] [[dea]]skeat dy't leden wiene fan 'e [[binde]] [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]]. Doe't de binde neitiid [[wraak]] naam, fierde Earp mei [[famylje (besibskip)|famyljeleden]] en freonen in skoft lang in [[fendetta]] tsjin harren, dy't bekend waard as de [[Earp Vendetta Ride]]. Letter makke Earp syn fortún ûnder de [[Goudkoarts fan Klondike]] en sette er him nei wenjen yn [[Kalifornje]], dêr't er úteinlik yn 'e [[âlderdom]] fan 80 jier [[stoar]] sûnder ea yn in sjitpartij [[ferwûne]] rekke te wêzen. Tsjin dy tiid wied er in [[kultureel ikoan|ikoan]] fan it [[Wylde Westen]] wurden as de taaiste en deadlikste [[revolverman]] fan syn tiid, in byld dat noch oanfitere waard troch de fierhinne [[fiktive]] [[biografy]] dy't yn [[1931]] fan him ferskynde. Neitiid hat Earp syn [[libben]] ûnderwerp west fan withoefolle [[film]]s, [[tillefyzjeprogramma's]], [[biografy]]en en [[roman]]s.

==Libben==
===Jonkheid===
Wyatt Earp waard yn [[1848]] [[berne]] yn [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]], yn it [[west]]like part fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Illinois (steat)|Illinois]], as de [[soan]] fan [[Nicholas Porter Earp]] ([[1813]]-[[1907]]) en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey ([[1821]]-[[1893]]). Syn [[heit]] hie yn 'e [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] fochten, en de jonge Wyatt waard ferneamd nei syn heite [[ofsier|superieur]] út dy tiid, [[kaptein (rang)|kaptein]] Wyatt Berry Stapp fan 'e 2e Kompanjy Frijwilligers te Pearde fan Illinois. Earp wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ultsersk]] (d.w.s. [[Noard-Ierlân|Noardiersk]] [[protestantsk]]) [[etnyske groep|etnysk]] [[komôf]]. Hy hie in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]-[[1928]]), út it eardere [[houlik]] fan syn heit, en ek in âldere [[healsuster]], Mariah Ann Earp, dy't lykwols as [[poppe]] fan tsien [[moanne (tiid)|moannen]] yn [[1839]] kommen wie te [[ferstjerren]]. Fierders hied er fjouwer folle [[bruorren]]: [[James Earp|James]] ([[1841]]-[[1926]]), [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]-[[1905]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]-[[1882]]) en [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]-[[1900]]), mei dêropta trije folle [[suster]]s, Martha ([[1845]]-[[1856]]), Virginia ([[1858]]-[[1861]]) en Adelia ([[1861]]-[[1941]]).
[[File:Wyatt-earp-mother.jpg|left|thumb|200px|Wyatt Earp mei syn [[mem]], Virginia Ann Cooksey Earp, omtrint [[1856]].]]

Yn [[maart]] [[1849]] of mooglik begjin [[1850]] joech Nicholas Earp him mei sa'n hûndert oaren by in [[karavaan]] fan [[kapwein]]en dy't dwers troch [[Noard-Amearika]] op [[Kalifornje]] oan soe, dêr't op dat stuit de [[Kalifornyske Goudkoarts]] geande wie. It wie Nicholas der lykwols om te dwaan en fyn dêr goede [[lânbou]]grûn ynstee fan [[goud]]. Hy besleat dêrom te [[ferfarren]] nei de omkriten fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], yn it súdlike diel fan 'e steat. Underweis nei it westen waard syn dochter Martha lykwols [[sykte|siik]], dy't net wer opbetterje en úteinlik ferstjerre soe. De Earps joegen dêrom de reis nei it westen op en fêstigen har yn 'e steat [[Iowa]], dêr't se in [[boerespultsje]] stiften op 11&amp;nbsp;[[km]] noardeastlik fan 'e stêd [[Pella (Iowa)|Pella]]. Dêre brocht Wyatt Earp syn [[jonkheid]] troch.

Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) fungearre Nicholas Earp, mei syn [[militêr]]e eftergrûn, as rekruteur foar it [[Noardlike Leger]] en as [[sersjant-ynstrukteur]] foar [[kompanjy (militêre ienheid)|militêre ienheden]] dy't yn 'e omkriten fan Pella oprjochte waarden. Wyatt syn healbroer Newton en syn âldere bruorren James en Virgil namen tsjinst en fochten oan 'e Noardlike kant yn 'e [[boargeroarloch]], wylst Wyatt en syn jongere bruorren Morgan en Warren efterbleaune om thús it [[boer]]ewurk te berêden. Wyatt wie noch mar trettjin jier doe't de oarloch útbriek, wat fierstente jong wie om tsjinst te nimmen, mar likegoed besocht ferskate kearen om fan hûs fuort te rinnen en [[soldaat]] te wurden. Eltse kear spoarde syn heit him lykwols op en sleepte him mei werom nei hûs. James rekke slim [[ferwûne]] by gefjochten yn 'e omkriten fan [[Frederickstown (Missoery)|Frederickstown]], yn [[Missoery (steat)|Missoery]], en kaam yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] thús. Newton en Virgil fochten mei yn ferskate [[fjildslaggen]] yn [[Firginia]].
[[File:Wyatt_Earp_House.jpg|right|thumb|250px|It hûs fan 'e Earps by [[Pella (Iowa)]].]]

===Iere jierren===
Op [[12&amp;nbsp;maaie]] [[1864]] organisearre Nicholas Earp in nije karavaan kapweinen en sette nei in fertraging fan hast fyftjin jier mei syn [[húshâlding]] de [[reis]] nei it westen fuort. De Earps kamen op [[17 desimber]] [[1864]] oan yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dêr't Newton en Virgil har nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch, yn [[april]] [[1865]], by harren joegen. Yn 'e [[simmer]] fan [[1865]] fûn Virgil [[wurk]] as [[koetsier]] foar de [[postkoets]]en fan [[Phineas Banning]] yn [[Imperial Valley (Kalifornje)|Imperial Valley]], en de doe sechstjinjierrige Wyatt holp him dêrby. Yn 'e [[maityd]] fan [[1866]] gie Wyatt op eigen manneboet oan 'e slach by in [[fuormanderij]], wêrnei't er twa jier lang mei [[hynder-en-wein]] [[fracht]] [[ferfier]]de fan [[Wilmington (Los Angeles)|Wilmington]] by [[Los Angeles]] oer San Bernardino en [[Las Vegas]] nei [[Salt Lake City]] en werom. Yn 'e maityd fan [[1868]] waard er ynhierd om nedichheden foar de oanlis fan it [[spoarwei|spoar]] fan 'e [[Union Pacific Railroad]] oan te fieren nei de spoarein yn it [[Territoarium Wyoming]]. It wie yn dy tiid dat Earp sawol it [[gokken]] as it [[boksen]] oanlearde. Op [[4&amp;nbsp;july]] [[1868]] of [[1869]] spile er foar it earst foar [[skiedsrjochter]] by in gefjocht tusken de [[bokser]]s [[John Shanssey]] en [[Mike Donovan (bokser)|Mike Donovan]] yn [[Cheyenne (Wyoming)]].

Underwilens wie de húshâlding Earp wer weromferfearn fan Kalifornje nei it easten, dêr't Wyatt syn heit Nicholas yn [[Lamar (Missoery)]] de pleatslike [[plysje]] (''constable'') waard. Wyatt joech him dêr yn [[1869]] wer by de famylje. Syn heit naam op [[17&amp;nbsp;novimber]] [[1869]] ûntslach as plysje om ynstee [[rjochter]] te wurden. Wyatt waard doe yn syn plak beneamd as ''constable''. Tsjin 'e ein fan dat jier kaam er yn 'e kunde mei Urilla Sutherland (±[[1849]]-[[1870]]), de [[dochter]] fan 'e pleatslike [[hotel]]eigner William Sutherland en dy syn frou Permelia, dy't út [[New York-Stêd]] wei nei Lamar ferfearn wiene. Wyatt en Urilla [[troud]]en op [[10&amp;nbsp;jannewaris]] [[1870]], en kochten yn [[augustus]] fan dat jier foar [[$]]50 in eigen hûs yn Lamar. Tsjin dy tiid wie Urilla [[yn ferwachting]], mar ear't se it [[bern (persoan)|bern]] te wrâld bringe koe, stoar se oan tyfus. 
[[File:Urilla_Sutherland.jpg|left|thumb|180px|Urilla Sutherland, de earste [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]]

Nei de [[dea]] fan syn frou rekke it mei Wyatt Earp yn in delgeande spiraal. As ûnderdiel fan syn wurk as ''constable'' wie it syn taak om in soarte fan [[kontribúsje]] te ynjen, dêr't de pleatslike skoallen fan betelle waarden, mar yn [[maart]] [[1871]] waard er troch de [[oerheid]] fan [[Barton County (Missoery)|Barton County]] foar de [[rjochter]] dage op 'e beskuldiging dat er de kontribúsje wol ine mar nea ynlevere hie. Fjirtjin dagen letter folge der in nije [[rjochtsaak]], tsjin him oanspand troch in James Cromwell, dy't bewearde dat Earp offisjele [[dokumint]]en [[falskheid yn geskrifte|ferfalske]] hie oer de hichte fan in [[jild]]bedrach dat Cromwell oan him betelle hie. De [[rjochtbank]] joech Cromwell gelyk en [[konfiskaasje|lei beslach]] op Earp syn [[meanmasine]], dy't likernôch it ferskil wurdich wie tusken it bedrach dat Cromwell oan Earp betelle hie en it bedrach dat Earp by it stedsbestjoer ynlevere hie.

Op [[28 maart]] [[1871]] waarden Earp, in Edward Kennedy en in John Shown beskuldige fan it [[dieverij|stellen]] fan twa [[hynder]]s fan in William Keys. Earp waard dêrfoar op [[6&amp;nbsp;april]] [[arrestaasje|arrestearre]] troch de [[U.S. marshal]] J.G. Owens. Nei twa moannen yn [[foararrest]] sitten te hawwen yn ôfwachting fan 'e behanneling fan 'e [[rjochtsaak]], ûntsnapte Earp troch in gat yn it [[dak]] fan syn [[sel (finzenis)|sel]] en pykte út nei [[Peoria (Illinois)|Peoria]], yn Illinois. Dêr soed er him neffens syn [[biograaf]] [[Stuart Lake]] yn 'e [[winter]] fan [[1871]] op [[1872]] ûnderholden hawwe mei de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], mar Earp wenne yn Peoria yn it hûs fan 'e [[madam]] Jane Haspel, dy't in [[bordeel]] hie, en hy waard trije kear (yn [[febrewaris]], [[maaie]] en [[septimber]] [[1872]]) arrestearre foar &quot;it hâlden fan en oanwêzich wêzen yn in [[bordeel|kweaferneamd hûs]]&quot;. De arrestaasje fan [[10&amp;nbsp;septimber]] soe neffens in [[artikel (publikaasje)|artikel]] yn 'e ''Peoria Daily National Democrat'' plakfûn hawwe op in driuwend bordeel mei as namme de ''Beardstown Gunboat''. Dat bordeel soed Earp sels dreaun hawwe mei in Sally Heckell, dy't harsels syn frou neamde.

===Begjin fan 'e leginde===
Der binne oanwizings dat Earp yn [[1873]] en [[1874]] wer troch de tiid kaam mei it bejeien fan bizons. Begjin [[1874]] ferhuze er nei [[Wichita (Kansas)|Wichita]], yn [[Kansas]], dêr't de registraasje fan arrestaasjes út dy tiid bewiist dat der fan begjin [[1874]] oant mids [[1876]] in Sally Earp wie dy't in bordeel dreau mei Bessie, de frou fan Wyatt syn broer James. It liket der sadwaande op dat Earp yn dy dagen de kost fertsjinne as [[poaier]], mar [[histoarikus]] [[Robert Gary L. Roberts]] mient dat it wierskynliker is dat er fungearre as [[útsmiter (berop)|útsmiter]] en it runnen fan it bordeel oan syn 'frou' oerliet. Wichita wie yn dy tiid de westlike útein fan it [[spoarwegen|spoar]], dy't as bestimming fungearre foar [[feedriuwerij|it opdriuwen fan fee]] út [[Teksas]] wei, dat dêr op 'e [[trein]] nei de [[slachthûs|slachthuzen]] yn [[St. Louis]] en [[Chicago]] set waard. As it fee arrivearre, rûn de stêd fol mei [[dronkenskip|dronken]] [[cowboy]]s dy't allegear [[fjoerwapen]]s by harren hiene en de ein fan harren lange [[reis]] fiere woene. Sadwaande wie der in protte wurk foar de [[plysje]] om it spul yn 'e stringen te hâlden.
[[File:Wyatt_Earp_1869.png|right|thumb|250px|Wyatt Earp mei 21 jier ([[1869]]).]]

Op [[21&amp;nbsp;april]] [[1875]], nei de [[ferkiezing]] fan in Mike Meagher as [[marshal (plysje)|marshal]], waard Wyatt Earp formeel beneamd ta helpmarshal, mei in [[salaris]] fan $100 yn 'e moanne. Dêrnjonken wurke er ek as [[krûpeur]] fan [[faro (kaartspul)|faro]] yn in pleatslike [[saloon]]. Doe't er yn [[1876]] belangstelling toande foar it [[amt (Funkenentladungen)|amt]] fan marshal, waard er der troch in eardere marshal, Bill Smith, yn it iepenbier fan beskuldige dat it inkeld syn bedoeling wie om as marshal syn bruorren [[nepotisem|baantsjes as helpmarshal]] te besoargjen. Dêrop briek tusken Earp en Smith [[slaanderij]] út, en dat late derta dat marshal Meagher twongen wie om Earp op [[2&amp;nbsp;april]] [[1876]] út syn funksje as helpmarshal te setten. Nei't er dat jiers op 'e nij keazen waard ta marshal woe Meagher Earp op 'e nij as helpmarshal oanstelle, mar de [[gemeenteried]] fan Wichita wie dêr ferdield oer, en de saak rekke yn in ympasse. Doe't Earp syn broer James letter dat jier in bordeel iepene yn [[Dodge City (Kansas)]], ferliet Earp Wichita om dêrhinne te gean.

Yn [[1876]] naam Dodge City de funksje as feestedsje oan 'e westlike útein fan it spoar en de noardlike útein fan it [[Chisolm Trail]] út [[Teksas]] wei oer fan Wichita. Earp arrivearre dus op in opportún momint yn Dodge City, dêr't er yn [[maaie]] fan dat jier helpmarshal waard ûnder marshal Larry Deger. Der binne oanwizings dat Earp de winter fan [[1876]] op [[1877]] trochbrocht yn [[Deadwood (Súd-Dakota)]], in oar plak dat om dy tiid hinne in grutte [[befolking]]sgroei trochmakke. Yn elts gefal wied er oan 'e ein fan [[1877]] net mear helpmarshal yn Dodge City, want doe't yn [[oktober]] fan dat jier de [[bandyt]] [[Dave Rudabaugh]] in konstruksjekamp fan 'e [[Atchison, Topeka &amp; Santa Fe Railway]] berôve en nei it suden flechte, krige Earp in tydlike oanstelling as [[U.S. marshal]] om efter de man oan te gean. Earp efterfolge Rudabaugh oer in ôfstân fan likernôch 640&amp;nbsp;[[km]] nei [[Fort Griffin (Teksas)|Fort Griffin]], oan 'e [[rivier]] de [[Brazos (rivier)|Brazos]] yn Teksas. Dêr kaam er yn 'e kunde mei de [[gokker]] [[Doc Holliday]], dy't mei Rudabaugh [[kaartspul|kaartspile]] hie. Dyselde fertelde him dat Rudabaugh wer weromgien wie dat út nei Kansas. 
[[File:Wyatt_Earp_und_Bat_Masterson_1876.jpg|left|thumb|200px|[[Bat Masterson]] (l.) en Wyatt Earp (rj.) yn [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] yn [[1876]].]]

Sadwaande kearde Earp yn 'e maityd fan [[1878]] sûnder wat bedijd te hawwen werom yn Dodge City, dêr't er op fersyk fan [[boargemaster]] [[James H. Kelley|James H. &quot;Dog&quot; Kelley]] de funksje fan helpmarshal wer op him naam, diskear ûnder marshal [[Charlie Bassett]]. Dy simmer doeken Doc Holliday en [[Big Nose Kate]], mei wa't er [[oer de putheak trouwe|oer de putheak troud]] wie, op yn Dodge City. Yn dyselde snuorje arrivearre der ek in kloft Teksaanske [[cowboys]] yn 'e stêd, oanfierd troch in Ed Morrison, dy't al sjittende troch Front Street [[fjouwersprong (hynstegong)|fjouweren]], de [[Long Branch Saloon]] yngiene, dêr de boel [[fandalisme|fandalisearren]] en oare [[klant]]en lestichfoelen. Earp kaam op it trelit ôf, mar doe't er yn 'e [[saloon]] kaam, wiene der in stikmannich [[fjoerwapen]]s op him rjochte. Holliday, dy't efteryn 'e saak oan it kaartspyljen wie, sette doe syn eigen [[revolver]] Morrison tsjin 'e [[holle]] oan, wêrmei't er dyselde en syn trewanten twong om harren oer te jaan. Earp sei neitiid altyd dat Holliday him dêrmei sûnder mis it libben rêden hie, en de beide mannen waarden goede freonen.

Yn syn tiid yn Dodge City kaam Earp ek yn 'e kunde mei [[Bat Masterson]], dy't dêr krekt as hy as helpmarshal tsjinne, en fierders mei Bat syn broer [[James Masterson]], de [[gokker]] [[Luke Short]] en de [[prostituee]] [[Mattie Blaylock]] ([[1850]]-[[1888]]), mei wa't er yn [[1881]] oer de putheak troude. Op [[26&amp;nbsp;july]] [[1878]] wie der wer opskuor yn Dodge City, wêrby't George Hoyt en guon oare dronken cowboys yn it wylde wei om harren hinne begûnen te sjitten mei harren revolvers. Dat nimmen dêrby ferwûne rekke wie klearebare lok. Doe't Earp en Bat Masterson op it trelit ôfkamen, naaide de cowboys út. Wylst se de [[brêge]] oer de rivier de [[Arkansas (rivier)|Arkansas]] oerstieken, waard Hoyt yn syn [[skonk]] rekke troch in [[kûgel]] en foel er fan syn hynder. Earp bewearde jierren letter foar syn [[biograaf]] Stuart Lake oer dat er Hoyt yn it fizier krigen hie tsjin it [[ljocht]] fan 'e [[sinne-opgong|opkommende sinne]] en dat er de man deasketten hie. Neffens de ''Dodge City Times'' wie Hoyt lykwols inkeld ferwûne rekke en stoar er yn [[augustus]] fan dat jier nei de [[amputaasje]] fan syn oansketten skonk oan [[kâldfjoer]].
[[File:Celia_ann_mattie_blaylock.jpg|right|thumb|200px|[[Mattie Blaylock]], de twadde [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]]

===Nei Tombstone===
Yn [[1879]] ûntfong Earp in [[brief]] fan syn âldere broer [[Virgil Earp|Virgil]], dy't plysjeman yn [[Prescott (Arizona)|Prescott]] wie, yn it [[Territoarium Arizona]]. Yn dat brief fertelde Virgil oer de mooglikheden yn it stedsje [[Tombstone (Arizona)]], dat op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. Begjin [[septimber]] [[1879]] naam Earp [[ûntslach]] as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei [[Mattie Blaylock]], syn broer [[James Earp|James]] en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei [[Arizona]] reizge. Yn Las Vegas joegen Doc Holliday en Big Nose Kate har by it selskip, en yn Prescott heakke ek Virgil Earp oan, dy't beneamd wie ta plakferfangend [[U.S. marshal]] foar súdeastlik Arizona. Se arrivearren op [[1&amp;nbsp;desimber]] yn Tombstone, dêr't Wyatt en James Earp yn 't earstoan sulver besochten te finen en in [[postkoets]]tsjinst oprjochtsje woene. Doe't harren [[ynvestearring]]s allegear op 'e non rûnen, fûn Wyatt Earp yn [[april]] of [[maaie]] [[1880]] wurk as [[byrider (postkoets)|byrider]] op 'e postkoetsen fan [[Wells Fargo]]. Dy simmer arrivearren de bruorren [[Morgan Earp|Morgan]] en [[Warren Earp]] ek yn Tombstone.

Op [[25 july]] [[1880]] rôp [[kaptein (rang)|kaptein]] Joseph H. Hurst fan it [[Amerikaanske Leger]] de help fan Virgil Earp yn dy syn hoedanichheid fan plakferfangend U.S. marshal yn foar it opspoaren fan seis leger[[mûldier]]en dy't stellen wiene út [[Fort Rucker (Arizona)|Camp Rucker]]. Virgil frege dêrby syn bruorren Wyatt en Morgan en Marshall Williams, in agint fan Wells Fargo, om help. Fiifresom fûnen se de mûldieren werom op 'e [[pleats|ranch]] fan in [[Frank McLaury]], dy't ien fan 'e lieders wie fan in [[binde]] dy't [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] neamd waard. (Yn dy tiid waard de term 'cowboy' brûkt foar banditen, wylst [[feedriuwer]]s &quot;''cattle herders''&quot; neamd waarden.) Behalven de bisten fûnen se ek in [[brânizer]] dat brûkt wie om it [[brânmerk]] &quot;U.S.&quot; te feroarjen yn &quot;D.8.&quot; Hoewol't it om in earnstich [[misdriuw]] gie, mei't de mûldieren eigendom fan 'e Amerikaanske oerheid wiene, sleaten kaptein Hurst en McLaury in [[kompromis]] op betingst dat de bisten weromjûn wurde soene. The Cowboys kamen lykwols sûnder de mûldieren op it ôfsprutsen plak opdaagjen en laken Hurst en de Earps út. Neitiid uteren se ferskate [[bedriging (misdriuw)|deadsbedrigings]] oan it adres fan 'e Earps. 
[[File:Tombstone year 1881.jpg|left|thumb|250px|[[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] yn [[1891]].]]

Op [[28 july]] [[1880]] waard Wyatt Earp troch [[sheriff]] [[Charles A. Shibell|Charlie Shibell]] oansteld as [[helpsheriff]] foar it eastlike part fan [[Pima County (Arizona)|Pima County]], dêr't Tombstone lei. Syn [[baan (wurk)|baan]] as byrider foar Wells Fargo droech er doe oer oan syn broer Morgan. It amt fan helpsheriff wie lukratyf, mei't de helpsheriff ek [[belesting]]ynder wie en hy 10% fan 'e ine [[belesting]]s sels hâlde mocht (wat delkaam op in jier[[salaris]] fan $40.000, of yn hjoeddeisk jild sa'n $975.000). Op [[28&amp;nbsp;oktober]] [[1880]] rekke [[Fred White (marshal)|Fred White]], de [[marshal (plysje)|marshal]] fan Tombstone, troch in [[ferdwaalde kûgel]] deadlik ferwûne doe't er te neare [[nacht]] in groepke dronken feestfierders delbêdzje woe dy't besochten de [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]] del te sjitten. Hoewol't Wyatt Earp op dat stuit gjin [[fjoerwapen]] by him hie, gied er der daliks op ta en liende er in pistoal fan [[Fred J. Dodge|Fred Dodge]]. Dêrmei hufte er [[Curly Bill Brocius]] yn it [[gesicht]], de man dy't by fersin White yn 'e [[ûnderbúk]] sketten hie. Earp en syn broer Virgil brochten Brocius, dy't in lid fan The Cowboys wie, letter dy deis oer nei [[Tucson]], wêrmei't se him mooglik rêden fan in [[lynchen|lynchpartij]], mei't White yn Tombstone tige populêr wie. Neitiid waard Virgil njonken syn amt as plakferfangend U.S marshal ek oansteld as de stedsmarshal fan Tombstone.

By de ferkiezings foar it amt fan sheriff fan Pima County, yn [[novimber]] [[1880]], naam de sittende sheriff, Charlie Shibell, in [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokraat]], it op tsjin 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] útdager [[Robert H. Paul|Bob Paul]]. Mei't de krite sterk Republikeinsksinnich wie, waard ferwachte dat Paul Shibell maklik ferslaan soe. The Cowboys wiene lykwols op 'e hân fan Shibell, en soargen der mei [[stimbusfraude]] foar dat Shibell syn funksje mei in marzje fan 54 stimmen behold. Paul focht dy útslach oan, en Earp, dy't sels ek in Republikein wie, naam ûntslach as helpsheriff om him dêrby te helpen. Shibell stelde foar him yn 't plak de Demokraat [[Johnny Behan]] oan. Uteinlik waard Paul yn [[april]] [[1881]] yn it gelyk steld, mar hoewol't er doe sheriff fan Pima County waard, koed er Earp net syn âlde funksje weromjaan, mei't per [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1881]] [[Cochise County (Arizona)|Cochise County]] ûntstien wie út it eastlike part fan Pima County, sadat Tombstone en omkriten doe net mear ta de [[jurisdiksje]] fan Paul hearden.

Foar de nije posysje fan sheriff fan Cochise County hiene sawol Earp as Behan belangstelling. Under de [[rjochtsaak]] nei de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] tsjûge Earp lykwols dat hy en Behan it op in akkoartsje goaid hiene: Earp loek him werom, en sadree't Behan sheriff wurden wie, soed er Earp as helpsheriff beneame. Behan waard yn [[febrewaris]] [[1881]] yndie sheriff, mar hy briek syn ûnthjit en beneamde Harry Woods, in foaroansteand Demokraat, as helpsheriff. Doe't Behan ûnder de [[eed]] oer dy kwestje befrege waard, ûntstried er earst dat er in oerienkomst sletten hie mei Earp, mar letter joech er ta dat it dochs wier wie. Neffens him hied er neitiid syn wurd brutsen fanwegen in foarfal dat koart foar syn oanstelling plakhie. Der wie nammentlik mear as in jier earder in hynder fan Earp stellen, en begjin [[1881]] waard Earp trochdien dat dat bist yn it besit wie fan [[Ike Clanton]], in lid fan The Cowboys, en dy syn broer [[Billy Clanton]]. Earp en Doc Holliday rieden nei de ranch fan 'e Clantons ta en hellen ûnderweis Behan yn in [[kapwein]] yn, dy't Ike Clanton in [[daging]] foar in rjochtsaak besoargje soe dy't neat mei de kwestje fan it stellen hynder út te stean hie. Neffens Earp joech Billy Clanton it hynder daliks werom sadree't hy en Holliday op 'e ranch oankamen, mar neffens Behan hie Earp tsjin Billy Clanton sein dat sheriff Behan ûnderweis wie om 'e Clantons op te pakken foar hynstedieverij. Om't er de sheriff yndie oankommen sjen koe, joech Billy Clanton doe sûnder fierder tsjinakseljen it hynder werom. Troch dat [[bedroch]] wiene sawol Behan as de Clantons yn [[ferlegenheid]] brocht, en dêrom woe Behan neitiid net mear mei Earp gearwurkje.
[[File:Josephine-Sarah-Marcus-c1881.jpg|right|thumb|200px|[[Josephine Earp|Josephine Sarah Marcus]], de trêde [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]]

Njonken dat beropsmjittige skeel wie der ûnderwilens ek op it persoanlike flak in konflikt tusken de 32-jierrige Earp en de 35-jierrige Behan ûntstien, mei't beide mannen belangstelling hiene foar deselde 18-jierrige [[frou]], in [[Josephine Earp|Josephine Sarah Marcus]] ([[1861]]-[[1944]]). Neffens eigen sizzen wie dy op [[1&amp;nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone oankommen as lid fan it [[teäterselskip]] fan [[Pauline Markham]], mar hjoeddeistige histoarisy hawwe gjin inkeld bewiis weromfine kind dat immen mei har namme ea lid wie fan dy troep. Oan 'e oare kant is wol bekend dat Behan, foar't er yn [[septimber]] [[1880]] nei Tombstone ta kommen wie, in prostituee ûnderhold dy't Sadie Mansfield hiet. Mei't Sadie in bekende [[ropnamme]] foar Sarah is, en prostituees yn it [[Wylde Westen]] geregeldwei harren nammen feroaren, giet men der no frij algemien fan út dat Josephine Sarah Marcus eins deselde wie as Sadie Mansfield, dy't Behan nei Tombstone efternei reizge wêze moat.

Yn it foarjier fan [[1881]] trof Josephine har frijer Behan [[geslachtsmienskip|op bêd]] oan mei in freondinne fan harres, en fan gefolgen sette se him oan 'e dyk. Underwilens wie Earp syn freondinne Mattie Blaylock oanhelle rekke mei [[migrêne]], dêr't har de [[pinestiller]] [[laudanum]] foar foarskreaun waard. Dêr wie se oan [[ferslaving|ferslave]] rekke. Hoewol't der gjin kontemporêne boarnen binne foar in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tusken Earp en Josephine yn harren tiid yn Tombstone, kin dat maklik lizze oan it feit dat se beide neitiid hurd bodde hawwe om Earp syn [[reputaasje]] te behimmeljen. Sa waarden de nammen fan Josephine en Mattie Blaylock ûnder bedriging mei in [[rjochtsaak]] bûten de [[biografy]] ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' fan Stuart Lake holden, en Josephine fertelde ek oan Earp syn biografen dat er nea [[etanol|alkohol]] dronk, gjin [[saloon]]s yn besit hân hie dêr't [[gokken|gokt]] waard en nea behelle wie yn it oanbieden fan [[prostitúsje]], wat allegear planute [[leagens]] wiene.
[[File:VirgilEarp.jpg|left|thumb|160px|Wyatt syn âldere [[broer]] [[Virgil Earp]].]]

Nei't er syn posysje as helpsheriff kwytrekke wie, kocht Earp yn [[jannewaris]] [[1881]] in oandiel fan 25% yn 'e Oriental Saloon. Hy beloek âlde freonen as [[Bat Masterson]] en [[Luke Short]] by syn wurk dêre. Om dyselde snuorje hinne soe Earp (neffens syn biograaf Stuart Lake) sûnder help in grutte oproerige kliber folk delbêde hawwe dy't de gokker [[Michael O'Rourke (gokker)|Michael O'Rourke]] [[lynchen|lynche]] woe. Dyselde hie nammentlik, nei't er sels bewearde út selsferdigening, Henry Schneider deade, de populêre haad[[yngenieur]] fan 'e Tombstone Mining and Milling Company. Yn wurklikheid bêde Earp de mannichte folk net allinnich del, mar yn 'e mande mei Behan, syn broer Virgil en in Ben Sippy. It ferhaal sa't it ferteld waard troch Lake soe lykwols sterk bydrage oan 'e [[leginde]] fan Wyatt Earp.

===Sjitpartij by de O.K.-Kraal===
Op [[15 maart]] [[1881]] diene The Cowboys by [[Benson (Arizona)|Benson]] in mislearre oerfal op in [[postkoets]] fan Kinnear &amp; Co., dy't nei't sein waard $26.000 oan [[sulver]] ferfierde (likernôch $635.000 yn hjoeddeisk jild). Dêrby kamen de [[koetsier]] Eli &quot;Budd&quot; Philpot en de [[passazjier]] Peter Roerig om. De bruorren Earp stalden in [[posse (Feriene Steaten)|posse]] gear om 'e dieders op te spoaren. Se arrestearren in Luther King, dy't bekende dat er de [[leie]]n fan 'e hynders beetholden hie foar de wiere dieders: Bill Leonard, [[Harry Head|Harry &quot;The Kid&quot; Head]] en Jim Crane. King waard oerdroegen oan sheriff Johnny Behan, dy't him nei it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] brocht. Dêr gie King de foardoar yn en daliks de efterdoar wer út. De trije neamde dieders waarden nea pakt om't se alle trije koarte tiid letter deasketten waarden by oare berôvings.
[[File:DocHolliday.jpg|right|thumb|130px|Wyatt Earp syn [[freon]] [[Doc Holliday]].]]

Op [[8&amp;nbsp;septimber]] [[1881]] waard der wer in oerfal op in postkoets dien, diskear op ien fan 'e Sandy Bob Line fan Tombstone nei [[Bisbee (Arizona)|Bisbee]]. De maskere banditen berôven de passazjiers en naaiden út mei de [[klûs]], mar harren identiteiten waarden efterhelle oan 'e hân fan harren [[stim]]men, dy't de passazjiers weromkend hiene. It wiene twa helpsheriffs fan Behan: [[Pete Spence]], dy't eins Elliot Larkin Ferguson hiet, en [[Frank Stilwell]], allebeide freonen fan Frank McLaury en de oare Cowboys. Virgil Earp stalde fannijs in [[posse comitatus|posse]] gear dêr't syn bruorren Wyatt en Morgan diel fan útmakken en arrestearre Spence en Stilwell. De beide mannen waarden letter op [[boarchtocht (strafrjocht)|boarchtocht]] frijlitten yn ôfwachting fan harren rjochtsaak. Dit ynsidint late ta nije bedrigings fan The Cowboys oan it adres fan 'e bruorren Earp.

De spanning dy't him tusken de bruorren en de binde opboud hie, kaam hommels ta ûntlading op [[woansdei]] [[26&amp;nbsp;oktober]] [[1881]]. Dy deis wiene Ike Clanton, Frank McLaury en in groepke oare Cowboys yn Tombstone gearkommen by in [[kraal (ynslútplak foar fee)|feekraal]] oan Fremont Street dy't de O.K.-Kraal hiet. Virgil Earp hearde dêrfan, en besleat yn syn hoedanichheid as stedsmarshal dat de mannen ûntwapene wurde moasten. Hy frege syn bruorren Wyatt en Morgan en Doc Holliday om him dêrby te helpen. Wyatt wie op dat stuit tydlik assistint-U.S. marshal, Morgan wie helpstedsmarshal, en Virgil swarde Holliday spesjaal foar dy gelegenheid ek yn as helpstedsmarshal. [[Middei (deidiel)|Middeis]] omtrint 15.00&amp;nbsp;[[oere]] setten se fjouweresom nei de O.K.-Kraal ta. Dêr troffen se fiif leden fan The Cowboys oan. Doe't Virgil oanjoech dat se harren wapens opjaan moasten, briek der in [[sjitpartij]] út: de ferneamde [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]]. [[Ike Clanton]] en [[Billy Claiborne]] naaiden út, mar [[Frank McLaury]], syn broer [[Tom McLaury]] en [[Billy Clanton]] waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Troch de legindefoarming om syn persoan hinne wurdt Wyatt Earp hjoed de dei sjoen as de sintrale persoan yn 'e sjitpartij, mar dat strykt net mei de wurklikheid. Virgil Earp wie U.S. marshal en stedsmarshal fan Tombstone, en hy naam it foartou ta de konfrontaasje. Dêrby hied er ek folle mear [[ûnderfining]] as sheriff, marshal en oarlochs[[feteraan]] as Wyatt.
[[File:Gunfight at the OK Corral.jpg|left|thumb|250px|In [[foto]] fan 'e tsjintwurdige deistige neispiling fan 'e [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]].]]

Op [[30&amp;nbsp;oktober]] tsjinne Ike Clanton in oanklacht foar [[moard]] yn tsjin 'e bruorren Earp en Doc Holliday. [[Rjochter]] [[Wells Spicer]] rôp de deis dêrop in [[preliminêre sitting]] gear, om te sjen oft der genôch bewiis wie om 'e fjouwer mannen te ferfolgjen. Dat barren duorre mear as in moanne, wat doedestiden hiel ûngewoan wie. Yn dy perioade naam Spicer skriftlike en mûnlinge tsjûgenissen yn omtinken fan in stikmannich lju. Neffens it tsjûgenis fan sheriff Behan hiene de Cowboys harren net ferset, mar krekt de hannen omheech dien, en wiene de earste kûgels ôffjurre út 'e [[revolver]] fan Doc Holliday (hoewol't oare tsjûgen seine dat Holliday dy deis bewapene west hie mei in [[gewear]] en net mei in revolver). Neffens it tsjûgenis fan Wyatt Earp hiene hy en syn bruorren harren revolvers pas lutsen nei't Billy Clanton en Frank McLaury dat diene. De sjitpartij wie neffens him dan ek in gefal fan selsferdigening. Nei yngeand ûndersyk besleat rjochter Spicer op [[30&amp;nbsp;novimber]] dat der net genôch bewiis tsjin 'e bruorren Earp en Doc Holliday wie om ta ferfolging oer te gean. Nettsjinsteande dat se dêrmei foar de [[wet]] yn it gelyk steld wiene, hie de reputaasje fan 'e Earps yn Cochise County in flinke knau krigen, mei't de oanhingers fan The Cowboys harren no as [[moardner]]s beskôgen. The Cowboys sels sinden op [[wraak]].

===Wraak en wjerwraak===
Op [[28 desimber]] [[1881]] rekke Virgil Earp swierferwûne en foar it libben skeind doe't er mei in [[jachtgewear]] delsketten waard wylst er fan 'e iene [[saloon]] oan Allen Street nei de oare rûn. Yn it gebou oan 'e oare kant fan 'e strjitte, dêr't wei sketten wie, waard Ike Clanton oantroffen. Wyatt liet himsels ta assistint-U.S. marshal beneame om belutsen te bliuwen by it ûndersyk, mar yn [[febrewaris]] [[1882]] tsjinnen sawol hy as Virgil harren ûntslach yn, dat lykwols troch U.S. marshal [[Crawley P. Dake]] wegere waard. Dyselde deis waard Ike Clanton frijsprutsen fan belutsenens by de oanslach op Virgil Earp, doe't er sân tsjûgen foar de rjochtbank brocht dy't allegear ferklearren dat Clanton dy deis net yn Tombstone, mar yn [[Charleston (Arizona)|Charleston]] west hie. Op [[18&amp;nbsp;maart]] waard Morgan Earp deasketten doe't er [[jûn]]s let oan it [[biljert]]en wie. De dieder fjurre út in tsjustere [[stege]] wei troch in [[finster]] yn in [[doar]] nei binnen ta. De kûgel tebrizele Morgan syn [[rêchbonke]], en in twadde kûgel rekke op in hier nei Wyatt. Morgan stoar fjirtich [[minuten]] letter, wylst de dieder yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] wist te ûntkommen.
[[File:MorganEarp.jpg|right|thumb|180px|Wyatt syn jongere [[broer]] [[Morgan Earp]].]]

Op dat stuit fûn Wyatt Earp dat er net mear op 'e wet fertrouwe koe, en besleat er it rjocht yn eigen hannen te nimmen. Hy konkludearre dat de iennichste manear om mei de moardners fan syn broer ôf te weven wie om se allegear dea te sjitten. Dêrmei begûn de saneamde [[Earp Vendetta Ride]]. Om't er noch altyd assistint-U.S. marshal wie, koe Earp de deis nei de moard op Morgan in eigen [[posse comitatus|posse]] gearstalle, dy't bestie út syn bruorren [[James Earp|James]] en [[Warren Earp|Warren]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMaster]], [[Jack Johnson (posseman)|Jack &quot;Turkey Creek&quot; Johnson]], [[Charlies Smith (posseman)|Hairlip Charlie Smith]], [[Dan Tipton]] en [[Texas Jack Vermillion]]. Se brochten it [[stoflik omskot]] fan Morgan nei it [[treinstasjon|stasjon]] yn Benson, dêr't James Earp de trein naam om syn broer nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]] yn [[Kalifornje]] te bringen, dêr't harren [[âlden]] doe wennen, en dêr't Morgan syn [[widdo]] him [[begrave]] woene. De rest fan 'e posse bewekke Virgil Earp en dy syn frou Addie by harren ôfreis nei [[Tucson]], om't de Earps heard hiene dat [[Frank Stilwell]] dêr wachte om Virgil dea te sjitten. De oare moarns waard it libbenleaze en mei kûgels trochsingele lichem fan Stilwell dêr by it spoar oantroffen. Wyatt en fiif oare wetstsjinners waarden beskuldige fan 'e moard op Stilwell, en rjochter [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] feardige arrestaasjebefellen tsjin harren út.

De posse fan Earp wie ûnderwilens al weromkeard yn Tombstone, dêr't sheriff Behan healhertich besocht om harren tsjin te hâlden. Hairlip Charlie en Warren bleaune yn 'e stêd, wylst de oaren ôfsetten nei it kamp fan [[Pete Spence]] yn it [[Dragoon-berchtme]]. Dêr troffen se Florentino Cruz oan, byneamd Indian Charlie, dy't se deaden. Twa dagen letter, yn 'e neite fan [[Iron Springs (Cochise County, Arizona)|Iron Springs]], yn it [[Whetstone-berchme]], staten se ûnferwachts op in kamp fan The Cowboys, dêr't [[Curly Bill Brocius]], [[Pony Diehl]] en ferskate oaren oanwêzich wiene. Neffens tsjûgeferslaggen fan beide kanten briek der daliks in sjitpartij út, wêrby't Wyatt Earp isolearre rekke fan 'e rest fan 'e posse, tegearre mei Texas Jack Vermillion, fan wa't it hynder deasketten waard. De oaren loeken har werom om dekking te sykjen. Curly Bill Brocius skeat mei in jachtgewear op Earp, mar miste, wêrnei't Earp him mei it gewear yn it boarst skeat, dat er it bestoar. Nei't er syn gewear leechsketten hie, loek Earp syn revolver, wêrmei't er Johnny Barnes deadlik ferwûne en Milt Hicks yn 'e earm skeat. Doc Holliday holp Texas Jack út 'e fjoerliny, wylst Wyatt himsels op it hynder yn feilichheid brocht.
[[File:Tucson-Amtrak Station-1907-1922-2.JPG|left|thumb|250px|It stasjon fan [[Tucson]] mei in [[monumint]] op it plak dêr't Wyatt Earp-en-dy de [[bandyt]] [[Frank Stilwell]] [[fermoarde]]n.]]

Neitiid ried de posse nei it noarden, dêr't se op 'e ranch fan Hugh en Jim Percy net wolkom wiene om't dy benaud wiene foar The Cowboys. Nei in [[iten|miel]] en wat rêst setten Earp-en-dy dêrom te neare nacht wer ôf en yn 'e neite fan Tombstone joegen Hairlip Charlie en Warren Earp har by de groep. De oare deis, op [[27&amp;nbsp;maart]], berikten se de [[Sierra Bonita Ranch]] fan 'e [[rykdom|rike]] hynstefokker [[Henry C. Hooker]]. Dêr waarden se gastfrij ûnthelle, en doe't Earp sei dat hy en syn mannen farske hynders keapje woene, wegere Hooker dêrfoar eltse betelling. Doe't der berjocht kaam dat in oare posse ûnder sheriff Behan nei Earp-en-dy op 'e siik wie, oppenearre Hooker dat Earp syn ranch wol brûke mocht foar in konfrontaasje. Earp sette lykwols mei syn mannen ôf ear't Behan op 'e Sierra Bonita Ranch arrivearre, en hoewol't Behan him withoefier efterneisiet, helle er him nea yn. Mids [[april]] [[1882]] ferlieten Wyatt en Warren Earp, Doc Holliday, Turkey Creek Johnson, Texas Jack Vermillion en Sherman McMaster Arizona troch de grins mei [[Nij-Meksiko]] oer te stekken. 

Yn Nij-Meksiko bedarren Earp-en-dy yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)|Albuquerque]], dêr't se Earp syn âlde maat [[Bat Masterson]] metten. Dy gie mei harren nei [[Trinidad (Kolorado)|Trinidad]], yn [[Kolorado]], dêr't er in saloon besiet dêr't Wyatt in skoftke as krûpeur wurke. Yn [[maaie]] [[1882]] giene Wyatt en Warren Earp, Texas Jack en mooglik ek Dan Tipton nei [[Gunnison (Kolorado)|Gunnison]], dêr't Wyatt ek wer as krûpeur yn in pleatslike saloon oan it wurk gie. Doc Holliday keas ûnderwilens syn eigen paad troch nei [[Pueblo (Kolorado)|Pueblo]] te gean en dêrwei nei [[Denver]].

Wyatt Earp liet syn hûs yn Tombstone efter yn 'e hannen fan [[Mattie Blaylock]], mei wa't er jierrenlang [[oer de putheak trouwe|oer de putheak troud]] west hie, mar hja sette ôf nei Colton, yn Kalifornje, dêr't se by syn âldelju in skoft op him wachte. Doe't se úteinlik akseptearre dat er net om har komme soe, ferfear se nei [[Pinal City (Arizona)]], dêr't se harsels wer as prostituee begûn te ûnderhâlden. Har ferslaving oan laudanum boaze almar fierder oan, en op [[3&amp;nbsp;july]] [[1888]] stoar se dêr. De deadsoarsaak waard fêststeld as &quot;[[selsmoard]] troch [[opium]]fergiftiging&quot;. Underwilens wie Josephine Marcus op [[25 maart]] [[1882]] ûnder de namme fan &quot;frou Wyatt Earp&quot; út Tombstone wei gien nei Los Angeles, dêr't se wei trochreizge nei har famylje yn [[San Francisco]]. Yn [[july]] fan dat jier joech Earp him dêr by har, en begjin [[1883]] naam er har mei werom nei Gunnison. Josephine soe de folgjende 46 jier syn [[oarehelte]] wêze, hoewol't se nei alle gedachten nea foar de wet trouden. 
[[File:Luke_Short.jpg|right|thumb|180px|[[Gokker]] en [[dandy]] [[Luke Short]], in freon fan Wyatt Earp.]]

De Sjitpartij by de O.K.-Kraal duorre mar tritich tellen, mar feroare de koerts fan it libben fan Wyatt Earp folslein. Nei't er Frank Stilwell ombrocht hie, waarden syn dieden fierders ferslein yn 'e Amerikaanske nasjonale [[parse]], en sa waard er in leginde fan it Wylde Westen.

===Fierdere aventoeren===
Yn it foarjier fan [[1883]] besocht de [[boargemaster]] fan [[Dodge City (Kansas)]] Earp syn freon [[Luke Short]], dy't foar in diel eigner wie fan 'e [[Long Branch Saloon]], saaklik te ruïnearjen. Doe't dat net slagge, besleat er him simpelwei út 'e stêd te ferjeien, wat ta in barren late dat bekend kaam te stean as de [[Oarloch fan Dodge City]]. Short [[tillegraaf (kommunikaasje)|tillegrafearre]] nammentlik syn maten om help en op [[31&amp;nbsp;maaie]] [[1883]] arrivearren Earp en Josephine yn Dodge City. Wylst Short yn [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] de sitewaasje bespriek mei [[gûverneur]] [[George Washington Glick]], marsjearre Wyatte Earp mei [[Bat Masterson]], [[Texas Jack Vermillion]], [[Johnny Millsap]], [[Shotgun John Collins]] en [[Johnny Green (revolverman)|Johnny Green]] de haadstrjitte fan Dodge City del nei de Long Branch Saloon, dêr't de mannen ynsward waarden as helpmarshals troch plysjeman [[Prairie Dog Dave Marrow]]. De gemeenteried bea doe by wize fan kompromis oan om Short tsien dagen lang weromkomme te litten sadat er syn saken ynoarder meitsje koe, mar Earp stegere dat ôf, en twong de ried dêrmei om te kiezen tusken in wapene konfrontaasje en de definitive weromkear fan Short. De ried bûn yn, en doe't Short út Kansas City weromkearde, koed er sûnder swierrichheden syn saloon wer iepenje. De saneamde Oarloch fan Dodge City wie dêrmei foarby sûnder dat der in skot lost wie.

Yn [[1884]] bejoegen Wyatt en Josephine, syn bruorren Warren en James en James syn frou Bessie harren nei [[Eagle City (Idaho)|Eagle City]] yn [[Idaho]] (no in [[spûkstêd]]), dêr't [[goud]], [[sulver]] en [[lead (metaal)|lead]] fûn wie. Earp kocht dêr belangen yn ferskate [[mynbou|minen]] en waard oansteld as helpsheriff fan it krekt oprjochte [[Kootenai County (Idaho)|Kootenai County]]. De [[goudsiker]]s rekken allegeduerigen deilis om lânrjochten, dat Earp hie wurk by 't folop. Sa briek op [[28&amp;nbsp;maart]] tusken hege [[snie]]banken yn in heechoprinnend skeel út tusken Jack Enright, in sakepartner fan Earp, en in Bill Buzzard, dat eskalearre ta in fjoergefjocht. Mei syn broer James sprong Earp tusken de beide partijen yn en bêde de boel del foar't der immen ferwûne reitsje koe. Yn [[april]] [[1885]] wie Earp yn Embry Camp (no [[Chewelah (Washington)|Chewelah]], yn [[Washington (steat)|Washington]]) belutsen by in groepke goudsikers dy't in stik grûn [[claimjumping|oan oaren ûntstellen]] hiene. Likernôch tsien jier letter spoarde in [[sjoernalist]] Buzzard op, dy't fertelde dat Earp it brein efter dy [[dieverij]] west hie.
[[File:DodgeCityPoliceCommission.jpg|left|thumb|250px|De saneamde &quot;Fredeskomisje fan [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]]&quot; út [[juny]] [[1888]]. Steand f.l.n.rj.: W.H. Harris, [[Luke Short]], [[Bat Masterson]], W.F. Petillon. Sittend f.l.n.rj.: [[Charlie Bassett]], Wyatt Earp, [[Frank McLain]] en [[Neal Brown]].]]

Nei't yn it neijier fan [[1885]] de goudminen yn Eagle City útdien rekken, ferfearen Earp en Josephine nei [[El Paso (Teksas)]], dêr't se yn [[1887]] wei fierder teagen nei [[San Diego]], yn súdlik Kalifornje. Yn dy tiid soe San Diego krekt op it Amerikaanske [[spoarwegen|spoarnetwurk]] oansletten wurde, wat dêr ta in ''[[konjunktuer|boom]]'' yn 'e [[ûnreplik guod]]sektor late. Earp en de frou ferbleaune yn San Diego fjouwer jier lang hast útslutend yn in [[hotel]], wylst hy [[grûnspekulaasje|spekulearre mei grûnbesit]]. Hy kocht ek fjouwer saloons, dy't allegear yn it 'respektabele' diel fan 'e stêd stiene, hoewol't de Oyster Bar, oan 5th Avenue, op 'e boppeferdjippings it Golden Poppy Bordeel húsfêste. Yn dyselde snuorje fungearre Earp ek as [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]] yn San Diego, [[San Bernardino (Kalifornje)]] en [[Tijuana]] (oer de grins yn [[Meksiko]]). Nei't er by it [[pokerjen]] it [[racehynder]] Otto Rex wûn hie, krige er boppedat belangstelling foar [[hurddraverij]]en, en yn [[1889]] wied er lid fan 'e sjuery by de hurddraverij yn [[Escondido (Kalifornje)|Escondido]].

Yn [[1891]] ferfearen Earp en Josephine nei [[San Francisco]], yn noardlik Kalifornje, sadat Josephine tichter by har famylje wêze koe. Trochdat de ûnreplik-goedbubbel yn San Diego om dyselde tiid hinne barste, wie Earp al rillegau twongen om syn saloons te ferkeapjen. Tsjin [[1896]] hied er ek te min jild om noch racehynders te hâlden, hoewol't er trochgie mei it dielnimmen oan hurddraverijen as [[bedriuwslieder]] fan in [[feefokkerij|hynstefokkerij]] yn [[Santa Rosa (Kalifornje)|Santa Rosa]]. Underwilens hiene Earp en Josephine in stoarmeftige relaasje, foar in part om't sy tefolle [[gokken|gokte]] en hy [[oerhoer|mei oare froulju omsloech]], mar ek om't Earp in ûndogensk [[humor|gefoel foar humor]] hie en der aardichheid oan belibbe om syn frou tsjin it hier yn te striken (sa neamde er har faak 'Sadie', hoewol't er wist dat se in hekel oan dy namme hie en 'Josephine' neamd wurde woe). Neffens Josephine soene sy en Earp yn [[1892]] foar de wet troud wêze troch de [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] fan it [[jacht (fartúch)|jacht]] fan [[miljonêr]] [[Lucky Baldwin]], dêr't se foar de kust fan Kalifornje op te gast wiene. Foar dy bewearing hat men lykwols nea offisjele dokumintaasje fine kinnen.
[[File:Bad_man_wyatt_earp_in_cartoon.png|right|thumb|220px|In [[karikatuer]] fan Wyatt Earp nei de [[bokswedstryd]] tusken [[Bob Fitzsimmons|Fitzsimmons]] en [[Tom Sharkey|Sharkey]] yn [[1896]].]]

By de [[bokswedstryd]] tusken [[Bob Fitzsimmons]] en [[Tom Sharkey]], op [[2&amp;nbsp;desimber]] [[1896]] yn San Francisco, dy't oanpriizge waard as it wrâldkampioenskip yn 'e swiergewichtkategory, foel Earp op it lêste momint yn as skiedsrjochter. Fitzsimmons, dy't de favoryt wie, dominearre it hiele gefjocht troch, en yn 'e achtste omgong rekke er Sharkey op 'e [[sinneflecht]], in tige gefoelich plak boppe-oan de [[búk]] fuort ûnder de [[ribbekast]]. Sharkey wie dêrtroch even net by steat om himsels te ferdigenjen, en de folgjende slach fan Fitzsimmons rekke him ûnder de gurle. Earp liet it gefjocht dêrop stil lizze en rôp Sharkey út ta winner om't Fitzsimmons himsels diskwalifisearre hie. Behalven Earp, dy't ticht op it gefjocht stie, hie lykwols suver nimmen de lêste slach fan Fitzsimmons sjoen, en de 15.000 [[fan (persoan)|boksfans]] dy't by it gefjocht oanwêzich wiene, begûne te boeroppen en Earp út te fluitsjen. Hoewol't ferskate [[dokter]]s neitiid fêststelden dat Sharkey hurd yn it [[skamstreek|krús]] slein wie, hie it [[publyk]] in soad jild ynset op 'e oerwinning fan Fitzsimmons en wie it poerrazen oer de útkomst. Der waard rûnom fan útgien dat Earp troch Sharkey omkocht wie en dat der hielendal gjin stomp ûnder de gurle west hie.

Fitzsimmons stapte neitiid nei de rjochtbank ta om Earp syn beslissing weromdraaid te krijen, mar op [[17&amp;nbsp;desimber]] oardiele de rjochter dat fjochtsjen om jild yn San Francisco yllegaal wie en dat er dêrom neat mei de saak te krijen hawwe woe. Sharkey behold de oerwinning, mar de oantaaste reputaasje fan Earp, dy't ûnderwilens fan alle kanten oanfallen en fan bedroch beskuldige waard, hie neat oan dy útspraak. Acht jier letter waard in dokter B. Brookes Lee oanholden yn [[Portland (Oregon)]], dy't derfan beskuldige waard dat er Sharkey syn ûnderlichem der sa útsjen litten hie dat it liek as wie de man yn it krús stompt. Hy bekende dat er dat dien hie, mar woe net sizze hoe. Hy sei ek dat er foar syn tsjinsten $1.000 krigen hie. As it ferhaal fan Lee wier is, wie Earp belutsen by in gefal fan [[matchfixing]], mar it is ûndúdlik oft sa is. Yn elts gefal belibbe Earp gjin wille oan 'e útkomst fan 'e wedstryd, dy't syn namme op 'e minst mooglike manear bekendmakke hie yn 'e hiele Feriene Steaten. Ein [[desimber]] ferliet er San Francisco, dêr't it wenjen him frijwol ûnmooglik makke wie, en fêstige er him mei syn frou yn [[Yuma (Arizona)]].
[[File:Nome_Alaska_1900.jpg|left|thumb|350px|[[Nome (Alaska)]], yn [[1900]]. De Dexter Saloon, oan 'e lofterkant fan 'e [[foto]], wie eigendom fan Wyatt Earp en syn sakepartner Charles E. Hoxie.]]

Yn [[augustus]] [[1897]] reizgen Earp en Josephine werom nei San Francisco, mar allinnich om dêrwei in [[skip]] te nimmen nei [[Alaska]], dêr't de [[Goudkoarts fan Klondike]] útbrutsen wie. Yn [[Nome (Alaska)|Nome]] iepene Earp mei ynvestearrings fan in groep [[kunde]] fan him in [[saloon]] en [[kasino]], en yn [[Wrangell (Alaska)|Wrangell]] naam er inkele dagen lang in oanstelling as helpsheriff oan, om 'e pleatslike sheriff út 'e brân te helpen. Yn 'e simmer fan [[1899]] hied er in [[kafee]] yn [[St. Michael (Alaska)|St. Michael]], en yn [[septimber]] fan dat jier liet er yn Nome de Dexter Saloon sette, it earste gebou fan twa ferdjippings yn dat stedsje en tagelyk de meast [[lúkse]] gelegenheid dy't der wie. De boppeferdjipping brûkte Earp om in bordeel te driuwen. Earp waard yn Nome twa kear arrestearre, û.m. foar [[iepenbiere dronkenskip]], mar it kaam nea ta in rjochtsaak. Hy kaam dêr yn 'e kunde mei de [[skriuwer]]s [[Jack London]] en [[Rex Beach]], [[toanielskriuwer]] [[Wilson Mizner]] en bokspromoter [[Tex Rickard]].

Yn [[novimber]] [[1899]] ferliet Earp Alaska en gie nei [[Seattle]], yn [[Washington (steat)|Washington]], dêr't er in saloon anneks kasino iepenje woe. Dêr kaam [[John Considine (ympressario)|John Considine]], dy't alle trije besteande gokhuzen yn 'e stêd yn 'e hannen hie, tsjin yn ferset. Earp naam lykwols de pleatslike gokker Thomas Urquhart as partner oan en tegearre iepenen se de Union Club oan it [[plein]] Pioneer Square. Dêrmei hiene se oansjenlik súkses, oant op [[23&amp;nbsp;maart]] [[1900]] de oerheid fan 'e steat Washington fanwegen kaam tsjin it gokken yn Seattle, dat eins yllegaal wie, en de ynboel fan 'e Union Club yn beslach naam en opbaarne liet. Earp en Josephine kearden dêrop yn [[april]] werom nei San Francisco, mar in pear moannen letter namen se in skip nei Alaska, dêr't se yn [[desimber]] [[1901]] wei weromkamen mei fermogen dat rûsd wurdt op $80.000 (yn hjoeddeisk jild sa'n $2.270.000).
[[File:Northern_Saloon.jpg|right|thumb|250px|Wyatt Earp syn Northern Saloon yn [[Tonopah (Nevada)]], omtrint [[1902]].]]

Yn [[febrewaris]] [[1902]] setten se har nei wenjen yn [[Tonopah (Nevada)|Tonopah]], yn [[Nevada]], dêr't yn [[1900]] sawol [[goud]] as [[sulver]] fûn wie, en dat doedestiden bekendstie as de &quot;''Queen of the Silver Camps''&quot;. Earp iepene dêr de Northern Saloon en kocht belangen op yn ferskate [[mynbou]]projekten, wylst er ek tsjinne as helpmarshal ûnder in marshal J.F. Emmitt. Doe't de heechtijdagen fan Tonopah yn [[1905]] einigen, ferhuzen Earp en Josephine nei [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], ek yn Nevada, dêr't syn broer Virgil en frou wennen. Earp kocht [[mynclaim]]s fuort bûten [[Death Valley]] oan en op oare plakken yn 'e [[Mojave-woastyn]]. Yn [[1906]] ûntdiek er ferskate [[erts]]lagen fan goud en [[koper]] by [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], yn Kalifornje, oan 'e rivier de [[Kolorado (rivier)|Kolorado]], dêr't er mear as hûndert mynclaims opeaske yn 'e neite fan it [[Whipple-berchtme]].

Yn dy jierren brochten Earp en de frou de simmers troch yn [[Los Angeles]], mei syn oangename [[klimaat]], dêr't se in hierhúske bewennen. Yn [[1910]], doe't er 62 jier wie, waard Earp dêr, tegearre mei de eardere [[resjersjeur]] Arthur Moore King, foar $10 deis ynhierd troch it [[Los Angeles Police Department]] om ferskate taken bûten de wet om út te fieren. Sa spoarden de beide mannen ferskillende kearen [[krimineel|kriminelen]] op dy't de wyk nommen hiene nei [[Meksiko]], wêrnei't se harren [[ûntfiering|ûntfierden]] nei de Feriene Steaten, sadat se yn Los Angeles terjocht stean koene. Dat wurk, dat oant [[1912]] duorre, late ta Earp syn lêste wapene konfrontaasje. Yn [[oktober]] fan [[1910]] waard er troch H.L. Lewis, in eardere [[plysjekommissaris]] fan Los Angeles, nammentlik frege om lieding te jaan oan in [[posse (Feriene Steaten)|posse]] om in groepke [[lânmjitter]]s te beskermjen. Dat wiene wurknimmers fan 'e American Trona Company (ATC), dy't besochten mynclaims oan 'e [[igge]] fan 'e [[Searles-mar]], dy't ryk wiene oan [[potjiske]], yn besit te krijen wylst dyselde claims eins foar de [[faillissemint|faillite]] California Trona Company (CTC) ûnder [[kurator]]skip fan it federale regear pleatst wiene.
[[File:EarpinNome.jpg|left|thumb|180px|Wyatt Earp (l.) yn [[Nome (Alaska)]] mei syn freon [[John Clum]], de eardere [[boargemaster]] fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]].]]

Earp-en-dy wiene dus eins [[claimjumping|claimjumpers]] (lju dy't op ûntwetlike wize oaren harren mynclaims ôfhandich meitsje wolle), en sadree't de kurator fan 'e CTC foar it ferstân krige wat der geande wie, gie dy mei in eigen groep fan wapene fertsjintwurdigers nei de Searles-mar ta. Doe't dy yn it kamp fan Earp-en-dy arrivearren, stapte Earp (neffens it tsjûgenis fan Arthur Moore King) mei in [[Winchester-gewear]] yn 'e oanslach út syn [[tinte]], skeat foar de fuotten fan federaal kurator Stafford W. Austin yn 'e grûn, en sei: &quot;Meitsje dat jim fuortkomme of ik sjit jim oan grom, of myn namme is net Wyatt Earp!&quot; Dêrop rôp de kurator der in [[U.S. marshal]] by, dy't Earp en 27 oaren arrestearre, harren yn beskuldiging stelde foar [[belediging fan de rjochtbank|belediging fan 'e rjochtbank]] (dy't ommers de kurator oansteld hie), en harren doe nei hûs ta stjoerde. Earp syn bydrage oan it skeel tusken de ATC en de CTC holp net om 'e sitewaasje op te lossen, dy't neitiid eskalearre ta de saneamde [[Potjiske-oarloggen]] fan 'e [[Mojave-woastyn]].

===Lettere jierren en dea===
Nei [[1912]] bemuoide Earp him benammen mei syn eigen mynclaims. Dêrnjonken begûn er yn 'e [[1910-er jierren|jierren '10]] as ûnbetelle adviseur foar de [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] te wurkjen. Yn dy hoedanichheid wied er belutsen by de produksje fan ferskate [[stomme film|stomme]] [[westernfilms]]. Fierders krige er yn 'e iere [[1920-er jierren]] de earetitel fan helpsheriff yn [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]]. Hy en de frou kochten letter in lytseftich hûs yn [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], dêr't se fan [[1925]] oant [[1928]] fan 'e [[hjerst]] oant en mei de [[maityd]] taholden, sadat Earp dêr deunby syn &quot;Happy Days&quot;-minen yn it Whipple-berchtme eksploitearje koe. Dat hûs wie de iennichste keapwente dy't hy en Josephine yn eigendom hiene yn 'e hiele 46 jier dat se byinoar wiene. Earp hie in beheind súkses mei syn goudminen, genôch, alteast, om fan bestean te kinnen, om't er ek ynkomsten hie út syn ynvestearrings yn 'e [[ierdoaljemaatskippij]] Kern County Oil.
[[File:Wyatt_and_Josephine_Earp_1906.jpg|right|thumb|250px|Wyatt Earp en syn [[oarehelte|frou]] [[Josephine Earp|Josephine]] yn harren mynkamp by [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], yn [[1906]].]]

Yn dyselde tiid sloech [[Stuart Lake]], dy't in [[biografy]] fan Earp skriuwe woe, oates en toates by de Earps om. Omtrint [[1923]] krigen de Earps ek mear gedoente mei in Charles Welsh, in [[pinsjonearre]] spoar[[yngenieur]] dy't mei Wyatt Earp yn 'e kunde kommen wie yn 'e tiid dat dy helpmarshal yn [[Dodge City (Kansas)]] west hie. Earp en Josephine besochten de famylje Welsh fan dy tiid ôf geregeldwei by harren thús yn [[Needles (Kalifornje)]]. Welsh syn dochter Grace Spolidora, fertelde yn [[1990]] by in [[fraachpetear]] mei de [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]] Historical Society dat se as tinerfamke oanwêzich west hie by withoefolle besites fan 'e Earps oan har âlden. Neffens har wie it Josephine dy't har allegeduerigen bemuoide mei de ferhalen dy't Earp oan Stuart Lake fertelde: &quot;Sy woe dat er derút kaam te sjen as in tsjerkebesykjende hillige [...]. Wyatt woe dat hielendal net!&quot; 

De famylje Welsh hie it net stean op 'e [[gokken|gokferslaving]] fan Josephine. Neffens harren krige se in talage fan har famylje dy't se stiiffêst fergokte, wylst Earp, dy't op syn âlde dei krebintich waard, dan gauris foarbygean moast fan iten. Doe't de Welshes nei Los Angeles ta ferfearen, nûgen se de Earps, dy't dêr in nij hierhûs sochten, út om in skoft yn 'e boppeferdjipping fan it nije hûs te útfanhúzjen. 

Wyatt Earp wie de lêste oerlibjende Earp-broer (hoewol't er sels oerlibbe waard troch syn suster Adelia) en ek de lêste oerlibjende dielnimmer oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Hy [[stoar]] op [[13&amp;nbsp;jannewaris]] [[1929]] yn 'e [[âlderdom]] fan 80 jier thús yn syn wente oan West 17th Street yn Los Angeles oan wat neffens de measte boarnen groanyske [[blaasûntstekking]] wie (inkele boarnen wolle hawwe dat it om [[prostaatkanker]] gie). Syn [[widdo]] Josephine, dy't der stikken fan wie, liet it regeljen fan 'e [[begraffenis]] oer oan Welsh syn [[skoandochter]] Alma.
[[File:Wyatt_&amp;_Josephine_Earp_grave.JPG|left|thumb|200px|It [[grêf]] fan Wyatt en [[Josephine Earp]] op it [[joadendom|joadske]] [[begraaflplak]] Hills of Eternity yn [[Colma (Kalifornje)|Colma]].]]

De [[routsjinst]] waard holden yn 'e Congregational Church oan Wilshire Boulevard, wêrby't de [[deakiste]] droegen waard troch [[William J. Hunsaker]], [[Jim Mitchell (sjoernalist)|Jim Mitchell]], [[George W. Parsons]], [[Wilson Mizner]], [[John Clum]], [[William S. Hart]] en [[Tom Mix]]. Hunsaker wie in foaroansteand [[abbekaat]] yn Los Angeles, dy't earder yn Tombstone wenne en dêr de Earps foar de rjochtbank ferdigene hie. Mitchell wie in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[Los Angels Examiner]]'' dy't yn [[Hollywood]] as [[senarioskriuwer]] wurke. Parsons wie in oprjochtsjend lid fan it Komitee fan Wachens yn Tombstone. Mizner wie in [[toanielskriuwer]] mei wa't Earp yn [[Alaska]] befreone rekke wie. Clum wie in eardere [[boargemaster]] fan Tombstone en [[haadredakteur]] fan ''The Tombstone Epitaph''. Hart en Mix wiene [[western]]akteurs út Hollywood. De routsjinst waard holden yn ôfwêzigens fan Josephine, dy't sa oerstjoer west hawwe soe, dat se der net by wêze koe. Grace Spolidora leaude dêr neat fan. Yn har fraachpetear fan [[1990]] sei hja: &quot;Sa oerstjoer wie se net. Se wie apart.&quot;

Josephine, dy't in [[joadinne]] wie, liet Earp syn [[stoflik omskot]] [[kremearje]] en begroef syn [[jiske (ferbaarning)|jiske]] dêrnei yn it geheim yn it famylje[[grêf]] fan har folk op 'e Hills of Eternity, in [[joadendom|joadsk]] [[begraafplak]] yn [[Colma (Kalifornje)]]. Doe't se sels yn [[1944]] kaam te ferstjerren, waard se njonken him begroeven. Yn [[1957]], doe't de Tombstone Restoration Commission it plan opfette om Earp yn Tombstone te werbegraven, die bliken dat net ien, sels syn famylje net, wist wêr't er begroeven lei. Uteinlik wie it âld-resjersjeur Arthur Moore King, dy't útbrocht wat der mei syn stoflik omskot bard wie. De kommisje besleat dêrop en sjoch fan it plan ôf. Op [[8&amp;nbsp;july]] [[1957]], koart nei't syn lêste rêstplak bekend wurden wie, besochten [[grêfskeining|grêfskeiners]] om 'e [[urne]] mei Earp syn jiske op te graven en te stellen. Se koene him lykwols net fine en stielen doe syn (270&amp;nbsp;[[kg]] swiere) [[grêfstien]]. Dy waard úteinlik weromfûn, mar tsjin dy tiid wie op it grêf al in nije, lúksere grêfstien pleatst, dy't der hjoed de dei noch stiet.
[[File:Wyatt_Earp_gun_Red_Dog_Juneau.jpg|right|thumb|250px|De [[revolver]] fan Wyatt Earp, efterlitten yn [[Juneau (Alaska)]].]] 

==Neilittenskip==
De [[leginde]] fan Wyatt Earp sa't dy hjoed de dei bekend is, komt fierhinne fuort út 'e [[biografy]] dy't [[Stuart Lake]] oer him skreau: ''Wyatt Earp: Frontier Marshal''. Dat [[boek]] ferskynde yn [[1931]], twa jier nei Earp syn dea, en fertelde in sterk [[fiksje|fiksjonalisearre]] [[libbensferhaal]], dat Lake ûnder strang tafersjoch fan Josephine Earp skreaun hie en dêr't bygelyks eltse bân tusken Earp en [[prostitúsje]] út weilitten wie. In selde soarte ferhaal kaam nei foarren út Josephine har [[autobiografy]], ''I Married Wyatt Earp'', dy't yn [[1976]] publisearre waard ûnder [[redaksje]] fan amateurhistoarikus [[Glenn Boyer]]. Jierrenlang waard dat boek as de absolute wierheid beskôge, mar yn [[1998]] kaam út dat Boyer hiel frij mei syn boarnen omsprongen wie, en joech er ta: &quot;Ik bin gjin histoarikus. Ik bin in ferhaleferteller.&quot; 

Wyatt Earp makket no ûnderdiel út fan 'e Amerikaanske [[folkloare]]. Syn libbensferhaal, en benammen syn rol yn 'e foarfallen yn Tombstone, hawwe withoefaak it ûnderwerp west fan [[roman]]s, [[film]]s en [[tillefyzjeprogramma's]]. It bekendst is yn dy kontekt de klassike [[westernfilm]] ''[[Gunfight at the O.K. Corral (film)|Gunfight at the O.K. Corral]]'', út [[1957]], ûnder [[rezjy]] fan [[John Huston]] en mei [[Burt Lancaster]] yn 'e rol fan Wyatt Earp. Oare bekende films oer Earp binne ''[[Tombstone (film)|Tombstone]]'', út [[1993]], mei [[Kurt Russell]] as Wyatt Earp, en ''[[Wyatt Earp (film)|Wyatt Earp]]'', út [[1994]], mei [[Kevin Costner]] yn 'e [[titelrol]]. Yn [[1930]] waard it [[doarp]] Drennan, yn [[Kalifornje]], yn 'e neite fan guon fan Earp syn mynclaims, ta syn eare omneamd ta [[Earp (Kalifornje)|Earp]]. Tsjintwurdich komme in soad lju nei it joadsk begraafplak yn Colma om it grêf fan Wyatt Earp te besykjen.

== Keppeling om utens ==
* {{en}} [http://www.wyattearp.net Skiedniswebside oer Wyatt Earp]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wyatt_Earp ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Wyatt Earp}}
}}

{{DEFAULTSORT:Earp, Wyatt}}
[[Kategory:Wyatt Earp| ]]
[[Kategory:Amerikaansk plysjeman]]
[[Kategory:Amerikaansk fuorman]]
[[Kategory:Amerikaansk jager]]
[[Kategory:Amerikaansk útsmiter]]
[[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]]
[[Kategory:Amerikaansk gokker]]
[[Kategory:Amerikaansk bordeelhâlder]]
[[Kategory:Amerikaansk goudsiker]]
[[Kategory:Amerikaansk skiedsrjochter]]
[[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]]
[[Kategory:Revolverman]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1848]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1929]]
[[Kategory:Amerikaanske folkloare]]</text>
      <sha1>lwovbaprlu4xleonokbi8gvq4u5p59x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jelle Kaspersma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47887</id>
    <revision>
      <id>1228914</id>
      <parentid>1193791</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekstman</username>
        <id>1675</id>
      </contributor>
      <comment>Ofbyld</comment>
      <origin>1228914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1793" sha1="527phaoyjnf20c1epdlrxmrjkc879d2" xml:space="preserve">{{stobbe|skriuwer}}
[[Ofbyld:Jelle Kaspersma mei sigaar en yndiaanske sieraden, 1988 ca. signatuur Kaspersma, Jelle F-0008.jpg|thumb|Jelle Kaspersma (1988)]]
'''Jelle Kaspersma''' ([[Snits (stêd)|Snits]], [[2 maaie]] [[1948]] - [[Kampen]], [[17 febrewaris]] [[2019]]) wie in Frysk [[dichter]] en [[ûnderwizer]].

== Wurk ==
;Poëzij:
*1974 : ''Loft, lân en sé'' (mei [[Tsjêbbe Hettinga]])
*1982 : ''Fan ’e beuch : fiskersfersen''
*1984 : ''Sleatswâl fol krûden''
*1986 : ''Bleatlein''
*1989 : ''Op de flerken fan myn tinzen''
*1994 : ''Folgas sudenop en oare lieten''
*1995 : ''De tosken yn it glês''
*1996 : ''Ta de bonken úttekene''
*2000 : ''Ave Marije : Madonna fan Starum''
*2004 : ''De lije side fan ’e tiid''
*2006 : ''Dyn brune eagen taheakke''
*2007 : ''Ieneach kening'' (mei tekeningen fan Gerrit Cnossen)
;Oersettingen yn it Frysk:
*1979 : ''Skyldpod, bear en wolf'' (gedichten oerset fan [[Peter Blue Cloud]])
*1987 : ''Tonger út stiennen'' (gedichten fan [[Sjajinnen|Sjajinne]] [[Lance Henson]])

;Prizen:
*1973 : [[Rely Jorritsmapriis]] (foar gedicht: ''Frisia Cantat'') 
*1995 : [[Rely Jorritsmapriis]] (foar gedicht ''It wurge hert'')

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9d7 Libben en wurk Kaspersma op sirkwy.nl]
* [http://www.henkvanderveer.nl/dagboek/default.asp?j=2019&amp;m=2#db10364 Henk van der Veer oer Kaspersma]
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kasp002 Jelle Kaspersma yn de [[DBNL]]]

{{DEFAULTSORT:Kaspersma, Jelle}}
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Snits]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1948]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2019]]</text>
      <sha1>527phaoyjnf20c1epdlrxmrjkc879d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nova Zembla (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49473</id>
    <revision>
      <id>1228843</id>
      <parentid>1059785</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T13:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25780-83</username>
        <id>57841</id>
      </contributor>
      <origin>1228843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13319" sha1="a76djm6vojsipu7te261et3n62jd8j1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = 
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = 
| namme                    = ''Nova Zembla''
| regisseur                = [[Reinout Oerlemans]]
| produsint                = [[Reinout Oerlemans]] &lt;br&gt;[[Hans de Weers]]
| senario                  = [[Reinout Oerlemans]]
| kamerarezjy              = [[Lennert Hillege]]
| muzyk                    = [[Melcher Meirmans]]&lt;br&gt;[[Merlijn Snitker]]&lt;br&gt;[[Chrisanne Wiegel]]
| filmstudio               = ― &lt;small&gt;(ûnôfhinklik)&lt;/small&gt;
| distribúsje              = [[Benelux Film Distributors]]
| haadrollen               = [[Robert de Hoog]]&lt;br&gt; [[Derek de Lint]] &lt;br&gt; [[Victor Reinier]]&lt;br&gt; [[Doutzen Kroes]]&lt;br&gt; [[Jan Decleir]]
| byrollen                 = [[Teun Kuilboer]]&lt;br&gt; [[Semmy Schilt]]&lt;br&gt; [[Juda Goslinga]]&lt;br&gt; [[Mads Wittermans]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| premiêre                 = [[23 novimber]] [[2011]]
| foarm                    = [[langspylfilm]]
| sjenre                   = [[histoaryske film]]
| taal                     = [[Nederlânsk]]
| spyltiid                 = 108 minuten
| budget                   = €7 miljoen
| opbringst                = 
| prizen                   = 
}}
'''''Nova Zembla''''' is in [[Nederlân]]ske [[histoaryske film]] út [[2011]] ûnder [[rezjy]] fan [[Reinout Oerlemans]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Robert de Hoog]], [[Derek de Lint]], [[Victor Reinier]], [[Doutzen Kroes]] en [[Jan Decleir]]. It is in [[film|ferfilming]] fan 'e ferneamde [[Oerwintering op Nova Sembla]] troch in groep [[Nederlân]]ske [[skipbrek]]lingen yn 'e [[winter]] fan [[1596]] op [[1597]]. ''Nova Zembla'' is in [[ûnôfhinklike film]], dy't [[filmprodusint|produsearre]] waard troch [[regisseur]] Oerlemans en [[Hans de Weers]], op basis fan in [[senario]] dat ek troch Oerlemans skreaun wie. It wie de earste Nederlânske [[jûn]]foljende [[Stereoskopyske film|3D-film]]. De [[resinsje]]s wiene net bêst, mar de film waard yn 'e [[bioskoop|bioskopen]] dochs goed besocht.

==Plot==
''Nova Zembla'' romantisearret de lêste [[Nederlân]]ske [[ekspedysje]] dy't yn [[maaie]] [[1596]] útstjoerd waard om 'e [[Noardeastlike Trochfeart]] te finen. Men tocht dat dy farrûte by de [[kust|noardkust]] fan [[Jeropeesk Ruslân]] en [[Sibearje]] lâns tagong jaan soe ta [[East-Aazje]], mei de lukrative [[hannel]]sbestimmings fan [[Sina]] en [[Japan]]. Yn wurklikheid wie de [[see]] dêr yn dy tiid (de [[Lytse Iistiid]]) frijwol it hiele jier tichtferzen, dat al it sykjen wie om 'e nocht. De ekspedysje, ûnder lieding fan 'e [[Skylge]]r [[kaptein (skipfeart)|skipper]] [[Willem Barents]], komt by de Russyske [[eilannegroep]] [[Nova Sembla]] fêst te sitten yn it iis, dat harren [[skip]], ''[[De Windhond (skip)|De Windhond]]'', fynknypt. Dêrnei binne de santjin opfarrenden twongen om 'e [[winter]] fan [[1596]] op [[1597]] op Nova Sembla troch te bringen.

De film besjocht dit wierbarde ferhaal troch de eagen fan 'e [[histoarysk]]e [[persoan]] fan [[Gerrit de Veer]] (dy't der letter in [[reisferhaal|reisferslach]] oer skriuwe soe dat it misse aventoer ferneamd makke). Hy wurdt folge wylst er mei skipper Barents, de bekende [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] [[Jacob van Heemskerck]] (dy't as [[kommys]] meifear op ''De Windhond'') en de oare opfarrenden de winter oerbliuwt yn in ''[['t Behouden Huys]]'', in [[hutte]] dy't se yninoar timmerje fan [[driuwhout]] en materiaal dat se fan it skip helje.

Tusken alle ûntbearings, gefaren en ferfeling troch is der omtinken foar in (troch Oerlemans optochte) [[românse]] tusken De Veer en de (net histoaryske) Catharina Plancius, de [[dochter]] fan 'e [[Amsterdam]]ske [[predikant]] en [[kartograaf]] [[Petrus Plancius]], dy't ien fan 'e driuwende krêften efter de ekspedysje is. Nei de lange poalwinter sette de trettjin oerlibbenen fan Nova Sembla ôf yn 'e [[sloep]] fan ''De Windhond'', wêrmei't se nei in tocht fan mear as tûzen [[seemyl]] de kust fan it [[Kola-skiereilân]] berikke. Underweis komt Barents te [[ferstjerren]], wêrnei't Van Heemskerck de lieding oernimt. Yn Kola wurde se oppikt troch in Nederlânsk [[keapfardijskip]] dat harren mei werom nei hûs nimt.

==Rolferdieling==
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;|  '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;|  '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Gerrit de Veer]]
| [[Robert de Hoog]]
|-
| [[Willem Barents]]
| [[Derek de Lint]]
|-
| [[Jacob van Heemskerck]]
| [[Victor Reinier]]
|-
| Catharina Plancius
| [[Doutzen Kroes]]
|-
| [[Petrus Plancius]]
| [[Jan Decleir]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;|  '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;|  '''akteur/aktrise''' 
|- 
| Pieter Vos
| [[Teun Kuilboer]]
|-
| Claes
| [[Semmy Schilt]]
|-
| Laurens
| [[Juda Goslinga]]
|-
| de [[sjirurgyn]]
| [[Mads Wittermans]]
|-
| Jan Fransz. van Haerlem
| [[Jochum van der Woude]]
|-
| Harmen
| [[Herman Egbers]]
|-
| Oene
| [[Arjan Duine]]
|-
| Adriaan
| [[Arend Brandligt]]
|-
| de [[kok]]
| [[Bas Keijzer]]
|-
| Ginger
| [[Remon de Koning]]
|-
|}

==Produksje==
''Nova Sembla'' waard [[regisseur|regissearre]] troch [[Reinout Oerlemans]], dy't dêrnjonken mei [[Hans de Weers]] tsjinstdie as [[filmprodusint]], en dy't ek noch sels tekene foar it [[senario]]. It wie foar Oerlemans de twadde film dy't er regisearre, nei it tige súksesfolle ''[[Komt een Vrouw bij de Dokter (film)|Komt een Vrouw bij de Dokter]]''. De [[kamerarezjy]] waard dien troch [[Lennert Hillege]], en de [[filmmuzyk]] waard [[komponist|komponearre]] troch [[Melcher Meirmans]], [[Merlijn Snitker]] en [[Chrisnanne Wiegel]]. [[Benelux Film Distributors]] fersoarge de [[distribúsje (ferdieling)|distribúsje]]. 

De film waard opnommen op lokaasje yn [[Iislân]], [[Belgje]], [[Kanada]] en [[Nederlân]]. De [[Amsterdam]]ske [[sêne]]s waarden draaid yn it [[Flaanderen|Flaamske]] [[Brugge]]. Oerlemans-en-dy hiene foar it meitsjen fan ''Nova Zembla'' in [[budget]] fan [[€]]7&amp;nbsp;miljoen. De film gie yn 'e [[bioskoop|bioskopen]] op [[23 novimber]] [[2011]] yn [[premiêre]] yn [[Belgje]], en in dei letter, op [[24&amp;nbsp;novimber]], yn [[Nederlân]].

==Histoarisiteit==
[[Louwrens Hacquebord]], [[direkteur]] fan it [[Arktysk Sintrum]] yn [[Grins (stêd)|Grins]], naam yn [[1992]] diel oan in mienskiplike [[Ruslân|Russysk]]-[[Nederlân]]ske [[argeology]]ske ekspedysje nei [[Nova Sembla]], dy't ûndersyk die nei de resten fan ''’t&amp;nbsp;Behouden Huys''. Hy pleatste in stikmannich [[krityk|krityske]] kanttekenings by de film. &quot;De [[bemanning]] wurdt ôfskildere as in groep rauwe keardels&amp;nbsp;– se sûpe en huorkje&amp;nbsp;– wylst Barents doedestiden krekt keas foar belêzen en [[troud]]e mannen. De werjefte fan it poalgebiet kloppet ek net, de bemanning sjocht yn [[augustus]], it is dan [[poalsimmer]] en 24&amp;nbsp;[[oere]]n [[dei]]s ljocht, nei in [[stjer]]rehimel. De sfear ûnder de bemanning wie oars as yn 'e film net hingerich, mar krekt posityf mei in soad dissipline, ynventiviteit en trochsettingsvermogen.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.ad.nl/film/nova-zembla-barst-van-de-knullige-fouten~a982d3f8/ {{Aut|Haselhoef, Ali}}, ''Nova Zembla barst van de knullige fouten'', yn: it ''Algemeen Dagblad'', 26 novimber 2011.]&lt;/ref&gt;

[[Gerrit de Veer]], de [[haadpersoan]] fan 'e film, skreau letter in [[reisferhaal|reisferslach]] dat de Oerwintering op Nova Sembla ferneamd makke. Hy neamde dêryn dat de skipbreklingen oan 'e ein fan 'e [[poalwinter]] op [[24&amp;nbsp;jannewaris]] [[1597]] foar it earst yn twa [[moanne (tiid)|moannen]] de [[sinne]] wer seagen. Lange tiid late dat ta ûnbegryp mank [[astronoom|astronomen]], dy't dy earste sinne-opkomst op grûn fan harren berekkenings pas twa [[wike]]n letter ferwachten. Pas yn [[1998]] waard der in ferklearring fûn: in arktyske [[loftspegeling]], dy't nei de oerwintering ferneamd waard as it [[Nova Sembla-effekt]]. Dit ferskynsel wurdt yn 'e film wol toand, mar op in net histoaryske wize.

==Untfangst==
It [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' makke barnhout fan ''Nova Zembla'' en neamde it [[aktearwurk]] &quot;planút swak&quot; en de [[plot]] &quot;fierstente meager&quot;. It blêd wie ek net te sprekken oer it [[kamera]]wurk en de [[montaazje (film)|montaazje]]. Hoewol't de film yn [[Stereoskopyske film|3D]] wie, miste er neffens ''Variety'' it 'wow-effekt'. Fierders fûn it blêd dat der fierstente lichtfuottich omsprongen wie mei de histoaryske korrektens fan 'e Oerwintering op Nova Sembla.&lt;ref&gt;[https://variety.com/2012/film/reviews/nova-zembla-1117946797/ {{Aut|Hoeij, Boyd van}}, ''Nova Zembla'', yn: ''Variety'', 1 jannewaris 2012.]&lt;/ref&gt; Regisseur Oerlemans joech de histoaryske ûnkrektens trouwens ta yn in [[fraachpetear]] mei it [[tillefyzjeprogramma]] ''Shownieuws'' op [[28 novimber]] [[2011]].

Fan 'e binnenlânske [[media]] fûn ''[[NRC Handelsblad]]'' dat ''Nova Zembla'' &quot;in útputtingsslach foar de sjogger&quot; wie. Ek berjochte dy [[krante]] oer bioskoop[[publyk]] dat &quot;der net oer út koe hoe min oft de film wie.&quot;&lt;ref&gt;{{Aut|Bahara, Hasan}}, ''In Nederland'', yn: ''NRC Handelsblad'', 5 jannewaris 2012, s.3.&lt;/ref&gt; De [[resinsje]]webside ''FilmTotaal'' hie in justjes positiver oardiel en neamde ''Nova Zembla'' &quot;in fermaaklik en deeglik famylje-epos,&quot; dêr't [[Robert de Hoog]] en [[Derek de Lint]] &quot;weardige rollen&quot; yn delsetten. It aktearwurk fan [[model (berop)|model]] [[Doutzen Kroes]] yn har earste filmrol waard &quot;fertsjinstlik&quot; neamd, hoewol't ''FilmTotaal'' har [[Frysk]]e [[aksint (útspraak)|aksint]] betreure. Mar de [[webside]] hie ek [[krityk]] op de oermjittige ferienfâldiging fan it histoaryske ferhaal, de rommelige montaazje en de ûnlogyske sprongen yn 'e tiid, dy't foarkamen dat de film ea wier meislepend waard.&lt;ref&gt;[https://www.filmtotaal.nl/recensie/10212 ——, ''Nova Zembla (2011)'', op: ''FilmTotaal'', 23 novimber 2011.]&lt;/ref&gt;

De webside ''NU.nl'' spriek fan in [[technyk|technysk]] knap makke film, dy't lykwols ek ôfstanlik bleau. &quot;De kjeld is fielber, de tragyk net. Behalven Robert de Hoog bliuwt de bemanning karikaturaal of kleurleas.&quot; De film twong neffen ''NU.nl'' bewûndering ôf, mar liet de sjogger úteinlik kâld.&lt;ref&gt;[https://www.nu.nl/filmrecensies/2675280/nova-zembla---reinout-oerlemans.html {{Aut|Nientied, André}}, ''Nova Zembla – Reinout Oerlemans'', op: ''NU.nl'', 23 novimber 2011.]&lt;/ref&gt; ''[[Het Parool]]'' miende dat ''Nova Zembla'' yn [[aktearjen|dramatysk]] opsjoch net folle mear yndruk makke as de bekende [[skoalplaat]] fan [[Cornelis Jetses]] dy't de Oerwintering op Nova Sembla útbyldet.&lt;ref&gt;[https://www.parool.nl/parool/nl/21/FILM/article/detail/3046102/2011/11/23/Nova-Zembla.dhtml ——, ''Nova Zembla***'', yn: ''Het Parool'', 23 novimber 2011.]&lt;/ref&gt; En ''nlfilmdoek.nl'', ta einbeslút, spriek fan in fraaie trijediminsjonele foarmjouwing, mar mei [[personaazje]]s dy't sa plat bliuwe as in dûbeltsje.&lt;ref&gt;[http://www.nlfilmdoek.nl/filmrecensies/recensie-nova-zembla/ {{Aut|Melchers, Fabian}}, ''Nova Zembla: recensie'', op: ''nlfilmdoek.nl'', 23 novimber 2011.]&lt;/ref&gt;

==Resultaat==
Nettsjinsteande de minne [[resinsje]]s loek ''Nova Zembla'' in soad [[bioskoop]]gongers en waard de film foar Nederlânske begripen in kassúkses. Binnen fjouwer dagen nei de [[premiêre]] wiene der al 100.000 besikers west, en dêrmei krige ''Nova Zembla'' de status fan [[gouden film]]. Twa [[wike]]n letter waard it oantal fan 400.000 besikers berikt, wêrmei't it in [[platina film]] waard. Begjin [[2012]] stie de teller op 635.000 besikers. ''Nova Zembla'' waard yn [[2012]] nominearre foar twa [[Rembrandt Award]]s.

==Keppelings om utens==
* {{nl}} [http://www.novazembladefilm.nl/ Offisjele webside fan 'e film ''Nova Zembla'']
* {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt1911607/ Ynformaasje oer ''Nova Zembla'' yn 'e ''Internet Movie Database'']

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
* [http://www.nu.nl/film/2415625/reinout-oerlemans-regisseert-geschiedenisfilm.html ''Reinout Oerlemans regiseert geschiedenisfilm'', op NU.nl, 5 jannewaris 2011.]
* [http://www.nu.nl/film/2485143/doutzen-kroes-in-nieuwe-film-oerlemans.html ''Doutzen Kroes in nieuwe film Oerlemans'', op NU.nl, 5 april 2011.]
* [http://www.nu.nl/film/2486748/oerlemans-twijfelt-nog-ijsberen.html ''Oerlemans twijfelt nog over ijsberen'' op NU.nl, 7 april 2011.]
* [http://www.nu.nl/film/2486278/robert-hoog-en-doutzen-kroes-in-nova-zembla.html ''Robert de Hoog en Doutzen Kroes in Nova Zembla'', op NU.nl, 7 april 2011.]
* [http://www.nu.nl/film/2507920/reinout-oerlemans-vindt-filmen-in-ijsland-zwaar.html ''Reinout Oerlemans vindt filmen in IJsland zwaar, op NU.nl, 5 maaie 2011.]
}}
{{DISPLAYTITLE:''Nova Zembla'' (film)}}

[[Kategory:Nederlânske histoaryske film]]
[[Kategory:Nederlânske aventoerefilm]]
[[Kategory:Histoaryske aventoerefilm]]
[[Kategory:See-aventoerefilm]]
[[Kategory:Nederlânsktalige film]]
[[Kategory:Film út 2011]]
[[Kategory:Nova Sembla]]
[[Kategory:Film oer in ûntdekkingsreis]]
[[Kategory:Film oer in skipsramp]]
[[Kategory:Film oer in bekend persoan]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]</text>
      <sha1>a76djm6vojsipu7te261et3n62jd8j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Ford</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53226</id>
    <revision>
      <id>1228928</id>
      <parentid>1197531</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8353" sha1="029litliwdfogzm10nxkfy30zr8cypm" xml:space="preserve">[[Ofbyld:John Ford 1946.jpg|thumb|John Ford yn 1946]]
'''John Ford''' ([[Cape Elizabeth]] ([[Maine]]), [[1 febrewaris]] [[1894]] - [[Palm Desert]] ([[Kalifornje]]), [[31 augustus]] [[1973]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmregisseur]]. Syn films fan de jierren '30 oant yn de jierren '60 hienen in soad súkses. Hy is fral ferneamd fan syn [[western (film)|westerns]] sa as ''[[Stagecoach (1939)|Stagecoach]]'' en ''[[The Searchers (film)|The Searchers]]''. Hy wûn fjouwer Oscars foar Bêste Regisseur, mar oars net foar syn westerns. Hy wurdt beskôge as ien fan de grutste Amerikaanske regisseurs fan alle tiden.

== Biografy ==
[[Ofbyld:John Ford Allan Warren.jpg|thumb|left|John Ford yn 1973]]
John Ford waard berne as '''Sean Aloysius O'Fearna''' (guon boarnen wolle hawwe dat syn bertenamme '''John Martin Feeney''' wie) yn [[Cape Elizabeth]], [[Maine]]. Syn âlden wiene fan [[An Spidéal]] yn it greefskip Galway yn [[Ierlân]]. In protte fan syn films ferwize nei syn Iersk komôf.

Fan [[1907]] ôf brûkte syn broer [[Francis Ford|Francis]] de namme &quot;Ford&quot; as artystenamme en ferfear nei [[Hollywood]]. 1914 gong Sean (dy't syn namme wilens feroare hie yn Jack) nei syn broer ta en krige dêrnei byrollen yn dy syn films en rigen. Yn [[1917]] regissearre hy syn earste film, ''Straight Shooting''. Dy earste films wiene allegear westerns, dy't meast tsjinnen om westernstjerren sa as als [[Harry Carey]] en [[Tom Mix]] goed útkomme te litten.

Yn [[1923]] brûkt hy foar it earst de namme John Ford. In jier letter makke er de western ''The Iron Horse'', syn earste masterstik. Yn de jierren tweintich wie hy foarsitter fan de [[Motion Picture Directors Association]].

It duorre lykwols oant fier yn de jierren tritich ear't hy de namme fan grut regisseur krige en hy it publyk en de kritisy ferôvere. De earste film dêr't Ford om bejubele waard wie ''The Informer'' út [[1935]]. Hy krige dêrfoar de [[Academy Award|Oscar]] foar [[Academy Award foar Bêste Regisseur|Bêste Regisseur]].

[[1939]] kamen twa wichtige films fan Ford út: ''Young Mr. Lincoln'' (mei [[Henry Fonda]] as presidint [[Abraham Lincoln]]) en ''Stagecoach''. De lêste film makke in stjer fan [[John Wayne]] en brocht Ford fannijs in Oscarnominaasje, mar is fral fan belang om't de film produksjemaatskippijen dúdlik makke hoe folle súkses in western mei in heech budzjet hawwe koe. John Wayne spile dêrnei yn mear as tweintich films fan Ford.

De jierren '40 krige Ford twaris de [[Academy Award foar Bêste Film]], foar ''The Grapes of Wrath'' en ''How Green Was My Valley''. De lêste fersloech ''[[Citizen Kane]]'' in de race foar dy priis. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] tsjinne Ford by de Marine. Hy makke dokumintêres foar it ministearje fan Definsje. Mei ''The Battle of Midway'' en ''June 7th'' wûn er twa Oscars.

Ein jierren '40 makke Ford de &quot;kavalery trilogy&quot; mei ''Fort Apache'', ''She Wore a Yellow Ribbon'' en ''Rio Grande''. Yn alle films spile John Wayne de haadrol.

Mei ''The Quiet Man'', John Ford syn meast persoanlike film, wûn er syn fjirde Oscar. De film giet oer in Amerikaan fan Iersk komôf (spile troch John Wayne), dy't weromgiet nei syn heitelân. ''The Searchers'' út [[1956]] wurdt faak beskôge as syn bêste film en as ien fan de bêste westerns ea makke.

Yn [[1966]] waard syn lêste film, ''7 Women'', útbrocht. Yn [[1971]] makke [[Peter Bogdanovich]]in dokumintêre oer de filmmakker, mei de titel ''Directed by John Ford''.

John Ford wie [[1973]] de earste winner fan de [[AFI Life Achievement Award]]. Hy stoar augustus dat jier oan [[maachkanker]] yn [[Palm Desert]], [[Kalifornje]]. Hy waard 79 jier.

== Filmografy ==
=== Stomme films ===
'''As Jack Ford:'''
Films produsearre troch [[Universal Studios]]; at net oars fernijd wurdt.
* ''The Tornado'' (1917)
* ''The Scrapper'' (1917)
* ''The Soul Herder'' (1917)
* ''Cheyenne's Pal'' (1917)
* ''Straight Shooting'' (1917)
* ''The Secret Man'' (1917)
* ''A Marked Man'' (1917)
* ''[[Bucking Broadway]]'' (1917)
* ''The Phantom Riders'' (1918)
* ''Wild Women'' (1918)
* ''Thieves' Gold'' (1918)
* ''The Scarlet Drop'' (1918)
* ''Hell Bent'' (1918)
* ''A Woman's Fool'' (1918)
* ''Three Mounted Men'' (1918)
* ''Roped'' (1919)
* ''The Fighting Brothers'' (1919)
* ''A fight for love'' (1919)
* ''By Indian Post'' (1919)
* ''The Rustlers'' (1919)
* ''Bare Fists'' (1919)
* ''Gun Law'' (1919)
* ''The Gun Packer'' (1919)
* ''Riders of Vengeance'' (1919)
* ''The Last Outlaw'' (1919)
* ''The Outcasts of Poker Flat'' (1919)
* ''The Ace of the Saddle'' (1919)
* ''The Rider of the Law'' (1919)
* ''A Gun Fightin' Gentleman'' (1919)
* ''Marked Men'' (1919)
* ''The Prince of Avenue'' (1920)
* ''The Girl in No. 29'' (1920)
* ''Hitchin' Posts'' (1920)
* '' Just Pals'' (1920), Fox-20th Century
* '' The Big Punch'' (1920), Fox-20th Century
* '' The Freeze Out'' (1921)
* '' The wallop'' (1921)
* '' Desperate Trails'' (1921)
* '' Action'' (1921)
* '' Sure Fire'' (1921)
Dêrnei oer nei Fox
* '' Jackie'' (1921)
'''As John Ford:'''
* ''Hoodman Blind'' (1923)
* ''The Iron Horse'' (1924)
* ''Kentucky Pride'' (1925)
* ''3 Bad Men'' (1926)
* ''Upstream'' (1927)
* ''Hangman's House'' (1928), produsint &amp; regisseur

=== Lûdsfilms ===
* ''Mother Machree'' (1928),
* ''[[Four Sons]]'' (1928)
* ''Riley the Cop'' (1928)
* ''Strong Boy'' (1929)
* ''[[The Black Watch]]'' (1929)
* ''Salute'' (1929)
* ''[[Men Without Women (film)|Men Without Women]]'' (1930)
* ''[[Born Reckless (film út 1930)|Born Reckless]]'' (1930)
* ''[[Up the River]]'' (1930)
* ''The Brat'' (1931)
* ''[[Arrowsmith (film)|Arrowsmith]]'' (1931)
* ''[[Airmail (film)|Airmail]]'' (1932)
* ''[[Flesh (film út 1932)|Flesh]]'' (1932)
* ''Pilgrimage'' (1933)
* ''Doctor Bull'' (1933)
* ''[[The Lost Patrol (film út 1934)|The Lost Patrol]]'' (1934)
* ''The World Moves On'' (1934)
* ''[[Judge Priest]]'' (1934)
* ''The Whole Town's Talking'' (1935)
* ''[[The Informer]]'' (1935)
* ''Steamboat Round the Bend'' (1935)
* ''The Prisoner of Shark Island'' (1936)
* ''[[Mary of Scotland (film)|Mary of Scotland]]'' (1936)
* ''The Plough and the Stars'' (1936)
* ''[[Wee Willie Winkie]]'' (1937)
* ''Four Men and a Prayer'' (1938)
* ''[[The Hurricane (film út 1937)|The Hurricane]]'' (1937)
* ''[[Submarine Patrol]]'' (1938)
* ''[[Stagecoach (film út 1939)|Stagecoach]]'' (1939)
* ''[[Young Mr. Lincoln]]'' (1939)
* ''[[Drums Along the Mohawk]]'' (1939)
* ''[[The Grapes of Wrath (film)|The Grapes of Wrath]]'' (1940)
* ''[[The Long Voyage Home]]'' (1940)
* ''Tobacco Road'' (1941)
* ''[[How Green Was My Valley]]'' (1941)
* ''[[They Were Expendable]]'' (1945)
* ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]'' (1946)
* ''[[The Fugitive (film út 1947)|The Fugitive]]'' (1947)
* ''[[Fort Apache]]'' (1948)
* ''[[3 Godfathers]]'' (1948)
* ''[[Pinky (film út 1949)|Pinky]]'' (1949, uncredited)
* ''[[She Wore a Yellow Ribbon]]'' (1949)
* ''Wagonmaster'' (1950)
* ''[[Rio Grande (film)|Rio Grande]]'' (1950)
* ''When Willie Comes Marching Home'' (1950)
* ''[[The Quiet Man]]'' (1952)
* ''[[What Price Glory?]]'' (1952)
* ''The Sun Shines Bright'' (1953)
* ''[[Mogambo]]'' (1953)
* ''The Long Gray Line'' (1955)
* ''[[Mister Roberts]]'' (1955, replaced by [[Mervyn LeRoy]])
* ''The Bamboo Cross'' (1955), makke foar telefyzje
* ''[[The Searchers (film)|The Searchers]]'' (1956)
* ''[[The Wings of Eagles]]'' (1957)
* ''[[The Rising of the Moon (film út 1957)|The Rising of the Moon]]'' (1957)
* ''[[The Last Hurrah]]'' (1958)
* ''[[Gideon of Scotland Yard]]'' (1958) (FK: [[Gideon's Day (film)]])
* ''[[The Horse Soldiers]]'' (1959)
* ''[[Sergeant Rutledge]]'' (1960)
* ''[[The Alamo (film út 1960)|The Alamo]]'' 
* ''[[Two Rode Together]]'' (1961)
* ''[[The Man Who Shot Liberty Valance]]'' (1962)
* ''[[How the West Was Won (film)|How the West Was Won]]'' (1962, foar in part)
* ''[[Donovan's Reef]]'' (1963)
* ''[[Cheyenne Autumn]]'' (1964)
* ''[[7 Women]]'' (1966)

{{DEFAULTSORT:Ford, John}}
[[Kategory:Amerikaansk stomme-filmregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]]
[[Kategory:Oscar-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Amerikaansk admiraal]]
[[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Iersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1894]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1973]]</text>
      <sha1>029litliwdfogzm10nxkfy30zr8cypm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jelle Krol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63579</id>
    <revision>
      <id>1228915</id>
      <parentid>1222875</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekstman</username>
        <id>1675</id>
      </contributor>
      <comment>ôfbylding</comment>
      <origin>1228915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3291" sha1="pe6dj6p5pqwsqo9914bquo690tlncs6" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Jelle Krol oan it wurd by de iepening fan de Douwe Kalma-útstalling, 1996-04-03, signatuur Douwe Kalma-útstalling FLMD F-0006.jpg
| ôfbyldingstekst              = Jelle Krol (1996)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                        = [[1957]]
| berteplak                    = [[Drachten]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]]
| berop/amt                    = [[taalkundige]]
| aktyf as                     = [[oersetter]]
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = brocht yn [[1984]] in [[proaza]]-&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[oersetting]] fan ''[[Beowulf]]'' út
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Jelle Krol''' ([[Drachten]], [[1957]]) is in [[Fryslân|Frysk]] [[taalkundige]], [[oersetter]] en [[frisist]]. Hy wurke as fakreferint by [[Tresoar]] oant syn pinsjoen yn 2025. &lt;ref&gt; [https://friesland.headliner.nl/item/ofskied-fan-jelle-krol-by-tresoar-de-kribbekeurichheden-yn-de-fryske-literatuer-lc-107604 Ofskied fan Jelle Krol by Tresoar: de kribbekeurichheden yn de Fryske literatuer, Ljouwerter Krante, 12 augustus 2025] &lt;/ref&gt;

Krol studearre [[Ingelsk]] en [[Frysk]] oan de [[Universiteit Grins]]. Fan 1983 oant 1990 wie er redakteur fan [[Trotwaer]]. 

Yn [[1984]] brocht er tegearre mei [[Popke van der Zee]] in [[Frysk]]e [[proaza]]-oersetting fan it [[Aldingelsk]]e [[epos]] ''[[Beowulf]]'' út. Teffens wie er behelle yn de gearstalling en útjefte fan û.m. de ''Samle Fersen'' fan [[Douwe Tamminga]], yn [[2011]].

Fan 1993 oant 1998 krewearre er foar de minderheidstalen yn Jeropa as bestjoerslid fan it [[European Bureau for Lesser Used Languages]]. In kar út syn yn 'e ''[[Ljouwerter Krante]]'' publisearre resinsjes fan Frysk proaza ferskynde yn 2000 ûnder de titel ''Swietwei nei de ein''.

Yn 2018 ferskynde syn [[proefskrift]] ''Combative Minority Literature Writers in the Aftermath of the Great War'', in ferhanneling oer it krewearjen foar emansipaasje fan harren minderheidstaal fan [[Douwe Kalma|Kalma]] (Frysk), [[Saunders Lewis]] ([[Welsk]]), [[Hugh MacDiarmid]] ([[Skotsk]]) en [[Rparz Hemon]] ([[Bretonsk]]).

== Keppeling om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=krol003 Jelle Krol yn de [[DBNL]]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Dykstra, Klaes, en Oldenhof, Bouke}}, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert, 1997 (Afûk), ISBN 9 07 00 10 526, s. 159.
* [http://katalogus.tresoar.nl/xslt/DB=1/SET=4/TTL=11/NXT?FRST=1 Lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar] (deade link)
* [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0016.php ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'' (2006) yn de DBNL]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Krol, Jelle}}
[[Kategory:Frysk taalkundige]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1957]]</text>
      <sha1>pe6dj6p5pqwsqo9914bquo690tlncs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228924</id>
      <parentid>1228915</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3295" sha1="414h6ahirl7vt1yri2vsltu1ata9ojx" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Jelle Krol oan it wurd by de iepening fan de Douwe Kalma-útstalling, 1996-04-03, signatuur Douwe Kalma-útstalling FLMD F-0006.jpg
| ôfbyldingstekst              = Jelle Krol (1996)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                        = [[1957]]
| berteplak                    = [[Drachten]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]]
| berop/amt                    = [[taalkundige]]
| aktyf as                     = [[oersetter]]
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = brocht yn [[1984]] in [[proaza]]-&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[oersetting]] fan ''[[Beowulf]]'' út
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Jelle Krol''' ([[Drachten]], [[1957]]) is in [[Fryslân|Frysk]] [[taalkundige]], [[oersetter]] en [[frisist]]. Hy wurke as fakreferint by [[Tresoar]] oant syn pinsjoen yn 2025.&lt;ref&gt; [https://friesland.headliner.nl/item/ofskied-fan-jelle-krol-by-tresoar-de-kribbekeurichheden-yn-de-fryske-literatuer-lc-107604 Ofskied fan Jelle Krol by Tresoar: de kribbekeurichheden yn de Fryske literatuer, Ljouwerter Krante, 12 augustus 2025] &lt;/ref&gt;

Krol studearre [[Ingelsk]] en [[Frysk]] oan de [[Universiteit Grins]]. Fan 1983 oant 1990 wie er redakteur fan [[Trotwaer]]. 

Yn [[1984]] brocht er tegearre mei [[Popke van der Zee]] in [[Frysk]]e [[proaza]]-oersetting fan it [[Aldingelsk]]e [[epos]] ''[[Beowulf]]'' út. Teffens wie er behelle yn de gearstalling en útjefte fan û.m. de ''Samle Fersen'' fan [[Douwe Tamminga]], yn [[2011]].

Fan 1993 oant 1998 krewearre er foar de minderheidstalen yn Jeropa as bestjoerslid fan it [[European Bureau for Lesser Used Languages]]. In kar út syn yn 'e ''[[Ljouwerter Krante]]'' publisearre resinsjes fan Frysk proaza ferskynde yn 2000 ûnder de titel ''Swietwei nei de ein''.

Yn 2018 ferskynde syn [[proefskrift]] ''Combative Minority Literature Writers in the Aftermath of the Great War'', in ferhanneling oer it krewearjen foar emansipaasje fan harren minderheidstaal fan [[Douwe Kalma|Kalma]] (Frysk), [[Saunders Lewis]] ([[Welsk]]), [[Hugh MacDiarmid]] ([[Skotsk]]) en [[Rparz Hemon]] ([[Bretonsk]]).

== Keppeling om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=krol003 Jelle Krol yn de [[DBNL]]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Dykstra, Klaes, en Oldenhof, Bouke}}, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert, 1997 (Afûk), ISBN 9 07 00 10 526, s. 159.
* [http://katalogus.tresoar.nl/xslt/DB=1/SET=4/TTL=11/NXT?FRST=1 Lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar] (deade link)
* [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0016.php ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'' (2006) yn de DBNL]
----
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Krol, Jelle}}
[[Kategory:Frysk taalkundige]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1957]]</text>
      <sha1>414h6ahirl7vt1yri2vsltu1ata9ojx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan Kooistra (1959)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71959</id>
    <revision>
      <id>1228913</id>
      <parentid>1193993</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tekstman</username>
        <id>1675</id>
      </contributor>
      <comment>ôfbylding</comment>
      <origin>1228913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="6rnntnkv38sm08tlb91nbsmcoqhmm50" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Jan Kooistra lêst yn it Skriuwershûs fan it FLMD foar út de bondel 'Dame fan myn dagen' dêr't er krekt it earste eksimplaar fan krigen hat, signatuur Kooistra, Jan F-0001.jpg
| ôfbyldingtekst        = Jan Kooistra lêst yn it Skriuwershûs fan it FLMD foar út de bondel 'Dame fan myn dagen' dêr't er krekt it earste eksimplaar fan krigen hat (1992)
| ôfbyldingsbreedte     = 
| echte namme           = Jan Kooistra
| oar pseudonym         = 
| nasjonaliteit         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                 = [[15 febrewaris]] [[1959]]
| berteplak             = [[Wâlterswâld]] ([[Fryslân]])
| stoarn                = 
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]]
| taal                  = [[Nederlânsk]]
| sjenre                = [[poëzij]]
| perioade              = 
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = [[Rely Jorritsmapriis]] 1995, 1996 &lt;br&gt;&lt;small&gt;(foar ''De Komst fan Romeo'', &lt;br&gt;resp. ''De Dei fan de Gershipper'')&lt;/small&gt;
| jierren aktyf         = [[1981]] – no
| webside               = ''gjint''
}}
'''Jan Kooistra''' ([[Wâlterswâld]], [[15 febrewaris]] [[1959]]) is in Frysk [[dichter]]. Hy wennet yn Anloo ([[Drinte]]), mar is hikke en tein yn Wâlterswâld. Nei de middelbere skoalle folge er de oplieding foar [[ûnderwizer]] oan de Pedagogyske Akademy yn Dokkum. Nei dy oplieding studearre er [[Nederlânsk]] yn Ljouwert en Grins.

Kooistra waard yn 1980 wat bekend mei it gedicht 'Himpen yn de simmerreen' yn De striid om de gouden lier, in tf-útstjoering fan de finale fan it Nationaal Concours Zondagsdichters organisearre troch it [[Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek|CPNB]] om it hûndertjierrich bestean te fieren. De sjuery wie de Fryske taal net machtich en koe it gedicht net goed beoardiele. De 'winner fan de Fryske lânstreek' krige dêrom in earfolle fermelding.

Kooistra debutearre yn it literêre tydskrift [[Hjir]] dêr't er fan 1983 oant 1998 yn de redaksje siet. Hy publisearre fierder ûnder oare yn de [[Fryske Skriuwerskalinder]], [[Operaesje Fers]] en Literair Akkoord. Sûnt 2018 is hy lid fan it Frysk dichterskollektyf Rixt en binne der gedichten fan him op dy webside te finen. Ek publisearret er noch yn it Fryske tydskrift [[Ensafh]].

De gedichten yn syn earste bondels binne noch skreaun yn it [[Wâldfrysk]]. Letter skeakele Kooistra oer yn it [[standertfrysk]]. Syn gedichten binne meast klankryk en ritmysk en geane oer tema’s as [[leafde]], langstme en minsklik tekoart, faak kombinearre mei de natuer en de seizoenen.

== Bibliografy ==
* 1981 : ''Ballads''
* 1984 : ''De Sulveren Apels fan de Moanne''
* 1992 : ''Dame fan myn Dagen''
* 1998 : ''Gershipper''
* 2014 : ''Blues fan 'e sângrûn''

== Prizen ==
* 1995 : [[Rely Jorritsmapriis]] foar ''De Komst fan Romeo''
* 1996 : Rely Jorritsmapriis foar ''De Dei fan de Gershipper''

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.frieseliteratuur.nl/jan-kooistra/ Fryske literatuerside fan Jelle van der Meulen]
* [https://rixt.frl/dielnimmende-dichters/jan-kooistra/ Rixt Frysk dichterskollektyf], [https://eng.rixt.frl/participating-poets/jan-kooistra/ Yn it Ingelsk]
* [https://www.youtube.com/watch?v=qfn-PcLDcVY Keppelfeest Wâlterswâld, dichter Jan Kooistra draacht ''Werom nei Wâlterswâld'' foar by syn bertehûs Achter de Hale 5.]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bcea22 Skriuwersynformaasje by Sirkwy]
}}

{{DEFAULTSORT:Kooistra, Jan}}
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Persoan berne yn Wâlterswâld]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>6rnntnkv38sm08tlb91nbsmcoqhmm50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hossein Hamadani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85713</id>
    <revision>
      <id>1228876</id>
      <parentid>1036466</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5260" sha1="iudvkto373kcce46ywjnv6z9zayuqq8" xml:space="preserve">{{Militêr
| ôfbylding                    = Sardar Hossein Hamedani (2).jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 160px
| namme                        = Hossein Hamadani
| namme folút                  = حسىن همدانى (&quot;Hossein Hamadani&quot;)
| bynamme                      = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iraan]]sk
| berne                        = [[1 jannewaris]] [[1951]]
| berteplak                    = [[Hamadan|Hamadān]] ([[Iraan]])
| stoarn                       = [[7 oktober]] [[2015]]
| stjerplak                    = [[Aleppo]] ([[Syrje]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Iran (1964).svg|20px]] [[Perzen|Perzysk]]
| tsjinsttiid                  = [[1970]] – [[2015]]
| yn tsjinst fan               = [[File:State Flag of Iran (1964-1980).svg|20px]] [[Iran|Keizerryk Iraan]] &lt;small&gt;(1970-79)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran|Islam. Rep. Iraan]] &lt;small&gt;(1979-2015)
| legerûnderdiel               = lânmacht &lt;br&gt;●[[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|10px]] [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(1979-2015)&lt;/small&gt;
| heechste rang                = generaal-majoar 
| befel                        = 
| konflikt(en)                 = [[Koerdyske Opstân yn Iran (1979)|Koerdyske Opstân]] &lt;br&gt;[[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] &lt;br&gt;[[Syryske Boargeroarloch]]
| treffen(s)                   = 
| ûnderskiedings               = [[File:Fath Medal.jpg|30px]] Oarder fan Fath (2x)
| oar wurk                     = 
| offisjele webside            = 
}}
'''Hossein Hamadani''' ([[Perzysk]]: حسىن همدانى; [[Hamadan|Hamadān]], [[1 jannewaris]] [[1951]] – [[Aleppo]], [[7 oktober]] [[2015]]) wie in foaroansteand [[Iraan]]sk [[generaal]], dy't sûnt de [[Islamityske Revolúsje]] fan [[1979]] yn it Iraanske leger opklom ta in hege posysje yn 'e [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]]. Hamadani focht û.m. yn 'e [[Koerdyske Opstân yn Iran (1979)|Koerdyske Opstân]] en de [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]]. Yn [[2015]] sneuvele er ûnder de [[Syryske Boargeroarloch]] yn 'e striid tsjin 'e [[terrorisme|terroristen]] fan 'e saneamde [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje|Islamityske Steat]].

==Libben en wurkpaad==
Hamadani waard yn [[1951]] berne yn 'e westlike [[Iraan]]ske stêd [[Hamadan|Hamadān]]. Sûnt [[1970]] tsjinne er yn it Iraanske leger. Hy ûnderskate him yn [[1979]] by it delslaan fan 'e [[Koerdyske Opstân yn Iran (1979)|Koerdyske Opstân]] dy't útbriek nei de [[Islamityske Revolúsje]] wêrby't de [[sjah]] ôfset wie. Neitiid klom er fierder op ûnder de [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] fan [[1980]]-[[1988]], wêrby't er û.m. in nije, [[kommunisme|kommunistyske]] opstân yn [[Iraansk-Koerdistan]] de kop yndrukte.
[[File:Funeral of Hossein Hamadani (1).jpg|left|thumb|250px|De steatsbegraffenis fan Hossein Hamadani yn [[Teheran]].]]

Yn [[2005]] waard Hamadani beneamd ta pleatsferfangend kommandant fan 'e [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]], it tige ynfloedrike elite-ûnderdiel fan it Iraanske leger. Yn 'e mande mei generaal [[Mohammed Ali Djafari]] wie Hamadani oan 'e earen ta behelle yn it smoaren fan it [[folksprotest yn Iraan nei de ferkiezings fan 2009]]. Fan [[2009]] oant [[2014]] stied er oan it haad fan it Rassûlollah Korps fan 'e Revolúsjonêre Garde, mei it befel oer de Iraanske haadstêd [[Teheran]] en omkriten. Sûnt [[14 april]] [[2011]] wiene der ynternasjonale sanksjes tsjin him persoanlik fan krêft fanwegen syn rol yn [[2009]].

Hamadani wie de [[auteur]] fan in [[autobiografy]] wêrfan't de titel oerset wurde kin as ''Broer, It Is in Plicht''. Yn [[2015]] waard er útstjoerd nei [[Syrje]], dêr't er as adviseur tsjinje moast foar it mei Iraan befreone, mar troch ûnderskate groepen opstannelingen yn it nau brochte rezjym fan [[diktator]] [[Basjar al-Assad]]. Teffens stie Hamadani oan it haad fan it [[Quds Detasjemint]] fan 'e Revolúsjonêre Garde, dat yn 'e [[Syryske Boargeroarloch]] aktyf militêre operaasjes ûndernaam ta stipe fan it Syryske regearingsleger. Op [[7 oktober|7&amp;nbsp;oktober]] [[2015]] kaam Hamadani om yn 'e Syryske stêd [[Aleppo]], by in oanfal troch de [[terrorisme|terroristyske]] opstannelingebeweging [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje|Islamityske Steat]].

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.dailymail.co.uk/wires/reuters/article-3266102/Iranian-Revolutionary-Guards-general-killed-Syria-IRGC.html Artikel oer de dea fan Hossein Hamadani yn 'e ''Daily Mail'']
*{{de}}[http://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-iranischer-general-stirbt-bei-kaempfen-nahe-aleppo-a-1057032.html Artikel oer de dea fan Hossein Hamadani yn ''Der Spiegel'']

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hossein_Hamadani ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Hamadani, Hossein}}
[[Kategory:Iraansk generaal]]
[[Kategory:Persoan dy't omkommen is yn in oarlochssitewaasje op lân]]
[[Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Syryske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1951]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2015]]</text>
      <sha1>iudvkto373kcce46ywjnv6z9zayuqq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johnni Black</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116083</id>
    <revision>
      <id>1228862</id>
      <parentid>1227602</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppelings om utens */ kt</comment>
      <origin>1228862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9375" sha1="b1c8oibbrhtif5zlqt4cfybd95bnd13" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              = James DiGiorgio Johnni Black.jpg
| ôfbyldingstekst        = Johnni Black mei [[regisseur]] [[James DiGiorgio]] yn [[1999]].
| ôfbyldingsbreedte      = 
| oare artystenammen     = 
| echte namme            = Laurie Golem
| nasjonaliteit          = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                  = [[14 jannewaris]] [[1968]]
| berteplak              = [[Calumet City (Illinois)|Calumet City]] ([[Illinois (steat)|Illinois]])
| stoarn                 = 
| stjerplak              = 
| etnisiteit             = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Angelsaksyske Amerikanen|Angelsaksysk&amp;nbsp;Amerikaansk]] &lt;br&gt;[[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italjanen|Italjaansk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]], &lt;br&gt;[[regisseur]]
| jierren aktyf          = [[1995]] – [[2002]]
| webside                = 
}}
'''Johnni Black''', echte [[namme]]: '''Laurie Golem''' ([[Calumet City (Illinois)|Calumet City]] ([[Illinois (steat)|Illinois]]), [[14 jannewaris]] [[1968]]), is in rêstend [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]], [[pornografysk aktrise]] en [[regisseur]], dy't fan mingd [[Angelsaksyske Amerikanen|Angelsaksysk&amp;nbsp;Amerikaansk]] en [[Italjanen|Italjaansk]] [[etnyske groep|etnysk]] [[komôf]] is. Hja sette yn [[1995]] útein mei in [[wurkpaad]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[porno]]yndustry en spile yn in grut tal [[pornofilm|films]]. Black har [[artystenamme]] waard gauris op ferskate manearen mis[[stavere]], mei as meast foarkommende farianten Johnnie Black en Johnny Black. Yn [[1998]] wûn se de prestizjeuze [[AVN Award]] yn 'e kategory bêste nije stjer. Yn [[2002]] beëinige Black har karriêre as [[pornoaktrise]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
Black waard yn [[1968]] [[berne]] yn [[Calumet City (Illinois)|Calumet City]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] Illinois, as de jongste fan fjouwer [[dochter]]s yn it [[gesin]] fan har [[âlden]]. Har [[mem]] is fan [[Italjanen|Italjaansk]] [[komôf]], en Black waard [[roomsk-katolisisme|roomsk]] [[opfieding|grutbrocht]] en gie nei roomske skoallen. Neffens harsels wiene har âlden tige [[konservatisme|konservatyf]] en waard der by harren thús beslist net oer [[seks]] en [[seksualiteit]] praat doe't se lyts wie. Nei't se de [[middelbere skoalle]] trochrûn hie, folge Black in [[oplieding]] yn 'e [[psychology]] oan 'e [[Steatsuniversiteit fan Illinois]], dêr't se yn [[1990]] ôfstudearre mei in [[bachelor]]titel.
[[File:Johnni black.jpg|left|thumb|180px|Johnni Black yn [[2006]].]]

===Militêre tsjinst===
Neitiid naam Black tsjinst yn it [[Amerikaanske Leger]]. Se lei te [[Fort Bragg]], yn [[Noard-Karolina]], en naam yn [[1991]] yn it gebiet fan 'e [[Perzyske Golf]] ûnder de [[Earste Golfoarloch]] tsjin [[Irak]] diel oan [[Operaasje Desert Storm]]. Yn har tiid yn it [[leger (lânmacht)|leger]] ûntjoech se har ta springmaster by de [[parasjute|parasjutisten]] en ta [[hospik]]. Uteinlik klom se op ta de [[militêre rang|rang]] fan [[kaptein (rang)|kaptein]]. Yn it leger mette se ek har earste [[man (oarehelte)|man]] David Johnson, dy't in [[sersjant-ynstrukteur]] wie. Hja [[troude]]n yn [[oktober]] [[1995]] en setten frijwol daliks útein mei eksperiminten op it mêd fan [[biseksualiteit]] en mei in libben as [[swingen (seksualiteit)|swingers]]. Op [[1 maaie]] [[1996]] swaaide Black earfol ôf út it Amerikaanske Leger, wêrnei't sy en har man harren yn [[Los Angeles]] fêstigen.

===Pornokarriêre===
Black makke yn [[1995]] har [[debút]] yn in [[pornografyske film]] en spile yn seis films ear't se ôfswaaide út it leger. Dy films waarden lykwols pas frijjûn foar algemien distribúsje nei't se it leger farwol sein hie. Fan alle seis waarden boppedat de opnamen bywenne troch har man, dy't neitiid har [[ympressario]] waard. Black har earste 'offisjele' [[rol]] as [[pornoaktrise]] hie se yn 'e film ''Anal Maniacs 4'', út [[1996]]. Neffens de [[Internet Adult Film Database]] (IAFD) spile Black ûnder har [[karriêre]] yn totaal yn 335 films, û.m. foar sokke foaroansteande [[filmstudio|labels]] as [[Sin City (filmstudio)|Sin City]], [[Adam &amp; Eve (bedriuw)|Adam &amp; Eve]], [[Elegant Angel]], [[Jill Kelly Productions]], [[VCA Pictures]], [[Wicked Pictures]], [[Vivid Entertainment]], [[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]], [[Devil's Film]] en [[Anabolic Video]]. Fierders wurke se ek wol foar minder bekende [[filmstudio|studio's]], lykas [[Metro (pornografyske filmstudio)|Metro]], [[Leisure Time Entertainment]], [[Coast to Coast Video]], [[Legend Video]] en [[Caballero Home Video]].
[[File:James DiGiorgio Johnni Black 2.jpg|right|thumb|250px|Johnni Black mei [[regisseur]] [[James DiGiorgio]] yn [[1999]].]]

Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[porno]]yndustry waard Black al rillegau bekend om har [[sport|altetyske]] [[minklik lichem|lichem]], har lûdroftigens ûnder de [[seks]] en har fermogens op it mêd fan [[anale seks]] en [[dûbele penetraasje]] (har [[biedwurd]] wie &quot;neat is te grut foar myn [[anus|kont]]&quot;). In anale [[gangbang]]sêne mei fjouwer [[negroïde ras|swarte]] [[tsjinspiler]]s dy't [[militêr unifoarm|militêre unifoarmen]] droegen, kaam yn it [[Amerikaanske Leger]] bekend te stean as &quot;Johnni's rekrutearringsfilm&quot;. Yn [[1997]] waard se nominearre foar de [[CAVR Award]] yn 'e kategory bêste nije stjer, en dat jiers en yn [[1998]] wûn se de CAVR Award foar meast [[seksy]] stjer twa jier efterinoar. Boppedat waard har yn [[1998]] ek de prestizjeuze [[AVN Award]] (de [[Oscar]] fan 'e pornowrâld) takend yn 'e kategory bêste nije stjer.

Njonken har [[aktearwurk]] wie Black ek aktyf as [[neakenmodel]] en posearre se foar [[fotoreportaazje]]s yn ferskate [[neakenblêd]]en. Fierders rjochte se in eigen [[filmstudio|produksjestudio]] op mei de namme [[JB Productions]], en yn [[1998]] [[regissearre]] se sels twa pornofilms, ntl. ''Rubber Riders'' en ''Chasin' Pink''. Ek liende se har namme oan twa [[seksboartersguod]]produkten, Johnni Black's Sensual Hot Wax en Johnni Black's [[Sineeske baltsjes|Anal Beads]].

===Priveelibben===
Black hie har goedroomske [[âlden]] en [[suster]]s net ferteld oer har nije wurkpaad as pornoaktrise, mar de moard kaam út doe't har heit-en-dy yn [[1997]] in [[reklame]]katalogus fan 'e pornografyske filmstudio [[Adam &amp; Eve (bedriuw)|Adam &amp; Eve]] by de post krigen, dêr't har films út en tenei yn beljochte waarden. Har âlden wiene, sêft útdrukt, net sa gelokkich mei Black har beropskar. Nei't Black yn [[april]] [[2002]] fan har earste man [[skieding (houlik)|skieden]] wie, loek se har werom út 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[porno]]yndustry. Se ferliet Los Angeles en ferhuze werom nei [[Chicago]], dêr't se [[sekretaresse]] waard op in [[abbekaat|abbekatekantoar]]. Neitiid is se wertroud.

==Lichemsskaaimerken==
[[File:Johnni Black Mark Kernes Christi Lake.jpg|right|thumb|250px|Johnni Black mei [[Mark Kernes]] en [[Christi Lake]] by in gearkomste fan 'e [[Free Speech Coalition]] yn [[1999]].]]
Johnni Black is [[jeropide ras|blank]], mei blauwe [[each|eagen]] en [[blûn hier]]. Op har [[gesicht]] en [[minsklik lichem|boppelichem]] hat se in soad [[skeinsprút|skeinspruten]]. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65&amp;nbsp;m lang, mei (alteast ûnder har karriêre yn 'e [[porno]]yndustry) in gewicht fan 59&amp;nbsp;kg. Se hat [[beha|kupmaat]] 37C, dêr't se in [[boarstfergrutting]]soperaasje foar ûndergien hat. Behalven troch har [[earlel]]len hat se gjin [[piercing]]s en likemin hat se [[tatoeaazje]]s.

==Prizen en nominaasjes==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Priis
! Resultaat
! Kategory
! Foar har optreden yn
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| '''1997'''
|rowspan=&quot;2&quot;| [[CAVR Award]]
|nominearre
|bêste nije stjer
|n.f.t.
|-
|wûn
|meast [[seksy]] stjer
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| '''1998'''
| [[AVN Award]]
|wûn
|bêste nije stjer
|n.f.t.
|-
| [[CAVR Award]]
|wûn
|meast seksy stjer
|n.f.t.
|}

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://www.imdb.com/name/nm0085355/ Biografy en filmografy fan Johnni Black yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* {{en}}[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=johnniblack/gender=f/johnni-black.htm Biografyske gegevens en filmografy fan Johnni Black yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
* {{en}}[https://www.freeones.com/html/j_links/bio_Johnni_Black.php Biografyske gegevens fan Johnni Black op ''FreeOnes'']

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.imdb.com/name/nm0085355/ Biografy en filmografy fan Johnni Black yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=johnniblack/gender=f/johnni-black.htm Biografyske gegevens en filmografy fan Johnni Black yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
* [https://www.freeones.com/html/j_links/bio_Johnni_Black.php Biografyske gegevens fan Johnni Black op ''FreeOnes'']
* [http://www.boobpedia.com/boobs/Johnni_Black Beheinde biografy fan Johnni Black]
}}

{{DEFAULTSORT:Black, Johnni}}
[[Kategory:Amerikaansk ofsier]]
[[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Amerikaansk ferpleechkundige]]
[[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]]
[[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk pornoregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk administratyf meiwurker]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1968]]</text>
      <sha1>b1c8oibbrhtif5zlqt4cfybd95bnd13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Earste Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>116085</id>
    <revision>
      <id>1228873</id>
      <parentid>873935</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>873935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1480" sha1="fhrjb259tqoizuo373y0zt9vog6vx98" xml:space="preserve">[[Kategory:Oarloch yn Aazje]]
[[Kategory:Skiednis fan Irak]]
[[Kategory:Skiednis fan Koeweit]]
[[Kategory:Skiednis fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Irak]]
[[Kategory:Oarloch fan Koeweit]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Oarloch fan it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Frankryk]]
[[Kategory:Oarloch fan Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Oarloch fan Argentynje]]
[[Kategory:Oarloch fan Austraalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Bachrein]]
[[Kategory:Oarloch fan Bangladesj]]
[[Kategory:Oarloch fan Belgje]]
[[Kategory:Oarloch fan Denemark]]
[[Kategory:Oarloch fan Egypte]]
[[Kategory:Oarloch fan de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Oarloch fan de Filipinen]]
[[Kategory:Oarloch fan Grikelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Hongarije]]
[[Kategory:Oarloch fan Itaalje]]
[[Kategory:Oarloch fan Kanada]]
[[Kategory:Oarloch fan Katar]]
[[Kategory:Oarloch fan Marokko]]
[[Kategory:Oarloch fan Nederlân]]
[[Kategory:Oarloch fan Niger]]
[[Kategory:Oarloch fan Nij-Seelân]]
[[Kategory:Oarloch fan Noarwegen]]
[[Kategory:Oarloch fan Oman]]
[[Kategory:Oarloch fan Pakistan]]
[[Kategory:Oarloch fan Poalen]]
[[Kategory:Oarloch fan Senegal]]
[[Kategory:Oarloch fan Singapoer]]
[[Kategory:Oarloch fan Spanje]]
[[Kategory:Oarloch fan Súd-Koreä]]
[[Kategory:Oarloch fan Sweden]]
[[Kategory:Oarloch fan Syrje]]
[[Kategory:Oarloch fan Tsjechoslowakije]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1990]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]</text>
      <sha1>fhrjb259tqoizuo373y0zt9vog6vx98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>116086</id>
    <revision>
      <id>1228863</id>
      <parentid>873936</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>873936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="rgl7stzspffb84x5rn4e29kwhxc0a04" xml:space="preserve">[[Kategory:Amerikaansk militêr|Golfoarloch]]
[[Kategory:Militêr yn de Golfoarloch]]</text>
      <sha1>rgl7stzspffb84x5rn4e29kwhxc0a04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228865</id>
      <parentid>1228863</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="5cgzfnv67rjl9f4gu6b7zw6fgbr55qd" xml:space="preserve">[[Kategory:Amerikaansk militêr|Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>5cgzfnv67rjl9f4gu6b7zw6fgbr55qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>116087</id>
    <revision>
      <id>1228866</id>
      <parentid>873937</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Militêr yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>873937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="pto4p2fe18iqp1vr8u6q84nrmu8ccbm" xml:space="preserve">[[Kategory:Militêr nei konflikt|Golfoarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Golfoarloch]]</text>
      <sha1>pto4p2fe18iqp1vr8u6q84nrmu8ccbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228868</id>
      <parentid>1228866</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="qs5im0lkef6d23w2c4919vtuhqsobrt" xml:space="preserve">[[Kategory:Militêr nei konflikt|Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>qs5im0lkef6d23w2c4919vtuhqsobrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>116088</id>
    <revision>
      <id>1228870</id>
      <parentid>873938</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Persoan yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>873938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="5ruzw881io2ksonurrfu0h1f0utdz83" xml:space="preserve">[[Kategory:Persoan nei oarloch|Golfoarloch]]
[[Kategory:Golfoarloch]]</text>
      <sha1>5ruzw881io2ksonurrfu0h1f0utdz83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228872</id>
      <parentid>1228870</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="swhbbsy2hbd5hvk6z68r452xhi4qx0k" xml:space="preserve">[[Kategory:Persoan nei oarloch|Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>swhbbsy2hbd5hvk6z68r452xhi4qx0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Fistful of Warlocks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135450</id>
    <revision>
      <id>1228939</id>
      <parentid>1154608</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6201" sha1="e5djqkhkijdwk82ftrh6blrr6rqciqu" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''A Fistful of Warlocks''
| oarspr. titel                = 
| auteur                       = [[Jim Butcher]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| foarm                        = [[koart ferhaal]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[2017]], [[New York (stêd)|New York]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = [[Baen Books]]
| rige                         = ''[[The Dresden Files (romansearje)|The Dresden Files]]''
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = ''[[Straight Outta Tombstone]]''&lt;br&gt;''[[Brief Cases]]''
| prizen                       = 
| ISBN                         = 
}}
'''''A Fistful of Warlocks''''' is in [[koart ferhaal]] fan it [[fantasysjenre]], skreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[auteur]] [[Jim Butcher]]. It ferhaal, dat [[fertelperspektyf|skreaun is]] yn it [[ik-perspektyf]], spilet yn it [[Wylde Westen]] en fermingt [[urban fantasy]] mei [[western (sjenre)|western]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: &quot;In Fûstfol Warlocks&quot;, en is in ferwizing nei de titel fan 'e klassike [[westernfilm]] ''[[A Fistful of Dollars]]''. ''A Fistful of Warlocks'' giet oer Anastasia Luccio, in warder fan 'e Wite Ried fan Tsjoenderij, dy't yn it Wylde Westen in ''[[warlock]]'' (oftewol in boaze [[tsjoender]]) op 'e hakken sit. It ferhaal makket diel út fan Butcher syn [[romansearje]] ''[[The Dresden Files (romansearje)|The Dresden Files]]''. Hy skreau it foar de [[blomlêzing]] ''[[Straight Outta Tombstone]]'', dêr't ûnder [[redaksje]] fan [[David Boop]] in tal fantasy-westernferhalen yn sammele waard. Dat [[boek]] ferskynde yn [[2017]] by de [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[útjouwerij]] [[Baen Books]]. Yn [[2018]] waard ''A Fistful of Warlocks'' werpublisearre yn Butcher syn eigen [[ferhalebondel]] ''[[Brief Cases]]'', dy't útkaam by [[Ace Books]].
__TOC__
==Ynhâld==
Anastasia Luccio, in warder fan 'e Wite Ried fan Tsjoenderij, efterfolget yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] in ''[[warlock]]'', in boasaardige [[tsjoender]]. It giet om in [[man (sekse)|man]] dy't Alexander Page hjit, en dy't yn [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]] in [[famke]] en har beide [[âlden]] op grouwélige wize [[fermoarde]] hat. It spoar liedt Anastasia nei it [[Wylde Westen]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ta, dêr't sy en har oanhâldend kleiende [[boppenatuerlik]]e [[ryddier]] Karl, dy't eins gjin [[hynder]] mar in [[bûzehappert]] is, yn it rouwe [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] bedarje, yn [[Kansas]].

Yn in [[saloon]] dêre fynt Anastasia einlings en te'n lêsten Page werom, mar ta har skrik is dy dêr yn it selskip fan in trijetal oare ''warlocks''. Wylst Anastasia, dy't mient dat de boaze tsjoenders har noch net opmurken hawwe, oan 'e [[bar (tooch)|bar]] beprakkesearret hoe no, wurdt se oansprutsen troch in fyfde ''warlock'', dy't [[Ingelsk]] sprekt mei in [[Dútsk]] [[aksint (útspraak)|aksint]]. Hy drukt har in [[derringer]] tsjin it liif oan, twingt har om oerein en wol har meinimme út 'e saloon. De oare oanwêzigen lykje net troch te hawwen dat der wat mis is, mar as de ''warlock'' Anastasia mei derút nimme wol, wurdt him ynienen in [[revolver]] tsjin 'e holle oan set troch de [[marshal (plysje)|marshal]], dy't nimmen oars is as [[Wyatt Earp]]. De Dútser moat dan belies jaan, en wurdt opsletten yn in [[sel (finzenis)|sel]] yn it kantoar fan 'e marshal. 
{{Plotbedjer}}
Anastasia wit Earp derfan te oertsjûgjen dat de Dútser in tige gefaarlike [[krimineel]] is, en dat syn trewanten sûnder mis besykje sille om him te befrijen. Midden yn 'e [[nacht]] kriget se gelyk, as de oare fjouwer ''warlocks'' de [[dea]]den fan ''[[boot hill]]'' oproppe om it marshalskantoar oan te fallen. Wylst Earp him de animearre [[liken]] fan it liif hâldt, riidt Anastasia op Karl by de [[gebou]]wen fan Dodge City op nei in [[plat dak]], dêr't de fjouwer ''warlocks'' harren ophâlde. Yn it dêropfolgjende gefjocht wit se twa fan 'e boaze tsjoenders te deadzjen, wylst se Page slim [[ferwûne]]t. Om't hy dejinge is dy't de deaden animearret, falle de liken dan allegear wer dea del.

De fjirde ''warlock'', de [[Ingelsman]] Grevane, wit lykwols te ûntkommen, en as Anastasia harsels ôfliede lit troch dy syn flecht, komt Page har fan efteren oer it mad. Hy wit dat syn wûnen deadlik binne, mar hy is wisberet om Anastasia mei te nimmen yn 'e dea. Hy stiet op it punt om har mei har eigen [[swurd]] de [[kiel]] troch te snijen, as Wyatt Earp wer opdûkt en him troch de holle sjit. Neitiid docht bliken dat de Dútser, in [[nekromânsje|nekromantikus]] (deadetsjoender) dy't Kemmler hjit, út syn finzenskip ûntsnapt is. Earp, dy't it hiele spul kalmkes opnimt, freget Anastasia mei út te [[ôfspraakje|iten]], en de ferlieding is foar har grut om dêroan ta te jaan, mei't se har [[seksuële oantrekking|oanlutsen fielt]] ta de marshal. Mar har plicht ropt: se moat efter Kemmler en Grevane oan foar't harren spoar âld wurdt. En sa riidt se de folgjende [[jûn]]s op in krimmenearjende Karl de ûndergeande [[sinne]] temjitte.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Butcher, Jim}}, ''A Fistful of Warlocks'', yn: {{Aut|Boop, David, red.}}, ''Straight Outta Tombstone'', New York, 2017 (Baen Books), ISBN 978-1 48 14 82 691.
* {{Aut|Butcher, Jim}}, ''A Fistful of Warlocks'', yn: {{Aut|Butcher, Jim}}, ''Brief Cases'', New York, 2018 (Ace Books), ISBN 0 45 14 92 102.
}}
{{The Dresden Files}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

{{DEFAULTSORT:Fistful of Warlocks, A}}
[[Kategory:The Dresden Files]]
[[Kategory:Literêr wurk fan Jim Butcher]]
[[Kategory:Fantasyferhaal]]
[[Kategory:Westernferhaal]]
[[Kategory:Ingelsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Koart ferhaal út 2017]]
[[Kategory:Literatuer oer tsjoenderij]]
[[Kategory:Literatuer oer tsjoenders]]
[[Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer]]

[[en:The Dresden Files short fiction#A Fistful of Warlocks]]</text>
      <sha1>e5djqkhkijdwk82ftrh6blrr6rqciqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasem Soleimani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149250</id>
    <revision>
      <id>1228877</id>
      <parentid>1036525</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18275" sha1="4gfqeusawhnyi7lqgj11wpdn7crt8dg" xml:space="preserve">{{Militêr
| ôfbylding                    = Qasem_Soleiman_in_NAC_conference.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| namme                        = Kasem Soleimani 
| namme folút                  = قاسم سلیمانی‎, ''Qāsem Soleimānī''
| bynamme                      = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Iraan]]sk
| berne                        = [[11 maart]] [[1957]]
| berteplak                    = [[Kanat-e Malek]] ([[Iraan]])
| stoarn                       = [[3 jannewaris]] [[2020]]
| stjerplak                    = [[Bagdad]] ([[Irak]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Iran (1964).svg|20px]] [[Perzen|Perzysk]]
| regionale identiteit         = 
| tsjinsttiid                  = [[1979]] – [[2020]]
| yn tsjinst fan               = [[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[Islamityske Republyk Iraan]]
| legerûnderdiel               = lânmacht &lt;br&gt;●[[File:IRGC-Seal.svg|10px]] [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]] 
| heechste rang                = [[generaal-majoar]] &lt;small&gt;(sûnt 2011)&lt;/small&gt;
| befel                        = [[Kûds Striidkrêften]]
| konflikt(en)                 = [[Koerdyske Opstân yn Iran (1979)|Koerdyske Opstân]] &lt;br&gt;[[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] &lt;br&gt;[[Oarloch yn Afganistan]]&lt;br&gt;[[Oarloch tusken Israel en Hezbollah (2006)|Oarloch tusken Israel en &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Hezbollah (2006)]]&lt;br&gt;[[Syryske Boargeroarloch]]&lt;br&gt;[[Oarloch tsjin Islamityske Steat|Oarloch tsjin IS]]
| treffen(s)                   = [[Operaasje Tarik-ol-Kods]]&lt;br&gt; [[Operaasje Fat-ol-Mobin]] &lt;br&gt;[[Slach om Al-Kûsayr (2013)]] &lt;br&gt;[[Slach om Aleppo]]&lt;br&gt;[[Hama-offinsyf (2017)]]&lt;br&gt; [[Belis fan Amirli]]&lt;br&gt;[[Operaasje Asjoera]]&lt;br&gt;[[Befrijing fan Tikrit]]
| ûnderskiedings               = [[Oarder fan Zolfaghar]]&lt;br&gt;3 × [[Oarder fan Fath]]
| oar wurk                     = 
| offisjele webside            = 
}}
'''Kasem Soleimani''' ([[Perzysk]]: قاسم سلیمانی‎, sekuere [[transliteraasje]]: ''Qāsem Soleimānī'', [[útspr.]]: [ˈɢɒːsemə solei̭ˈmɒːniː], likernôch: &quot;&lt;u&gt;gâ&lt;/u&gt;-see-muh soo-lei-&lt;u&gt;mâ&lt;/u&gt;-nii&quot;) ([[Kanat-e Malek]] [[11&amp;nbsp;maart]] [[1957]] – [[Bagdad]], [[3&amp;nbsp;jannewaris]] [[2020]]) wie in [[Iraan]]sk [[generaal]] en de [[kommandant]] fan 'e [[Kuds Striidkrêften]], in wichtige ôfdieling fan 'e tige ynfloedrike Iraanske [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]]. Hy begûn syn [[militêr]]e [[karriêre]] yn 'e [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] fan 'e [[1980-er jierren]]. Nei de [[terrorist]]yske [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] fan [[9/11]] wied er belutsen by it ûnder fuotten heljen fan it [[Islamitysk Emiraat Afganistan|rezjym fan 'e Taliban]] yn [[Afganistan]]. Letter hie Soleimani in liedende posysje yn 'e [[Syryske Boargeroarloch]] en de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat|Oarloch tsjin IS]]. Begjin [[jannewaris]] [[2020]] waard er [[fermoarde]] by in doelrjochte [[drone|drone-oanfal]] troch de [[Feriene Steaten]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid===
Soleimani waard yn [[1957]] [[berne]] yn it [[doarp]] [[Kanat-e Malek]], yn 'e [[provinsje]] [[Kerman (provinsje)|Kerman]] fan 'e [[Keizerlike Steat Iran|Keizerlike Steat Perzje]]. Syn [[heit]] († [[2017]]) wie [[boer]]. Syn [[mem]] († [[2013]]) hiet Fatemeh. Hy hie fiif [[suster]]s en ien [[broer]], Sochrab, dy't anno [[2017]] [[sipier]] yn in [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] yn [[Teheran]] wie. As [[teenager|opslûpen jonge]] [[ferfear]] er nei de stêd [[Kerman (stêd)|Kerman]], dêr't er as [[boufakker]] wurke om syn [[heit]] te helpen in [[liening]] werom te beteljen. Yn [[1975]] kaam Soleimani te wurkjen foar de pleatslike [[wettersuvering]]. Yn syn [[frije tiid]] died er oan [[gewichtheffen]] en besocht er [[preek|preken]] fan 'e [[sjiïsme|sjiïtyske]] [[geastlike]] [[Hodjat Kamjab]], in beskermeling fan [[Ali Chamenei]].
[[File:Qasem_Soleimani_with_Zolfaghar_Order.jpg|left|thumb|160px|Kasem Soleimani yn [[2019]] mei de [[Oarder fan Zolfaghar]] opspjelde.]]

===Iere militêre karriêre===
Nei de [[Islamityske Revolúsje]], wêrby't yn [[1979]] de [[sjah]] ôfset waard en de sjiïtyske [[geastlikheid]], ûnder lieding fan [[grutajatollah]] [[Rûhollah Chomeini|Chomeini]], oan 'e macht kaam, joech Soleimani him by de [[Revolúsjonêre Garde (Iran)|Revolúsjonêre Garde]], dy't de elite fan 'e [[kriichsmacht]] fan it nije [[rezjym (regear)|rezjym]] foarme. Hoewol't syn [[militêre training]] minimaal west hawwe soe, klom Soleimani fluch op troch de [[militêre rang|rangen]]. Ier yn syn [[militêr]]e [[karriêre]] wied er as sljochtwei [[soldaat]] belutsen by it delslaan fan 'e [[Koerdyske Opstân yn Iran (1979)|Koerdyske Opstân]] fan [[1979]] yn 'e provinsje [[West-Azerbeidzjan (provinsje)|West-Azerbeidzjan]]. 

===Iraaksk-Iraanske Oarloch===
Tsjin 'e tiid dat yn [[septimber]] [[1980]] de [[Iraaksk-Iraanske Oarloch]] ([[1980]]-[[1988]]) útbriek, hie Soleimani it befel oer in [[kompanjy (militêre ienheid)|kompanjy]], dy't bestie út manlju út Kerman dy't er sels [[rekrutearring|rekrutearre]] en traind hawwe soe. Yn dy [[oarloch]] wûn er al rillegau in [[reputaasje]] foar [[moed]] en krige er ferskate kearen [[promoasje (rang)|promoasje]] om't ûnder syn lieding gebiet weromwûn waard dat troch de Irakezen ferovere wie. Uteinlik waard er sels beneamd ta kommandant fan 'e [[41e Tarallah Difyzje]] wylst er noch gjin tritich jier wie. 
[[File:Qasem_Soleimani_received_Zolfaghar_Order_from_Ali_Khamenei_1.jpg|right|thumb|250px|De heechste lieder fan [[Iraan]] [[Ali Chamenei]] spjeldet Kasem Soleimani de [[Oarder fan Zolfaghar]] op.]]

Soleimani naam yn 'e Iraaksk-Iraanske Oarloch diel oan 'e measte [[fjildtocht|militêre operaasjes]] oan it súdlik front. Hy rekke slim [[ferwûne]] yn 'e [[Operaasje Tarik-ol-Kods]], en omskreau de [[Operaasje Fat-ol-Mobin]] yn [[1990]] yn in [[fraachpetear]] as syn 'bêste' offinsyf, omreden fan it súkses dat dêrby mei muoite berikt waard. Soleimani wie ek belutsen by [[kommando]]misjes dy't djip efter de frontlinys op Iraaksk grûngebiet útfierd waarden. It wie yn dy tiid dat er persoanlik yn 'e kunde kaam mei de foaroanlju fan 'e [[Koerdyske minderheid yn Irak]] en fan 'e [[Badr-organisaasje]] fan 'e [[Iraakske sjiïtyske Arabieren]], dy't har ek oankanten tsjin it rezjym fan 'e Iraakske [[diktator]] [[Saddam Hoessein]].

===1990-er jierren===
Nei ôfrin fan 'e oarloch wie Soleimani kommandant fan 'e Revolúsjonêre Garde yn 'e provinsje Kerman. Mei't dat gebiet relatyf tichteby [[Afganistan]] leit, waard it brûkt as trochfierrûte foar [[drugs]] út Afganistan nei [[Turkije]], en dêrwei fierder nei [[Jeropa]]. Soleimani wie sadwaande yn 'e [[1990-er jierren]] benammen aktyf as bestrider fan 'e ynternasjonale [[drugshannel]], dêr't er neffens de berjochten tige effektyf yn wie. 
[[File:Memorial_ceremony_of_Akbar_Hashemi_Rafsanjani_at_Beit_Rahbari_09.jpg|left|thumb|180px|Kasem Soleimani lêst út 'e [[Koraan]] op 'e [[begraffenis]] fan 'e [[Iraan]]ske âld-[[presidint]] [[Akbar Hasjemi Rafsandjani]].]]

It is ûndúdlik wannear't Soleimani krekt it befel krige oer de [[Kûds Striidkrêften]], mar wierskynlik wie dat earne tusken [[10&amp;nbsp;septimber]] [[1997]] en [[21&amp;nbsp;maart]] [[1998]]. De Kûds Striidkrêften binne in [[difyzje (militêre ienheid)|difyzje]] fan 'e Revolúsjonêre Garde dy't him benammen dwaande hâldt mei militêre operaasjes bûten Iraan en mei klandestine militêre operaasjes. 

By de [[Iraanske studinteprotesten (july 1999)|Iraanske studinteprotesten]] fan [[1999]] wie Soleimani ien fan 'e [[ofsier]]en fan 'e Revolúsjonêre Garde dy't in [[brief]] oan [[presidint]] [[Mohammed Chatami]] ûndertekenen, wêryn't drige waard mei militêr yngripen as Chatami de studinterebûlje net sels de kop yndrukke soe.

===2000-er jierren===
Nei de [[terrorist]]yske [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] fan [[9/11]] troch [[Al-Qaida]] op it [[World Trade Center (New York)|World Trade Center]] yn [[New York (stêd)|New York]] en it [[Pentagon]] yn [[Washington, D.C.]], stie Soleimani oan it haad fan in Iraanske delegaasje dy't yn [[Sjenêve]] in moeting hie mei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[diplomaat]] [[Ryan Crocker]]. Der waard in geheime gearwurking oerienkommen om yn [[Afganistan]] it [[Islamitysk Emiraat Afganistan|Islamitysk Emiraat]] fan 'e [[fûnemintalisme|fûnemintalistysk]] [[soennisme|soennityske]] [[Taliban]] ûnder fuotten te heljen, dat in mienskiplike fijân fan it [[sjiïsme|sjiïtyske]] Iraan en de Feriene Steaten wie. Oan dy gearwurking kaam lykwols abrupt in ein doe't de [[Amerikaanske presidint]] [[George W. Bush]] Iraan yn [[jannewaris]] [[2002]] neamde as ien fan 'e trije lannen dy't er oanmurk foar de &quot;[[As fan it Kwea]]&quot; (mei [[Irak]] en [[Noard-Koreä]]).
[[File:Ayatollah_Sayyed_Ali_Khamenei_And_Qasem_Soleimani.jpg|right|thumb|250px|Kasem Soleimani (rj.) yn [[2015]] mei heechste lieder [[Ali Chamenei]] (l.).]]

Yn 'e earste helte fan 'e [[2000-er jierren]] sterke Soleimani de gearwurking fuort tusken de Kûds Striidkrêften en de sjiïtyske [[Hezbollah]]-beweging yn súdlik [[Libanon]]. Yn in fraachpetear út [[oktober]] [[2019]] fertelde er dat er yn [[2006]], ûnder de [[Oarloch tusken Israel en Hezbollah (2006)|Oarloch tusken Israel en Hezbollah]], persoanlik yn Libanon oanwêzich west hie om &quot;tafersjoch te hâlden&quot; op it konflikt. Yn [[2007]] waard Soleimani as ien fan 'e gadingmakkers beskôge om ta kommandant fan 'e hiele Revolúsjonêre Garde beneamd te wurden doe't [[generaal]] [[Jachja Rahim Safavi]] mei [[pinsjoen]] gie. Datselde jiers waard er opnommen op in list fan Iraanske persoanen tsjin wa't sanksjes oplein waarden yn [[Resolúsje 1747 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes|Resolúsje 1747]] fan 'e [[Feilichheidsried]] fan 'e [[Feriene Naasjes]]. 

Yn [[maart]] [[2008]] holp er om yn súdlik Irak in [[wapenstilstân]] te beävensearjen tusken it Iraakske regearingsleger en it [[Leger fan 'e Machdy]], in sjiïtyske [[milysje]]. Yn [[2009]] waard der in rapport lekt wêryn't steld waard dat [[Christopher R. Hill]] en generaal [[Raymond T. Odierno]], de heechstpleatste boargerlike en militêre Amerikaanske funksjonarissen yn Irak op dat stuit, yn it [[kantoar]] fan 'e Iraakske presidint [[Djalal Talabani]] in moeting mei Soleimani hân hiene. Hill en Odierno ûnstrieden letter dat sa'n moeting plakfûn hie. Op [[24&amp;nbsp;jannewaris]] [[2011]] waard Soleimani troch de Iraanske heechste lieder, grutajatollah [[Ali Chamenei]], befoardere ta de rang fan [[generaal-majoar]]. 
[[File:Aleppo_Offensives_2015.svg|left|thumb|200px|De [[Slach om Aleppo]] yn [[2015]].]]

===Syryske Boargeroarloch===
Yn syn hoedanichheid as [[kommandant]] fan 'e Kûds Striidkrêften wie Soleimani nau belutsen by de [[Syryske Boargeroarloch]]. It rezjym fan [[diktator]] [[Basjir al-Assad]] wie ien fan 'e mar in pear goede bûnsgenoaten dy't Iraan yn it [[Midden-Easten]] hie, en der wie it Iraanske regear dan ek alles oan gelegen om 'e [[opstân]] fan 'e [[demokrasy|demokratyske]] [[opposysje (polityk)|opposysje]] yn Syrje, dy't yn [[2011]] útbriek, te ûnderdrukken. Behalven Iraanske troepen fochten ek Hezbollah-striders út Libanon en sjiïtyske milysjes út Irak oan 'e kant fan Assad mei, en fan [[septimber]] [[2015]] ôf mong ek [[Ruslân]] him aktyf yn it konflikt oan 'e kant fan it Syryske regear. 

Yn it neijier fan [[2012]] naam Soleimani persoanlik it befel oer de Iraanske, Libaneeske en Iraakske troepen yn Syrje oer. De [[Slach om Al-Kûsayr (2013)|werovering fan Al-Kûsayr]] op demokratyske rebellen en it terroristyske [[Al-Nûsrafront]], dat bannen ûnderhold me Al-Qaida, wie neffens [[CIA]]-boarnen it wurk fan Soleimani. Hy wie datselde jiers ek de driuwende krêft efter de oprjochting fan 'e [[Nasjonale Definsje Striidkrêften (Syrje)|Nasjonale Definsje Striidkrêften]] (NDF), wêryn't de gearwurking fan alle pro-Assad-partijen formalisearre waard. Ien fan Soleimani syn wichtichste ûnderhearrigen yn Syrje wie [[brigadegeneraal]] [[Hossein Hamadani]], dy't dêr yn [[2015]] op it slachfjild [[sneuvele]]. Yn [[2015]] en [[2016]] spile Soleimani in beslissende rol yn 'e [[Slach om Aleppo]], wêrby't de trijejierrige [[belegering fan Nûbi en Al-Zachraä]] beëinige waard. Yn [[maart]] [[2017]] assistearre er nei't it skynt generaal-majoar [[Sûheil al-Hassan]] by it ôfslaan fan [[Hama-offinsyf (2017)|Hama-offinsyf]] fan 'e rebellen.
[[File:Battle_of_Tikrit_(2015)_(digitized).jpg|right|thumb|200px|In [[lânkaart]] fan 'e [[Befrijing fan Tikrit]] yn [[maart]] [[2015]].]]

===Oarloch tsjin IS===
By de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat]] makke de terreurorganisaasje [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje|ISIS]] gebrûk fan 'e swakke posysje fan it Iraakske regear en de gaos fan 'e [[boargeroarloch]] yn Syrje om in grut grûngebiet yn noardeastlik Syrje en noardwestlik Irak yn 'e hannen te krijen. Krekt as Al-Qaida en de Taliban bestie ISIS út soennityske ekstremisten dy't alle sjiïten útrûgje woene, dat op 'e nij stiene it sjiïtyske Iraan en it [[Westerske wrâld|Westen]] oan deselde kant yn in konflikt yn it [[Midden-Easten]]. 

Oer de flugge opmars fan IS en de ynstoarting fan it [[Iraakske Leger]] besaude in elk him. Sels [[Mosûl]], yn grutte de trêde stêd fan Irak, foel suver sûnder slach of stjit yn 'e hannen fan 'e terroristen. Neffens Iraakske regearingsboarnen dy't troch de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[omrop]] [[BBC]] sitearre waarden, wiene it nei de [[Fal fan Mosûl (2014)|Fal fan Mosûl]] net de Amerikaanske [[bombardemint]]en op IS-doelen dy't foarkamen dat IS ek hiel sintraal Irak ûnder de foet rûn, mar it flugge yngripen fan Iraan, dat tsientûzenen grûntroepen yn 'e striid smiet om 'e opmars ta stilstân te bringen.
[[File:Qasem_Soleimani_in_Syrian_Desert_(June_2017).jpg|left|thumb|250px|Kasem Soleimani fiert yn [[juny]] [[2017]] it [[islamitysk gebed]] út yn 'e [[woastyn]] yn [[Syrje]].]]

Soleimani joech lieding oan dy Iraanske troepen en koördinearre ek de ynset fan 'e sjiïtyske milysjes út súdlik Irak dy't oan 'e striid dielnamen om noardwestlik Irak te befrijen. Fierders ûnderhold er nauwe kontakten mei de lieding fan 'e Koerdyske ''[[pesjmerga|pesjmerga's]]'', de iennichste troepen yn Irak dy't wól stânholden tsjin IS. Yn [[2014]] wied er behelle yn it [[Belis fan Amirli|ûntset fan Amirli]], sintraal Irak, dat troch IS-striders belegere waard. Neffens de ''[[Los Angeles Times]]'', in foaroansteande Amerikaanske [[krante]], wie [[Amirli]] de earste stêd dy't de opmars fan IS wjerstie, in feit dat mooglik makke waard troch &quot;in ûngebrûklik ferbûn fan Iraakske en [[Koerden|Koerdyske]] soldaten, mei Iraanske stipe operearjende sjiïtyske milysjes en Amerikaanske [[bommesmiter]]s.&quot; 

Under [[Operaasje Asjoera]], de befrijing fan [[Djoerf al-Sachar]], wie Soleimani prominint oanwêzich op it slachfjild, hoewol't er neffens de geroften sels oan 'e frontliny wegere in [[kûgelfrij fest]] te dragen. Mank de sjiïtyske milysjes en syn eigen Iraanske troepen waard grute dat er net wist wat [[eangst]] wie. Yn [[maart]] [[2015]] spile Soleimani in rol fan krúsjaal belang by de [[Befrijing fan Tikrit]], oan 'e [[rivier]] de [[Tigris]], de grutste en wichtichste stêd tusken [[Bagdad]] en Mosûl yn. 

===Priveelibben===
Soleimani wie [[troud]] en hie fjouwer [[bern (persoan)|bern]]: twa [[soan]]nen en twa [[dochter]]s. Hy die oan [[karate]]. 
[[File:Abu_Mahdi_al-Muhandes_&amp;_Qasem_Soleimani01.jpg|right|thumb|250px|Kasem Soleimani (l.) yn [[2017]]  mei [[Abû Machdi al-Mûhandis]], de lieder fan in [[Irak|Iraakske]] [[sjiïsme|sjiïtysk]]e [[milysje]] dy't yn [[2020]] tagelyk mei him [[fermoarde]] wurde soe by in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[drone|drone-oanfal]].]]

===Moard en begraffenis===
Yn [[2011]] waard Soleimani troch de [[Feriene Steaten]] oanmurken foar in [[terrorist]], en waard alle Amerikaanske steatsboargers ferbean [[hannel|saken mei him]] te dwaan. Op [[3&amp;nbsp;jannewaris]] [[2020]] waard Soleimani [[fermoarde]] op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven fan Bagdad]] yn Irak, dêr't er krekt arrivearre wie nei in besyk oan [[Libanon]] of [[Syrje]]. Hy waard it [[slachtoffer]] fan in oanfal mei in [[drone]] troch de [[Amerikaanske Loftmacht]] dêr't de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] persoanlik opdracht ta jûn hie (sa't it [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje]] befêstige). Fjouwer leden fan 'e [[Folksmobilisaasje Striidkrêften]], in Iraakske sjiïtyske milysje, kamen ek om, ûnder wa de kommandant fan dy groep, [[Abû Machdi al-Mûhandis]]. 

De moard wie nei't it skynt in ferjilding foar de bestoarming fan 'e Amerikaanske [[ambassade]] yn Bagdad troch leden fan in sjiïtyske milysje op [[31&amp;nbsp;desimber]] [[2019]]. Soleimani waard as kommandant fan 'e Kûds Striidkrêften opfolge troch [[Esmaïl Gaäni]]. Hy moast neffens de gerjochten identifisearre wurde oan 'e hân fan in [[ring]] dy't er droech. Syn [[lykprekaasje]] sette op [[4&amp;nbsp;jannewaris]] yn Bagdad útein, kaam op 6&amp;nbsp;jannewaris troch [[Teheran]] en berikte op [[7&amp;nbsp;jannewaris]] [[Kerman (stêd)|Kerman]], dêr't er [[begroeven]] waard. De publike belangstelling wie dêrby sa oerweldigjend dat der 56 minsken omkamen om't yn it gedrang ûnder de foet rûn waarden.

==Neisleep==
Op [[8&amp;nbsp;jannewaris]] [[2020]] lansearre Iraan, om 'e dea fan Soleimani te [[wraak|wreekjen]], [[raket]]ten dy't delkamen op twa [[legerbasis|bases]] fan it [[Amerikaanske Leger]] yn Irak. Dy oanfal waard lykwols [[oere]]n yn 't foar oankundige, sadat der mar alve ferwûnen by foelen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Qasem_Soleimani ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Qasem Soleimani}}
}}

{{DEFAULTSORT:Soleimani, Kasem}}
[[Kategory:Iraansk boufakker]]
[[Kategory:Iraansk generaal]]
[[Kategory:Iraansk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Oarloch yn Afganistan]]
[[Kategory:Persoan yn de Syryske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Persoan yn de Oarloch tsjin Islamityske Steat]]
[[Kategory:Persoan dy't omkommen is by in moardoanslach]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1957]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2020]]</text>
      <sha1>4gfqeusawhnyi7lqgj11wpdn7crt8dg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>149253</id>
    <revision>
      <id>1228878</id>
      <parentid>1036464</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Persoan yn de Iraansk-Iraakske Oarloch]] omneamd ta [[Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]: namme standerdisearre; Iraaksk-Iraansk en Iraansk-Iraaksk waard trochinoar brûkt. Litte we mar alfabetyske folchoarder oanhâlde</comment>
      <origin>1036464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="n14o1ln5sykz2qb0yn11f1oyjkcvd0x" xml:space="preserve">[[Kategory:Persoan nei oarloch|Iraansk-Iraakske Oarloch]]
[[Kategory:Iraansk-Iraakske Oarloch]]</text>
      <sha1>n14o1ln5sykz2qb0yn11f1oyjkcvd0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228880</id>
      <parentid>1228878</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="g2tdlfkvu7r2xvzorh1a5so1gdmwc7o" xml:space="preserve">[[Kategory:Persoan nei oarloch|Iraaksk-Iraanske Oarloch]]
[[Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch]]</text>
      <sha1>g2tdlfkvu7r2xvzorh1a5so1gdmwc7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>149258</id>
    <revision>
      <id>1228881</id>
      <parentid>1036471</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Iraansk-Iraakske Oarloch]] omneamd ta [[Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch]]: namme standerdisearre; Iraaksk-Iraansk en Iraansk-Iraaksk waard trochinoar brûkt. Litte we mar alfabetyske folchoarder oanhâlde</comment>
      <origin>1036471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="gtn9qd36soysp13ab6pmfxxrem5eaex" xml:space="preserve">[[Kategory:Skiednis fan Irak]]
[[Kategory:Skiednis fan Iran]]
[[Kategory:Skiednis fan Koeweit]]
[[Kategory:Oarloch yn Aazje]]
[[Kategory:Oarloch yn de 20e iuw]]
[[Kategory:Oarloch fan Irak]]
[[Kategory:Oarloch fan Iran]]
[[Kategory:Oarloch fan Hezbollah]]
[[Kategory:Oarloch fan de Koerden]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1980]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1981]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1982]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1983]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1984]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1985]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1986]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1987]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1988]]</text>
      <sha1>gtn9qd36soysp13ab6pmfxxrem5eaex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westland Wyvern</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174548</id>
    <revision>
      <id>1228887</id>
      <parentid>1153161</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T15:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Technyske feiten */ red.</comment>
      <origin>1228887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="2ofu1a9j4n1jtbsf898athj3s18srw3" xml:space="preserve">{{Ynfoboks fleantúchtype
| ôfbylding                 = Westland Wyvern S Mk.4.jpg
| ôfbyldingstekst           = Wyvern S Mk.4.
| ôfbyldingsbreedte         = 
| namme                     = Westland Wyvern
| rol                       = jachtbommesmiter
| lân fan oarsprong         = [[Feriene Keninkryk]]
| makker                    = Westland Aircraft
| ûntwerper                 = 
| sels yn te foljen 1       = 
| namme sels yn te foljen 1 = 
| sels yn te foljen 2       = 
| namme sels yn te foljen 2 = 
| sels yn te foljen 3       = 
| namme sels yn te foljen 3 = 
| earste flecht             = 12 desimber 1946
| yn tsjinst                = 1953
| út tsjinst                = 1958
| tal makke                 = 127 (1946–1956)
| brûkers                   = Royal Navy
| grutste brûker            = 
| sels yn te foljen 4       = 
| namme sels yn te foljen 4 = 
| sels yn te foljen 5       = 
| namme sels yn te foljen 5 = 
| sels yn te foljen 6       = 
| namme sels yn te foljen 6 = 
| farianten                 = 
| sels yn te foljen 7       = 
| namme sels yn te foljen 7 = 
| sels yn te foljen 8       = 
| namme sels yn te foljen 8 = 
| sels yn te foljen 9       = 
| namme sels yn te foljen 9 = 
}}
[[File:Westland Wyvern S.4 VZ765 '181' Stretton 25.06.55 edited-2.jpg|thumb|250px|Wyvern S.4 strike fan it 813 Naval Air Squadron op RNAS Stretton yn 1955]]
De '''Westland Wyvern''' is in Britsk multi-role [[Jachtfleanmasine|gefjochtsfleantúch]] mei ien sitplak, boud troch [[Westland Aircraft]], dat tsjinst die yn de jierren 1950 yn de [[Suezkrisis]] fan 1956. De Wyverns waarden oandreaun troch in [[turboprop]] dy 't grutte en kontra-rotearjende propellers oandreau en ûnder mear [[Torpedo (wapen)|torpedo]]'s meinimme koe. Sy operearren fan in [[fleandekskip]] ôf.

== Skiednis ==
It prototype en 10 pre-produksje fleantugen (TF.Mk 1) wiene útrist mei de 24-silinder H-motor Eagle fan Rolls-Royce mei 3.500 [[hk]] (2600 kW) 
&lt;ref&gt;Bill Gunston: ''World Encyclopedia of Aero Engines'', 5 útjeften, Sutton Publishing Limited, Phoenix Mill ([[Gloucestershire]]) 2006, ISBN 0-7509-4479-X, s. 191&lt;/ref&gt; , mei in kasko dat al ûntwurpen wie foar in turbopropmotor, dy 't ynearsten net beskikber wie. De earste flecht wie op 12 desimber 1946.

Fierdere foar-produksje fleantugen (TF.Mk 2) hiene doe de Rolls-Royce Clyde (4.030 hk; 3006 kW) en Armstrong Siddeley Python propellerturbines. De ferzje mei de Python-turbine fleach foar it earst op 18 jannewaris 1949, de ferzje mei de Clyde-turbine op 22 maart 1949. Der waard ek in twasits trainerferzje (TF.Mk 3) ûntwikkele. De earste flecht mei in Python 2 turbine wie op 16 febrewaris 1950.

It produksjefleantúch (S.Mk 4) hie in Python 3-turbine mei in asfermogen fan 4110 hk (3065 kW), rekken hâldend mei de driuwkrêft fan 1180 lbf (5,25 kN). De Westland Wyverns kamen yn maaie 1953 yn tsjinst. Westland Wyverns waarden allinnich brûkt yn de striid by de [[Suezkrisis]] troch 830 Sqn op it [[fleandekskip]] HMS Eagle. Sy bleaune yn tsjinst oant maart 1958.

== Technyske feiten ==
[[Ofbyld:Westland Wyvern TF4 3-view line drawing.svg|thumb|Westland Wyvern S.Mk 4]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter
! Wyvern S Mk 4
|-
| Bemanning || 1
|-
| Lingte || 12,80 m
|-
| Spanwiidte || 13,42 m
|-
| Fleugeloerflak || 32,98 m²
|-
| Fleugellingte || 5,5
|-
| Massa leech || 7076 kg
|-
| maks. startmassa || 11.113 kg
|-
| Oandriuwing
| 1 × [[Turboprop]] Rolls-Royce Python 3, 4110&amp;nbsp;hp (3065&amp;nbsp;kW)
|-
| Heechste faasje || 613 km/o op seenivo
|-
| Tsjinstplafond || 8535 m
|-
| Fleanberik || sa'n 1464 km mei ekstra tank
|-
| Bewapening || fjouwer 20-mm-[[masinekanon]]nen [[Hispano-Suiza HS.404|Hispano Mk V]] yn de fleugels, of ien 46-sm-torpedo, trije 464-kg-[[Bom (wapen)|bommen]], 16 27-sm-raketten
|}

== Keppelingen om utens ==
{{en}} [http://1000aircraftphotos.com/Contributions/GibbinsBryan/8368.htm The Eagle-engined Wyvern TF.Mk.1 ''VR137'']
{{Commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
[[Kategory:Britske jachtfleanmasine]]
[[Kategory:Britske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Yntroduksje út 1946]]</text>
      <sha1>2ofu1a9j4n1jtbsf898athj3s18srw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarreputten fan La Brea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183348</id>
    <revision>
      <id>1228923</id>
      <parentid>1202319</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26721" sha1="5u6t4rxs22d0e7gpu5yrhnabujaccck" xml:space="preserve">{{Ynfoboks museum
| ôfbylding                   = USA_tar_bubble_la_brea_CA.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| namme                       = Tarreputten fan La Brea&lt;br&gt;&lt;small&gt;George C. Page Museum&lt;/small&gt;
| flagge-logo                 = [[File:La Brea Tar Pits logo.svg|125px]]
| lân                         = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| bestjoerlike ienheid 1      = steat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of California.svg|border|20px]] [[Kalifornje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = county
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Los Angeles County, California.svg|border|20px]] [[Los Angeles County (Kalifornje)|Los Angeles County]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[File:Flag of Los Angeles, California.svg|border|20px]] [[Los Angeles]]
| adres                       = 5801 [[Wilshire Boulevard]]
| koördinaten                 = 34°03′46″N 118°21′22″W
| sels yn te foljen0          = 
| namme sels yn te foljen0    = 
| ôfkoarting                  = 
| histoaryske namme           = 
| ferneamd nei                = 
| type                        = [[paleöntology]]sk fynplak en&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[natoerhistoarysk museum]]
| wurkmêd                     = [[fossilen]] dy't fûn binne yn 'e &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;tarreputten
| oprjochting                 = [[1977]]
| oprjochter                  = 
| oerflak                     = 9,3 [[hektare|ha]]
| besikers                    = 355.000 jiers
| netwurken                   = 
| sels yn te foljen1          = monumint.&amp;nbsp;status
| namme sels yn te foljen1    = [[U.S. National Natural Landmark|U.S. National Natural&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Landmark]] &lt;small&gt;(sûnt 1964)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[California Historical Landmark|California Hist. Landmark]]
| sels yn te foljen2          = 
| namme sels yn te foljen2    = 
| sels yn te foljen3          = 
| namme sels yn te foljen3    = 
| namme gebou                 = George C. Page Museum
| type gebou                  = [[museum]]
| arsjitekt                   = 
| boujier                     = [[1975]]–[[1977]]
| boustyl                     = [[modernisme|modernistysk]]
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| sels yn te foljen4          = 
| namme sels yn te foljen4    = 
| sels yn te foljen5          = 
| namme sels yn te foljen5    = 
| sels yn te foljen6          = 
| namme sels yn te foljen6    = 
| webside                     = [https://tarpits.org/ tarpits.org]
| mapname                     = Los Angeles-West
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 34
| lat_min                     = 03
| lat_sec                     = 46
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 118
| lon_min                     = 21
| lon_sec                     = 22
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart       = Lokaasje yn westlik [[Los Angeles]].
}}
De '''Tarreputten fan La Brea''' ([[Ingelsk]]: ''La Brea Tar Pits'') binne in plak yn [[Súdlik Kalifornje]], yn 'e [[Feriene Steaten]], dêr't fan natuere [[tarre]] opwellet út 'e [[ierde (grûn)|ierde]]. De putten lizze yn it [[Hancock Park]], binnen de [[beboude kom]] fan 'e [[stêd]] [[Los Angeles]], oan 'e trochgeande [[strjitte]] [[Wilshire Boulevard]]. Oer in perioade fan 38.000 [[jier]] binne withoefolle [[bisten]] fêstrekke, weisonken en omkommen yn 'e tarre, en harren [[bonke]]n binne goed preservearre. Yn 'e [[tweintichste iuw]] binne der hûnderttûzenen [[fossilen]] opdobbe, fan sawol [[soarte|bistesoarten]] dy't [[útstjerren (biology)|útstoarn]] binne as fan soarten dy't hjoed de dei ek noch foarkomme. Guon útstoarne [[prehistoarysk]]e soarten binne inkeld bekend fan fossile fynsten út 'e Tarreputten fan La Brea. It njonken de tarreputten boude '''George C. Page Museum''', dat yn [[1977]] iepengie, is wijd oan it toanen fan 'e fynsten út 'e tarre.

==Oarsprong==
Tarreputten binne eins plakken dêr't rouwe [[ierdoalje]] út 'e ûndergrûn nei it oerflak ta opboarrelet. Yn it gefal fan 'e Tarreputten fan La Brea giet it om oalje út it [[Salt Lake-oaljefjild]] ûnder it [[Fairfax District (Los Angeles)|Fairfax District]] benoarden [[Hancock Park]], dat fia de [[Brekline fan 6th Street]] omheech komt. Nei't de oalje it ierdoerflak berikt hat, rint it gear yn puollen, dêr't it meitiid troch bleatstelling oan [[waar|waar en wyn]] ferhurdet ta [[tarre]] en úteinlik ta gnobske [[heuvel]]tsjes, dy't op ferskate plakken yn Hancock Park te sjen binne. 
[[File:Mammuthus_columbi_Page.jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in [[Amerikaanske mammoet]], opgroeven út 'e Tarreputten fan La Brea en [[tentoansteld]] yn it [[George C. Page Museum]].]]

Dit opsiperjen fan oalje bart al tsientûzenen jierren. Ut en troch ûntstiet dêrby in tarrepoel mei in substânsje dy't tsjûk en kleverich genôch is foar bisten om yn fêst te reitsjen. Dat bart fral as de tarre sa tsjûk is dat it ûntrochlittich wurdt foar [[rein (delslach)|reinwetter]]. Wetter bliuwt dan op 'e tarre stean, en bisten dy't [[drinken]] sykje, geane deropta en sakje wei yn 'e tarre. Dêr komme dan wer [[rôfdier]]en op ôf, dy't de rêstrekke [[herbivoar]]en opfrette wolle, mar ynstee sels fêst komme te sitten. De [[kadaver]]s fan 'e fêstrekke bisten [[ferrotting|fergeane]] oant inkeld de [[bonke]]n oerbliuwe. Dy sinke wei yn 'e tarre. Se kleurje [[dûnkerbrún]] of [[swart]], mar se wurde fierders troch de tarre goed preservearre. 

Sa kin it dat der dramatyske foarbylden fan [[fossilen]] fan [[megafauna]] út 'e Tarreputten fan La Brea te foarskyn kommen binne. Mar de tarre preservearret ek [[mikrofossyl|mikrofossilen]]: de bonken fan [[kjifdieren]] en [[pipermûzen]] en de [[eksoskelet]]ten fan [[ynsekten]]. Ek [[hout]]- en [[plant]]eresten, [[sied (plant)|sieden]], [[stomoal]] út [[blom]]men en [[stof (dieltsjes)|stof]] binne yn 'e tarre bewarre bleaun.

==Skiednis==
[[Radiometryske datearring]] fan [[hout]] en [[bonke]]n út 'e Tarreputten fan La Brea hat oan it ljocht brocht dat it âldste bewarre bleaune (en weromfûne) materiaal datearret fan 38.000 jier lyn. 

Yn it [[Prekolumbiaansk Tiidrek]], foarôfgeande oan 'e [[kolonisaasje]] fan [[Súdlik Kalifornje]] troch de [[Jeropa|Jeropeänen]], waard de krite dêr't no [[Los Angeles]] leit bewenne de [[Yndianen|Yndiaanske]] [[Sjûmasj (folk)|Sjûmasj]] (''Chumash'') en [[Tongva (folk)|Tongva]] (''Tongva''). Sy brûkten de tarre út 'e Tarreputten fan La Brea om 'e naden tusken de [[planke]]n te [[brouwen (tichtmeitsjen)|brouwen]] fan 'e [[boat]]en fan [[kustmammoetbeam]]mehout dêr't se mei op en del by de [[kust]] fan [[Kalifornje]] lâns fearen en mei oerstieken nei de [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]]. 
[[File:LaBrea-tarpits-1910.jpg|left|thumb|250px|De Tarreputten fan La Brea yn [[1910]].]]

Inkele [[ferkenner]]s dy't útstjoerd wiene troch de [[Spanje|Spaanske]] [[ekspedysje]] ûnder lieding fan [[Gaspar de Portolà]] wiene yn [[1769]] de earste Jeropeänen dy't de Tarreputten fan La Brea seagen. In oar lid fan 'e ekspedysje, [[pater]] [[Juan Crespí]], skreau dat de ferkenners ferslach diene dat se &quot;[[geiser]]s fan tarre [sjoen hiene] dy't út 'e ierde wei opkamen as wiene it [[welle|wetterboarne]]n. [...] De ferkenners rapportearren dat se in hiel soad fan sokke boarnen tsjinkommen wiene en útstrutsen [[sompe]]n sjoen hiene dy't út tarre bestiene [...]. Wy hiene sels net it lok om dy geisers te sjen, ek al hiene we dat mei gragens wollen; mei't se in hiel ein fan ús rûte ôf leine, woe de gûverneur [Portolà] der net alhiel hinne reizgje. Wy neamden se ''Los Volcanes de Brea'' [de Tarrefulkanen].&quot;

Yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] tiid ([[1821]]–[[1848]]) makken de Tarreputten fan La Brea ûnderdiel út fan it [[lângoed]] [[Rancho La Brea]]. Yn dy tiid waarden (ynsafier dokumintearre) foar it earst mei tarre oerdutsen [[bonke]]n by de tarreputten fûn. Dy waarden yn 't earstoan net werkend as [[fossilen]], mei't ek doetiidske [[hynder]]s, [[kij]], [[hûn]]en en [[fauna|wylde bisten]] yn 'e tarre bestrûpt rekke wiene. Oarspronklik wiene der mear as hûndert ûnderskate tarreputten, mar de measten waarden yn 'e [[njoggentjinde iuw]] fol smiten mei [[stien]] en [[ierde (grûn)|ierde]] om't se as in gefaar foar [[weidzjen]]d [[fee]] beskôge waarden. Sadwaande bleaune der mar in stik as tolve oer. In diel fan 'e Tarreputten waard yn [[1886]] en de dêropfolgjende jierren ôfgroeven foar de winning fan tarre troch it bedriuw Messrs Turnbull, Stewart &amp; Co. 

[[William Warren Orcutt]], in [[geolooch]] dy't wurke foar de [[ierdoaljemaatskippij]] [[Union Oil]], wie yn [[1901]] nei't it skynt de earste dy't besefte dat yn 'e tarreputten [[fossyl|fossilisearre]] bonken fan [[prehistoarysk]]e bisten bewarre bleaun wiene. Ta eare fan dy ûntdekking krige de [[Pleistosene prêrjewolf]], in útstoarne [[ûndersoarte]] fan 'e [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') letter de [[wittenskiplike namme]] ''Canis latrans orcutti''. It opgraven fan 'e fossilen út 'e tarreputten sette yn [[1913]] útein, nei't [[George Allan Hancock]], de doetiidske eigner fan Rancho La Brea, it [[Natoerhistoarysk Museum fan Los Angeles County]] dêr foar in perioade fan twa jier it eksklusive rjocht foar jûn hie. Yn dy twa jier groef it museum op 96 plakken yn totaal mear as 750.000 [[spesimina]] op. In grut part fan it iere [[paleöntology]]ske wurk waard ferset troch [[John C. Merriam]], dy't ferbûn wie oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]]. 
[[File:La_Brea_SW01.jpg|left|thumb|250px|Iere opgravings by de Tarreputten fan La Brea (±[[1913]]–±[[1915]]).]]

Yn [[1924]] skonk Hancock 9,3&amp;nbsp;[[hektare|ha]] (23&amp;nbsp;[[acre (oerflaktemjitte)|acres]]) fan syn [[ranch]] oan [[Los Angeles County (Kalifornje)|Los Angeles County]], mei it betingst dat de [[county (Feriene Steaten)|county]] noed stean moast foar it behâld fan wat neitiid [[Hancock Park]] kaam te hjitten en foar de publyk tagonklike tentoanstelling fan 'e dêr opdobbe fossilen. Yn 'e [[1940-er jierren|1940-er]] en [[1950-er jierren]] krigen de Tarreputten fan La Brea foar it earst bekendheid bûten [[wittenskip]]like fermiddens, doe't ferskate [[skelet]]ten fan [[megafauna]] út 'e [[lêste iistiid]] út 'e tarreputten gearstald en [[tentoansteld]] waarden. 

==George C. Page Museum==
It '''George C. Page Museum of La Brea Discoveries''' waard yn 'e [[1970-er jierren]] njonken de Tarreputten fan La Brea oan [[Wilshire Boulevard]] boud om 'e tentoanstelling fan 'e fossilen út 'e tarreputten rjocht te dwaan. It museum is ûnderdiel fan it [[Natoerhistoarysk Museum fan Los Angeles County]] en waard ferneamd nei de pleatslike [[filantroop]] [[George C. Page]], dy't de bou (mei) [[finansiering|finansierde]]. De bou begûn yn [[1975]] en it museum gie iepen yn [[1977]].

It George C. Page Museum biedt syn besikers behalven útstallings fan fossilen dy't fûn binne yn 'e Tarreputten fan La Brea ek de skiednis fan 'e tarreputten. Fierders kinne de besikers ek yn Hancock Park omrinne en de tarreputten sels besjen. Fan 'e oarspronklik mear as hûndert ûndersochte putten wurde der tsjintwurdich inkeld yn Put&amp;nbsp;91 noch geregeldwei opgravings dien. Besikers kinne de paleöntologen dêr dwaande sjen yn it Pit&amp;nbsp;91 viewing station. De iennichste oare oanhâldende opgraving hjit Project&amp;nbsp;23. Behalven wittenskippers binne by de opgravings ek gâns [[frijwilliger]]s belutsen, dy't troch de wittenskippers oanstjoerd wurde.
[[File:Page_Museum.jpg|right|thumb|250px|It George C. Page Museum.]]

==Monumintale status==
De Tarreputten fan La Brea hawwe ûnder de formele namme &quot;Hancock Park La Brea&quot; de status fan in [[California Historical Landmark]] (nû.&amp;nbsp;170). Sûnt [[1964]] binne de Tarreputten fan La Brea ek in [[U.S. National Natural Landmark]]. 

==Kolleksje==
===Bisten===
Hoewol't de kolleksje [[fossilen]] dy't opdobbe is út 'e Tarreputten fan La Brea benammen bekend stiet om 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Pleistosene]] [[megafauna]] (lykas de [[Amerikaanske mammoet]], de [[reuzewolf]] en de [[grutte koartsnútbear]]), binne der ek fossilen bewarre bleaun fan folle lytsere bisten. Yn tsjinstelling ta wat wol sein wurdt, binne yn 'e tarreputten &lt;u&gt;gjin&lt;/u&gt; fossilen fan [[dinosauriërs]] oantroffen, mei't dy al lang útstoarn wiene doe't de tarreputten ûntstiene.

===Minsken===
Der is mar ien fossyl fan in [[minske]] yn 'e Tarreputten weromfûn, in diel fan in skelet dat de namme [[La Brea-frou]] krigen hat. Hja datearret fan likernôch 10.000 jier lyn ([[8000&amp;nbsp;f.Kr.]]) en wie by har [[dea]] 17 oant 25 jier âld. Mei't deun by har de fossile resten fan in [[domestisearre]] [[hûn]] opdobbe waarden, giene wittenskippers der lange tiid fan út dat it om in [[seremoniële]] [[begraffenis]] gie. Yn [[2016]] waard lykwols oantoand dat de hûn folle letter yn 'e tarreputten bedarre wie en dus neat mei de frou út te stean hie. Op guon bonken fan prehistoaryske bisten út 'e tarreputten binne wol kerven en oare markearrings fan [[wapens]] of [[ark]] oantroffen dy't minsklike oanwêzigens yn 'e krite fan 'e Tarreputten fan La Brea bewize. Dy bonken geane teminsten tebek oant 15.200 jier lyn.
[[File:La_Brea_Tar_Pits.jpg|right|thumb|350px|De [[fauna]] fan 'e Tarreputten fan La Brea, lykas foarsteld troch [[keunstskilder]] [[Charles R. Knight]].]]

===Baktearjes===
Behalven fossilen waarden fan [[2007]] ôf yn 'e Tarreputten fan La Brea ek nije, libbene [[baktearjes]] fûn, wol 200–300 ûnderskate [[soarte]]n. Dy ite de rouwe oalje en stjitte [[metaangas]] út, wat de [[bûl]]en yn 'e tarre feroarsaket.

===List fan bisten yn 'e Tarreputten fan La Brea===
Yn 'e Tarreputten fan La Brea binne de fossilen fan 'e folgjende bisten oantroffen. (De nammen fan [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[soarte]]n en [[ûndersoarte]]n binne markearre mei in [[obelisk (lêsteken)|†]].)
*[[sûchdieren]]: 
**[[primaten]]: [[minske]] (''Homo sapiens'')
**[[slurfdieren]]: [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi'')&amp;nbsp;†, [[Pasifyske mastodont]] (''Mammut pacificum'')&amp;nbsp;†
**[[evenhoevigen]]: [[mûldierhart]] (''Odocoileus hemionus''), [[wapity]] (''Cervus canadensis''), [[gaffelantilope]] (''Antilocapra americana''), [[dwerchgaffelantilope]] (''Capromeryx minor'')&amp;nbsp;†, [[Amerikaanske oerbizon]] (''Bison antiquus'')&amp;nbsp;†, [[reuzebizon]] (''Bison latifrons'')&amp;nbsp;†, [[strûkokse]] (''Euceratherium collinum'')&amp;nbsp;†, [[platkoppekary]] (''Platygonus compressus'')&amp;nbsp;†, [[westlik kamiel]] (''Camelops hesternus'')&amp;nbsp;†, [[grutkoplama]] (''Hamiauchenia macrocephala'')&amp;nbsp;†
**[[ûnevenhoevigen]]: [[Meksikaansk hynder]] (''Equus conversidens'')&amp;nbsp;†, [[westlik hynder]] (''Equus occidentalis'')&amp;nbsp;†, [[Kalifornyske tapir]] (''Tapirus californicus'')&amp;nbsp;†
**[[rôfdieren]]: [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), [[brune bear]] (''Ursus arctos'') (spesifyk de [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis'')), [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus'')&amp;nbsp;†, [[wolf]] (''Canis lupus''), [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus'')&amp;nbsp;†, [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') (spesifyk: de [[Pleistosene prêrjewolf]] (''Canis latrans orcutti'')&amp;nbsp;†), [[hûn]] (''Canis familiaris''), [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'')&amp;nbsp;†, [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum'')&amp;nbsp;†, [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox'')&amp;nbsp;†, [[jagûar]] (''Panthera onca'') (spesifyk de [[reuzejagûar]] (''Panthera onca augusta'')&amp;nbsp;†), [[poema]] (''Puma concolor''), [[trumanjachtloaihoars]] (''Miracinonyx trumani'')&amp;nbsp;†, [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), [[waskbear]] (''Procyon lotor''), [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), [[streekt stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), [[westlik bûnt stjonkdier]] (Spilogale gracilis)
**[[toskearmen]]: [[Harlans grûnloaiert]] (''paramylodon harlani'')&amp;nbsp;†, [[Jeffersons grûnloaiert]] (''Megalonyx jeffersonii'')&amp;nbsp;†, [[Shastagrûnloaiert]] (''Nothrotheriops shastensis'')&amp;nbsp;† 
**[[hazze-eftigen]]: [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''), [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii'')
**[[kjifdieren]]: [[dellinggoffer]] (''Thomomys bottae''), [[Kalifornyske mûsgoffer]] (''Chaetodipus californicus''), [[Pasifyske kangoeroegoffer]] (''Dipodomys agilis''), [[swartpoathamsterrôt]] (''Neotoma fuscipes''), [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''), [[Merriams wangpûdiikhoarntsje]] (''Neotamias merriami''), [[ûnfolsleine wytpoatmûs]] (''Peromyscus imperfectus'')&amp;nbsp;†, [[súdlike sprinkhoanmûs]] (''Onychomys torridus''), [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), [[Kalifornyske wrotmûs]] (''Microtus californicus'')
**[[ynsekte-iters]]: [[Súdkalifornyske mol]] (''Scapanus occultus''), [[Kalifornyske pipermûs]] (''Sorex ornatus''), [[grize woastynpipermûs]] (''Notiosorex crawfordi'')
**[[flearmûzen]]: [[bleke flearmûs]] (''Antrozous pallidus''), [[skiere flearmûs]] (''Lasiurus cinereus'')
*[[fûgels]]:
**[[goeseftigen]]: [[lytse swan]] (''Cygnus columbianus''), [[blesgoes]] (''Anser albifrons''), [[sniegoes]] (''Anser caerulescens''), [[lytse sniegoes]] (''Anser rossi''), [[rotgoes]] (''Branta bernicla''), [[Kanadeeske goes]] (''Branta canadensis''), [[kwiere dwerchgoes]] (''Anabernicula gracilenta'')&amp;nbsp;†, [[wylde ein]] (''Anas platyrhynchos''), [[Amerikaanske piiptsjilling]] (''Anas carolinensis''), [[slob]] (''Spatula clypteata''), [[kanieltsjilling]] (''Spatula cyanoptera''), [[eastein (fûgel)|eastein]] (''Mareca strepera''), [[grutte karein]] (''Aythya valisineria'')
**[[hineftigen]]: [[Kalifornyske kalkoen]] (''Meleagris californica'')&amp;nbsp;†, [[Kalifornyske toefkwartel]] (''Callipepla californica'')
**[[rôffûgels]]: [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), [[fragile earn]] (''Buteogallus fragilis'')&amp;nbsp;†, [[Daggetts earn]] (''Buteogallus daggetti'')&amp;nbsp;†, [[Woodwards earn]] (''Buteogallus woodwardi'')&amp;nbsp;†, [[Grinnells toefearn]] (''Spizaetus grinnelli'')&amp;nbsp;†, [[dwaalearn]] (''Neogyps errans'')&amp;nbsp;†, [[Amerikaanske neofron]] (''Neophrontops americanus'')&amp;nbsp;†, [[kwiere gierfûgel]] (''Cathartornis gracilis'')&amp;nbsp;†, [[reuzekondor]] (''Gymnogyps amplus'')&amp;nbsp;†, [[La Brea-kondor]] (''Breagyps clarki'')&amp;nbsp;†, [[Merriams tearatornis]] (''Teratornis merriami'')&amp;nbsp;†, [[westlike swarte gier]] (''Coragyps occidentalis'')&amp;nbsp;†, [[kalkoengier]] (''Cathartes aura''), [[Amerikaanske hauk]] (''Accipiter atricapillus''), [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), [[rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo lagopus''), [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus hudsonicus''), [[Amerikaanske grize glee]] (''Elanus leucurus''), [[Amerikaanske sparwer]] (''Accipiter striatus''), [[Coopers sparwer]] (''Astur cooperii'')
**[[falkeftigen]]: [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius''), [[stienfalk]] (''Falco columbarius''), [[sljochtfalk]] (''Falco peregrinus''), [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''), [[toefkarakara]] (''Caracara plancus'') (spesifyk de [[La Brea-karakara]] (''Caracara plancus prelutosus'')&amp;nbsp;†)
**[[ûle-eftigen]]: [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), [[hoarnûle]] (''Asio otus''), [[fjildûle]] (''Asio flammeus''), [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), [[La Brea-ûle]] (''Oraristrix brea'')&amp;nbsp;†, [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia''), [[westlike krytûle]] (''Magascops kennicottii''), [[lytse tarre-ûle]] (''Asphaltoglaux cecileae'')&amp;nbsp;†, [[Kurochkins dwerchûle]] (''Glaucidium kruochkini'')&amp;nbsp;†
**[[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes''): [[tarre-earrebarre]] (''Ciconia maltha'')&amp;nbsp;†, [[Wetmore's nintersêd]] (''Mycteria wetmorei'')&amp;nbsp;†
**[[kraaneftigen]] (''Gruiformes''): [[trompetkraanfûgel]] (''Grus americana''), [[Page's kraanfûgel]] (''Grus pagei'')&amp;nbsp;†, [[Kanadeeske kraanfûgel]] (''Antigone canadensis''), [[Amerikaanske markol]] (''Fulica americana'')
**[[wilstereftigen]]: [[Amerikaanske klút]] (''Recurvirostra americana''), [[grutte gielskonk]] (''Tringa melanoleuca''), [[willet]] (''Tringa semipalmata''), [[bûnte gril]] (''Calidris alpina''), [[moddersnip]] (''Calidris alba''), [[kildierwilster]] (''Charadrius vociferus''), [[Amerikaanske wylp]] (''Numenius americanus''), [[Amerikaanske wetterwylp]] (''Numenius hudsonicus''), [[La Brea-ljip]] (''Belonopterus downsi'')&amp;nbsp;†, [[moarmerskries]] (''Limosa fedoa''), [[lytse grize snip]] (''Limnodromus griseus''), [[rôze franjepoat]] (''Phalaropus fulicarius''), [[slykwilster]] (''Pluvialis squatarola''), [[Amerikaansk waarlamke]] (''Gallinago delicata''), [[trijeteanmiuw]] (''Rissa tridactyla''), [[Amerikaanske ûnwaarsfûgel]] (''Larus brachyrhynchus'')
**[[dûkereftigen]]: [[tsjûkbekhjerringslynder]] (''Podilymbus podiceps'')
**[[pilekaaneftigen]]: [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias''), [[grutte wite reager]] (''Ardea alba''), [[lytse ielreager]] (''Egretta caerulea''), [[Amerikaanske lytse wite reager]] (''Egretta thula''), [[Noardamerikaanske reiddomp]] (''Botaurus lentiginosus''), [[kwak]] (''Nycticorax nycticorax''), [[Amerikaanske mangrovereager]] (''Butorides striatus''), [[rôze leppelbek]] (''Platalea ajaja''), [[wytmaskeribis]] (''Plegadis chihi'')
**[[ginteftigen]]: [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'')
**[[spjochteftigen]]: [[Garretts spjocht]] (''Breacopus garretti'')&amp;nbsp;†, [[Lewis' spjocht]] (''Melanerpes lewis''), [[Shaws spjocht]] (''Melanerpes shawi'')&amp;nbsp;†, [[gouden grûnspjocht]] (''Colaptes auratus''), [[readboarstsopspjocht]] (''Sphyrapicus ruber''), [[lytse tarrespjocht]] (''Bitumenpicus minimus'')&amp;nbsp;†
**[[koekoekeftigen]]: [[grutte rinkoekoek]] (''Geococcyx californianus'')
**[[do-eftigen]]: [[bânsturtdo]] (''Patagioenas fasciata''), [[treurdo]] (''Zenaida macroura''), [[trekdo]] (''Ectopistes migratorius'')&amp;nbsp;†
**[[moskeftigen]]: [[raven]] (''Corvus corax''), [[Chihuahuaraven]] (''Corvus cryptoleucus''), [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), [[noardwestlike krie]] (''Corvus caurinus''), [[gielsnaffelekster]] (''Pica nuttalli''), [[Stellers houtekster]] (''Cyanocitta stelleri''), [[westlike strewelgaai]] (''Aphelocoma californica''), [[readboarstlyster]] (''Turdus migratorius''), [[La Brea-lyster]] (''Euphagus magnirostris'')&amp;nbsp;†, [[grize nutekreaker]] (''Nucifraga columbiana''), [[brune towy]] (''Pipilo fuscus''), [[readfangtowy]] (''Pipilo erythrophthalamus''),  [[Los Angeles-towy]] (''Pipilo angelensis'')&amp;nbsp;†, [[dinnesiis]] (''Carduelis pinus''), [[goudsiis]] (''Spinus tristis''), [[Bells goars]] (''Amphispiza belli''), [[swartkopkardinaal]] (''Pheucticus melanocephalus''), [[swartkielgoars]] (''Amphispiza bilineata''), [[brúnkopkowefûgel]] (''Monothrus ater''), [[holsnaffelkowefûgel]] (''Pandanaris convexa'')&amp;nbsp;†, [[Kalifornyske spotlyster]] (''Toxostoma redivivum''), [[Cassins keningstiran]] (''Tyrannus vociferanx''), [[sedersidesturt]] (''Bombycilla cedrorum''), [[moskgoars]] (''Spizella passerina''), [[jûnstsjûkbek]] (''Coccothraustes vespertinus''), [[reade readsturtgoars]] (''Passerella iliaca''), [[stânljurk]] (''Eremophila alpestris''), [[readeargoars]] (''Chondestes grammacus''), [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus''), [[Gambels mies]] (''Phoecile gambeli''), [[epauletprotter]] (''Angelaius phoeniceus''), [[berchspotlyster]] (''Oreoscoptes montanus''), [[sjonggoars]] (''Melospiza melodia''), [[jûnsgoars]] (''Pooecetes gramineus''), [[blaukielsialia]] (''Sialia mexicana''), [[gielkaakgreidprotter]] (''Sturnella neglecta''), [[wytkrúngoars]] (''Zonotrichia leucophrys'')
**[[nachtsweleftigen]]: [[winternachtswel]] (''Phalaenoptilus nuttalli'')
*[[reptilen]]:
**[[slangen]]: [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis''), [[Kalifornyske swypslange]] (''Masticophis lateralis''), [[gewoane hoasbânslange]] (''Thamnophis sirtalis''), [[Sierrahoasbânslange]] (''Thamnophis couchii''), [[gewoane keningsslange]] (''Lampropeltis getula''), [[glânsslange]] (''Arizona elegans''), [[puntnoasslange]] (''Rhinocheilus lecontei''), [[Sinaloänachtslange]] (''Hypsiglena torquata''), [[Amerikaanske bolleslange]] (''Pituaphis melanoleucus''), [[ringnekslange]] (''Diadophis punctatus''), [[hurdrinner (slange)|hurdrinner]] (''Coluber constrictor'')
**[[hagedis]]sen: [[kustpodhagedis]] (''Phrynosoma coronatum''), [[bûnte leguaan]] (''Uta stansburiana''), [[woastynnachthagedis]] (''Xantusia vigilis''), [[woastynstikelleguaan]] (''Sceloporus magister''), [[westlike hageleguaan]] (''Sceloporus occidentalis''), [[súdlike alligatorhagedis]] (''Elgaria multicarinata''), [[westlike skink]] (''Plestiodon skiltonianus''), [[westlike rinhagedis]] (''Aspidoscelis tigris'')
**[[skyldpodden]]: [[Pasifyske wetterskyldpod]] (''Actinemys marmorata'')
*[[amfibyen]]: [[Arizonapod]] (''Anaxyrus microscaphus''), [[noardlike pod]] (''Anaxyrus boreas''), [[noardlike readpoatkikkert]] (''Rana aurora''), [[beamsalamander]] (''Aneides lugubris'')
*[[fisken]]: [[reinbôgeforel]] (''Oncorhynchus mykiss''), [[Orcutts chub]] (''Gila orcutti''), [[trijetoarnich toarnderke]] (''Gasterosteus aculeatus'')
*[[lidpoatigen]]:
**[[ynsekten]]: ferskate soarten [[wetterjuffers]], [[libellen]], [[miggen]], [[sprinkhoannen]], [[termiten]], [[sikaden]] en [[toarren]]
**[[kreefteftigen]]: ferskate soarten [[rôlstienkrobben]] en [[wetterflieën]]
**[[spineftigen]]: ferskate soarten [[spinnen]], [[langpoatspinnen]] en [[skorpioenen]]
**[[tûzenpoateftigen]]: ferskate soarten [[tûzenpoaten]] en [[miljoenpoaten]]

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://tarpits.org/ Offisjele webside fan 'e Tarreputten fan La Brea en it George C. Page Museum]

{{boarnen|boarnefernijing=
*Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/La_Brea_Tar_Pits ''References'', op dizze side].
*Foar boarnen fan 'e list fan opdobbe bistesoarten, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Paleobiota_of_the_La_Brea_Tar_Pits ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|La Brea Tar Pits}}
}}

[[Kategory:Tarremar]]
[[Kategory:Geografy fan Los Angeles]]
[[Kategory:Museum yn Los Angeles]]
[[Kategory:Natoerhistoarysk museum]]
[[Kategory:Paleöntology yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Monumint yn Los Angeles]]</text>
      <sha1>5u6t4rxs22d0e7gpu5yrhnabujaccck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Let-Pleistosene massa-ekstinksje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183815</id>
    <revision>
      <id>1228922</id>
      <parentid>1198024</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1228922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31046" sha1="qclkygsnfau1bdhaqzudha9hm5ngvdk" xml:space="preserve">[[File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Ant%C3%B3n.jpg|right|thumb|350px|[[Pleistoseen|Pleistosene]] [[megafauna]] yn noardlik [[Spanje]] op in [[skilderij]] fan [[Mauricio Antón]]. Te sjen (f.l.n.rj.): [[wyld hynder|wylde hynders]], [[wolhierrige mammoet]]en, [[hoaleliuw]]en, in [[rindier]] (dea) en in [[wolhierrige noashoarn]].]]
De '''Let-Pleistosene massa-ekstinksje''' wie in barren wêrby't tusken 50.000 en 10.000&amp;nbsp;[[jier]] lyn it meastepart fan wrâlds [[megafauna]] [[útstjerren (biology)|útstoar]]. It wie net ien fan 'e &quot;[[massa-ekstinksje#De &quot;Grutte Fiif&quot;|Grutte Fiif]]&quot; [[massa-ekstinksje]]s út 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld, mar it hie wol in tige grutte ynfloed op 'e [[ekology]] fan alle [[wrâlddiel]]en om't it late ta it ynstoarten fan 'e faunatichtens en it [[bioferskaat]] oer de hiele wrâld. De Let-Pleistosene massa-ekstinksje wie sûnder presedint om't it hast útslutend megafauna trof (dy't ornaris definiëarre wurdt as bisten mei in gewicht fan 45&amp;nbsp;[[kg]] of mear), wylst lytsere bisten der amper ûnder te lijen hiene. As oarsaken wurde oer it algemien [[minsklik]] hanneljen (spesifyk: [[oerbejaging]]) of [[klimaatferoaring]] oanwiisd, hoewol't beide [[hypoteze]]n kontroversjeel binne.

==Neiere útlis==
Yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]], oan it begjin fan it [[Holoseen]] ta, [[útstjerren (biology)|stoar]] it meastepart fan 'e [[megafauna]] oer de hiele wrâld út. Dy [[massa-ekstinksje]] ferskilde fan foargeande massa-ekstinksjes troch in ekstreme foarkar foar grutte bisten, wylst lytse bisten der frijwol neat fan skipen. In oar ferskil mei eardere massa-ekstinksjes wie de ôfwêzigens fan in [[ekologyske súksesje]]: d.w.s. dat der neat mear yn it plak kaam fan 'e ferdwinende megafauna. Dat hie op syn beurt in grutte ferskowing yn 'e besteande ûnderlinge relaasjes tusken de ferskillende bistesoarten en harren [[habitat]]s ta gefolch.

De krekte tiid en de swierte fan 'e massa-ekstinksje fariëarre nei regio. De measte saakkundigen binne fan tinken dat de oarsaken [[minsklik]] hanneljen (troch [[oerbejaging]]) of [[klimaatferoaring]] wiene. Beide [[hypoteze]]n hawwe in lange skiednis fan kontroverse, en de hjoeddeistige ynsichten lykje op in kombinaasje fan beide faktoaren te wizen. 

De Let-Pleistosene massa-ekstinksje begûn omtrint 50.000&amp;nbsp;jier lyn yn [[Jeraazje]] en [[Afrika]]. It swierst troffen waard noardlik Jeraazje, wylst [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] en Afrika der relatyf licht fan ôfkamen. Rûchwei 46.000&amp;nbsp;jier lyn begûn de massa-ekstinksje yn [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] en [[Nij-Guineä]], gebieten dy't doe noch troch in [[lânbrêge]] mei-inoar ferbûn wiene (yn ien lânmassa dy't [[Sahûl]] neamd wurdt). Ek deunby leine [[eilannen]], lykas [[Floares]], waarden doe troffen. Yn [[Tasmaanje]] begûn it massale útstjerren 41.000&amp;nbsp;jier lyn, nei't der likernôch 43.000&amp;nbsp;jier lyn in lânbrêge tusken dat eilân en Austraalje ûntstien wie. Dêrnei folgen [[Japan]] 30.000&amp;nbsp;jier lyn, [[Noard-Amearika]] 13.000&amp;nbsp;jier lyn en [[Súd-Amearika]] 12.500&amp;nbsp;jier lyn. 

It is ûnûntstriidber dat de massa-ekstinksje yn Austraalje, Tasmaanje en de Amearika's, en mooglik ek yn Japan, gearfoelen mei de [[iere minsklike migraasjes|iere minsklike migraasje]] nei dy gebieten. Mar Jeraazje, dat foartiid al troch de minske bewenne waard, ûntsprong de dûns net. In dúdlik ferskil is wol dat de Let-Pleistosene massa-ekstinksje yn Jeraazje in stadige ûntjouwing wie, dy't mei tuskenskoften oanhold oer in perioade fan 40.000&amp;nbsp;jier oant er om 10.000&amp;nbsp;jier lyn hinne einige, wylst de massa-ekstinksje yn 'e Amearika's plakfûn yn in perioade fan net mear as 3.000&amp;nbsp;jier, wat yn [[geology]]ske termen mar in eachwink is. 

Yn totaal stoar by de Let-Pleistosene massa-ekstinksje 65% fan alle soarten megafauna yn 'e wrâld út. Foar Noard-Amearika leit dat sifer op 72%, foar Súd-Amearika op 83% en foar Austraalje, Nij-Guineä en Tasmaanje op 88%. Fan alle [[sûchdieren]] mei in gewicht fan mear as 1.000&amp;nbsp;[[kg]] stoar wrâldwiid 80% út, en yn 'e [[Nije Wrâld]] en Austraalje 100%. 

Party saakkundigen sjogge de Let-Pleistosene massa-ekstinksje as ien barren mei lettere, sûnder mis troch minsklik hanneljen feroarsake, massa-ekstinksjes yn it [[Holoseen|Mid]]- oant [[Holoseen|Let-Holoseen]], lykas op 'e [[Antillen]] om [[4000&amp;nbsp;f.Kr.]] hinne, op [[Nij-Kaledoanje]] om [[1000&amp;nbsp;f.Kr.]] hinne, yn [[Nij-Seelân]] om [[1450]] hinne, en op 'e [[Maskarenen]] ([[Mauritsius]] en oanbuorjende eilannen) om [[1650]] hinne. De oerkoepeljende beneaming dy't dan brûkt wurdt, is de Let-Kwartêre massa-ekstinksje.
[[File:202003_Woolly_mammoth.png|right|thumb|250px|De [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius'').]]

==Utstoarne bistesoarten==
'''N.B.''': dit is in ûnfolsleine opsomming, bedoeld om in yndruk te jaan fan it ferskaat oan soarten dat by de Let-Pleistosene massa-ekstinksje ferlern gien is. Sjoch foar in folsleine list it [[:en:Late Pleistocene extinctions|korrespondearjende artikel]] op 'e [[Ingelske Wikipedy]]. De byfoege yllustraasjes binne allegearre artistike rekonstruksjes.

===Afrika===
*[[sûchdieren]]:
**[[evenhoevigen]]: de [[Afrikaanske reuzebuffel]] (''Syncerus antiquus''), de [[noaskaamgnoe]] (''Rusingoryx atopocranion''), [[Kattwinkels reuzekowe-antilope]] (''Megalotragus kattwinkeli''), de [[súdlike springbok]] (''Antidorcas australis''), [[Bonds springbok]] (''Antidorcas bondi''), de [[Atlantyske gazelle]] (''Gazella atlantica''), it [[Algerynsk reuzehart]] (''Megaceroides algericus''), it [[reuzeknobbelswyn]] (''Metridiochoerus andrewsi'');
**[[ûnevenhoevigen]]: de [[steppenoashoarn]] (''Stephanorhinus hemitoechus''), de [[Mauretaanske noashoarn]] (''Ceratotherium mauritanicum''), de [[reuzesebra]] (''Equus capensis''), de [[Saharasebra]] (''Equus mauritanicus'').
[[File:CantiquitatisAalborg2.jpg|right|thumb|250px|De [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis'').]]
[[File:Elasm062.jpg|right|thumb|250px|De [[Sibearyske ienhoarn]] (''Elasmotherium sibiricum'').]]

===Súd- en Súdeast-Aazje===
*[[sûchdieren]]:
**[[slurfdieren]]: de [[Yndyske rjochttoskoaljefant]] (''Palaeoloxodon namadicus''), de [[Floaresstegodont]] (''Stegodon florensis''), de [[eastlike stegodont]] (''Stegodon orientalis'');
**[[evenhoevigen]]: de [[oerbanteng]] (''Bos palaesondaicus''), de [[Sebûaanske tamarû]] (''Bubalus cebuensis''), [[Groves' tamarû]] (''Bubalus grovesi''), de [[koarthoarnwetterbuffel]] (''Bubalus mephistopheles'');
**[[ûnevenhoevigen]]: it [[Yndysk hynder]] (''Equus namadicus''), it [[Yunnanhynder]] (''Equus yunanensis''), de [[reuzetapir]] (''Tapirus augustus'');
**[[rôfdieren]]: [[Bacons reuzepanda]] (''Ailuropoda baconi''), de [[Aziatyske hoalehyena]] (''Crocuta ultima'');
**[[skobdieren]]: it [[Aziatysk reuzeskobdier]] (''Manis palaeojavanica'');
**[[primaten]]: de [[Sineeske orang-oetan]] (''Pongo weidenreichi''), de [[Floaresminske]] (''Homo floresiensis''), de [[Luzonminske]] (''Homo luzonensis''), de [[Solominske]] (''Homo erectus soloensis'');
*[[fûgels]]: de [[Japanske flechtleaze ein]] (''Shiriyanetta hasegawai''), de [[grutte rankfearearrebarre]] (''Leptoptilos robustus'').
[[File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus'').]]
[[File:W._Gornig_-_P._spelaea_spelaea.png|right|thumb|250px|De [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea'').]]
[[File:Mammuthus_columbi_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi'').]]

===Jeropa, it Midden-Easten en Noard- en East-Aazje===
*[[sûchdieren]]:
**[[slurfdieren]]: de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius'')&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, de [[Sardynske dwerchmammoet]] (''Mammuthus lamarmorai''), de [[Jeropeeske rjochttoskoaljefant]] (''Palaeoloxodon antiquus''), de [[Japanske rjochttoskoaljefant]] (''Palaeoloxodon naumanni''), de [[Sineeske rjochttoskoaljefant]] (''Palaeoloxodon huaihoensis''), de [[Krentinzyske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon creutzburgi''), de [[Malteeske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon mnaidriensis''),de [[Syprioatyske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon cypriotes''), de [[grutte Sisyljaanske dwerchoaljefant]] (''Palaeoloxodon cf. mnaidriensis'');
**[[evenhoevigen]]: it [[Malteesk dwerchnylhoars]] (''Hippopotamus melitensis''), it [[Sisyljaansk dwerchnylhoars]] (''Hippopotamus pentlandi''), it [[Syprioatysk dwerchnylhoars]] (''Hippopotamus minor''), de [[steppewisint]] (''Bison priscus''), de [[Baikaljak]] (''Bos baikalensis''), de [[Jeropeeske wetterbuffel]] (''Bubalus murrensis''), de [[Noardsineeske wetterbuffel]] (''Bubalus wansijocki''), de [[Eastsineeske wetterbuffel]] (''Bubalus teilhardi''), de [[reuzemuskusokse]] (''Praeovibos priscus''), de [[noardlike saiga-antilope]] (''Saiga borealis''), de [[skroefhoarnantilope]] (''Spirocerus kiakhtensis''), de [[geitehoarnantilope]] (''Parabubalis capricornis''), de [[Jeropeeske taargeit]] (''Hemitragus cedrensis''), it [[reuzehart]] (''Megaloceros giganteus''), it [[Mongoalsk reuzehart]] (''Sinomegaceros ordosianus''), it [[Japansk reuzehart]] (''Sinomegaceros yabei''), de [[Mediterrane barasinga]] (''Haploidoceros mediterraneus''), it [[Kretinzysk hart]] (''Candiacervus cretensis''), it [[Kretinzysk dwerchhart]] (''Candiacervus ropalophorus''), it [[Rjûkjûaanske dwerchhart]] (''Cervus astylodon''), [[Knoblochs kamiel]] (''Camelus knoblochi'');
**[[ûnevenhoevigen]]: de [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis''), de [[steppenoashoarn]] (''Stephanorhinus hemitoechus''), de [[wâldnoashoarn]] (''Stephanorhinus kirchbergensis''), de [[Sibearyske ienhoarn]] (''Elasmotherium sibiricum''), it [[Dalianhynder]] (''Equus dalianensis''), [[Ovidovs hynder]] (''Equus ovidovi'')&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, de [[Jeropeeske wylde ezel]] (''Equus hydruntinus'')&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;
**[[rôfdieren]]: de [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus''), de [[Pleistosene lytse hoalebear]] (''Ursus rossicus''), de [[Gamssulzenbear]] (''Ursus ingressus''), de [[steppebear]] (''Ursus arctos priscus''), de [[reuze-iisbear]] (''Ursus maritimus tyrannus''), de [[Jeraziatyske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium latidens''), de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''), it [[hoaleloaihoars]] (''Panthera pardus spelaea''), de [[Issoirelynks]] (''Lynx issiodorensis''), de [[hoalelynks]] (''Lynx pardinus spelaeus''), de [[hoalewolf]] (''Canis lupus spelaeus''); de [[Jeropeeske wylde hûn]] (''Cuon alpinus europaeus''), de [[Sardynske wylde hûn]] (''Cyontherium sardous''), de [[hoalehyena]] (''Crocuta spelaea''), de [[Aziatyske hoalehyena]] (''Crocuta ultima''), de [[Pleistosene Jeropeeske reuze-otter]] (''Cyrnaonyx antiqua''), de [[grutte Westmediterrane otter]] (''Algarolutra majori''), de [[Kretinzyske otter]] (''Lutrogale cretensis''), de [[Sardynske reuze-otter]] (''Megalenhydris barbaricina''), de [[Sardynske dwerchotter]] (''Sardolutra ichnusae'');
**[[kjifdieren]]: [[Cuviers bever]] (''Trogontherium cuvieri''), de [[Jeraziatyske reuzekjifstikelbaarch]] (''Hystrix refossa''), de [[Kaukasusmarmot]] (''Marmota palaeocaucasica''), de [[ûnechte sisel]] (''Spermophilus citelloides''), it [[Desnagrûniikhoarntsje]] (''Spermophilus severskensis''), it [[wynbraugrûniikhoarntsje]] (''Spermophilus superciliosus''), de [[reuzehamster]] (''Cricetus major''), de [[Malteeske reuzesliepmûs]] (''Leithia melitensis''), de [[Sisyljaanske reuzesliepmûs]] (''Leithia cartei''), de [[Pyreneeske oerwetterrôt]] (''Minomys pyrenaicus''), de [[Sibearyske oerwetterrôt]] (''Minomys chandolensis''), de [[Ibearyske sniemûs]] (''Pliomys lenki''), [[Grafs fjildmûs]] (''Microtus grafi'');
**[[hazze-eftigen]]: de [[Donhazze]] (''Lepus tanaiticus''), de [[reuzefluithazze]] (''Ochotona whartoni'');
**[[primaten]]: de [[Neändertaler]] (''Homo neanderthalensis'');
*[[fûgels]]: de [[Eastaziatyske strúsfûgel]] (''Struthio anderssoni''), de [[Jakoetyske goes]] (''Anser djuktaiensis''), de [[oerkraanfûgel]] (''Grus primigenia''), de [[Malteeske kraanfûgel]] (''Grus melitensis''), de [[Kretinzyske ûle]] (''Athene cretensis'');
*[[reptilen]]: de [[Sisyljaanske lânskylpod]] (''Solitudo sicula''); de [[Malteeske halsbânhagedis]] (''Lacerta siculimelitensis'').
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;) [[Reliktpopulaasje]]s oerlibben yn [[refugium|refugia]] op it eilân [[St. Paul (eilân yn Alaska)|St. Paul]] yn 'e [[Beringsee]] oant [[3600&amp;nbsp;f.Kr.]], en op it eilân [[Wrangel (eilân)|Wrangel]] yn 'e [[Noardlike Iissee]] oant [[2000&amp;nbsp;f.Kr.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) In reliktpopulaasje oerlibbe yn refugia yn noardlik [[Sina]] oant yn it [[Holoseen|Let-Holoseen]].&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) In reliktpopulaasje oerlibbe yn refugia yn [[Anatoalje]] oant yn it Let-Holoseen.&lt;/small&gt;

Fierders ferdwûnen ferskate bisten út [[Jeropa]], it [[Midden-Easten]] en [[Noard-Aazje|Noard]]- en [[East-Aazje]] dy't yn oare regio's wol oerlibben. It [[nylhoars]] (''Hippopotamus amphibius'') en it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), dy't yn [[Afrika]] ek hjoed de dei noch foarkomme, ferlearen bgl. it Jeropeeske diel fan harren [[ferspriedingsgebiet]].
[[File:Mammut_americanum_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[Amerikaanske mastodont]] (''Mammut americanum'').]]
[[File:Life_restoration_cervalces_scotti_(cropped).jpg|right|thumb|200px|De [[harteland]] (''Cervalces scotti'').]]
[[File:Camelops_hesternus_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|It [[westlik kamiel]] (''Camelops hesternus'').]]
[[File:Mixotoxodon.jpg|right|thumb|250px|It [[Laraansk kromtoskdier]] (''Mixotoxodon larensis'').]]
[[File:Arctodus_simus_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus'').]]
[[File:Homotherium_serum.jpg|right|thumb|250px|De [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum'').]]
[[File:Smilodon_fatalis_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis'').]]
[[File:Panthera_leo_atrox_Sergiodlarosa.jpg|right|thumb|250px|De [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox'').]]
[[File:Nothrotheriops_shastensis.jpg|right|thumb|250px|De [[Shastagrûnloaiert]] (''Nothrotheriops shastensis'').]]
[[File:Glyptotheriumm.jpg|right|thumb|250px|De [[Teksaanske kerfskyldglyptodont]] (''Glyptotherium texanum'').]]

===Noard-Amearika===
*[[sûchdieren]]:
**[[slurfdieren]]: de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius'')&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''), de [[Kalifornyske dwerchmammoet]] (''Mammuthus exilis''), de [[Amerikaanske mastodont]] (''Mammut americanum''), de [[Pasifyske mastodont]] (''Mammut pacificum'');
**[[evenhoevigen]]: de [[Amerikaanske oerbizon]] (''Bison antiquus''), de [[langhoarnbizon]] of reuzebizon (''Bison latifrons''), de [[steppewisint]] (''Bison priscus''), de [[westlike bizon]] (''Bison occidentalis''), de [[reuzemuskusokse]] (''Praeovibos priscus''), de [[wâldmuskusokse]] (''Bootherium bombifrons''), de [[strûkokse]] (''Euceratherium collinum''), [[Harringtons berchgeit]] (''Oreamnos harringtoni''), de [[harteland]] (''Cervalces scotti''), it [[Amerikaansk berchhart]] (''Odocoileus lucasi''), it [[Torontohart]] (''Torontoceros hypogaeus''), de [[Pasifyske gaffelantilope]] (''Antilocapra pacifica''), de [[dwerchgaffelantilope]] (''Capromeryx minor''), de [[Amerikaanske fjouwerhoarnantilope]] (''Tetrameryx shuleri''), it [[westlik kamiel]] (''Camelops hesternus''), de [[grutkoplama]] (''Hemiauchenia macrocephala''), de [[groupoatlama]] (''Palaeolama mirifica''), de [[platkoppekary]] (''Platygonus compressus''), de [[langsnútpekary]] (''Mylohyus nasutus''); 
**[[ûnevenhoevigen]]: it [[Meksikaansk hynder]] (''Equus conversidens''), [[Scotts hynder]] (''Equus scotti''), it [[westlik hynder]] (''Equus occidentalis''), it [[Yukonhynder]] (''Equus lambei''), it [[stelthynder]] (''Harringtonhippus francisci''), de [[Kalifornyske tapir]] (''Tapirus californicus''), [[Merriams tapir]] (''Tapirus merriami''), de [[Verotapir]] (''Tapirus veroensis''), it [[Laraansk kromtoskdier]] (''Mixotoxodon larensis'');
**[[rôfdieren]]: de [[grutte koartsnútbear]] (''Arctodus simus''), de [[Súdamerikaanske koartsnútbear]] (''Arctotherium wingei''), de [[Floaridabrilbear]] (''Tremarctos floridanus''), de [[reuze-iisbear]] (''Ursus maritimus tyrannus''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis''), de [[Amerikaanske kromswurdtosktiger]] (''Homotherium serum''), de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''), de [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox''), de [[reuzejagûar]] (''Panthera onca augusta''), [[Trumans jachtloaihoars]] (''Miracinonyx trumani''), de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), de [[Beringwolf]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, de [[Pleistosene prêrjewolf]] (''Canis latrans orcutti''), de [[hoalehûn]] (''Protocyon troglodytes''), it [[koartsnútstjonkdier]] (''Brachyprotoma obtusata''), 
**[[kjifdieren]]: [[Pinckney's kapibara]] (''Neochoerus pinckneyi''), de [[Aisopuskapibara]] (''Neochoerus aesopi''), de [[reuzebever]] (''Castoroides ohioensis''), [[Kleins oerzon]] (''Erethizon kleini''), de [[stomptoskreuzehûtia]] (''Amblyrhiza inundata''), de [[plaattoskreuzehûtia]] (''Elasmodontomys obliquus''), de [[skroeftoskreuzehûtia]] (''Quemisia gravis''), de [[grutte Jamaikaanske reuzehûtia]] (''Clidomys osborni''), [[Findley's hamsterrôt]] (''Neotoma findleyi''), de [[dwerchhamsterrôt]] (''Neotoma pygmaea''), de [[reuze-eilânwytpoatmûs]] (''Peromyscus nesodytes''), de [[Floaridafeanlemming]] (''Synaptomys australis'');
**[[ynsekte-iters]]: [[Dalquests grize pipermûs]] (''Notiosorex dalquesti''), [[Harris' grize pipermûs]] (''Notiosorex harrisi'');
**[[hazze-eftigen]]: de [[Aztlánknyn]] (''Aztlanolagus agilis''), de [[reuzefluithazze]] (''Ochotona whartoni'');
**[[flearmûzen]]: [[Stocks fampierflearmûs]] (''Desmodus stocki''), de [[ûnbespikkele snorburdflearmûs]] (''Pteronotus pristinus'');
**[[toskearmen]]: de [[reuzegrûnloaiert]] of Jeffersons grûnloaiert (''Megalonyx jeffersonii''), [[Harlans grûnloaiert]] (''Paramylodon harlani''), de [[Shastagrûnloaiert]] (''Nothrotheriops shastensis''), de [[Teksaanske grûnloaiert]] (''Nothrotheriops texanus''), [[Laurillards steppegrûnloaiert]] (''Eremotherium laurillardi''), de [[Jûkatangrûnloaiert]] (''Nohochichak xibalbahkah''), de [[ovaalkopgrûnloaiert]] (''Xibalbaonyx oviceps''), de [[hoalegrûnloaiert]] (''Xibalbaonyx exiniferis''), de [[Jaliscogrûnloaiert]] (''Xibalbaonyx microcaninus''), de [[Salvadoraanske grûnloaiert]] (''Meizonyx salvadorensis''), de [[Teksaanske kerfskyldglyptodont]] (''Glyptotherium texanum''), de [[rûnkerfskyldglyptodont]] (''Glyptotherium cilindricum''), it [[moai gurdledier]] (''Dasypus bellus''), [[Leisey's tsjûkskyldgurdledier]] (''Pachyarmatherium leiseyi''), it [[Meksikaansk flaktegurdledier]] (''Pampatherium mexicanum''), it [[Floaridaflaktegurdledier]] (''Holmesina floridanus''), it [[grutte flaktegurdledier]] (''Holmesina major'');
*[[fûgels]]: 
**[[goeseftigen]]: de [[Barbadosgoes]] (''Neochen barbadiana''), de [[Bermudeeske flechtleaze ein]] (''Anas pachyscelus''), de [[Kalifornyske flechtleaze see-ein]] (''Chendytes lawi''), de [[Meksikaanske stikelsturt]] (''Oxyura zapatima'');
**[[hineftigen]]: de [[Kalifornyske kalkoen]] (''Meleagris californica''), de [[groupoatkalkoen]] (''Meleagris crassipes'');
**[[rôffûgels]]: de [[reuzetearatornis]] (''Aiolornis incredibilis''), [[Merriams tearatornis]] (''Teratornis merriami''), de [[Kubaanske tearatornis]] (''Oscaravis olsoni''), de [[Woodburntearatornis]] (''Teratornis woodburnensis''), de [[kwiere gierfûgel]] (''Cathartornis gracilis''), de [[La&amp;nbsp;Brea-kondor]] (''Breagyps clarki''), de [[Kubaanske kondor]] (''Gymnogyps varonai''), de [[reuzekondor]] (''Gymnogyps amplus''), de [[westlike swarte gier]] (''Coragyps occidentalis''), de [[Amerikaanske neofron]] (''Neophrontops americanus''), [[Woodwards earn]] (''Buteogallus woodwardi''), [[Daggetts earn]] (''Buteogallus daggetti''), de [[fragile earn]] (''Buteogallis fragilis''), de [[Kubaanske grutte hauk]] (''Buteogallus borrasi''), de [[Kubaanske reuzehauk]] (''Gigantohierax suarezi''), de [[dwaalearn]] (''Neogyps errans''), [[Grinnells toefearn]] (''Spizaetus grinnelli''), [[Willetts toefearn]] (''Spizaetus willetti''), de [[Bahama-earn]] (''Titanohierax gloveralleni'');
**[[falkeftigen]]: de [[Bahamakarakara]] (''Caracara creightoni''), de [[Jamaikaanske karakara]] (''Caracara tellustris''), de [[Portorikaanske karakara]] (''Caracara latebrosus''), de [[Hispanjoalske karakara]] (''Milvago alexandri''), de [[Kubaanske karakara]] (''Milvago diazfrancoi'');
**[[ûle-eftigen]]: de [[Kubaanske reuze-ûle]] (''Ornimegalonyx oteroi''), de [[La Brea-ûle]] (''Oraristrix brea''), de [[La Brea-dwerchûle]] (''Asphaltoglaux cecileae''), [[Kurochkins dwerchûle]] (''Glaucidium kruochkini'');
**[[eiberteftigen]]: de [[tarre-earrebarre]] (''Ciconia maltha''), [[Wetmore's nintersêd]] (''Mycteria wetmorei'');
**[[kraaneftigen]]: de [[Kubaanske flechtleaze kraanfûgel]] (''Antigone cubensis''), [[Page's kraanfûgel]] (''Grus pagei''), de [[Antiljaanske hoaleral]] (''Nesotrochis debooyi''), de [[Barbadosmarkol]] (''Fulica podagrica'');
**[[flamingo-eftigen]]: [[Cope's flamingo]] (''Phoenicopterus copei''), de [[Amerikaanske lytse flamingo]] (''Phoenicopterus minutus'');
**[[wilstereftigen]]: [[Dows seepappegaai]] (''Fratercula dowi'');
**[[dûkereftigen]]: de [[lytse hjerringslynder]] (''Podiceps parvus'');
**[[spjochteftigen]]: [[Garretts spjocht]] (''Breacopus garretti''), [[Shaws spjocht]] (''Melanerpes shawi''), de [[Bermudagrûnspjocht]] (''Colaptes oceanicus''), de [[lytse tarrespjocht]] (''Bitumenpicus minimus'');
**[[pappegaai-eftigen]]: de [[Meksikaanske araparkyt]] (''Rhynchopsitta phillipsi'');
*[[reptilen]]:
**[[skyldpodden]]: de [[grouskyldreuzeskyldpod]] (''Hesperotestudo crassiscutata''), de [[hurdskyldlânskyldpod]] (''Hesperotestudo turgida''), [[Donlalo's gofferskyldpod]] (''Gopherus donlaloi''), [[Marcano's lânskyldpod]] (''Chelonoidis marcano'').
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;) [[Reliktpopulaasje]]s oerlibben yn [[refugium|refugia]] op it eilân [[St. Paul (eilân yn Alaska)|St. Paul]] yn 'e [[Beringsee]] oant [[3600&amp;nbsp;f.Kr.]], en op it eilân [[Wrangel (eilân)|Wrangel]] yn 'e [[Noardlike Iissee]] oant [[2000&amp;nbsp;f.Kr.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) In histoaryske populaasje fan 'e [[grize wolf]], dus sûnder [[wittenskiplike namme]].&lt;/small&gt;

Yn [[Noard-Amearika]] stoar ek de [[saiga-antilope]] (''Saiga tatarica'') út, hoewol't dy yn [[Jeraazje]] oerlibbe. Ferskate [[kateftigen]], lykas de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[oselot]] (''Leopardus pardalis'') en de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi'') ferdwûnen út Noard-Amearika, mar oerlibben yn Súd-Amearika. De poema werkolonisearre hiel Noard-Amearika letter, mar de oselot en de jagûarûndy kamen net fierder as [[Sintraal-Amearika]] en [[Meksiko]]. Datselde gou foar de [[reuze-eameliter]] (''Myrmecophaga tridactyla''), dy't krektlyk út Noard-Amearika weiwaard. Ek [[Stellers seeko]] (''Hydrodamalis gigas'') ferdwûn út Noard-Amearika, mar in [[reliktpopulaasje]] oerlibbe oant [[1768]] by de [[Kommandeurseilannen]] foar de eastkust fan [[Sibearje]].
[[File:Cuvieronius.jpg|right|thumb|250px|[[Cuviers oaljefant]] (''Cuvieronius hyodon''.]]
[[File:Leon_marsupial%2C_Thylacoleo_carnifex.jpg|right|thumb|250px|In [[bûdelliuw]] (''Thylacoleo carnifex'').]]

===Súd-Amearika===
*[[sûchdieren]]:
**[[slurfdieren]]: [[Cuviers oaljefant]] (''Cuvieronius hyodon''), de [[dwerchmastodont]] (''Notiomastodon platensis'');
**[[evenhoevigen]]: it [[Patagoanyske reuzehart]] of de Andeswapity (''Morenelaphus brachyceros''), it [[grut Antiferhart]] (''Antifer ultra''), it [[breedhoarnde Antiferhart]] (''Antifer ensenadensis''), it [[sâltflaktemûldierhart]] (''Odocoileus salinae''), de [[Lujánlama]] (''Eulamaops parallelus''), de [[grutkoplama]] (''Hemiauchenia macrocephala''), de [[groupoatlama]] (''Palaeolama mirifica'');
**[[ûnevenhoevigen]]: it [[Súdamerikaansk hynder]] (''Equus neogeus''), it [[Pampadwerchhynder]] (''Hippidion principale''), [[Deville's dwerchhynder]] (''Hippidion devillei''), it [[lyts Patagoanysk dwerchhynder]] (''Hippidion saldiasi''), de [[kraachtapir]] (''Tapirus cristatellus''), it [[Patagoanysk langhalsdier]] (''Macrauchenia patagonica''), it [[Ensenadalanghalsdier]] (''Macraucheniopsis ensenadensis''), it [[Bahianuvernoasdier]] (''Xenorhinotherium bahiense''), it [[Let-Pleistosene hynsteskonkdier]] (''Neolicaphrium recens''), it [[Río&amp;nbsp;de&amp;nbsp;la&amp;nbsp;Platakromtoskdier]] (''Toxodon platensis''), it [[Laraansk kromtoskdier]] (''Mixotoxodon larensis''), it [[Piaukapibaradier]] (''Piauhytherium capivarae'');
**[[rôfdieren]]: de [[Súdamerikaanske koartsnútbear]] (''Arctotherium wingei''), de [[Tarijakoartsnútbear]] (''Arctotherium tarijense''), de [[Buenos&amp;nbsp;Airesbear]] (''Arctotherium bonairense''), de [[reuzesabeltosktiger]] (''Smilodon populator''), de [[gewoane sabeltosktiger]] (''Smilodon fatalis''), de [[Patagoanyske jagûar]] (''Panthera onca mesembrina''), de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''), [[Nehrings wolf]] (''Canis nehringi''), de [[hoalehûn]] (''Protocyon troglodytes'');
**[[kjifdieren]]: de [[Tarijakapibara]] (''Neochoerus tarijensis'');
**[[flearmûzen]]: de [[reuzefampier]] (''Desmodus draculae'');
**[[toskearmen]]: de [[Súdamerikaanske reuzegrûnloaiert]] (''Megatherium americanum''), [[Laurillards steppegrûnloaiert]] (''Eremotherium laurillardi''), de [[steppegrûnloaiert]] (''Nothropus priscus''), de [[Maquinégrûnloaiert]] (''Nothrotherium maquinense''), de [[gouden grûnloaiert]] (''Ahytherium aureum''), de [[wettergrûnloaiert]] (''Australonyx aquae''), de [[duvelgrûnloaiert]] (''Diabolotherium niordenskioldi''), de [[grutklaugrûnloaiert]] (''Megistonyx oreobios''), [[Cuviers grûnloaiert]] (''Catonyx cuvieri''), de [[Sileenske grûnloaiert]] (''Scelidodon chiliense''), de [[tongegrûnloaiert]] (''Glossotherium robustum''), de [[langtoskgrûnloaiert]] (''Lestodon armatus''), [[Darwins grûnloaiert]] (''Mylodon darwini''), de [[rankkopgrûnloaiert]] (''Scelidotherium leptocephalum''), [[Ibsens grûnloaiert]] (''Mylodonopsis ibseni''), de [[grutte pânsergrûnloaiert]] (''Ocnotherium giganteum''), [[Bucklands grûnloaiert]] (''Valgipes bucklandi''), de [[fizelsturtglyptodont]] (''Doedicurus clavicaudatus''), de [[kaaipoatglyptodont]] (''Glyptodon clavipes''), de [[rûnkerfskyldglyptodont]] (''Glyptotherium cilindricum''), de [[grouskyldglyptodont]] (''Hoplophorus euphractus''), de [[ûnfolsleine franjeskyldglyptodont]] (''Lomaphorus imperfectus''), de [[hurdskyldglyptodont]] (''Neosclerocalyptus ornatus''), de [[rûge holsturtglyptodont]] (''Neuryurus rudis''), de [[bobbelpânserglyptodont]] (''Panochthus tuberculatus''), de [[kerfpânserglyptodont]] (''Plaxhaplous canaliculatus''), it [[moai gurdledier]] (''Dasypus bellus''), it [[spikkelbûnt gurdledier]] (''Eutatus punctatus''), it [[dûnker tsjûkskyldgurdledier]] (''Pachyarmatherium tenebris''), it [[Brazyljaansk tsjûkskyldgurdledier]] (''Pachyarmatherium brasiliense''), it [[gewoane flaktegurdledier]] (''Pampatherium typum''), [[Humboldts flaktegurdledier]] (''Pampatherium humboldtii''), it [[westlik flaktegurdledier]] (''Holmesina occidentalis''), it [[wûndergurdledier]] (''Tonnicinctus mirus'');
**[[primaten]]: de [[Brazyljaanske oeraap]] (''Protopithecus brasiliensis''), de [[kaipoara]] (''Caipora bambuiorum''), [[Cartelle's aap]] (''Cartelles coimbrafilhoi''), [[Mauro's brulaap]] (''Alouatta mauroi'');
*[[fûgels]]:
**[[goeseftigen]]: de [[grutte Orinokogoes]] (''Neochen pugil'');
**[[rôffûgels]]: de [[Pampakeizergier]] (''Pampagyps imperator''), de [[reliktgier]] (''Geronogyps reliquus''), [[Winge's gier]] (''Wingegyps cartellei''), [[Neves' Pleistoseengier]] (''Pleistovultur nevesi'');
**[[falkeftigen]]: de [[reuzekarakara]] (''Caracara major''), [[Seymours karakara]] (''Caracara seymouri''), de [[Perûviaanske karakara]] (''Milvago brodkorbi'');
*[[reptilen]]: de [[Fenezolaanske kaaiman]] (''Caiman venezuelensis''), [[Lutz' lânskyldpod]] (''Chelonoides lutzae''), de [[reuzegrutkoprivierskyldpod]] (''Peltocephalus maturin'').

===Austraalje, Nij-Guineä, Tasmaanje en de Stille Súdsee===
*[[sûchdieren]]: 
**[[bûdeldieren]]: it [[hazzetoskreuzebûdeldier]] (''Diprotodon opatum''), it [[Hûlyreuzebûdeldier]] (''Hulitherium tomasetti''), it [[trijekwabbich jokwangreuzebûdeldier]] (''Zygomaturus trilobus''), [[Ronalds bûdeldier]] (''Maokopia ronaldi''), de [[Let-Pleistosene bûdeltapir]] (''Palorchestes azael''), de [[reuzekoartsnútkangoeroe]] (''Procoptodon goliah''), [[Stirlings sterksturtkangoeroe]] (''Sthenurus stirlingi''), de [[westlike sterksturtkangoeroe]] (''Simosthenurus occidentalis''), de [[izergrize reuzekangoeroe]] (''Macropus ferragus''), de [[titanekangoeroe]] (''Macropus titan''), [[Pearsons grize reuzekangoeroe]] (''Macropus pearsoni''), de [[Anakreuzewallaby]] (''Protemnodon anak''), [[Pauls reuzebeamkangoeroe]] (''Bohra paulae''), de [[reuzemuskuskangoeroerôt]] (''Propleopus oscillans''), de [[nombe]] (''Nombe nombe''), de [[reuzepotoroe]] (''Borungaboodie hatcheri''), de [[bûdelliuw]] (''Thylacoleo carnifex''), de [[Tasmaanske reuzeduvel]] (''Sarcophilus laniarius''), de [[Moornaduvel]] (''Sarcophilus moornaensis''), de [[smeltoskreuzewombat]] (''Lasiorhinus angustidens''), de [[wrotreuzewombat]] (''Phascolonus gigas''), [[Ramsay's súdlike reuzewombat]] (''Ramsayia magna''), [[Hacketts wombat]] (''Vombatus hacketti''), de [[middelgrutte reuzewombat]] (''Sedophascolomys medius''), [[Wakefields dwerchwombat]] (''Warendja wakefieldi''), de [[reuzekoäla]] (''Phascolarctos stirtoni'');
**[[snaffeldieren]]: [[Hacketts reuze-eamelychel]] (''Murrayglossus hacketti''), [[Owens reuze-eamelychel]] (''Megalibgwilia owenii'');
*[[fûgels]]: [[Lydekkers kasuaris]] (''Casuarius lydekkeri''), de [[grutkaakrinfûgel]] (''Genyornis newtoni''), de [[reuzetermometerfûgel]] (''Progura gallinacea''), de [[riedselgier]] (''Cryptogyps lacertosus''), [[Gaffs earn]] (''Dynatoaetus gaffae''), de [[groubonkige earn]] (''Dynatoaetus pachyosteus''), de [[grutte Australyske flamingo]] (''Xenorhynchopsis tibialis''), de [[lytse Australyske flamingo]] (''Xenorhynchopsis minor'');
*[[reptilen]]: 
**[[krokkedileftigen]]: de [[Papoeagaviaal]] (''Ikanogavialis papuensis''), de [[ranke sompekening]] (''Paludirex gracilis''), de [[hurdsnútkarteltosklânkrokkedil]] (''Quinkana fortirostrum''), de [[Fidzjykrokkedil]] (''Volia athollandersoni''); 
**[[slangen]]: de [[gewoane wonamby]] (''Wonambi naracoortensis''), [[Barrie's wonamby]] (''Wonambi barriei'');
**[[hagedis]]sen: de [[steppefaraan]] (''Varanus priscus'');
**[[skyldpodden]]: de [[platkopdwaalskyldpod]] (''Meiolania platyceps''), [[Owens skyldpod]] (''Ninjemys oweni'').

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Late_Pleistocene_extinctions ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Massa-ekstinksje]]
[[Kategory:Pleistoseen]]</text>
      <sha1>qclkygsnfau1bdhaqzudha9hm5ngvdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Plak yn Veneto</title>
    <ns>14</ns>
    <id>185412</id>
    <revision>
      <id>1228957</id>
      <parentid>1202749</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arancycn</username>
        <id>53768</id>
      </contributor>
      <origin>1228957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="ca24ppcjeh3wzouyb8uxn6r6fs4o9q5" xml:space="preserve">{{Commonscat|Populated places in Veneto}}
[[Kategory:Geografy fan Veneto]]
[[Kategory:Plak yn Itaalje nei regio|Veneto]]</text>
      <sha1>ca24ppcjeh3wzouyb8uxn6r6fs4o9q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske goudûle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189717</id>
    <revision>
      <id>1228943</id>
      <parentid>1217538</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23188" sha1="i3b2vqp6wfnmlyh4vu7yamxyhrpf78j" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Amerikaanske goudûle
|Ofbyld= [[File:Barn_Owl_RWD_at_CRC3.jpg|250px]] 
|lûd=[[File:American Barn Owl Screech.flac|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') 
|Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') 
|Wittenskiplike namme= Tyto furcata
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net beoardiele
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (Tyto furcata).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding &lt;br&gt;{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Amerikaanske goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto furcata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel, dy't foarkomt yn in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], waard hiel lang as de westlike kloft [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De Amerikaanske goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] en [[brún]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De Amerikaanske goudûle is gjin [[bedrige soarte|bedrige]] fûgel.

==Taksonomy==
De Amerikaanske goudûle waard yn [[1827]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Hiel lang waard derfan útgien de de Amerikaanske goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. 
[[File:Tyto_alba_Lechuza_Barn_Owl_(9225735168).jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske goudûle yn 'e [[jûnsskimer]] yn 'e neite fan [[Sonsón]], yn it [[Kolombia]]anske departemint [[Antioquia (departemint)|Antioquia]].]]

Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&amp;nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de Amerikaanske goudûle (''T.&amp;nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&amp;nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&amp;nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. 

It is (anno 2026) skoan mooglik dat der yn 'e kommende jierren noch inkele ûndersoarten fan 'e Amerikaanske goudûle ôfspjalten wurde sille. Op basis fan 'e útkomsten fan DNA-ûndersyk stelden de [[ornitologen]] Claus König, Friedhelm Weick en Jan-Hendrik Becking al yn [[2009]] foar om 'e [[wytwjukgoudûle]] (''Tyto furcata furcata'') en de [[Kurasauske goudûle]] (''Tyto furcata bargei'') as selsstannige [[soarte]]n te erkennen. As dat barre soe, moat de [[wittenskiplike namme]] fan 'e Amerikaanske goudûle feroare wurde fan ''Tyto furcata'' yn ''Tyto tuidara'', mei't de namme ''Tyto furcata'' dan nei de wytwjukgoudûle giet. In trêde nije selsstannige soarte soe de noch ûnbeskreaune fariant fan [[Bonêre]] (de [[Bonêregoudûle]]) wêze kinne.

==Fersprieding==
It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske goudûle rikt yn it noarden alhiel oant en mei it súdwestlike diel fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], de súdlike helte fan [[Vancouvereilân]] en it [[Ontarioskiereilân|Súdlik Skiereilân]] fan [[Ontario]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekt dizze fûgel inkeld yn 'e sintrale en noardlike [[Rocky Mountains]], op it noarden fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it westen fan 'e [[Grutte Marren]] en yn 'e sintrale en noardlike [[Appalachen]]. By 't [[simmer]] doarmje eksimplaren soms noardoan, en sporadysk wurdt der [[brieden (fûgels)|bret]] yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes [[Alberta]], [[Saskatchewan]], [[Manitoba]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes|Kustprovinsjes]].

Súdliker komt de Amerikaanske goudûle foar yn hiel [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]], [[Cozumel]] yn [[Meksiko]], de [[Baai-eilannen]] yn [[Hondoeras]] en de [[Peareleilannen]] yn [[Panama]] ynbegrepen. Ek it hiele [[fêstelân]] fan [[Súd-Amearika]], mei dêropta it eilân [[Fjoerlân]] foar de súdpnt fan it kontinint, hearre ta it areaal. It tichtbegroeide [[Amazônegebiet]] is gjin gaadlik [[biotoop]], en de fersprieding wie dêr earder tige fragmintarysk. Mar troch de [[ûntbosking]] liket de Amerikaanske goudûle dy regio no te kolonisearjen yn in mear opinoar oansletten fersprieding. 
[[File:Barn_Owl_Pyramid_Lake_1.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle [[fleanen]]d by de [[Piramidemar]] yn [[Nevada]].]]

Yn it [[Karibysk Gebiet]] libbet dizze fûgel op [[Kuba]], [[Hispanjoala]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]] en de [[Bahama's]]. Hy ûntbrekt op [[Porto Riko]] en de noardlike [[Lytse Antillen]], mar is wol wer oanwêzich op 'e súdlike Lytse Antillen fan 'e eilannnen [[Barbûda]] (yn [[Antigûa en Barbûda]]) en [[Gûadelûp]] (in [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk]]) ôf nei it suden ta. De Amerikaanske goudûle libbet ek op [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Bonêre]]. Fierders komt dizze soarte foar op isolearre [[arsjipel]]len lykas [[Bermuda]], it [[Kolombia]]anske [[San Andres en Providencia]], de [[Galapagoseilannen]] en de [[Falklâneilannen]].

De Amerikaanske goudûle is troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn [[Hawaï]], dêr't er him no op alle grutte eilannen stevich fêstige hat. Hy kaam as ynvasive eksoat ek foar op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]], in eilân yn 'e [[Tasmansee]] dat ta [[Austraalje (lân)|Austraalje]] heart. De [[populaasje (biology)|populaasje]] dêre is ûnderwilens lykwols útrûge.
[[File:American_Barn_Owl,_Bear_River,_Utah_(9637780911).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Utah]].]]

==Uterlike skaaimerken==
De Amerikaanske goudûle ferskilt op it mêd fan uterlik net neamensweardich fan 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[spanwiidte]] fan 'e [[wjuk]]ken bedraacht 80–95&amp;nbsp;sm. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en oer it algemien ek ljochter fan [[kleur]].

It [[antlit]] fan 'e Amerikaanske goudûle hat in foarm dy't op in [[hert (figuer)|hert]] liket as de skiif dy't bekend is fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.). De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]], mei skerpe swarte [[kloer]]en oan 'e úteinen. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is gaak besprinzge mei dûnkerder spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en [[sturt]] hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur dêr't yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken oerhinne lizze.

==Biotoop==
Amerikaanske goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]]. Kwa hichte bliuwt de Amerikaanske goudûle ornaris ûnder de 2.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], hoewol't er yn 'e [[tropen]] fan [[Súd-Amearika]] soms op hichten oant 3.000&amp;nbsp;m waarnommen is. De Amerikaanske goudûle is net bysûnder [[skouwens|skou]] foar minsken oer, en makket gauris gebrûk fan minsklike struktueren as útsjochtpunt (bgl. in [[hikke]], [[stek]] of [[tillefoanpeal]]) en teffens as [[brieden (fûgels)|briedplak]] (bgl. in [[skuorre]] of [[hok]]). Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n of [[ikker]]s.
[[File:Barn_Owl_(35701166825).jpg|right|thumb|220px|In Amerikaanske goudûle [[sliep|dodzjend]] yn in [[skuorre]].]]

==Hâlden en dragen==
De Amerikaanske goudûle in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] en by ljochtskyndei rêst hâldt. Om him te rêden yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] brûkt er yn it foarste plak syn [[gehoar]], hoewol't er by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]] ek treflik [[sjen]] kin. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. De mearderheid fan 'e Amerikaanske goudûlen is tige honkfêst en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. [[Utfleanen]]de [[jeugd|juvenilen]] tsjogge ornaris wol in flink ein fan har berteplak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[evolúsjonêr]] bedoeld is om [[yntylt]] tsjin te gean. Mar nei't se har earne nei wenjen setten hawwe, bliuwe se dêr. Oer it algemien lizze sokke fêstigingsplakken yn 'e [[Feriene Steaten]] 80–320&amp;nbsp;[[km]] fan it berteplak ôf, mei útsûnderlike útsjitters nei in dokumintearre maksimum fan 1,760&amp;nbsp;km.
[[File:A_native_barn_owl._Photo_taken_at_Bird_Fest_on_December_5,_2015._(081bee84-1dd8-b71b-0bc1-bff011d933ed).jpg|left|thumb|250px|In nuete Amerikaanske goudûle by in presintaasje.]]

De rop fan 'e Amerikaanske goudûle klinkt net as it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&amp;nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. De fûgels hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal en gefjochten mei soartgenoaten dy't har territoarium binnenkringe, komme frijwol net foar. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy fan 'e Amerikaanske goudûle is om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat bart yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Sa kinne Amerikaanske goudûlen har [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme, nei't se dy foar it meastepart op it gehoar opspoard hawwe. Wannear't se de posysje fan in proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op.

Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]] en it [[Karibysk Gebiet]] kinne Amerikaanske goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar yn [[Noard-Amearika]] falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Amerikaanske goudûlen binne ornaris [[monogaam]]; se foarmje pearkes dy't byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. It [[nêst (fûgels)|nêstplak]] kin in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in [[skoarstien]] wêze, of in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteande [[wente]]. Amerikaanske goudûlen nêstelje op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] troch de [[waskbear]] (''Procyon lotor'') foar te kommen, dat in earsten [[klimmen|klimmer]] is. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]], lichtlik [[ovaal|ovale]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden wurdt dien troch it wyfke, wylst it mantsje foar har jaget en har fretten bringt.
[[File:Tyto_furcata,_three_chicks_hissing_and_clicking,_USA.ogv|right|thumb|250px|Trije Amerikaanske goudûlepiken siizje en klikke om in ynkringer (de fotograaf) te ferdriuwen.]]

De briedtiid duorret likernôch 30&amp;nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. De piken binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Mei 20&amp;nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei likernôch 40&amp;nbsp;dagen binne de piken like grut as har [[âlden]], en mei 60–65&amp;nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&amp;nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende [[moanne (tiid)|moanne]] leare se fan 'e mem hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&amp;nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&amp;nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in Amerikaanske goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Tyto_furcata_and_Euphagus_cyanocephalus.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Kalifornje]] wurdt ferjage troch in [[brewertroepiaal]] (''Euphagus cyanocephalus'').]]

==Fretten==
De Amerikaanske goudûle is in [[hyperkarnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren, wêrby't it benammen giet om [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''&amp;nbsp;spp.). Pipermûzen (gjin kjifdieren, mar ynstee besibbe oan 'e [[stikelbargen]] en de [[mollen (famylje)|mollen]]) binne de op ien nei meast fretten proaien. Njonken sûchdieren makket de Amerikaanske goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. [[Dauwjirm]]s wurde lykwols net fretten, sels as se in protte foarkomme wylst normale proaien krap binne.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Amerikaanske goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Yn it foarste plak giet it dêrby yn [[Noard-Amearika]] om 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en yn [[Súd-Amearika]] om 'e [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus''). Fierders kin men tinke oan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana''). Dêrnjonken wurde Amerikaanske goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus'') en de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'').
[[File:Starr_070621-7460_Acacia_mearnsii.jpg|right|thumb|250px|In [[eksoat|yntrodusearre]] Amerikaanske goudûle op [[Maui]] yn [[Hawaï]].]]

==Status==
De Amerikaanske goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Mids [[tweintichste iuw]] wie der in perioade fan populaasjeynsakking troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]], dat him troch [[sekundêre fergiftiging]] fia it [[fiedselstring]] ek yn 'e [[lichem (biology)|lichems]] fan Amerikaanske goudûlen opheape. Yn guon gebieten dêr't in protte [[bou (lânbou)|bou]] plaktfynt, is de soarte noch altyd net wer alhiel by de wâl opklaud. Yn sân [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwestlike]] steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] stiet de Amerikaanske goudûle dêrom as bedrige soarte te boek.

==Undersoarten==
Der binne 10 &lt;small&gt;(stân fan saken yn 2021)&lt;/small&gt; erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''):
*de Amazônegoudûle (''T. f. hellmayri'' &lt;small&gt;[[Ludlow Griscom|Griscom]] &amp; [[James Cowan Greenway|Greenway]], 1937&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Amazônegebiet]] benoarden de rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]]; it ûnderskie fan 'e Súdamerikaanske goudûle ''T.&amp;nbsp;f. tuidara'' is twifelich)&lt;/small&gt;
*de Andesgoudûle (''T. f. contempta'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1898&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de noardlike [[Andes]] fan westlik [[Fenezuëla]] fia eastlik en sintraal [[Kolombia]], oant yn [[Perû]])&lt;/small&gt;
*de Baai-eilânske goudûle (''T. f. bondi'' &lt;small&gt;[[Richard A. Parks|Parks]] &amp; [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Roatán]] en [[Guanaja]] yn 'e [[Baai-eilannen]] foar de [[Karibysk Gebiet|Karibyske]] kust fan [[Hondoeras]]; it ûnderskie fan 'e Noardamerikaanske goudûle ''T.&amp;nbsp;f. pratincola'' is twifelich)&lt;/small&gt;
*de Galapagosgoudûle (''T. f. punctatissima'' &lt;small&gt;[[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1838&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[Galapagoseilannen]])&lt;/small&gt;
*de Juventudgoudûle (''T. f. niveicauda'' &lt;small&gt;[[Richard A. Parks|Parks]] &amp; [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(it [[Isla de la Juventud]] yn westlik [[Kuba]]; it ûnderskie fan 'e wytwjukgoudûle ''T.&amp;nbsp;f. furcata'' is twifelich)&lt;/small&gt;
*de [[Kurasauske goudûle]] (''T. f. bargei'' &lt;small&gt;[[Ernst Hartert|Hartert]], 1892&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Kurasau]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)&lt;/small&gt;
*de Middenamerikaanske goudûle (''T. f. guatemalae'' &lt;small&gt;[[Robert Ridgway|Ridgway]], 1874&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(súdlik [[Meksiko]] fia [[Midden-Amearika]] oant yn noardwestlik [[Kolombia]]; ek op 'e [[Peareleilannen]])&lt;/small&gt;
*de Noardamerikaanske goudûle (''T. f. pratincola'' &lt;small&gt;[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1838&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] útsein de sintrale [[Rocky Mountains]] en de sintrale en noardlike [[Appalachen]], mei dêropta súdlik [[Britsk-Kolumbia]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], de [[Bahama's]] en [[Bermuda]]; as [[eksoat]] ek yn [[Hawaï]] en yn it ferline op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]])&lt;/small&gt;
*de Súdamerikaanske goudûle (''T. f. tuidara'' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1829&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;([[Súd-Amearika]] beëasten de [[Andes]] en besuden de [[Amazône (rivier)|Amazône]])&lt;/small&gt;
*de [[wytwjukgoudûle]] of Karibyske goudûle (''T. f. furcata'' &lt;small&gt;[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;(de [[nominaat]]; [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], mooglik ek yn 'e [[Bahama's]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)&lt;/small&gt;
Dêrnjonken is bekend dat der in noch ûnbeskreaune ûndersoarte libbet op it Karibyske eilân [[Bonêre]]: de [[Bonêregoudûle]] (''T.&amp;nbsp;f.'' ssp.).

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_barn_owl ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tyto furcata}}
}}

{{DEFAULTSORT:Amerikaanske goudule}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goudûle]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]
[[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]]</text>
      <sha1>i3b2vqp6wfnmlyh4vu7yamxyhrpf78j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lee Child</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191164</id>
    <revision>
      <id>1228848</id>
      <parentid>1228719</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20844" sha1="o2qvj82mlcxvj9wpof3s29j78wnxzc8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                    = Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| oar pseudonym                = 
| echte namme                  = James Dover Grant
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]]
| berne                        = [[29 oktober]] [[1954]]
| berteplak                    = [[Coventry]] ([[Ingelân]])
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]&lt;br&gt; [[File:Flag_of_Northern_Ireland_(1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]]
| regionale identiteit         = 
| taal                         = [[Ingelsk]]
| sjenre                       = [[skrillerroman]]s en [[koarte ferhalen]]
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| tema's                       = 
| bekendste wurk(en)           = [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-searje]]
| útjouwer                     = [[Bantam Books]]
| prizen                       = 
| jierren aktyf                = [[1995]] – no
| webside                      = [http://www.leechild.com/ www.leechild.com]
}}
[[File:Lee_Child_BBC_Radio4_Bookclub_1_Dec_2013_b03jyp1h.flac|right|thumb|263px|De [[stim]] fan Lee Child yn it [[BBC]]-[[radioprogramma]] ''Bookclub'' út [[desimber]] [[2013]].]]
'''Lee Child''', it [[pseudonym]] fan '''James Dover Grant''' ([[Coventry]], [[29&amp;nbsp;oktober]] [[1954]]) is in [[Ingelân|Ingelsk]] [[skriuwer]] fan [[skriller]]- en [[misdieroman]]s. Hy is it bekendst wurden mei [[Jack Reacher (romansearje)|syn langjierrige romansearje]] oer de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[omrinner]] en eardere [[militêre plysje]]man [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]. Ut dy rige binne (anno 2026) twa dielen ferfilme mei [[akteur]] [[Tom Cruise]] yn 'e [[haadrol]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
James Dover Grant, [[ropnamme]] &quot;Jim&quot;, waard yn [[1954]] [[berne]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Coventry]], yn it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Warwickshire]], as de [[soan]] fan in [[etnysk]] [[Ingelsen|Ingelske]] [[mem]] en in [[Ulstersen|Ulsterske]] ([[protestantisme|protestantske]] [[Noard-Ierlân|Noardierske]]) [[heit]]. Dyselde wie in [[feteraan]] út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], dy't diel útmakke hie fan 'e ienheid dy't yn [[1945]] it [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] [[konsintraasjekamp]] [[Bergen-Belsen]] befrijd hie. Nei de oarloch wurke er as  [[ynspekteur]] foar de [[Inland Revenue]], de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[belestingtsjinst]]. Dêr kaam er yn 'e kunde mei syn [[oarehelte|frou]], dy't mei njoggentjin jier as [[sekretaresse]] by de Inland Revenue kaam, mar, nei de wizânsje fan 'e dy tiid, ophâlde moast mei wurkjen doe't se [[troud]]e en dêrom [[húsfrou]] waard.

Grant wie de twadde fan fjouwer [[bern (persoan)|bern]], allegearre [[jonge]]s. Syn âldere [[broer]], Richard, waard [[nukleêre enerzjy|nukleêr]] [[wittenskip]]per. Ien fan syn jongere bruorren, [[Andrew Grant|Andrew]], waard ek [[skriller]]skriuwer. De [[húshâlding]] Grant [[ferhuze]] yn [[1958]] nei [[Birmingham (Ingelân)|Birmingham]], dêr't bettere [[skoalle]]n foar de jonges wiene. Grant genoat dêr [[fuortset ûnderwiis]] oan 'e King Edward's School. Yn [[1974]], doe't er tweintich jier wie, sette Grant yn [[Sheffield]] útein mei in [[stúdzje]] [[rjochten]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], ek al wied er alhiel net fan doel om [[abbekaat]] of [[notaris]] te wurden. Yn syn studintetiid wied yn in [[funksje (posysje)|funksje]] efter de skermen belutsen by [[teäter (keunstfoarm)|teäter]]. Yn [[1977]] studearre er ôf mei in [[bachelorgraad]] yn 'e rjochten.
[[File:Lee_Child.jpg|left|thumb|180px|Lee Child yn [[2005]], by it ûntfangen fan 'e [[Barry Award]] foar syn [[roman]] ''The Enemy''.]]

===Tillefyzjekarriêre===
Neitiid fûn Grant datselde jiers noch wurk by [[Granada Television]] yn [[Manchester (Ingelân)|Manchester]], in [[dochterûndernimming]] fan [[ITV (tillefyzjenetwurk)|ITV]], it wichtichste Britske [[kommersje]]le [[tillefyzjenetwurk]]. Hy klom op ta [[tillefyzjeregisseur]] en wie belutsen by it meitsjen fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Yn totaal wurke er mei oan mear as 40.000&amp;nbsp;[[oere]]n tillefyzje en skreau er tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Fan [[1993]] oant [[1995]] wied njonken syn [[funksje (posysje)|funksje]] ek [[fakbûn]]sfertsjintwurdiger. Yn [[augustus]] [[1994]] waard Grant troch syn [[wurkjouwer]] meidield dat syn [[baan (wurk)|baan]] ferdwine soe by in oankommende restrukturearring fan it [[bedriuw]]. Yn [[juny]] [[1995]] waard er mei hûnderten oare meiwurkers fan Granada [[ûntslein]].

===Skriuwkarriêre===
Yn tarieding op it ferliezen fan syn wurk besleat Grant yn [[septimber]] [[1994]] om in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst as [[auteur]] hie. Hy keas as [[pseudonym]] &quot;Lee Child&quot; út. De [[foarnamme]] &quot;Lee&quot; kaam fan in opsetlik foute [[útspraak]] fan [[Le Car]] (in model fan it [[auto]]merk [[Renault]]) as &quot;Lee Car&quot;. Om oeral &quot;Lee&quot; (as [[lidwurd]]) foar te setten, waard yn it gesin Grant in weromkearende [[grap]]. Dochter Ruth waard sadwaande ''Lee Child'' (&quot;It Bern&quot;). Grant keas foar dit pseudonym om't syn boeken dan yn [[boekhannel]]s en [[bibleteken]] by [[alfabet]]yske oardering tusken de wurken fan 'e ferneamde misdieskriuwers [[Raymond Chandler]] en [[Agatha Christie]] yn komme soene te stean.

It earste [[boek]] fan Lee Child hiet oarspronklik ''Bad Luck and Trouble'' (&quot;Pech en Swierrichheden&quot;, in [[titel (opskrift)|titel]] dy't er letter recyclje soe foar in oare roman), mar waard feroare yn ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' op oanrieden fan syn [[útjouwer]]. It wie in [[skrillerroman]] mei as ûnderwerp [[drugshannel]], mar dat feroare er, ek op suggestje fan syn útjouwer, yn [[falskemunterij]]. De [[haadpersoan]] wie [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Amerikaanske Militêre Plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket. It boek, dat útkaam yn [[maart]] [[1997]], waard in [[bestseller]] fan 'e earste oarder. Child wûn der de [[Anthony Award]] foar en teffens de [[Barry Award]] foar Bêste Earste Roman. 

Child [[emigrearre]] yn 'e [[simmer]] fan [[1998]] mei syn [[oarehelte|frou]] nei de Feriene Steaten om tichter by syn ûnderwerp en syn wichtichste lêzerspublyk te wêzen. ''Killing Floor'' waard it earste diel fan in lange [[romansearje]] [[Jack Reacher (romansearje)|oer Jack Reacher]], wêrfan't Child elts jier in nij diel publisearre. Hy begûn elts boek op deselde [[datum]] dêr't er yn [[1994]] op mei ''Killing Floor'' úteinset wie. Yn [[2012]] waard de roman ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' ferfilme ûnder de titel ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'', mei [[Tom Cruise]] yn 'e [[titelrol]]. Yn [[2016]] kaam der in [[ferfolchfilm]] út, ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. Op 'e nij fertolke Cruise de titelrol. Yn beide films hie Lee Child in [[cameo]]. Fan [[2022]] ôf waard foar de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] de [[tillefyzjesearje]] ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' makke, mei [[Alan Ritchson]] as Jack Reacher.

Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-romansearje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere broer [[Andrew Grant]], dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym Andrew Child. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&amp;nbsp;miljoen eksimplaren oer de toanbank gien.
[[File:Lee_Child_2.jpg|right|thumb|180px|Lee Child yn [[2009]].]]

Njonken syn skriuwerskip fan 'e ''Jack Reacher''-searje wurke Child yn [[2007]] gear mei fjirtjin Amerikaanske auteurs om 'e skrillerroman ''The Chopin Manuscript'' te skriuwen. De troch [[akteur]] [[Alfred Molina]] foarlêzen ferzje dêrfan waard fan [[25&amp;nbsp;septimber]] oant [[13&amp;nbsp;novimber]] fan dat jier yn santjin dielen útstjoerd fia de [[webside]] ''[[Audible.com]]''. Yn [[novimber]] [[2008]] wurke Child as besykjend [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Sheffield]], dêr't er sels tritich jier earder studearre hie. It jiers dêrop bekostige er 52 ''Jack Reacher''-[[stúdzjebeurzen]] foar [[studint]]en oan dy [[universiteit]]. Yn [[2009]] waard Child ek keazen ta [[foarsitter]] fan 'e [[Mystery Writers of America]], in [[fakbûn|fakferiening]] fan Amerikaanske [[detektiveroman|detektive]], [[misdieroman|misdie]] en [[skrillerroman|skrillerauteurs]]. Hy [[boekeredakteur|redigearre]] twa [[blomlêzing]]s mei [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]] skreaun troch himsels en oare auteurs: ''First Thrills'' yn [[2010]] en ''Vengeance'' yn [[2012]]. Yn [[2019]] waard Child by de [[British Book Award]]s útroppen ta auteur fan it jier (in [[oeuvrepriis]]). Yn [[2020]] siet Child yn 'e [[faksjuery|sjuery]] fan 'e [[Booker Prize]].

===Priveelibben===
Lee Child/James Grant [[troud]]e yn [[1975]]. Syn [[oarehelte|frou]] hjit Jane. Hja hawwe in [[dochter]] dy't Ruth hjit. De [[húshâlding]] wenne fan mids [[1970-er jierren]] oant twadde helte [[1990-er jierren]] op ferskate plakken yn [[Ingelân]]. Yn [[1998]] [[emigrearre]]n Child en de frou nei de [[Feriene Steaten]], dêr't se delstrieken yn 'e steat [[New York (steat)|New York]]. Yn [[2025]] remigrearren se wer nei it Feriene Keninkryk. 

Child is in [[fan (persoan)|fan]] fan [[blues]]muzyk (krekt as syn [[personaazje]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]]) en teffens fan 'e Ingelske [[fuotbal]]klub [[Aston Villa F.C.]] Nammen fan spilers fan Aston Villa komme soms werom as de nammen fan bypersoanen yn syn boeken. Yn [[2013]] wiisde Child de bewearing troch de [[krante]] de ''[[Daily Mail]]'' fan 'e hân, dat er syn skriuwen die ûnder ynfloed fan [[marihuana]]. 

Child krige [[earedoktoraat|earedoktoraten]] fan 'e [[Universiteit fan Sheffield]] yn [[2009]], de [[De Montfort Universiteit]] yn [[Leicester]] yn [[2011]] en de [[Coventry Universiteit]] yn [[Coventry]] yn [[2023]].

==Wurk==
===''[[Jack Reacher (romansearje)|Jack Reacher]]''-searje===
;romans
*1997 – ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' &lt;small&gt;(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])&lt;/small&gt;
*1998 – ''Die Trying'' 
*1999 – ''Tripwire'' 
*2000 – ''Running Blind'' &lt;small&gt;(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')&lt;/small&gt;
*2001 – ''Echo Burning'' 
*2002 – ''Without Fail'' 
*2003 – ''Persuader'' 
*2004 – ''The Enemy'' &lt;small&gt;(wûn in Barry Award)&lt;/small&gt;
*2005 – ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' &lt;small&gt;(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')&lt;/small&gt;
*2006 – ''The Hard Way'' 
*2007 – ''Bad Luck and Trouble'' 
*2008 – ''Nothing to Lose'' 
*2009 – ''Gone Tomorrow'' 
*2010 – ''61 Hours'' &lt;small&gt;(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])&lt;/small&gt;
*2010 – ''Worth Dying For'' 
*2011 – ''The Affair'' 
*2012 – ''A Wanted Man'' &lt;small&gt;(wûn in [[British Book Award]])&lt;/small&gt;
*2013 – ''Never Go Back'' &lt;small&gt;(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')&lt;/small&gt;
*2014 – ''Personal'' &lt;small&gt;(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])&lt;/small&gt;
*2015 – ''Make Me'' 
*2016 – ''Night School'' 
*2017 – ''The Midnight Line'' 
*2018 – ''Past Tense'' 
*2019 – ''Blue Moon'' 
*2020 – ''The Sentinel'' &lt;small&gt;(mei [[Andrew Child]])&lt;/small&gt;
*2021 – ''Better Off Dead'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2022 – ''No Plan B'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2023 – ''The Secret'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2024 – ''In Too Deep'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2025 – ''Exit Strategy'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2026 – ''Chain Reaction'' &lt;small&gt;(mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
;koarte ferhalen en novelles
*1999 – ''James Penney's New Identity'' &lt;small&gt;([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')&lt;/small&gt;
*2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')&lt;/small&gt;
*2011 – ''Second Son'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])&lt;/small&gt;
*2011 – ''Knowing You're Alive'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''Everyone Talks'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''Deep Down'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2013 – ''High Heat'' &lt;small&gt;([[novelle]]; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2014 – ''Good and Valuable Consideration'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')&lt;/small&gt;
*2014 – ''Not a Drill'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2014 – ''No Room at the Motel'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')&lt;/small&gt;
*2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')&lt;/small&gt;
*2015 – ''Small Wars'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''Too Much Time'' &lt;small&gt;(novelle; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2017 – ''Faking a Murderer'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''The Christmas Scorpion'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')&lt;/small&gt;
*2018 – ''The Fourth Man'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')&lt;/small&gt;
*2019 – ''Cleaning the Gold'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2019 – ''Smile'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')&lt;/small&gt;
*2022 – ''New Kid in Town'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')&lt;/small&gt;
*2023 – ''Many Happy Returns'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')&lt;/small&gt;
*2024 – ''Over Easy'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')&lt;/small&gt;
*2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' &lt;small&gt;(koart ferhaal)&lt;/small&gt;
*2025 – ''Bat Out of Hell'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')&lt;/small&gt;
*2025 – ''A Better Place'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')&lt;/small&gt;
;ferhalebondels
*2017 – ''No Middle Name'' &lt;small&gt;(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)&lt;/small&gt;
** ''Too Much Time''
** ''Deep Down''
** ''Everyone Talks''
** ''Guy Walks into a Bar…''
** ''High Heat''
** ''James Penney's New Identity'' &lt;small&gt;(ferzje fan 1999)&lt;/small&gt;
** ''Maybe They Have a Tradition''
** ''No Room at the Motel''
** ''Not a Drill''
** ''Second Son''
** ''Small Wars''
** ''The Picture of a Lonely Diner''

===Oare fiksje===
;koarte ferhalen, novelles en dielen fan kollektive romans
*2004 – ''The Snake Eater by the Numbers'' &lt;small&gt;([[haadstik]] 6 út 'e as [[fúljeton]] publisearre [[roman]] ''Like a Charm'', û.red.f. [[Karin Slaughter]])&lt;/small&gt;
*2005 – ''Ten Keys'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e [[blomlêzing]] ''The Cocaine Chronicles'')&lt;/small&gt;
*2005 – ''The Greatest Trick of All'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Greatest Hits''; republ. yn 'e blomlêzing ''The Best British Mysteries&amp;nbsp;IV'' út 2007)&lt;/small&gt;
*2006 – ''Safe Enough'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Death Do Us Part'')&lt;/small&gt;
*2006 – ''The .50 Solution'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bloodlines: A Horse Racing Anthology'')&lt;/small&gt;
*2007 – ''Chapter 15'' &lt;small&gt;(haadstik út 'e as [[lústerboek]]fúljeton publ. roman ''The Chopin Manuscript'')&lt;/small&gt;
*2009 – ''Public Transportation'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Phoenix Noir'')&lt;/small&gt;
*2009 – sûnder titel &lt;small&gt;(haadstik út 'e as lústerboekfúljeton publ. roman ''The Copper Bracelet'')&lt;/small&gt;
*2010 – ''Me and Mr. Rafferty'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Dark End of the Street'')&lt;/small&gt;
*2010 – ''Section 7 (a) (Operational)'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Agents of Treachery'')&lt;/small&gt;
*2010 – ''The Bodyguard'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''First Thrills'')&lt;/small&gt;
*2011 – ''Addicted to Sweetness'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents The Rich and the Dead'')&lt;/small&gt;
*2011 – ''The Bone-Headed League'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''A Study in Sherlock'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''I Heard a Romantic Story'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Love Is Murder'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''The Hollywood I Remember'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Vengeance'')&lt;/small&gt;
*2013 – ''My First Drug Trial'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Marijuana Chronicles'')&lt;/small&gt;
*2014 – ''Wet with Rain'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Belfast Noir'')&lt;/small&gt;
*2016 – ''The Truth about What Happened'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''In Sunlight or Shadow: Stories Inspired by the Paintings of [[Edward Hopper]]'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''Chapter 6: The Fortune Cookie'' &lt;small&gt;(haadstik út 'e kollektive roman ''Anatomy of Innocence'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''Pierre, Lucien &amp; Me'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Alive in Shape and Color'')&lt;/small&gt;
*2018 – ''New Blank Document'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''It Occurs to Me that I Am in America'')&lt;/small&gt;
*2018 – ''Shorty and the Briefcase'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Ten Year Stretch'')&lt;/small&gt;
*2020 – ''Dying for a Cigarette'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''The Nicoltine Chronicles'')&lt;/small&gt;
*2020 – ''Normal in Every Way'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Deadly Anniversaries'')&lt;/small&gt;

;ferhalebondels
*2024 – ''Safe Enough'' &lt;small&gt;(hjiryn waard earder apart publisearre koarte fiksje sammele)&lt;/small&gt;
** ''The Bodyguard''
** ''The Greatest Trick of All''
** ''Ten Keys''
** ''Safe Enough''
** ''Normal in Every Way''
** ''The .50 Solution''
** ''Public Transportation''
** ''Me and Mr. Rafferty''
** ''Section 7 (a) (Operational)''
** ''Addicted to Sweetness''
** ''The Bone-Headed League''
** ''I Heart a Romantic Story''
** ''My First Drug Trial''
** ''Wet with Rain''
** ''The Truth about What Happened''
** ''Pierre, Lucien &amp; Me''
** ''New Blank Document''
** ''Shorty and the Briefcase''
** ''Dying for a Cigarette''
** ''The Snake Eater by the Numbers''

===Under redaksje fan===
*2010 – ''First Thrills'' &lt;small&gt;(in [[blomlêzing]] fan [[koarte ferhalen]] fan it [[misdiefiksje|misdiesjenre]], sammele en redigearre troch Lee Child)&lt;/small&gt;
*2012 – ''Vengeance'' &lt;small&gt;(in blomlêzing fan koarte ferhalen fan it misdiesjenre, sammele en redigearre troch Lee Child)&lt;/small&gt;

===Non-fiksje===
*2010 – bydrage oer de eftergrûn fan [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] yn ''The World's Greatest Crime Writers Tell the Inside Story of Their Great Detectives, or: The Line Up''
*2019 – ''The Hero''

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.leechild.com/ Offisjele webside fan Lee Child]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Lee_Child ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Lee Child}}
}}

{{DEFAULTSORT:Child, Lee}}
[[Kategory:Ingelsk skrillerskriuwer]]
[[Kategory:Ingelsk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Ingelsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Ingelsk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Ingelsk boekeredakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzjeregisseur]]
[[Kategory:Ingelsk persoan fan Ulstersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1954]]</text>
      <sha1>o2qvj82mlcxvj9wpof3s29j78wnxzc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Reacher (romansearje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191172</id>
    <revision>
      <id>1228849</id>
      <parentid>1228720</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16270" sha1="hysoryujqcfbo7zlz9uqegyzw67as9t" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''Jack Reacher''
| oarspr. titel                = 
| auteur                       = [[Lee Child]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| foarm                        = [[romansearje]]
| sjenre                       = [[skriller]]fiksje, [[misdieroman|misdiefiksje]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[1997]] – no
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = [[Bantam Books]]
| rige                         = 
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = 
| prizen                       = 
| ISBN                         = 
}}
'''''Jack Reacher''''' is de namme fan in [[romansearje]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De rige bestiet út [[roman]]s, [[koarte ferhalen]] en inkele [[novelle]]s, en heart ta it [[misdieroman|misdiesjenre]]. Spesifyk wurde de boeken oantsjut as [[skriller]]romans. De haadpersoan is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en hieltyd op 'e nij belutsen rekket by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. De romans út 'e rige binne sûnder útsûndering [[bestseller]]s. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&amp;nbsp;miljoen eksimplaren ferkocht. Op basis fan 'e romansearje binne twa [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] makke.

==Eftergrûn==
[[Lee Child]] (it [[pseudonym]] fan James Dover Grant) wurke fan [[1977]] oant [[1995]] by de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[tillefyzjestudio]] [[Granada Television]], dêr't er [[tillefyzjeregisseur]] wie. Sa wied er belutsen by de produksje fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Ek wied er ferantwurdlik foar it skriuwen fan tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Doe't er [[ûntslein]] waard by in restrukturearring fan it [[bedriuw]], besleat er in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst hie as [[auteur]]. ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'', it earste boek yn 'e ''Jack Reacher''-rige, kaam út yn [[1997]]. It groeide út ta in earsten [[bestseller]]. Dêrmei wie sawol de grûnslach fan 'e romansearje as de [[reputaasje]] fan Child as [[skriller]]auteur fêstige.

Child hat de boeken út 'e rige omskreaun as [[wraak]]ferhalen: &quot;Immen docht wat hiel ferkeards, en Reacher nimt wraak.&quot; Neffens himsels soe dy oanstriid ta it nimmen fan wraak, alteast yn it begjin, fuortkommen wêze út syn eigen [[lulkens]] oer syn ûntslach by Granada. Hoewol't er in [[Ingelân|Ingelsman]] is, keas er der út [[kommersje]]le omtinkens foar om skrillers yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] styl te skriuwen. 

==Ko-auteurskip==
Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-searje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere [[broer]] Andrew Grant, dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym [[Andrew Child]]. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Lee Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre.

==Oersjoch==
De [[haadpersoan]] fan 'e boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] yn it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]], dy't yn [[1996]] [[earfol ûnslach|earfol ûntslein]] is út [[militêre tsjinst]] om't it leger nei ôfrin fan 'e [[Kâlde Oarloch]] ynkrimpe moast. Sûnt er it leger efter him litten hat, swalket Reacher as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de [[Feriene Steaten]]. Hy nimt hjir en dêr los wurk oan en ûndersiket, soms tsjin wil en tank, soms út persoanlike ynteresse, fertochte saken. 
[[File:Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg|right|thumb|180px|[[Skriuwer]] [[Lee Child]] yn [[2010]].]]

De [[setting]]s foar de romans en koarte ferhalen befine har oer it algemien yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten. Se rinne útinoar fan grutte [[metropoal]]en lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]] oant lytse stedsjes (yn [[Jeropa]] soe men sizze: [[doarp]]en) yn it [[Suden (Feriene Steaten)|Suden]] en [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwesten]]. Ut en troch komt Reacher ek om utens, lykas yn [[Londen]] (''Personal''), op it [[plattelân]] fan [[Ingelân]] (''The Hard Way'', ''Maybe They Have a Tradition''), yn [[Parys]] (''The Enemy'' en ''Personal'') en op [[Okinawa]] (''Second Son'').

==Perspektyf==
Guon boeken yn 'e ''Jack Reacher''-searje binne skreaun yn it [[ik-perspektyf]] (bgl. it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''), wylst foar oaren it [[personeel perspektyf]] (de trêde persoan) brûkt is.

==Crossovers==
Op it mêd fan 'e [[koarte ferhalen]] út 'e romansearje hat Lee Child gearwurke mei ferskate oare fêstige [[misdieroman|misdie-auteurs]] om [[crossover (fiksje)|crossovers]] te meitsjen wêrby't it personaazje [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] oare [[fiktive]] misdiebestriders tsjinkomt. In foarbyld is it ferhaal ''Faking a Murderer'', wêryn't Reacher [[patolooch-anatoom]] [[Temperance Brennan (romansearje)|Temperance Brennan]] út it wurk fan [[Kathy Reichs]] moetet (bekend fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Bones (tillefyzjesearje)|Bones]]''). Yn in oar ferhaal, ''Cleaning the Gold'', komt Reacher yn 'e kunde mei [[Will Trent (romansearje)|Will Trent]] út 'e boeken fan [[Karin Slaughter]].

It personaazje Jack Reacher wurdt fierders ferskate kearen neamd (mar komt sels net foar) yn 'e roman ''[[Under the Dome (roman)|Under the Dome]]'' fan [[Stephen King]]. Yn dat boek omskriuwt it personaazje [[kolonel]] Cox Reacher as &quot;de taaiste ferdomde legersmearis dy't, nei myn nederige miening, ea [yn it Amerikaanske Leger] tsjinne hat.&quot; Op dy wize wreidet de [[kulturele]] ynfloed fan Jack Reacher him út bûten syn eigen searje. Op teminsten ien [[omslach]] fan ''Under the Dome'' stiet in oanpriizging fan Lee Child oan potinsjele lêzers om dat boek foaral te keapjen.

==Boeken==
===Romans===
&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;) skreaun yn it [[ik-perspektyf]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;°&lt;/nowiki&gt;) skreaun yn it [[personeel perspektyf]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;

*1997 – ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''* &lt;small&gt;(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])&lt;/small&gt;
*1998 – ''Die Trying''°
*1999 – ''Tripwire''° 
*2000 – ''Running Blind''° &lt;small&gt;(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')&lt;/small&gt;
*2001 – ''Echo Burning''° 
*2002 – ''Without Fail''°
*2003 – ''Persuader''*
*2004 – ''The Enemy''* &lt;small&gt;(wûn in Barry Award)&lt;/small&gt;
*2005 – ''[[One Shot (roman)|One Shot]]''° &lt;small&gt;(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')&lt;/small&gt;
*2006 – ''The Hard Way''°
*2007 – ''Bad Luck and Trouble''°
*2008 – ''Nothing to Lose''°
*2009 – ''Gone Tomorrow''*
*2010 – ''61 Hours''° &lt;small&gt;(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])&lt;/small&gt;
*2010 – ''Worth Dying For''° 
*2011 – ''The Affair''*
*2012 – ''A Wanted Man''° &lt;small&gt;(wûn in [[British Book Award]])&lt;/small&gt;
*2013 – ''Never Go Back''° &lt;small&gt;(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')&lt;/small&gt;
*2014 – ''Personal''* &lt;small&gt;(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])&lt;/small&gt;
*2015 – ''Make Me''°
*2016 – ''Night School''° 
*2017 – ''The Midnight Line''° 
*2018 – ''Past Tense''° 
*2019 – ''Blue Moon''° 
*2020 – ''The Sentinel''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en [[Andrew Child]])&lt;/small&gt;
*2021 – ''Better Off Dead''* &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2022 – ''No Plan B''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2023 – ''The Secret''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2024 – ''In Too Deep''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2025 – ''Exit Strategy''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;
*2026 – ''Chain Reaction''° &lt;small&gt;(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)&lt;/small&gt;

===Koarte ferhalen en novelles===
*1999 – ''James Penney's New Identity'' &lt;small&gt;([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')&lt;/small&gt;
*2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')&lt;/small&gt;
*2011 – ''Second Son'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])&lt;/small&gt;
*2011 – ''Knowing You're Alive'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''Everyone Talks'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')&lt;/small&gt;
*2012 – ''Deep Down'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2013 – ''High Heat'' &lt;small&gt;([[novelle]]; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2014 – ''Good and Valuable Consideration'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')&lt;/small&gt;
*2014 – ''Not a Drill'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2014 – ''No Room at the Motel'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')&lt;/small&gt;
*2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')&lt;/small&gt;
*2015 – ''Small Wars'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''Too Much Time'' &lt;small&gt;(novelle; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2017 – ''Faking a Murderer'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')&lt;/small&gt;
*2017 – ''The Christmas Scorpion'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')&lt;/small&gt;
*2018 – ''The Fourth Man'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')&lt;/small&gt;
*2019 – ''Cleaning the Gold'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)&lt;/small&gt;
*2019 – ''Smile'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')&lt;/small&gt;
*2022 – ''New Kid in Town'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')&lt;/small&gt;
*2023 – ''Many Happy Returns'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')&lt;/small&gt;
*2024 – ''Over Easy'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')&lt;/small&gt;
*2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' &lt;small&gt;(koart ferhaal)&lt;/small&gt;
*2025 – ''Bat Out of Hell'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')&lt;/small&gt;
*2025 – ''A Better Place'' &lt;small&gt;(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')&lt;/small&gt;

===Ferhalebondels===
*2017 – ''No Middle Name'' &lt;small&gt;(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)&lt;/small&gt;
** ''Too Much Time''
** ''Deep Down''
** ''Everyone Talks''
** ''Guy Walks into a Bar…''
** ''High Heat''
** ''James Penney's New Identity'' &lt;small&gt;(ferzje fan 1999)&lt;/small&gt;
** ''Maybe They Have a Tradition''
** ''No Room at the Motel''
** ''Not a Drill''
** ''Second Son''
** ''Small Wars''
** ''The Picture of a Lonely Diner''

==Ynterne gronology fan 'e romansearje==
Hjirûnder nochris in opsomming fan 'e romans en koarte fiksje, mar no nei it jiertal wêryn't de roman of it ferhaal spilet, dus de ynterne [[gronology]] fan 'e romansearje.
#1974 – koart ferhaal ''Second Son'' 
#1977 – novelle ''High Heat'' 
#1986 – koart ferhaal ''Deep Down'' 
#1989 – koart ferhaal ''Small Wars'' 
#1989/’90 – koart ferhaal ''You Shook Me All Nigh Long'' 
#1990 – roman ''The Enemy'' 
#1991 – koart ferhaal ''James Penney's New Identity'' 
#1992 – roman ''The Secret'' 
#1996 – roman ''Night School'' 
#1997 – roman ''The Affair'' 
#1997 – roman ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' 
#1998 – roman ''Die Trying'' 
#1999 – roman ''Tripwire'' 
#2000 – roman ''Running Blind'' &lt;small&gt;(ek bekend as ''The Visitor'')&lt;/small&gt;
#2001 – roman ''Echo Burning'' 
#2002 – roman ''Without Fail'' 
#2003 – roman ''Persuader'' 
#2005 – roman ''[[One Shot (roman)|One Shot]]''
#2006 – roman ''The Hard Way'' 
#2007 – roman ''Bad Luck and Trouble'' 
#2008 – roman ''Nothing to Lose'' 
#2009 – koart ferhaal ''Guy Walks into a Bar…'' 
#2009 – roman ''Gone Tomorrow'' 
#2010 – roman ''61 Hours'' 
#2010 – roman ''Worth Dying For'' 
#2011 – koart ferhaal ''Knowing You're Alive'' 
#2012 – roman ''A Wanted Man'' 
#2012 – koart ferhaal ''Everyone Talks'' 
#2013 – roman ''Never Go Back'' 
#2014 – koart ferhaal ''Not a Drill'' 
#2014 – roman ''Personal'' 
#2014 – koart ferhaal ''Good and Valuable Consideration'' 
#2014 – koart ferhaal ''No Room at the Motel''
#2015 – koart ferhaal ''The Picture of the Lonely Diner'' 
#2015 – roman ''Make Me'' 
#2016 – koart ferhaal ''Maybe They Have a Tradition'' 
#2017 – roman ''The Midnight Line'' 
#2017 – novelle ''Too Much Time'' 
#2017 – koart ferhaal ''The Christmas Scorpion'' 
#2017 – koart ferhaal ''Faking a Murderer'' 
#2018 – roman ''Past Tense'' 
#2018 – koart ferhaal ''The Fourth Man'' 
#2019 – koart ferhaal ''Cleaning the Gold'' 
#2019 – koart ferhaal ''Smile'' 
#2019 – roman ''Blue Moon'' 
#2020 – roman ''The Sentinel'' 
#2021 – roman ''Better Off Dead'' 
#2022 – koart ferhaal ''New Kid in Town'' 
#2022 – roman ''No Plan B'' 
#2023 – koart ferhaal ''Many Happy Returns'' 
#2024 – koart ferhaal ''Over Easy'' 
#2024 – roman ''In Too Deep'' 
#2025 – koart ferhaal ''Bat Out of Hell'' 
#2025 – koart ferhaal ''A Better Place'' 
#2025 – roman ''Exit Strategy'' 
#2026 – roman ''Chain Reaction''

==Ferfilmings==
Twa boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje binne adaptearre ta [[Hollywood]]-[[film]]s. ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' waard yn [[2012]] ferfilme ûnder de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]''. De film waard [[regissearre]] troch [[Christopher McQuarrie]] foar [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]]. De [[titelrol]] waard spile troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], mei aktrise [[Rosamund Pike]] as syn [[tsjinspylster]]. In [[ferfolchfilm]] waard yn [[2016]] makke. Dat wie ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. [[Edward Zwick]] wie de regisseur en Tom Cruise spile op 'e nij de haadrol, diskear mei [[Cobie Smulders]] as tsjinspylster. Fan [[2022]] ôf waard fierders in [[tillefyzjesearje]] makke op basis fan 'e ''Jack Reacher''-romansearje, dy't de namme ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' hie. De searje wie te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] en rûn (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. De titelrol waard fertolke troch [[Alan Ritchson]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(novel_series) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (romansearje)}}

{{DEFAULTSORT:Jack Reacher (romansearje)}}
[[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]]
[[Kategory:Misdieromansearje]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer in feteraan]]
[[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]]
[[Kategory:Literatuer oer it Amerikaanske Leger]]
[[Kategory:Literatuer oer in omrinner]]</text>
      <sha1>hysoryujqcfbo7zlz9uqegyzw67as9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meidogger oerlis:GaelgVaggop1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>191294</id>
    <revision>
      <id>1228910</id>
      <parentid>1228588</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>15867</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-18 */ nije seksje</comment>
      <origin>1228910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="ivx1o5qie1jsdpfx26ko2g3uvsld2xd" xml:space="preserve">== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27 apr 2026, 20.06 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 --&gt;</text>
      <sha1>ivx1o5qie1jsdpfx26ko2g3uvsld2xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gierfûgels fan de Nije Wrâld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191319</id>
    <revision>
      <id>1228898</id>
      <parentid>1228669</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>ik stel foar om it mei de skaainammen sa te dwaan</comment>
      <origin>1228898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2958" sha1="ppsapmqiol53deo41w8lofc46hj7ms1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme           = gierfûgels fan de Nije Wrâld
| ôfbylding           = Coragyps-atratus-001.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[swarte gier]] (''Coragyps atratus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]]&amp;nbsp;(''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[lânfûgels]] (''Telluaves'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'')
| takson13            = [[famylje]] 
| namme13             = '''gierfûgels fan de Nije Wrâld''' (''Cathartidae'')
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| beskriuwer, jier    = [[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1839
}}
De '''gierfûgels fan de Nije Wrâld''' (''Cathartidae'') binne in [[famylje]] fan [[fûgels]] in it skift fan ‘e [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] ''(Cathartiformes)''. De famylje bestiet út fiif skaaien en sân libbene en tsien útstoarne soarten.

==Famyljeopbou ==
* (famylje) [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
** (skaai) [[kondors]] (''Gymnogyps''), 1 libbene en 4 útstoarne soarten:
*** [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus'') – Noard-Amearika
*** †''[[Gymnogyps amplus]]''
*** †''[[Gymnogyps howardae]]''
*** †''[[Gymnogyps kofordi]]''
*** †''[[Gymnogyps varonai]]''
** (skaai) [[keningsgieren]] (''Sarcoramphus''), 1 libbene en 2 útstoarne soarten:
*** [[keninggier]] (''Sarcoramphus papa'') – Sintraal- en Súd-Amearika
*** †''[[Sarcoramphus kernense]]''
*** †''[[Sarcoramphus fisheri]]''
** (skaai) [[Andeskondors]] (''Vultur''), 1 libbene en 1 útstoarne soarte:
*** [[Andeskondor]] (''Vultur gryphus'') –  Súd-Amearika
*** †''[[Vultur messi]]''
** (skaai) [[swarte gieren]] (''Coragyps''), 1 libbene en 2 útstoarne soarten:
*** [[swarte gier]] (''Coragyps atratus'') –  Noard-, Sintraal- en Súd-Amearika
*** †''[[Coragyps occidentalis]]''
*** †''[[Coragyps seductus]]''
** (skaai) [[kalkoengieren]] (''Cathartes''), 3 libbene en 1 útstoarne soarten:
*** [[kalkoengier]]  of readkopgier (''Cathartes aura'') –  Noard-, Sintraal- en Súd-Amearika
*** [[lytse gielkopgier]] (''Cathartes burrovianus'') –  Sintraal- en Súd-Amearika
*** [[grutte gielkopgier]] (''Cathartes melambrotus'') –  Súd-Amearika
*** †''[[Cathartes emsilei]]''

[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld| ]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Giereftige fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>ppsapmqiol53deo41w8lofc46hj7ms1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228926</id>
      <parentid>1228898</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruurd Jorritsma</username>
        <id>38557</id>
      </contributor>
      <comment>/* Famyljeopbou */</comment>
      <origin>1228926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="l3ce32z4iqlb0p3aktfch1tee5ihdtk" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme           = gierfûgels fan de Nije Wrâld
| ôfbylding           = Coragyps-atratus-001.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[swarte gier]] (''Coragyps atratus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]]&amp;nbsp;(''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[lânfûgels]] (''Telluaves'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'')
| takson13            = [[famylje]] 
| namme13             = '''gierfûgels fan de Nije Wrâld''' (''Cathartidae'')
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| beskriuwer, jier    = [[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1839
}}
De '''gierfûgels fan de Nije Wrâld''' (''Cathartidae'') binne in [[famylje]] fan [[fûgels]] in it skift fan ‘e [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] ''(Cathartiformes)''. De famylje bestiet út fiif skaaien en sân libbene en tsien útstoarne soarten.

==Famyljeopbou ==
* (famylje) [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
** (skaai) [[kondors]] (''Gymnogyps''), 1 libbene en 4 útstoarne soarten:
*** [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus'') – Noard-Amearika
*** †''[[Gymnogyps amplus]]''
*** †''[[Gymnogyps howardae]]''
*** †''[[Gymnogyps kofordi]]''
*** †''[[Gymnogyps varonai]]''
** (skaai) [[keningsgieren]] (''Sarcoramphus''), 1 libbene en 2 útstoarne soarten:
*** [[keningsgier]] (''Sarcoramphus papa'') – Sintraal- en Súd-Amearika
*** †''[[Sarcoramphus kernense]]''
*** †''[[Sarcoramphus fisheri]]''
** (skaai) [[Andeskondors]] (''Vultur''), 1 libbene en 1 útstoarne soarte:
*** [[Andeskondor]] (''Vultur gryphus'') –  Súd-Amearika
*** †''[[Vultur messi]]''
** (skaai) [[swarte gieren]] (''Coragyps''), 1 libbene en 2 útstoarne soarten:
*** [[swarte gier]] (''Coragyps atratus'') –  Noard-, Sintraal- en Súd-Amearika
*** †''[[Coragyps occidentalis]]''
*** †''[[Coragyps seductus]]''
** (skaai) [[kalkoengieren]] (''Cathartes''), 3 libbene en 1 útstoarne soarten:
*** [[kalkoengier]]  of readkopgier (''Cathartes aura'') –  Noard-, Sintraal- en Súd-Amearika
*** [[lytse gielkopgier]] (''Cathartes burrovianus'') –  Sintraal- en Súd-Amearika
*** [[grutte gielkopgier]] (''Cathartes melambrotus'') –  Súd-Amearika
*** †''[[Cathartes emsilei]]''

[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld| ]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Giereftige fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>l3ce32z4iqlb0p3aktfch1tee5ihdtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keningsgieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191377</id>
    <revision>
      <id>1228826</id>
      <parentid>1228796</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Soarten */</comment>
      <origin>1228826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="872p1zlyym7kzsniqyxdxh8lbabggk6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = King Vulture - Flickr - Me in ME.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Keningsgier (''Sarcoramphus papa'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''keningsgieren''' (''Sarcoramphus'')
| beskriuwer, jier    = [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], 1805
}}
'''Keningsgieren''' (''Sarcoramphus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1805 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[André Marie Constant Duméril]]. 

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[keningsgier]] (''Sarcoramphus papa''), dy't foarkomt yn 'e tropyske gebieten fan Midden- en [[Súd-Amearika]]. Keningsgieren ûnderskiede harren fan oare gieren fan 'e Nije Wrâld troch harren grutte, de opfallend kleurige, keale kop en in krêftige snaffel dy't spesjalisearre is yn it iepenskuorren fan 'e dikke hûden fan karkassen.

== Fossile soarten ==
Hoewol't it skaai hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]] is, wie it ferskaat yn it ferline grutter. Der binne ferskate fossile soarten beskreaun dy't oantoane dat it skaai eartiids in grutter ferspriedingsgebiet hie, oant yn it noarden fan 'e hjoeddeiske [[Feriene Steaten]]:

* ''Sarcoramphus kernensis'': Dizze soarte libbe yn it lette [[Plioseen]] (likernôch 3,5 oant 2,5 miljoen jier lyn). Fossilen dêrfan binne fûn yn [[Kern County]] yn [[Kalifornje]]. De fûgel wie wat grutter en robúster as de hjoeddeiske keningsgier.
* ''Sarcoramphus fisheri'': In soarte út it lette [[Pleistoseen]], wêrfan de resten fûn binne yn 'e ferneamde [[Tarreputten fan La Brea|La Brea-tarreputten]] by [[Los Angeles]]. 
* ''Sarcoramphus mcnami'': In fossile soarte út it Pleistoseen fan [[Perû]].

== It mystearje fan 'e ''Painted vulture'' ==
Yn 'e 18e iuw beskreau de natuerûndersiker [[William Bartram]] in fûgel yn [[Florida]] dy't er de &quot;Painted Vulture&quot; (''Sarcoramphus sacra'') neamde. Dizze fûgel liket neffens syn beskriuwing in soad op de hjoeddeiske keningsgier, mar soe in wite sturt hawwe. Der wurdt noch altyd diskusjearre oft dit in aparte soarte wie dy't koartlyn útstoarn is, of dat it in fersin fan Bartram west hat.&lt;ref&gt;[https://prehistoric-wiki.fandom.com/wiki/Painted_vulture Prehistoric Wiki, oproppen 27 april 2026.]&lt;/ref&gt;

== Soarten ==
It skaai bestiet tsjintwurdich noch mar út ien libbene soarte, mar út fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|150px]] || ''Sarcoramphus papa'' || [[keningsgier]] || Fan [[Meksiko]] oant it noarden fan [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-vulture-sarcoramphus-papa ''Sarcoramphus papa'' op ''BirdLife International'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Sarcoramphus kernensis'' || — || Noard-Amearika ([[Kalifornje]]) || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Sarcoramphus fisheri'' || — || Noard-Amearika ([[La Brea]]) || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Sarcoramphus mcnami'' || — || Súd-Amearika ([[Perû]]) || útstoarn (fossyl)
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sarcoramphus papa|Sarcoramphus}}
}}
[[Kategory:Keningsgier| ]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>872p1zlyym7kzsniqyxdxh8lbabggk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228828</id>
      <parentid>1228826</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* It mystearje fan 'e Painted vulture */ red</comment>
      <origin>1228828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4236" sha1="lk7qhwnzv1pvm5cv4m3bxan9irwyozs" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = King Vulture - Flickr - Me in ME.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Keningsgier (''Sarcoramphus papa'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''keningsgieren''' (''Sarcoramphus'')
| beskriuwer, jier    = [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], 1805
}}
'''Keningsgieren''' (''Sarcoramphus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1805 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[André Marie Constant Duméril]]. 

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[keningsgier]] (''Sarcoramphus papa''), dy't foarkomt yn 'e tropyske gebieten fan Midden- en [[Súd-Amearika]]. Keningsgieren ûnderskiede harren fan oare gieren fan 'e Nije Wrâld troch harren grutte, de opfallend kleurige, keale kop en in krêftige snaffel dy't spesjalisearre is yn it iepenskuorren fan 'e dikke hûden fan karkassen.

== Fossile soarten ==
Hoewol't it skaai hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]] is, wie it ferskaat yn it ferline grutter. Der binne ferskate fossile soarten beskreaun dy't oantoane dat it skaai eartiids in grutter ferspriedingsgebiet hie, oant yn it noarden fan 'e hjoeddeiske [[Feriene Steaten]]:

* ''Sarcoramphus kernensis'': Dizze soarte libbe yn it lette [[Plioseen]] (likernôch 3,5 oant 2,5 miljoen jier lyn). Fossilen dêrfan binne fûn yn [[Kern County]] yn [[Kalifornje]]. De fûgel wie wat grutter en robúster as de hjoeddeiske keningsgier.
* ''Sarcoramphus fisheri'': In soarte út it lette [[Pleistoseen]], wêrfan de resten fûn binne yn 'e ferneamde [[Tarreputten fan La Brea|La Brea-tarreputten]] by [[Los Angeles]]. 
* ''Sarcoramphus mcnami'': In fossile soarte út it Pleistoseen fan [[Perû]].

== It mystearje fan 'e bûnte gier ==
Yn 'e 18e iuw beskreau de natuerûndersiker [[William Bartram]] in fûgel yn [[Florida]] dy't er de &quot;bûnte gier&quot; (''painted vulture'') neamde en de [[wittenskiplike namme]] ''Sarcoramphus sacra'' (letterlik: &quot;hillige keningsgier&quot;) taparte. Dizze fûgel liket neffens syn beskriuwing in soad op de hjoeddeiske keningsgier, mar soe in wite sturt hawwe. Der wurdt noch altyd diskusjearre oft dit in aparte soarte wie dy't koartlyn útstoarn is, of dat it in fersin fan Bartram west hat.&lt;ref&gt;[https://prehistoric-wiki.fandom.com/wiki/Painted_vulture Prehistoric Wiki, oproppen 27 april 2026.]&lt;/ref&gt;

== Soarten ==
It skaai bestiet tsjintwurdich noch mar út ien libbene soarte, mar út fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|150px]] || ''Sarcoramphus papa'' || [[keningsgier]] || Fan [[Meksiko]] oant it noarden fan [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-vulture-sarcoramphus-papa ''Sarcoramphus papa'' op ''BirdLife International'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Sarcoramphus kernensis'' || — || Noard-Amearika ([[Kalifornje]]) || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Sarcoramphus fisheri'' || — || Noard-Amearika ([[La Brea]]) || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Sarcoramphus mcnami'' || — || Súd-Amearika ([[Perû]]) || útstoarn (fossyl)
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sarcoramphus papa|Sarcoramphus}}
}}
[[Kategory:Keningsgier| ]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>lk7qhwnzv1pvm5cv4m3bxan9irwyozs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swarte gieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191387</id>
    <revision>
      <id>1228824</id>
      <parentid>1228817</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Soarten */ korr + oanf</comment>
      <origin>1228824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3037" sha1="ja3mnwla3k5om02igl77ackmzyjyad3" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Black Vulture RWD2013B.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Swarte gier (''Coragyps atratus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''swarte gieren''' (''Coragyps'')
| beskriuwer, jier    = [[Emmanuel Le Maout|Le Maout]], 1853
}}
'''Swarte gieren''' (''Coragyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1841 publisearre troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't rûnom foarkomt yn 'e [[Amearika|Amearika's]]. De fûgels út dit skaai ûnderskiede harren troch harren kompakte bou, koarte sturt en foaral troch harren sosjale en faak agressive gedrach by karkassen.

== Fossile soarten ==
Ut fossile fynsten docht bliken dat it skaai yn it ferline ferskate soarten hie dy't nau besibbe wienen oan 'e hjoeddeiske swarte gier. Guon fan dizze soarten wienen in stik grutter:

* ''Coragyps occidentalis'': Dizze soarte libbe yn it [[Pleistoseen]] en kaam foar fan it súdwesten fan 'e hjoeddeiske [[Feriene Steaten]] oant yn [[Meksiko]]. It wie in gruttere fariant fan 'e swarte gier mei in bredere snaffel. Der wurdt wol tocht dat dizze fûgel tagelyk mei de grutte sûchdieren út de iistiid is útstoarn, dêr't er as iesiter fan ôfhinklik wie.
* ''Coragyps sedicticus'' In fossile soarte dy't beskreaun is út it iere Pleistoseen.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Coragyps atratus (Gallinazo común) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|150px]] || ''Coragyps atratus'' || [[swarte gier]] || Noard-, Midden- en [[Súd-Amearika]] || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Coragyps%20atratus ''Coragyps atratus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || † ''Coragyps occidentalis'' || [[westlike swarte gier]] || Noard-Amearika en Meksiko || útstoarn (fossyl)
|-
| — || † ''Coragyps seductus'' || [[Kubaanske swarte gier]] || Kuba || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Coragyps}}
}}
[[Kategory:Swarte gier| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>ja3mnwla3k5om02igl77ackmzyjyad3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Connections</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191390</id>
    <revision>
      <id>1228823</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>bron: Ned. Wikipedia</comment>
      <origin>1228823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3397" sha1="4mscbwq3kuylmubkr55pdgwh1st9rlb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:ConnectionsNYT.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Connections opjefte Frysk.jpg|thumb|Opjefte fan Connections]]
[[Ofbyld:Connections dieloplossing Frysk.jpg|thumb|Dieloplossing fan Connections]]
'''Connections''' is in deistige puzel fan ''The New York Times'' dêr't spilers sechstjin wurden of termen yn groepearje moatte yn fjouwer tematyske kategoryen. It spultsje waard op [[12 juny]] 2023 yn bèta útbrocht as ûnderdiel fan ''The New York Times Games'' en heart yntusken ta de meast spile titels fan de útjouwer, nei [[Wordle]]. De puzels wurde skreaun troch redakteur Wyna Liu en ûnderskiede har troch wurdboarterijen en fariearjende dreechheidsnivo’s.

==Gameplay==
Yn ''Connections'' is it doel om in diagram fan sechstjin termen op te dielen yn fjouwer groepen fan fjouwer, wêrby’t de termen yn elke groep ta in spesifike kategory hearre (bygelyks ''giel'', ''grien'', ''read'' en ''brún'' foar de kategory: Kleur). De kategoryen kinne wurdboarterijen befetsje, lykas palindromen of homofoanen, wat de dreechheid ferheget. As in spiler in groep korrekt identifisearret, wurdt de kategory ûntbleate, tegearre mei in kleurkoade foar it dreechheidsnivo: giel, grien, blau of pears, wêrby't giel it maklikst is en pears it dreechst. Elke puzel befettet krekt ien kategory yn de pearse dreechheidsgroep.

==Bysûndere edysjes ==
Foar spesjale gelegenheden ferskynden farianten op it standertformat.
* 1 april 2024: de puzel bestie folslein út emoji’s. 
* 1 april 2025: de puzel brûkte symboalen en letters yn stee fan wurden. 
* 1 april 2026: de puzel befette ferskate lettertypen, kleuren en wurdboarterijen. 
* 1000e edysje (7 maart 2026): dizze edysje befette in spyltegel mei it ikoan fan it spul. 

==Untwikkeling ==
De game-ôfdieling fan ''The New York Times'' organisearret jierliks in game-jam wêryn't dielnimmers ideeën foarstelle kinne foar nije spultsjes. ''Connections'' waard in jier lang ûntwikkele foardat it op 12 juny 2023 yn bèta ferskynde.

De puzels wurde skreaun troch Wyna Liu, dy't ek krúswurdpuzelredakteur is by ''The New York Times''. Liu neamde cartoonist Robert Leighton as ynspiraasjeboarne foar laterale en fisuele wurdboarterijen. Persoanen dy't belutsen binne by de Britske telefyzjekwis ''Only Connect'' hawwe opmerkingen makke oer de gelikenis tusken Connections en it Connecting Wall-segmint fan dat programma.

==Sportedysje ==
Op 24 septimber 2024 lansearre ''The Athletic'', yn gearwurking mei ''The New York Times Games'', in sportedysje fan Connections yn bèta. Dizze ferzje folget deselde spulregels as de reguliere edysje, mar alle kategoryen hawwe in sporttema. De offisjele lansearring wie op 9 febrewaris 2025, tagelyk mei Super Bowl LIX.

De sportpuzels wurde skreaun troch Mark Cooper, haadredakteur nijs by ''The Athletic'', dy't by de lansearring ek puzelredakteur waard. Cooper beskreau de sportedysje as mear op trivia basearre as de orizjinele ferzje, dy't er in wurdspul neamt. Hy stribbet dernei om yn elke puzel op syn minst ien kategory op trivia te basearjen en de pearse kategory, krekt as yn it orizjineel, wurdboarterijen befetsje te litten.

By de offisjele lansearring waard in opsjonele timer tafoege. Yn septimber 2025 ferskynden temapuzels foar alle 32 NFL-teams by gelegenheid fan de start fan it NFL-seizoen fan dat jier.

[[Kategory:Kompjûterspul út 2023]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>4mscbwq3kuylmubkr55pdgwh1st9rlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228825</id>
      <parentid>1228823</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3401" sha1="5rx6qpzlujrua37qr49u0eyi0cpgzpt" xml:space="preserve">[[Ofbyld:ConnectionsNYT.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Connections opjefte Frysk.jpg|thumb|Opjefte fan Connections]]
[[Ofbyld:Connections dieloplossing Frysk.jpg|thumb|Dieloplossing fan Connections]]
'''Connections''' is in deistige puzel fan ''[[The New York Times]]'' dêr't spilers sechstjin wurden of termen yn groepearje moatte yn fjouwer tematyske kategoryen. It spultsje waard op [[12 juny]] 2023 yn bèta útbrocht as ûnderdiel fan ''The New York Times Games'' en heart yntusken ta de meast spile titels fan de útjouwer, nei [[Wordle]]. De puzels wurde skreaun troch redakteur Wyna Liu en ûnderskiede har troch wurdboarterijen en fariearjende dreechheidsnivo’s.

==Gameplay==
Yn ''Connections'' is it doel om in diagram fan sechstjin termen op te dielen yn fjouwer groepen fan fjouwer, wêrby’t de termen yn elke groep ta in spesifike kategory hearre (bygelyks ''giel'', ''grien'', ''read'' en ''brún'' foar de kategory: Kleur). De kategoryen kinne wurdboarterijen befetsje, lykas palindromen of homofoanen, wat de dreechheid ferheget. As in spiler in groep korrekt identifisearret, wurdt de kategory ûntbleate, tegearre mei in kleurkoade foar it dreechheidsnivo: giel, grien, blau of pears, wêrby't giel it maklikst is en pears it dreechst. Elke puzel befettet krekt ien kategory yn de pearse dreechheidsgroep.

==Bysûndere edysjes ==
Foar spesjale gelegenheden ferskynden farianten op it standertformat.
* 1 april 2024: de puzel bestie folslein út emoji’s. 
* 1 april 2025: de puzel brûkte symboalen en letters yn stee fan wurden. 
* 1 april 2026: de puzel befette ferskate lettertypen, kleuren en wurdboarterijen. 
* 1000e edysje (7 maart 2026): dizze edysje befette in spyltegel mei it ikoan fan it spul. 

==Untwikkeling ==
De game-ôfdieling fan ''The New York Times'' organisearret jierliks in game-jam wêryn't dielnimmers ideeën foarstelle kinne foar nije spultsjes. ''Connections'' waard in jier lang ûntwikkele foardat it op 12 juny 2023 yn bèta ferskynde.

De puzels wurde skreaun troch Wyna Liu, dy't ek krúswurdpuzelredakteur is by ''The New York Times''. Liu neamde cartoonist Robert Leighton as ynspiraasjeboarne foar laterale en fisuele wurdboarterijen. Persoanen dy't belutsen binne by de Britske telefyzjekwis ''Only Connect'' hawwe opmerkingen makke oer de gelikenis tusken Connections en it Connecting Wall-segmint fan dat programma.

==Sportedysje ==
Op 24 septimber 2024 lansearre ''The Athletic'', yn gearwurking mei ''The New York Times Games'', in sportedysje fan Connections yn bèta. Dizze ferzje folget deselde spulregels as de reguliere edysje, mar alle kategoryen hawwe in sporttema. De offisjele lansearring wie op 9 febrewaris 2025, tagelyk mei Super Bowl LIX.

De sportpuzels wurde skreaun troch Mark Cooper, haadredakteur nijs by ''The Athletic'', dy't by de lansearring ek puzelredakteur waard. Cooper beskreau de sportedysje as mear op trivia basearre as de orizjinele ferzje, dy't er in wurdspul neamt. Hy stribbet dernei om yn elke puzel op syn minst ien kategory op trivia te basearjen en de pearse kategory, krekt as yn it orizjineel, wurdboarterijen befetsje te litten.

By de offisjele lansearring waard in opsjonele timer tafoege. Yn septimber 2025 ferskynden temapuzels foar alle 32 NFL-teams by gelegenheid fan de start fan it NFL-seizoen fan dat jier.

[[Kategory:Kompjûterspul út 2023]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>5rx6qpzlujrua37qr49u0eyi0cpgzpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228832</id>
      <parentid>1228825</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sportedysje */ kt</comment>
      <origin>1228832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3430" sha1="87f994po62pd67s4q6rh26vcfb2ordp" xml:space="preserve">[[Ofbyld:ConnectionsNYT.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Connections opjefte Frysk.jpg|thumb|Opjefte fan Connections]]
[[Ofbyld:Connections dieloplossing Frysk.jpg|thumb|Dieloplossing fan Connections]]
'''Connections''' is in deistige puzel fan ''[[The New York Times]]'' dêr't spilers sechstjin wurden of termen yn groepearje moatte yn fjouwer tematyske kategoryen. It spultsje waard op [[12 juny]] 2023 yn bèta útbrocht as ûnderdiel fan ''The New York Times Games'' en heart yntusken ta de meast spile titels fan de útjouwer, nei [[Wordle]]. De puzels wurde skreaun troch redakteur Wyna Liu en ûnderskiede har troch wurdboarterijen en fariearjende dreechheidsnivo’s.

==Gameplay==
Yn ''Connections'' is it doel om in diagram fan sechstjin termen op te dielen yn fjouwer groepen fan fjouwer, wêrby’t de termen yn elke groep ta in spesifike kategory hearre (bygelyks ''giel'', ''grien'', ''read'' en ''brún'' foar de kategory: Kleur). De kategoryen kinne wurdboarterijen befetsje, lykas palindromen of homofoanen, wat de dreechheid ferheget. As in spiler in groep korrekt identifisearret, wurdt de kategory ûntbleate, tegearre mei in kleurkoade foar it dreechheidsnivo: giel, grien, blau of pears, wêrby't giel it maklikst is en pears it dreechst. Elke puzel befettet krekt ien kategory yn de pearse dreechheidsgroep.

==Bysûndere edysjes ==
Foar spesjale gelegenheden ferskynden farianten op it standertformat.
* 1 april 2024: de puzel bestie folslein út emoji’s. 
* 1 april 2025: de puzel brûkte symboalen en letters yn stee fan wurden. 
* 1 april 2026: de puzel befette ferskate lettertypen, kleuren en wurdboarterijen. 
* 1000e edysje (7 maart 2026): dizze edysje befette in spyltegel mei it ikoan fan it spul. 

==Untwikkeling ==
De game-ôfdieling fan ''The New York Times'' organisearret jierliks in game-jam wêryn't dielnimmers ideeën foarstelle kinne foar nije spultsjes. ''Connections'' waard in jier lang ûntwikkele foardat it op 12 juny 2023 yn bèta ferskynde.

De puzels wurde skreaun troch Wyna Liu, dy't ek krúswurdpuzelredakteur is by ''The New York Times''. Liu neamde cartoonist Robert Leighton as ynspiraasjeboarne foar laterale en fisuele wurdboarterijen. Persoanen dy't belutsen binne by de Britske telefyzjekwis ''Only Connect'' hawwe opmerkingen makke oer de gelikenis tusken Connections en it Connecting Wall-segmint fan dat programma.

==Sportedysje ==
Op 24 septimber 2024 lansearre ''The Athletic'', yn gearwurking mei ''The New York Times Games'', in sportedysje fan Connections yn bèta. Dizze ferzje folget deselde spulregels as de reguliere edysje, mar alle kategoryen hawwe in sporttema. De offisjele lansearring wie op 9 febrewaris 2025, tagelyk mei Super Bowl LIX.

De sportpuzels wurde skreaun troch Mark Cooper, haadredakteur nijs by ''The Athletic'', dy't by de lansearring ek puzelredakteur waard. Cooper beskreau de sportedysje as mear op trivia basearre as de orizjinele ferzje, dy't er in wurdspul neamt. Hy stribbet dernei om yn elke puzel op syn minst ien kategory op trivia te basearjen en de pearse kategory, krekt as yn it orizjineel, wurdboarterijen befetsje te litten.

By de offisjele lansearring waard in opsjonele timer tafoege. Yn septimber 2025 ferskynden temapuzels foar alle 32 NFL-teams by gelegenheid fan de start fan it NFL-seizoen fan dat jier.

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2023]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>87f994po62pd67s4q6rh26vcfb2ordp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Brea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191391</id>
    <redirect title="Tarreputten fan La Brea" />
    <revision>
      <id>1228827</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Tarreputten fan La Brea]]</comment>
      <origin>1228827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="jqqa6gucom3vvlrj1u74zrlha42ccua" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Tarreputten fan La Brea]]</text>
      <sha1>jqqa6gucom3vvlrj1u74zrlha42ccua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bûnte gier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191392</id>
    <redirect title="Keningsgieren" />
    <revision>
      <id>1228829</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Keningsgieren#It mystearje fan 'e bûnte gier]]</comment>
      <origin>1228829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="1fdmf1zmhhfsvcqihw6le4gfa7r2tz9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Keningsgieren#It mystearje fan 'e bûnte gier]]</text>
      <sha1>1fdmf1zmhhfsvcqihw6le4gfa7r2tz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228830</id>
      <parentid>1228829</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1228830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="5i4teb7hmxrb7u0od4lp1txy4ule882" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Keningsgieren#It mystearje fan 'e bûnte gier]]

{{DEFAULTSORT:Bunte gier}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Keningsgier]]
[[Kategory:Hypotetyske soarte]]</text>
      <sha1>5i4teb7hmxrb7u0od4lp1txy4ule882</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228831</id>
      <parentid>1228830</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>sa dan</comment>
      <origin>1228831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="i1zgfsxffiwpc83ma4qponom0o48ltj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Keningsgieren#It mystearje fan 'e bûnte gier]]

{{DEFAULTSORT:Bunte gier}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Keningsgier]]
[[Kategory:Hypotetysk bist]]</text>
      <sha1>i1zgfsxffiwpc83ma4qponom0o48ltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Yntroduksje út 2023</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191393</id>
    <revision>
      <id>1228833</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="pa5ddqifww04gmljfinmpo8y4u9406u" xml:space="preserve">[[Kategory:Yntroduksje út de 21e iuw|2023]]
[[Kategory:2023|Introduksje]]</text>
      <sha1>pa5ddqifww04gmljfinmpo8y4u9406u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Browserspul</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191394</id>
    <revision>
      <id>1228834</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="pjnbf9s2cry1ntpzskh2eb07wt6b0jw" xml:space="preserve">[[Kategory:Kompjûterspultsje nei platfoarm]]
[[Kategory:Online kompjûterspultsje]]</text>
      <sha1>pjnbf9s2cry1ntpzskh2eb07wt6b0jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228836</id>
      <parentid>1228834</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <origin>1228836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="2dlk4xc4ehnes2wlatu8f28jjuuz2p9" xml:space="preserve">[[Kategory:Fideospultsje nei platfoarm]]
[[Kategory:Online kompjûterspultsje]]</text>
      <sha1>2dlk4xc4ehnes2wlatu8f28jjuuz2p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228838</id>
      <parentid>1228836</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <origin>1228838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="2jisvf34vnnt3dp3p1lip9gilb8bviv" xml:space="preserve">[[Kategory:Fideospultsje nei platfoarm]]
[[Kategory:Online fideospultsje]]</text>
      <sha1>2jisvf34vnnt3dp3p1lip9gilb8bviv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emmanuel Le Maout</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191395</id>
    <revision>
      <id>1228835</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1055" sha1="qxni7xy5zu2xoa990jkwdqcvne0qjah" xml:space="preserve">{{wurk}}
'''Emmanuel Le Maout'''


==Works ==
*''Le [[Jardin des Plantes]]''  (1842, 2 vol. in-8), mei [[Louis Couailhac]] (1810–1885) en Pierre Bernard (1810–1876).
*''Cahiers de physique, de chimie et d'histoire naturelle'' (1841, in-4)
*''Leçons analytiques de lecture à haute voix'' (1842, in-8; nouvelle édition, 1856)
*''Leçons élémentaires de botanique, précédées d'un Spécimen, en 1843'' (2 part, avec 500 gravures, 1845, 3e édition, 1867)
*''Atlas élémentaire de botanique'' (1848, 1684 fig.), avec texte en regard
*''Les Mammifères et les Oiseaux'' (1851–1854, 2 vol. gr. in-8, illustrés), belle publication d'où l'éditeur a tiré ses principaux envois à l'Exposition universelle de 1855
*''Flore élémentaire des jardins et des champs'' (1855, in-18, 2e édition, 1865)
*''Traité général de botanique'' (1867, in-4, 5 500 figures) mei [[Joseph Decaisne]] (1807–1882). 
*''Les Trois Règnes de la Nature Tournefort Linné Jussieu'' (Curmer, 1851).


{{Boarnen|boarnefernijing=
}}

{{DEFAULTSORT:Le Maout, Emmanuel}}</text>
      <sha1>qxni7xy5zu2xoa990jkwdqcvne0qjah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228845</id>
      <parentid>1228835</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1228845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2209" sha1="0yfdz6zw8ybg99ofgqxl2m1zj9dbrjd" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Acta Horti berg. - 1905 - tafl. 140. - Emmanuel Le Maout.jpg|upright|thumb|Emmanuel Le Maout (1799–1877)]]
'''Emmanuel Le Maout''' ([[Guingamp]], [[29 desimber]] [[1799]] – Saint-Germain-en-Laye, [[Parys]], [[23 juny]] [[1877]]) wie in Frânske natuerûndersiker.

Yn 1842 behelle Le Maout syn diploma as dokter oan 'e [[Universiteit fan Parys]], dêr't er demonstrator fan natuerwittenskippen waard oan 'e Fakulteit Genêskunde. Letter joech er priveelessen yn [[literatuer]] en [[natuerlike histoarje]]. Hy waard yn 1869 ûnderskieden mei it [[Légion d'honneur]].

Yn 1854 publisearre botanikus [[Hugh Algernon Weddell]] ''Maoutia'', in geslacht fan strûken of lytse beammen yn 'e netelfamylje (''Urticaceae'') en nei him neamd. &lt;ref name=&quot;Powo&quot;&gt;{{cite web |title=''Maoutia'' Wedd. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:40879-1 |publisher=Plants of the World Online |access-date=30 septimber 2022}}&lt;/ref&gt;

== Wurken ==
*''Le [[Jardin des Plantes]]''  (1842, 2 vol. in-8), mei [[Louis Couailhac]] (1810–1885) en Pierre Bernard (1810–1876).
*''Cahiers de physique, de chimie et d'histoire naturelle'' (1841, in-4)
*''Leçons analytiques de lecture à haute voix'' (1842, in-8; nouvelle édition, 1856)
*''Leçons élémentaires de botanique, précédées d'un Spécimen, en 1843'' (2 part, avec 500 gravures, 1845, 3e édition, 1867)
*''Atlas élémentaire de botanique'' (1848, 1684 fig.), avec texte en regard
*''Les Mammifères et les Oiseaux'' (1851–1854, 2 vol. gr. in-8, illustrés), belle publication d'où l'éditeur a tiré ses principaux envois à l'Exposition universelle de 1855
*''Flore élémentaire des jardins et des champs'' (1855, in-18, 2e édition, 1865)
*''Traité général de botanique'' (1867, in-4, 5 500 figures) mei [[Joseph Decaisne]] (1807–1882). 
*''Les Trois Règnes de la Nature Tournefort Linné Jussieu'' (Curmer, 1851).


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Le Maout, Emmanuel}}
[[Kategory:Frânsk ornitolooch]]
[[Kategory:Frânsk botanikus]]
[[Kategory:Frânsk dokter]]
[[Kategory:Frânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Bretonsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1799]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1877]]</text>
      <sha1>0yfdz6zw8ybg99ofgqxl2m1zj9dbrjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228846</id>
      <parentid>1228845</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>commons</comment>
      <origin>1228846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2223" sha1="k77jrembe2myt6fmkduq5y83jexgagg" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Acta Horti berg. - 1905 - tafl. 140. - Emmanuel Le Maout.jpg|upright|thumb|Emmanuel Le Maout (1799–1877)]]
'''Emmanuel Le Maout''' ([[Guingamp]], [[29 desimber]] [[1799]] – Saint-Germain-en-Laye, [[Parys]], [[23 juny]] [[1877]]) wie in Frânske natuerûndersiker.

Yn 1842 behelle Le Maout syn diploma as dokter oan 'e [[Universiteit fan Parys]], dêr't er demonstrator fan natuerwittenskippen waard oan 'e Fakulteit Genêskunde. Letter joech er priveelessen yn [[literatuer]] en [[natuerlike histoarje]]. Hy waard yn 1869 ûnderskieden mei it [[Légion d'honneur]].

Yn 1854 publisearre botanikus [[Hugh Algernon Weddell]] ''Maoutia'', in geslacht fan strûken of lytse beammen yn 'e netelfamylje (''Urticaceae'') en nei him neamd. &lt;ref name=&quot;Powo&quot;&gt;{{cite web |title=''Maoutia'' Wedd. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:40879-1 |publisher=Plants of the World Online |access-date=30 septimber 2022}}&lt;/ref&gt;

== Wurken ==
*''Le [[Jardin des Plantes]]''  (1842, 2 vol. in-8), mei [[Louis Couailhac]] (1810–1885) en Pierre Bernard (1810–1876).
*''Cahiers de physique, de chimie et d'histoire naturelle'' (1841, in-4)
*''Leçons analytiques de lecture à haute voix'' (1842, in-8; nouvelle édition, 1856)
*''Leçons élémentaires de botanique, précédées d'un Spécimen, en 1843'' (2 part, avec 500 gravures, 1845, 3e édition, 1867)
*''Atlas élémentaire de botanique'' (1848, 1684 fig.), avec texte en regard
*''Les Mammifères et les Oiseaux'' (1851–1854, 2 vol. gr. in-8, illustrés), belle publication d'où l'éditeur a tiré ses principaux envois à l'Exposition universelle de 1855
*''Flore élémentaire des jardins et des champs'' (1855, in-18, 2e édition, 1865)
*''Traité général de botanique'' (1867, in-4, 5 500 figures) mei [[Joseph Decaisne]] (1807–1882). 
*''Les Trois Règnes de la Nature Tournefort Linné Jussieu'' (Curmer, 1851).

{{Commonscat}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Le Maout, Emmanuel}}
[[Kategory:Frânsk ornitolooch]]
[[Kategory:Frânsk botanikus]]
[[Kategory:Frânsk dokter]]
[[Kategory:Frânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Bretonsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1799]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1877]]</text>
      <sha1>k77jrembe2myt6fmkduq5y83jexgagg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Fideospultsje nei platfoarm</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191396</id>
    <revision>
      <id>1228837</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="bgmpf1h32ywgglrr6l7gyfbrgwmrzeq" xml:space="preserve">[[Kategory:Fideospultsje| ]]</text>
      <sha1>bgmpf1h32ywgglrr6l7gyfbrgwmrzeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Online fideospultsje</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191397</id>
    <revision>
      <id>1228839</id>
      <timestamp>2026-04-27T12:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="mmj38e0y4lrc5kuriixe5w9w1oezd15" xml:space="preserve">[[Kategory:Fideospultsje nei platfoarm]]
[[Kategory:Ynternet]]</text>
      <sha1>mmj38e0y4lrc5kuriixe5w9w1oezd15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>One Shot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191398</id>
    <revision>
      <id>1228840</id>
      <timestamp>2026-04-27T13:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>betsj</comment>
      <origin>1228840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="2nyz5p3ratc2yq6bisfsttylrl5e3wl" xml:space="preserve">{{foarbetsjuttings}}
{{TOCright}}

==Fideospultsjes==
*''[[OneShot]]'', in fideospultsje út 2016

==Films==
*[[One Shot (film út 2005)|''One Shot'' (film út 2005)]], de ynternasjonale titel fan in Srylankaanske film út 2005
*[[One Shot (film út 2014)|''One Shot'' (film út 2014)]], ek bekend as ''Sniper Elite'', in Amerikaanske film út 2014
*[[One Shot (film út 2021)|''One Shot'' (film út 2021)]], in Britske film út 2021
*''[[Marvel One Shots]]'', in rige koarte films dy't diel útmeitsje fan it ''Marvel Cinematic Universe''

==Literatuer==
*[[One Shot (roman)|''One Shot'' (roman)]], in roman fan Lee Child út 2005

==Muzyk==
===Albums===
*[[One Shot (EP)|''One Shot'' (EP)]], in EP fan B.A.P. út 2013

===Lieten===
*[[One Shot (liet fan Tin Machine)|''One Shot'' (liet fan Tin Machine)]], in liet fan Tin Machine út 1991
*[[One Shot (liet fan The Brotherhood)|''One Shot'' (liet fan The Brotherhood)]], in liet fan The Brotherhood út 1996
*[[One Shot (liet fan Danity Kane)|''One Shot'' (liet fan Danity Kane)]], in liet fan Danity Kane út 2006
*[[One Shot (liet fan Mario Vazquez)|''One Shot'' (liet fan Mario Vazquez)]], in liet fan Mario Vazquez út 2006
*[[One Shot (liet fan The Saturdays)|''One Shot'' (liet fan The Saturdays)]], in liet fan The Saturdays út 2009
*[[One Shot (liet fan JLS)|''One Shot'' (liet fan JLS)]], in liet fan JLS út 2010
*[[One Shot (liet fan de Newboys)|''One Shot'' (liet fan de Newboys)]], in liet fan 'e Newboys út 2010
*[[One Shot (liet fan B.A.P.)|''One Shot'' (liet fan B.A.P.)]], in liet fan B.A.P. út 2013
*[[One Shot (liet fan Rob Thomas)|''One Shot'' (liet fan Rob Thomas)]], in liet fan Rob Thomas út 2015
*[[One Shot (liet fan Robin Thicke)|''One Shot'' (liet fan Robin Thicke)]], in liet fan Robin Thicke út 2016
*[[One Shot (liet fan Mabel)|''One Shot'' (liet fan Mabel)]], in liet fan Mabel út 2018
*[[One Shot (liet fan Hunter Hayes)|''One Shot'' (liet fan Hunter Hayes)]], in liet fan Hunter Hayes út 2019
*[[One Shot (liet fan YoungBoy Never Broke Again)|''One Shot'' (liet fan YoungBoy Never Broke Again)]], in liet fan YoungBoy Never Broke Again út 2020

==Oar==
*[[One Shot (barren yn 2017)]], in Amerikaansk showwrakselevenemint yn 2017
*[[One Shot (barren yn 2023)]], in Amerikaansk showwrakselevenemint yn 2023
*[[oneshotfilm]], in spylfilm dy't bestiet út ien lange take sûnder montaazje, of dy't makke is sa te lykjen
*[[one-shot (strip)]], in op himsels steand stripalbum dat net diel útmakket fan in searje

{{neibetsjuttings}}</text>
      <sha1>2nyz5p3ratc2yq6bisfsttylrl5e3wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Strands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191399</id>
    <revision>
      <id>1228841</id>
      <timestamp>2026-04-27T13:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>bron: Nederlandse Wikipedia</comment>
      <origin>1228841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2563" sha1="58k0i23hiidus8xxj3g3uqye791bqpg" xml:space="preserve">[[Ofbyld:The New York Times Strands.png|thumb|]]
[[Ofbyld:TNYT Strands - Waadsee.jpg|thumb|Foarbyld fan in oploste Strands]]
'''Strands''', folút '''The New York Times Strands''', is in online [[wurdsiker]] makke troch ''The New York Times''.

It spultsje waard op 4 maart 2024 yn bêta útbrocht en makket diel út fan de New York Times Gamesbibleteek. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema. It oarspronklike konsept waard betocht troch Juliette Seive, wylst de deistige puzels redigearre wurde troch Tracy Bennett. 

== Gameplay ==
Strands is in wurdsiker mei in diagram fan seis by acht letters. Yn tsjinstelling ta typyske wurdsikers kinne wurden yn Strands yn elke rjochting bûge. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema, wêrfan't spilers in koarte oanwizing krije. De te finen wurden besteane út minimaal fjouwer letters. As’t in spiler trije wurden fynt dy't net ta it tema hearre, kin in hint aktivearre wurde. Dizze markearret de letters fan in temawurd yn it raster. Elke puzel befettet dêrneist in saneamd ‘’spangram’’: in wurd of koarte sin dy't it tema beskriuwt en him útstekt tusken twa tsjinoerlizzende rânen fan it diagram. It spangram wurdt yn giel oanjûn sadree't it fûn is; temawurden wurde blau werjûn. Wurden oerlaapje net en elke letter wurdt hieltyd ien kear brûkt.

== Untwikkeling ==
Juliette Seive, ûndersyksdirekteur by New York Times Games, ûntwikkele it foarstel foar it spul by de jierlikse ynterne game jam fan The New York Times. It prototype waard in pear wiken letter goedkard. Yn desimber 2023 melde it tydskrift Vanity Fair dat de krante wurke oan in nije wurdsiker foar de online spulbibleteek. De puzzels wurde redigearre troch Tracy Bennett, dy't ek ferantwurdlik is foar [[Wordle]]. Strands waard op 4 maart 2024 yn bèta útbrocht en is spylber fia de webside fan New York Times Games.
== Untfangst ==

Ian Bogost skreau yn The Atlantic posityf oer Strands en priizge de wize wêrop't it spul in nije benadering jout oan in fertroud puzelformat. Neffens him fariearret Strands op werkenbere eleminten sûnder ôfhinklik te wêzen fan behearsking fan oare spullen. Hy murk ek op dat it spul 'de spiler him tûker fiele lit as er werklik is', wat er beskôge as in skaaimerk fan tradisjonele krantespullen. Eric Switzer fan The Gamer wie oer it algemien posityf, mar wiisde derop dat guon puzels gâns dreger binne as oare. Hy spruts de hope út dat takomstige puzels minder frustrearjend wêze soene.

[[Kategory:Kompjûterspul út 2024]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>58k0i23hiidus8xxj3g3uqye791bqpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228883</id>
      <parentid>1228841</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Untfangst */ kt</comment>
      <origin>1228883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2592" sha1="pqb4aom307i0xe886lgubc5o5gae8cp" xml:space="preserve">[[Ofbyld:The New York Times Strands.png|thumb|]]
[[Ofbyld:TNYT Strands - Waadsee.jpg|thumb|Foarbyld fan in oploste Strands]]
'''Strands''', folút '''The New York Times Strands''', is in online [[wurdsiker]] makke troch ''The New York Times''.

It spultsje waard op 4 maart 2024 yn bêta útbrocht en makket diel út fan de New York Times Gamesbibleteek. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema. It oarspronklike konsept waard betocht troch Juliette Seive, wylst de deistige puzels redigearre wurde troch Tracy Bennett. 

== Gameplay ==
Strands is in wurdsiker mei in diagram fan seis by acht letters. Yn tsjinstelling ta typyske wurdsikers kinne wurden yn Strands yn elke rjochting bûge. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema, wêrfan't spilers in koarte oanwizing krije. De te finen wurden besteane út minimaal fjouwer letters. As’t in spiler trije wurden fynt dy't net ta it tema hearre, kin in hint aktivearre wurde. Dizze markearret de letters fan in temawurd yn it raster. Elke puzel befettet dêrneist in saneamd ‘’spangram’’: in wurd of koarte sin dy't it tema beskriuwt en him útstekt tusken twa tsjinoerlizzende rânen fan it diagram. It spangram wurdt yn giel oanjûn sadree't it fûn is; temawurden wurde blau werjûn. Wurden oerlaapje net en elke letter wurdt hieltyd ien kear brûkt.

== Untwikkeling ==
Juliette Seive, ûndersyksdirekteur by New York Times Games, ûntwikkele it foarstel foar it spul by de jierlikse ynterne game jam fan The New York Times. It prototype waard in pear wiken letter goedkard. Yn desimber 2023 melde it tydskrift Vanity Fair dat de krante wurke oan in nije wurdsiker foar de online spulbibleteek. De puzzels wurde redigearre troch Tracy Bennett, dy't ek ferantwurdlik is foar [[Wordle]]. Strands waard op 4 maart 2024 yn bèta útbrocht en is spylber fia de webside fan New York Times Games.
== Untfangst ==

Ian Bogost skreau yn The Atlantic posityf oer Strands en priizge de wize wêrop't it spul in nije benadering jout oan in fertroud puzelformat. Neffens him fariearret Strands op werkenbere eleminten sûnder ôfhinklik te wêzen fan behearsking fan oare spullen. Hy murk ek op dat it spul 'de spiler him tûker fiele lit as er werklik is', wat er beskôge as in skaaimerk fan tradisjonele krantespullen. Eric Switzer fan The Gamer wie oer it algemien posityf, mar wiisde derop dat guon puzels gâns dreger binne as oare. Hy spruts de hope út dat takomstige puzels minder frustrearjend wêze soene.

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[kategory:Yntroduksje út 2024]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>pqb4aom307i0xe886lgubc5o5gae8cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228891</id>
      <parentid>1228883</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T16:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2596" sha1="d7en9kse6nsfa6b14zdso6rktvg64k9" xml:space="preserve">[[Ofbyld:The New York Times Strands.png|thumb|]]
[[Ofbyld:TNYT Strands - Waadsee.jpg|thumb|Foarbyld fan in oploste Strands]]
'''Strands''', folút '''The New York Times Strands''', is in online [[wurdsiker]] makke troch ''[[The New York Times]]''.

It spultsje waard op 4 maart 2024 yn bêta útbrocht en makket diel út fan de New York Times Gamesbibleteek. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema. It oarspronklike konsept waard betocht troch Juliette Seive, wylst de deistige puzels redigearre wurde troch Tracy Bennett. 

== Gameplay ==
Strands is in wurdsiker mei in diagram fan seis by acht letters. Yn tsjinstelling ta typyske wurdsikers kinne wurden yn Strands yn elke rjochting bûge. Alle dagen ferskynt in nije puzel mei in tema, wêrfan't spilers in koarte oanwizing krije. De te finen wurden besteane út minimaal fjouwer letters. As’t in spiler trije wurden fynt dy't net ta it tema hearre, kin in hint aktivearre wurde. Dizze markearret de letters fan in temawurd yn it raster. Elke puzel befettet dêrneist in saneamd ‘’spangram’’: in wurd of koarte sin dy't it tema beskriuwt en him útstekt tusken twa tsjinoerlizzende rânen fan it diagram. It spangram wurdt yn giel oanjûn sadree't it fûn is; temawurden wurde blau werjûn. Wurden oerlaapje net en elke letter wurdt hieltyd ien kear brûkt.

== Untwikkeling ==
Juliette Seive, ûndersyksdirekteur by New York Times Games, ûntwikkele it foarstel foar it spul by de jierlikse ynterne game jam fan The New York Times. It prototype waard in pear wiken letter goedkard. Yn desimber 2023 melde it tydskrift Vanity Fair dat de krante wurke oan in nije wurdsiker foar de online spulbibleteek. De puzzels wurde redigearre troch Tracy Bennett, dy't ek ferantwurdlik is foar [[Wordle]]. Strands waard op 4 maart 2024 yn bèta útbrocht en is spylber fia de webside fan New York Times Games.
== Untfangst ==

Ian Bogost skreau yn The Atlantic posityf oer Strands en priizge de wize wêrop't it spul in nije benadering jout oan in fertroud puzelformat. Neffens him fariearret Strands op werkenbere eleminten sûnder ôfhinklik te wêzen fan behearsking fan oare spullen. Hy murk ek op dat it spul 'de spiler him tûker fiele lit as er werklik is', wat er beskôge as in skaaimerk fan tradisjonele krantespullen. Eric Switzer fan The Gamer wie oer it algemien posityf, mar wiisde derop dat guon puzels gâns dreger binne as oare. Hy spruts de hope út dat takomstige puzels minder frustrearjend wêze soene.

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[kategory:Yntroduksje út 2024]]
[[Kategory:Browserspul]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>d7en9kse6nsfa6b14zdso6rktvg64k9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Letter Boxed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191400</id>
    <revision>
      <id>1228842</id>
      <timestamp>2026-04-27T13:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>oersetting Nederlânske Wikipedia</comment>
      <origin>1228842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1813" sha1="73323eqfed1h86lto3drccgoj22bjbk" xml:space="preserve">[[Ofbyld:NYT Letter Boxed Logo.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Letter_Boxed_Letterkast_FY.jpg|thumb|Ynfolle foarbyld fan Letter Boxed]]
'''Letter Boxed''' is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en útbrocht yn 2019 útbrocht waard troch The New York Times Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ''Crossword'' en ''[[Spelling Bee]]'' it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
Yn Letter Boxed krije spilers in fjouwerkant te sjen mei op elke side trije letters, yn totaal tolve. Mei dizze letters moatte wurden fan op syn minst trije letters foarme wurde troch de letters yn folchoarder te ferbinen. It doel is om alle tolve letters teminsten ien kear te brûken yn sa min mooglik wurden, meastal fjouwer oant seis. De earste letter fan elk nij wurd moat de lêste letter fan it foarige wurd wêze. Oanfolgjende letters meie net fan deselde kant fan it fjouwerkant komme. Dêrtroch binne wurden mei dûbelde letters, lykas soppanne of hazze, útsletten. Eigennammen, skelwurden en beskate oanstjitlike termen wurde net akseptearre. Alle dagen om 03.00 oere EST ferskynt in nije puzel. De ynterface hat ek in opsje Gisteren, dêr’t in twawurdige oplossing fan de foarige dei yn toand wurdt. 

== Untfangst ==
Neffens ''The Harvard Crimson'' liket it spul ienfâldich, mar 'kin it gau frijwat útdaagjend wurde' en ropt it in kompetitive hâlding op by spilers dy't besykje de puzel yn sa min mooglik wurden op te lossen. In oare Amerikaanske studintekrante neamt it spul ’frustrearjend’ troch it brûken fan minder gongbere wurden lykas 'azurite' en 'erythrocyte'. 

[[Kategory:Kompjûterspul út 2019]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>73323eqfed1h86lto3drccgoj22bjbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228885</id>
      <parentid>1228842</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Untfangst */ kt</comment>
      <origin>1228885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="0cf340qu45vsskqsjgozhxot1mmfbg8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:NYT Letter Boxed Logo.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Letter_Boxed_Letterkast_FY.jpg|thumb|Ynfolle foarbyld fan Letter Boxed]]
'''Letter Boxed''' is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en útbrocht yn 2019 útbrocht waard troch The New York Times Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ''Crossword'' en ''[[Spelling Bee]]'' it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
Yn Letter Boxed krije spilers in fjouwerkant te sjen mei op elke side trije letters, yn totaal tolve. Mei dizze letters moatte wurden fan op syn minst trije letters foarme wurde troch de letters yn folchoarder te ferbinen. It doel is om alle tolve letters teminsten ien kear te brûken yn sa min mooglik wurden, meastal fjouwer oant seis. De earste letter fan elk nij wurd moat de lêste letter fan it foarige wurd wêze. Oanfolgjende letters meie net fan deselde kant fan it fjouwerkant komme. Dêrtroch binne wurden mei dûbelde letters, lykas soppanne of hazze, útsletten. Eigennammen, skelwurden en beskate oanstjitlike termen wurde net akseptearre. Alle dagen om 03.00 oere EST ferskynt in nije puzel. De ynterface hat ek in opsje Gisteren, dêr’t in twawurdige oplossing fan de foarige dei yn toand wurdt. 

== Untfangst ==
Neffens ''The Harvard Crimson'' liket it spul ienfâldich, mar 'kin it gau frijwat útdaagjend wurde' en ropt it in kompetitive hâlding op by spilers dy't besykje de puzel yn sa min mooglik wurden op te lossen. In oare Amerikaanske studintekrante neamt it spul ’frustrearjend’ troch it brûken fan minder gongbere wurden lykas 'azurite' en 'erythrocyte'. 

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Yntroduskje út 2019]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>0cf340qu45vsskqsjgozhxot1mmfbg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228886</id>
      <parentid>1228885</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Untfangst */</comment>
      <origin>1228886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="2loa4pi2tl4e76jl5i21b1cq8ikkrny" xml:space="preserve">[[Ofbyld:NYT Letter Boxed Logo.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Letter_Boxed_Letterkast_FY.jpg|thumb|Ynfolle foarbyld fan Letter Boxed]]
'''Letter Boxed''' is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en útbrocht yn 2019 útbrocht waard troch The New York Times Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ''Crossword'' en ''[[Spelling Bee]]'' it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
Yn Letter Boxed krije spilers in fjouwerkant te sjen mei op elke side trije letters, yn totaal tolve. Mei dizze letters moatte wurden fan op syn minst trije letters foarme wurde troch de letters yn folchoarder te ferbinen. It doel is om alle tolve letters teminsten ien kear te brûken yn sa min mooglik wurden, meastal fjouwer oant seis. De earste letter fan elk nij wurd moat de lêste letter fan it foarige wurd wêze. Oanfolgjende letters meie net fan deselde kant fan it fjouwerkant komme. Dêrtroch binne wurden mei dûbelde letters, lykas soppanne of hazze, útsletten. Eigennammen, skelwurden en beskate oanstjitlike termen wurde net akseptearre. Alle dagen om 03.00 oere EST ferskynt in nije puzel. De ynterface hat ek in opsje Gisteren, dêr’t in twawurdige oplossing fan de foarige dei yn toand wurdt. 

== Untfangst ==
Neffens ''The Harvard Crimson'' liket it spul ienfâldich, mar 'kin it gau frijwat útdaagjend wurde' en ropt it in kompetitive hâlding op by spilers dy't besykje de puzel yn sa min mooglik wurden op te lossen. In oare Amerikaanske studintekrante neamt it spul ’frustrearjend’ troch it brûken fan minder gongbere wurden lykas 'azurite' en 'erythrocyte'. 

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2019]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>2loa4pi2tl4e76jl5i21b1cq8ikkrny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228892</id>
      <parentid>1228886</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T16:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1228892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1846" sha1="bdf3ikiq5u0hjibo14vjqvtv233dqf7" xml:space="preserve">[[Ofbyld:NYT Letter Boxed Logo.png|thumb|]]
[[Ofbyld:Letter_Boxed_Letterkast_FY.jpg|thumb|Ynfolle foarbyld fan Letter Boxed]]
'''Letter Boxed''' is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en útbrocht yn 2019 útbrocht waard troch [[The New York Times]] Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ''Crossword'' en ''[[Spelling Bee]]'' it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
Yn Letter Boxed krije spilers in fjouwerkant te sjen mei op elke side trije letters, yn totaal tolve. Mei dizze letters moatte wurden fan op syn minst trije letters foarme wurde troch de letters yn folchoarder te ferbinen. It doel is om alle tolve letters teminsten ien kear te brûken yn sa min mooglik wurden, meastal fjouwer oant seis. De earste letter fan elk nij wurd moat de lêste letter fan it foarige wurd wêze. Oanfolgjende letters meie net fan deselde kant fan it fjouwerkant komme. Dêrtroch binne wurden mei dûbelde letters, lykas soppanne of hazze, útsletten. Eigennammen, skelwurden en beskate oanstjitlike termen wurde net akseptearre. Alle dagen om 03.00 oere EST ferskynt in nije puzel. De ynterface hat ek in opsje Gisteren, dêr’t in twawurdige oplossing fan de foarige dei yn toand wurdt. 

== Untfangst ==
Neffens ''The Harvard Crimson'' liket it spul ienfâldich, mar 'kin it gau frijwat útdaagjend wurde' en ropt it in kompetitive hâlding op by spilers dy't besykje de puzel yn sa min mooglik wurden op te lossen. In oare Amerikaanske studintekrante neamt it spul ’frustrearjend’ troch it brûken fan minder gongbere wurden lykas 'azurite' en 'erythrocyte'. 

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2019]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>bdf3ikiq5u0hjibo14vjqvtv233dqf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Twadde ferdjipping</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191401</id>
    <redirect title="Ferdjipping" />
    <revision>
      <id>1228844</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Ferdjipping]]</comment>
      <origin>1228844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="8y2x8dbpc3sq83gbcea3xmpzf3knoxg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ferdjipping]]</text>
      <sha1>8y2x8dbpc3sq83gbcea3xmpzf3knoxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>One Shot (roman)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191402</id>
    <revision>
      <id>1228847</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35632" sha1="859n97uoqyjeme64g2f0ph46scnb32i" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''One Shot''
| oarspr. titel                = 
| auteur                       = [[Lee Child]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| foarm                        = [[roman]]
| sjenre                       = [[skriller]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[2005]], [[Londen]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = [[Bantam Books]]
| rige                         = ''[[Jack Reacher (romansearje)|Jack Reacher]]''
| foarich diel                 = ''The Enemy''
| folgjend diel                = ''The Hard Way''
| bondel                       = 
| prizen                       = 
| ISBN                         = 0 38 53 36 691
}}
'''''One Shot''''' is in [[skriller]][[roman]] fan 'e hân fan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: &quot;Ien Skot&quot; en ferwiist nei it sizzen by [[skerpskutter]]s fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]] &quot;''one shot, one kill''&quot; (frij fertaald: &quot;ien skot, ien dea&quot;). It [[boek]] is it njoggende diel út 'e [[Jack Reacher (romansearje)|''Jack Reacher''-romansearje]]. It [[plot|ferhaal]] begjint mei in [[massamoard]] yn in net by namme neamde [[stêd]] yn 'e [[Feriene Steaten]], útfierd troch in skerpskutter. Alle bewiismateriaal wiist nei in James Barr, in eardere skerpskutter út it [[Amerikaanske Leger]], dat it liket in ienfâldich oploste saak. De [[omrinner]] [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in âld-[[majoar]] by de [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]], wit dat Barr soks alris earder útheefd hat, mar dat gefal is yn 'e dôfpot stoppe. As er op 'e [[tillefyzje]] fan 'e nije [[sjitpartij]] heart, reizget er dêrhinne om him derfan te bewissigjen dat Barr net op 'e nij oan syn [[straf]] ûntkomme sil. Mar wannear't er him yn 'e saak ferdjippet, slane by him stadichoan de twifels ta. ''One Shot'' is skreaun yn it [[personeel perspektyf]]. It boek waard yn [[2005]] publisearre troch de [[útjouwerij]]en [[Bantam Books]] yn it [[Feriene Keninkryk]] en [[Delacorte Press]] yn 'e Feriene Steaten. ''One Shot'' groeide út ta in ûnbidige [[bestseller]] en waard yn [[2021]] ferfilme ûnder de titel ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'', mei [[akteur]] [[Tom Cruise]] yn 'e [[titelrol]].

==Ynhâld==
Yn in net by namme neamde [[stêd]] yn it suden fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Indiana]] wurde op in [[freed]], [[middei (deidiel)|middeis]] om fiif [[oere]] hinne, as de minsken út har wurk komme, troch in [[slûpskutter]] út in oanbuorjende [[parkeargaraazje]] wei mei seis skotten fiif willekeurige minsken [[dea]]sketten op in [[plein]]tsje tusken [[kantoargebou]]wen yn. De pleatslike [[plysje]] is rillegau op it [[plak delikt]], mar tsjin dy tiid is de skutter al poater. [[Resjersjeur]] Emerson kriget de lieding oer it ûndersyk nei de [[massamoard]]. De dieder hat in protte bewiismateriaal efterlitten, fan spoaremateriaal fan syn [[broek]] en [[jas]] en bylden op 'e [[befeiligingskamera|befeiligingskamera's]] fan syn [[bestelbuske]] oant de sechsde kûgel, dy't yn it [[wetter]] fan 'e langwerpige [[fiver]] fan in [[fontein]] bedarre is en dêrtroch perfekt preservearre is. Mar wat derfoar soarget dat de plysje dyselde deis noch syn [[identiteit]] efterhelje kin, is dat er syn [[fingerôfdruk]]ken efterlitten hat op sawol in lege [[patroanhúl]] dy't him ûntkommen is, as op it [[kwartsje (Amerikaanske dollar)|kwartsje]] dat er yn 'e [[parkearmeter]] dien hat by syn [[parkearplak]] yn 'e parkeargaraazje. 

It blykt te gean om James Barr, in eardere [[skerpskutter]] by de [[ynfantery]] fan it [[Amerikaanske Leger]]. De plysje docht in ynfal yn syn hûs en treft him op [[bêd]] oan, [[sliep]]end en net wekker te krijen om't er [[slieppil]]len ynnommen hat. Yn syn [[garaazje (berging)|garaazje]] wurdt it bestelbuske oantroffen en op oare plakken yn it hûs fynt de plysje de [[klean]] dy't er oan hân hat en it [[gewear]] dat er brûkt hat, mei in tsienpatroans [[magazyn (fjoerwapen)|magazyn]] dêr't noch fjouwer kûgels yn sitte. Barr wurdt [[arrestearre]] en ôffierd nei it plysjeburo, wêrnei't mei in [[ferhear]] wachte wurde moat oant syn slieppillen útwurke binne. Yn 'e tuskentiid rûnet de [[technyske resjerzje]] it ûndersyk nei in protte aspekten fan it bewiismateriaal ôf, sadat der, tsjin 'e tiid dat de ûnderfreging fan 'e [[fertochte]] begjinne kin, in oerweldigjend bewiis is dat Barr de dieder is. 

Rosemary Barr, de [[suster]] en it iennichste libbene [[famyljelid]] fan 'e fertochte, is [[sekretaresse]] by in [[abbekatekantoar]]. Sy freget har bazen om help, en ien fan harren dy't spesjalisearre is yn [[strafrjocht]], David Chapman, nimt de ferdigening fan Barr op him. Dat docht er mei [[tsjinnichheid]], om't er bang is foar de [[imagoskea]] dy't it abbekatekantoar troch dizze saak oprinne kin. Hy hat tagong ta it bewiismateriaal dat de plysje gearfandele hat en is derfan oertsjûge dat Barr de dieder is. Hy stiet der dêrom by syn [[kliïnt]] op oan om [[skuld (ferantwurdlikheid)|skuld]] te bekennen. Barr, dy't oant dan ta de kiezzen stevich opinoar holden hat, seit tsjin him: &quot;Se hawwe de ferkearde,&quot; en &quot;Helje Jack Reacher derby.&quot; Fierders wol er neat loslitte. Net ien dy't wit wa't Jack Reacher is, de plysje net, en Rosemary Barr ek net. Franklin, in âld-plysjeman dy't op [[freelance]] basis as ûndersiker wurket foar it abbekatekantoar fan Chapman, kin gjin spoar fan 'e man ûntdekke. Se jouwe de syktocht op.

Mar sûnder dat se it witte, is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] al ûnderweis nei Indiana. Hy is in eardere [[majoar]] by it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]], dy't sûnt syn ôfswaaien út [[militêre tsjinst]] as [[omrinner]] in swalkjend bestean troch de [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten liedt. Op it stuit fan 'e massamoard yn Indiana befynt hy him 2.400&amp;nbsp;[[km]] dêrwei, yn [[Miami]], dêr't er [[sinnebaaien|sinnebaait]] op it [[strân]] en [[seksuele omgong|omslacht]] mei in [[Noarwegen|Noarske]] [[dûnseresse]] dy't op in [[cruiseskip]] wurket. Wannear't er yn har [[hotelkeamer]] op [[CNN USA|CNN]] in reportaazje sjocht fan 'e sjitpartij yn Indiana, fersoarge troch de pleatslike [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]]-[[ferslachjouster]] Ann Yanni, fearret er op as er de namme fan James Barr heart. Sadree't er fêststeld hat dat it om deselde James Barr giet dy't hy ken, set er ôf út it hotel en stapt er op 'e [[autobus|bus]] yn 'e rjochting fan Indiana.

Barr wurdt ûnderwilens foar de [[snein]] oerbrocht nei it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]], dêr't er ûnbedoeld wat docht dat troch in lid fan in [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino-binde]] as gebrek oan [[respekt]] opfetten wurdt. Letter wurdt er troch de leden fan dy [[binde]] opwachte en [[mishanneling|hielendal yninoar slein]]. Hy bedarret op 'e sletten ôfdieling fan it pleatslik [[sikehûs]], dêr't er yn [[koma]] leit. It is ûndúdlik oft er ea noch wer wekker wurde sil. De [[dokter]]s sizze dat dat likegoed moarn as nea barre kin. Rosemary Barr, dy't [[ûntefredens|ûntefreden]] is oer de ynset fan Chapman, nimt in oare abbekaat yn 'e earm om har [[broer]] te fertsjintwurdigjen. It is de begjinnende abbekate Helen Rodin, de [[dochter]] fan 'e pleatslike [[ofsier fan justysje]] Alex Rodin.
{{Plotbedjer}}
Nei't er op [[moandei]] yn it plak fan 'e sjitpartij arrivearre is, set Reacher nei ofsier fan justysje Rodin ta om dyselde te befreegjen oer de wettertichtens fan it bewiismateriaal tsjin Barr. Want oars as dat de plysje en Rosemary Barr tinke, is it Reacher der net om te dwaan om Barr frij te krijen, mar om derfoar te soargjen dat er diskear syn rjochtlike [[straf]] net ûntrint. Dat fertelt Reacher lykwols net oan Rodin, dy't him trochwiist nei syn dochter Helen, as abbekate fan Barr. Sadwaande bedarret Reacher by Helen op har ienmanskantoarke. Wannear't sy him freget nei syn bannen mei Barr, fertelt er har en Rosemary Barr hoe't er James Barr ken.

Fjirtjin jier lyn, yn [[1991]], koart nei de ein fan 'e [[Earste Golfoarloch]], in konflikt wêryn't de Feriene Steaten en in brede koälysje fan bûnsgenoaten [[Koeweit]] befrijden fan 'e [[besetting fan Koeweit|besetting troch Irak]], wie James Barr legere yn [[Koeweit-Stêd]]. Neffens Reacher binne der fjouwer soarten lju dy't frijwillich tsjinst nimme yn it leger: guon dogge it om't it in [[famylje]][[tradysje]] is, guon dogge it út [[heitelânsleafde]], guon sykje gewoan betelle [[arbeid|wurk]], en inkelen sykje in legale manear om oare minsken te [[fermoardzjen]]. Ta dy lêste kategory hearde Barr. Mar ta syn [[frustraasje]] waard er yn 'e Golfoarloch inkeld ynset foar de [[befeiliging]] fan Amerikaanske [[legerbasis|legerbases]] yn [[Saûdy-Araabje]], en seach er nea in fijân dêr't er yn earnst op sjitte koe. Pas nei't de oarloch foarby wie, waard er oerpleatst nei Koeweit, mar dêr wie doe ek neat mear te dwaan. Uteinlik draaide er troch en teach er derop út om op eigen manneboet willekeurige lju dea te sjitten. Dat died er midden op 'e dei, doe't der frijwol net ien op 'e strjitte wie. De fjouwer mannen dy't er ombrocht, wiene Amerikaanske [[ûnderofsier]]en mei [[ferlof|wykeinferlof]], dy't omrûnen yn boargerklean.

Reacher wie doedestiden ek yn Koeweit-Stêd legere. As [[kaptein (rang)|kaptein]] by de Militêre Plysje mei in protte [[ûnderfining]] krige hy de lieding oer it ûndersyk nei de moarden. Barr hie goed besocht syn spoaren út te wiskjen, dat Reacher hie der klauwen oan om 'e dieder te efterheljen, mar úteinlik krige er Barr te pakken. It probleem wie: de fjouwer ûnderofsieren brûkten har wykein om partikuliere wenten [[ynbraak|binnen te kringen]], dêr't se [[goud]] en [[sieraad|sieraden]] [[dieverij|stielen]] en Koeweitske froulju [[ferkrêfting|ferkrêften]]. Dat makke dat de saak in [[politike]] lading krige. As it bekend waard wat it kwartet smjunten útheefd hie, soe dat de [[reputaasje]] fan it Amerikaanske befrijingsleger besmodzge hawwe. Fan hegerhân waard dêrom besletten en stopje de saak yn 'e dôfpot. De fjouwer ûnderofsieren waard fan sein dat se omkommen wiene by in [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] troch [[Palestina|Palestynske]] ekstremisten, wat tige ûnwierskynlik mar net folslein ûnmooglik wie. En James Barr waard frijlitten en kaam dermei fuort. Mar net foar't Reacher him plechtich [[ûnthjit]]ten hie dat er him eigenhandich ôfmeitsje soe as er soks ea wer die. Dat is de reden dat Reacher nei Indiana kommen is.

Rosemary hat grutte muoite om te leauwen dat har broer ta soks yn steat wêze soe. Helen Rodin sjocht mear nei de [[rjochtspraak|juridyske]] kant en is bang foar komplikaasjes by de [[rjochtsaak]] as Reacher har heit itselde ferhaal docht. Wat dat oangiet, kin Reacher har gerêststelle: alles wat hy har ferteld hat is steatsgeheim en kin net werhelle wurde. Helen sels kin der ek net oer prate om't foar har it [[beropsgeheim]] jildt, en Rosemary hat as suster fan Barr alle reden om it stil te hâlden. Mar op basis fan syn ûnderfinings mei Barr út it [[ferline]] is Reacher derfan oertsjûge dat Barr skuldich is, ek al hat er sels it bewiismateriaal yn 'e nije saak noch net beoardielje kinnen. Helen leaut likemin yn 'e [[ûnskuld]] fan har kliïnt. Sy set dan ek net yn op [[frijspraak]], mar om derfoar te soargjen dat Barr de [[deastraf]] net kriget. Om't Franklin as ûndersiker te djoer foar har is, biedt se Reacher oan om him as ûndersiker yn 'e tsjinst te nimmen. Dan soe hy sels it bewiismateriaal neirinne kinne. 

Reacher hapt ta. Hy giet nei it plysjeburo, dêr't resjersjeur Emerson en Bellantionio fan 'e technyske resjerzje him harren bewiismateriaal sjen litte. Reacher is derfan ûnder de yndruk. Hy sjocht net yn hoe't Barr diskear oan syn straf ûntkomme kin. Dy jûns wurdt Reacher yn in [[bar]] oansprutsen troch in [[skientme|tsjeppe]], [[read hier|readhierrige]] jonge [[frou]] dy't har foarstelt as Sandy. Reacher rûkt ûnrie en makket dúdlik dat er gjin belangstelling hat wat se ek mar fan him wol. Sandy wol him net gewurde litte, oant Reacher har úteinlik freget oft se soms in [[hoer]] is. Har earste reäksje is om te fertellen dat se yn in [[winkel]] wurket dêr't auto-ûnderdielen ferkocht wurde. Pas yn twadde ynstânsje beslút se om [[mislediging|misledige]] te wêzen en  Reacher in klap yn it gesicht te jaan. Op dat stuit ferskine der ynienen fiif keardels dy't úthâlde de bruorren fan Sandy te wêzen. Reacher wurdt fersocht mei harren nei bûten te gean sadat se him geweken nimme kinne. Bûtendoar skeakelet Reacher trije fan 'e fiif sûnder swierrichheden út, wêrnei't Sandy en har oare beide &quot;bruorren&quot; fan ruten spylje. Reacher hat fuortendaliks foar it ferstân dat de hiele boel ôfsprutsen wurk wie. Immen hat blykber foar it ferstân dat hy him mei de saak-Barr bemuoit en dyjinge is dêr [[senuweftigens|senuweftich]] fan wurden en besiket him fuort te jeien. It effekt is krekt tsjinsteld: Reacher kriget mear belangstelling foar de saak.

De oare deis rint Reacher nei de grutste pleatslike winkel dêr't auto-ûnderdielen ferkocht wurde en freget nei Sandy. Hja blykt dêr yndie te wurkjen. As Reacher har ûnderfreget, jout se ta dat de konfrontaasje yn 'e bar ôfsprutsen wurk wie dêr't se [[$]]100 foar betelle krigen hat. It jild kaam fan 'e lieder fan har fiif &quot;bruorren&quot;, in jongeman dy't Jeb Oliver hjit en dy't in [[kollega]] fan Sandy is. Reacher set Sandy ûnder druk om him har auto te lienen, wêrmei't er nei it [[adres]] fan Jeb Oliver riidt. Jeb is lykwols dy [[moarn (deidiel)|moarns]] ôfset en net wer sjoen. (Hy sil ek nea wer sjoen wurde, want Jeb is út 'e wei romme om derfoar te soargjen dat Reacher net fia him syn opdrachtjouwers op it spoar komme kin.)

Neitiid besjocht Reacher it [[plak delikt]] nochris goed. Sa't er letter oan Helen Rodin fertelt, kin er mar net begripe wêrom't Barr it himsels sa dreech makke hat. Der is in folle bettere posysje foar in skerpskutter beskikber, dêr't itselde pleintsje wei bestrutsen wurde kin. Boppedat soene de slachtoffers dan yn in rige efterinoar oan op 'e skutter ta rûn wêze, wat it sjitten folle makliker makket as út 'e parkeargaraazje wei, dêr't de slachtoffers yn 'e breedte foar de skutter lâns rûnen. Ut 'e oare posysje wei soe Barr út syn buske wei sketten kinnen hawwe; dan soed er gjin bewiismateriaal fan lykfol hokker soarte efterlitten hawwe en teffens soed er dan fuortride kinnen hawwe sûnder opholden te wurden troch it [[ferkear]] op 'e [[spitsoere]] yn 'e [[binnenstêd]]. Mar dan soed er oerdwers foar de langwerpige fiver fan 'e fontein oer stien hawwe, sadat er dêr net in perfekt preservearre kûgel yn efterlitte kinnen hie. Reacher komt ta de konklúzje dat Barr alles dien hat dat er mar dwaan koe om safolle mooglik bewiismateriaal tsjin himsels efter te litten. De iennichste reden om soks te dwaan is dat er ta de massamoard twongen is en dat er syn eigen arrestaasje bewissigje woe om't er dêr ek ta twongen is. It iennichste drukpunt op Barr dat Reacher betinke kin, is syn suster, dat hy fermoedet dat Barr syn opdrachtjouwers [[bedriging (misdriuw)|deadsbedrigings]] tsjin Rosemary utere hawwe.

Underwilens is ofsier fan justysje Alex Rodin, dy't noch altyd ûnder de yndruk ferkeart dat Reacher nei Indiana ta kommen is om Barr frij te krijen, oan it graven slein yn Barr syn ferline. Op basis fan wat dat Reacher yn harren [[petear]] ûntglûpt is, hat er in [[deifurding]] nei it [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje]] stjoerd. Fia Helen Rodin, dy't as abbekate fan 'e fertochte op 'e hichte steld wurde moat fan alle nije [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgen]], komt Reacher oan 'e weet dat it [[Pentagon]] [[brigadegeneraal]] Eileen Hutton stjoert om in tsjûgenis ôf te lizzen. Hutton wit alles fan Barr syn ferline ôf om't sy yn [[1991]] in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei Reacher hie en hy har doe alles ferteld hat oer de saak dêr't er oan wurke. Helen freget Reacher om Hutton, dy't de oare deis arrivearje sil, op te fangen en te freegjen wat se de ofsier fan justysje fertelle sil. Underwilens wurdt James Barr yn it sikehûs wekker út syn koma, mar hy hat bliuwend [[ûnthâldsferlies]] oprûn en hat gjin [[oantinken]]s mear oan 'e lêste wike. Wannear't Helen him fertelt wêr't er fan beskuldige wurdt, jout er ta dat er, op basis fan it ferline, sels ek tinkt dat er de dieder wêze moat.

Dy nachts wurdt fannijs besocht om Reacher in stôk yn 'e speaken te stekken. Sandy Dupree, it fanke út 'e winkel foar auto-ûnderdielen, wurdt fermoarde op in manear dy't derop wiist dat de dieder in grutte keardel is (lykas Reacher). Dêrnei wurdt har [[stoflik omskot]] by de [[needútgong]] fan syn [[hotel]] pleatst, as besocht se oan immen te ûntkommen. It tinken is dat de plysje ta de logyske konklúzje komme sil en Reacher oppakke sil, mei't hy in omrinner sûnder fêst wen- of ferbliuwplak is dy't de ôfrûne dagen al ferskillende kearen gedoente mei Sandy hân hat. Wat de wiere dieders net witte, is dat de [[ympuls (psychology)|ympulsive]] Reacher ûnderwilens sûnder lykfol hokker ûnderboude reden besletten hat om net wer nei syn hotel yn it [[binnenstêd|stedssintrum]] werom te kearen, mar in keamer yn in [[motel]] oan 'e râne fan 'e stêd te nimmen. Boppedat hat er it foar de moade om altyd ûnder [[skûlnamme]]n yn te checken, wat betsjut dat Emerson en syn partner Donna Bianca, dy't de oare moarns ier it ûndersyk nei de moard tawiisd krije, him net yn it hotel oantreffe en likemin syn namme tsjinkomme yn it [[gasteboek]]. 

It rint al tsjin 'e middei as se einlings de identiteit fan Sandy fêststeld hawwe en op har wurk fan har kollega Gary heard hawwe dat it fanke de foargeande deis twaris besocht is troch in man dy't se oan syn beskriuwing weromkenne as Reacher. Der wurdt in [[opspoaringsbefel]] tsjin Reacher útfurdige, en wannear't Emerson en Bianca ûnder in falsk ferlechje Helen Rodin freegje wêr't se Reacher fine kinne, ferwiist dy harren sûnder euvelmoed nei it pleatslike [[fleanfjild]], dêr't er ommers Eileen Hutton opwachtsje soe. Dat, Emerson en Bianca sette dêr ek hinne om him op te wachtsjen, mar Reacher komt nea opdaagjen en úteinlik moatte de beide plysjes sûnder wat bedijd te hawwen werom nei it buro.

Reacher wit wol better as om Hutton op it fleanfjild te ferwachtsjen. De brigadegeneraal moat fansels mei in [[ferkearsfleanmasine|lineflecht]] fan Washington, D.C. nei [[Indianapolis]], mar dêrwei nimt se beslist net in [[propellorfleantúch]] nei súdlik Indiana. Hege [[ofsier]]en, sa wit Reacher, bringe dochs al in útsûnderlik soad tiid troch yn lytse [[fleanmasine]]s en [[helikopter]]s, en dêr hawwe se oer it algemien in grouwéligen hekel oan, want de wichtichste [[dea]]dsoarsaak ûnder harren is, [[oarloch]]shannelings bûten beskôging litten, it [[delstoarten]] fan sokke tastellen. Dat, Reacher is der wis fan dat Hutton yn Indianapolis in [[hierauto]] nimme sil foar it lêste stik fan har [[reis]]. Hy efterhellet by hokker hotel Hutton in reservearring hat, en giet dêr yn 'e [[lobby (romte)|lobby]] sitten te wachtsjen. Wylst er dêr sit, sjocht er op 'e tillefyzje, dy't dêr oanstiet, in reportaazje fan Ann Yanni oer de moard op Sandy Dupree. Reacher hat fuortendaliks troch hoe't de foarke yn 'e stôk sit. Wannear't Hutton opdaagjen komt, ljochtet er har yn oer de hiele saak. Sy bewissiget him dat it Pentagon de âlde moardsaak út [[1991]] yn gjin gefal bekend hawwe wol, en dat sy befel krigen hat om [[meineed]] te dwaan. Hutton set nei har moeting ta mei ofsier fan justysje Alex Rodin, op waans fragen oer it ferline fan James Barr se frijwol eltse kear antwurdet: &quot;Net ynsafier't ik wit.&quot; Har tsjûgenis is gau foarby.

Reacher bringt neitiid it earste diel fan 'e nacht by Hutton yn har hotelkeamer troch, ear't er fuortglûpt troch de needútgong om net sjoen te wurden troch de [[resepsjonist]]. Bûtendoar wurdt er fuortendaliks gewaar dat er folge wurdt. Hy ûntkomt oan syn 'skaad' en draait de boel dan om, troch syn eardere folger te folgjen. Wannear't de man op 'e strjitte in petear hat mei in tal maten, wit Reacher harren [[namme]]n op te fangen: Raskin, Vladimir, Sokolov, Chenko en de Zek. Dat binnen allegearre [[Ruslân|Russyske]] nammen, en &quot;Zek&quot; is in [[Russysk]]e term foar &quot;Finzene&quot;. Reacher begjint te fermoedzjen dat syn tsjinstanners leden fan 'e [[Russyske maffia]] binne. Hy notearret ek de [[kentekenplaat|kentekens]] fan twa fan harren [[auto's]], slacht letter Raskin fan efteren del en stelt syn [[mobile tillefoan]]. Hy spilet sawol de tillefoan as de kentekens yn 'e hannen fan Emerson mei it berjocht dat dit de wiere dieders binne, mar Emerson is fiksearre op Reacher en docht neat mei de nije ynformaasje. Raskin wurdt letter troch de Zek twongen om [[selsmoard]] te dwaan as straf foar syn falen.

Reacher is, trochdat er him beskûlhâlde moat foar de plysje, sterk yn syn bewegingsfrijheid beheind. Om nije helpboarnen oan te boarjen, wachtet er ferslachjouster Ann Yanni op yn har eigen auto yn 'e [[parkeargaraazje]] ûnder it gebou dêr't de pleatslike [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]]-[[tillefyzjestudio|studio]] sit (wat itselde gebou is dêr't ek Helen Rodin har kantoar hat). Hy praat mei har ôf dat er har alles oer de saak fertelle sil (útsein fansels wat der fjirtjin jier lyn yn Koeweit bard is) en har direkt by de saak belûke sil. Yn ruil dêrfoar moat NBC it ûndersyk bekostje, sadat Helen Rodin âld-plysjeman Franklin ynhiere kin om 'e eftergrûn fan 'e fiif slachtoffers fan 'e massamoard troch te ljochtsjen. Want as James Barr oardere wie om 'e massamoard te begean, dan kinne de slachtoffers net willekeurich útkeazen wêze, want dat soe nearne op slaan. Reacher fermoedet dat der ien of miskien twa persoanen wiene dy't dea moasten en dat de oaren yndie willekeurige slachtoffers wiene dy't ferbergje moasten dat it eins om in rjochte moard gie. Want by in rjochte moard, wurdt nei in [[motyf (strafrjocht)|motyf]] socht, mar by in sinleaze massamoard ferwachtet men dat der gjin motyf is, en dus wurdt der ek net nei socht.  

Yanni stimt mei it foarstel yn, en teffens lient se Reacher har auto sadat hy de [[Ohio (rivier)|Ohio]] oerstekke kin nei [[Kentucky]], dêr't James Barr al jierren in [[sjitbaan]] besocht. It deasjitten fan 'e fiif slachtoffers wylst se op koarte ôfstân fan rjochts nei lofts foar him lâns rûnen, wie it wurk fan in master-skerpskutter, en it stiet Reacher fan fjirtjin jier lyn net by dat Barr ea sa goed west hat. Adekwaat, ja, goed, nee. De sjitbaan is eigendom fan Samuel Cash, in op jierren reitsjende âld-[[sersjant]] yn it [[Amerikaansk Marinierskorps]]. Dyselde wol neat oer Barr sizze. Mar nei't Reacher glûpe litten hat dat hysels yn it ferline ek wol oan [[sportsjitten]] dien hat, tekenet Cash in rûntsje ter grutte fan 'e [[diameter]] fan in kûgel op in stik [[papier]]. As Reacher fan in ôfstân fan 300&amp;nbsp;[[yard]]s (±275&amp;nbsp;m) in kûgel troch dat rûntsje sjitte kin, wol Cash syn fragen wol beäntwurdzje. Wannear't Reacher, dy't himsels wer ûnder in skûlnamme foarsteld hat, dat docht, ken Cash him werom oan syn stjitstyl, fan dy kear yn [[1988]] doe't Reacher as iennichste net-[[marinier]] ea de [[U.S. Marine Corps 1000 Yard Invitational|Iepen 1000 Yard Sjitwedstryd]] fan it [[Amerikaansk Marinierskorps]] wûn hat.

Neitiid lit Cash oan Reacher 32 papierrene doelwytblêden sjen dy't oer in perioade fan trije jier brûkt binne troch James Barr: alle skotten binne sûnder útsûndering troch de roas gien. Dêr sjocht Reacher raar fan op. Want sa goed wie Barr yn [[1991]] yn it leger net, doe't er noch eltse wike 2.000 kûgels ferskeat by it oefenjen, en no soed er jierren letter mei folle minder oefenjen folle better wurden wêze? Dat bestiet net. Reacher fermoedet dat Barr sa min wurden wie, dat er him derfoar [[skamte (emoasje)|skamme]], en dat er de doelwiten fan deunby mei in [[pistoal]] besketten hat om dit resultaat te krijen. Hy heart ek fan Cash dat Barr altyd mei in maat op 'e sjitbaan kaam, in Charlie, dy't er oan 'e omskriuwing werkent as Chenko. Dyselde koe der neffens Cash neat fan, mar wannear't Reacher syn doelwytblêden besjocht, dêr't de kûgelgatten yndie ornaris by de râne fan it papier sitte, kriget er it gefoel dat it by Charlie krekt oarsom wie: hy koe wol folle better sjitte, mar besocht dat te ferbergjen. 

Reacher keart út Kentucky werom yn 'e oertsjûging dat er oant no ta mis west hat: James Barr is ûnskuldich oan 'e massamoard fan ôfrûne freed om 'e ienfâldige reden dat er der net ta yn steat wie. Mar hy is deryn luze troch ien dy't wist wat der yn [[1991]] yn Koeweit bard wie. Reacher fermoedet dat Barr syn maat &quot;Charlie&quot; de wiere dieder is. Wannear't er werom is yn Indiana, dêr't Helen Rodin, Ann Yanni, Rosemary Barr en hysels in moeting hawwe yn it kantoar fan Franklin, wurdt de teory fan Reacher nochris befêstige troch Rosemary, dy't mei it nijs komt dat yn it sikehûs by har broer it iere stadium fan 'e [[sykte fan Parkinson]] fêststeld is. It triljen dat ien fan 'e wichtichste [[symptoom|symptomen]] fan dy [[oandwaning]] is, makket it alhiel ûnmooglik dat James Barr de skutter wie, mar ferklearret wol hoe't it kin dat it mei it sjitten fan Barr sa efterút gien wêze kin. 

Franklin hat ûnderwilens ûntdutsen dat ien fan 'e slachtoffers fan 'e sjitpartij, in frou dy't Oline Archer hiet, nei alle gedachten it wiere doelwyt fan 'e moard wie. Har man Ted hie in grut [[boubedriuw]], dat [[fallisemint|fallyt]] drige te gean doe't syn grutste klant oerstapte nei in oare oannimmer. Dy klant wie it [[gemeente (bestjoer)|gemeentebestjoer]], mei't der hûnderten miljoenen útlutsen binne om 'e hiele stêd op te kallefaterjen. Sa't Reacher de ôfrûne dagen sjoen hat, is de hiele binnenstêd dan ek suver ien grutte bouput. Mar Ted Archer profitearre dêr dus net fan. Hy fermoede dat der [[korrupsje]] yn it spul wie, en twa jier lang wied er der ôf en oan mei oan 'e gong om út te finen hoe't dat siet. Oant er twa [[moanne (tiid)|moannen]] lyn ferdwûn en Oline him as [[fermissing|fermist]] opjoech. Franklin fermoedet dat Ted Archer út 'e wei romme is troch syn [[konkurrint]] en dat Oline neitiid ek tefolle fragen begûn te stellen. De konkurrint fan Ted Archer hjit Specialized Services of Indiana (SSI), itselde bedriuw dêr't de kentekens nei ferwize dy't Reacher earder notearre hie.

Reacher oppenearret noch in teory dêr't er al in skoft mei ompielt: SSI, dat grif in front foar de Russyske maffia is, moat in eigen man yn 'e pleatslike wetshanthavening hawwe. Want om 'e fjochtpartij by de bar op te setten, moat Reacher dêrhinne folge wêze, wat betsjut dat er earder nei syn hotel folge wêze moat. En op dat stuit wisten inkeld Helen Rodin, ofsier fan justysje Alex Rodin en resjersjeur Emerson dat Reacher yn Indiana oankommen wie. Dus Rodin of Emerson moat korrupt wêze. Helen Rodin is min te sprekken oer dy teory, hoewol't se de logika derefter net ûntstride kin. Rosemary Barr is de earste dy't it oerlis ferlit. Wannear't Reacher letter fuortgiet, wurdt er bûtendoar oanholden troch &quot;Charlie&quot;, dy't him ûnder skot hâldt wylst er him ien fan 'e skuon fan Rosemary sjen lit as bewiis dat hy en syn maten har [[ûntfierd]] hawwe. Hy twingt Reacher om stean te bliuwen oant de plysje arrivearret om him op te pakken. Mar as syn fijannen miene dat Reacher him dêrtroch tsjinhâlde lit, binne se al goed mis. Hy [[ligen|liicht]] dat er de nacht dat Sandy Dupree fermoarde waard, yn it motel trochbrocht hat mei Ann Yanni. Wannear't dy derby helle wurdt, befêstiget sy dat. Reacher is sadwaande mei in oerke al wer op frije fuotten.

Franklin siket út wêr't SSI fêstige is, wat yn in hûs op 'e romte by in âld [[stiengat]] benoarden de stêd blykt te wêzen. Reacher freget sersjant Cash om help, dy't daliks oerkomt út Kentucky. Fjouweresom bejouwe Reacher, Cash, Helen Rodin en Ann Yanni har dy jûns nei it stiengat ta, wylst Franklin út syn kantoar wei in [[conference call]] op harren mobile tillefoanen opset, sadat se mei-inoar [[kommunikaasje|kommunisearje]] kinne. De Russen hâlde it om-en-by fan it hûs yn 'e rekken mei [[ynfraread|ynfrareadkamera's]], mar Reacher betinkt in list om dochs deunby komme te kinnen, wylst Helen by wize fan ôfliedingsmaneuver inkele kearen troch it byld draaft. Dat wurdt har op in hier nei fataal as Chenko (alias &quot;Charlie&quot;) op har sjit, mar se ûntkomt oan 'e dea. Underwilens berikt Reacher it hûs en kringt dat binnen. Hy deadet op 'e [[begeane grûn]] nei in koart [[man-tsjin-mangefjocht]] Sokolov en Vladimir, snijt op 'e [[earste ferdjipping]] Grigor Linsky, de pleatsferfangend lieder fan 'e groep, de [[kiel]] troch, en smyt op 'e [[twadde ferdjipping]] Chenko ta'n it [[finster]] út. Op 'e [[souder]] befrijt er Rosemary Barr, wêrnei't er de Zek finzen nimt. Dat blykt in lichaamlik skeinde, [[haat]]folle âldman fan 80 jier te wêzen, dy't hast al syn [[finger]]s kwytrekke is yn 'e [[gûlag]]s fan 'e [[Sovjet-Uny]]. Syn wiere namme is him fergetten, en hy neamt himsels no Zek Tsjelovek, dat safolle betsjut as &quot;de Finzenisman&quot;. 

Neitiid bringt Franklin Alex Rodin en resjersjeurs Emerson en Bianca nei it hûs by it stiengat ta. Reacher beävensearret in konfrontaasje mei de Zek, dy't er ûnderwilens safier krigen hat dat er in folsleine bekentenis ôflizze wol. Dat bart, en de Zek fertelt ek frijút oer hokker [[gemeenteriedsleden]] troch him mei jild en mei [[seks]] mei jonge [[famke]]s omkocht binne om 'e [[kontrakt]]en foar de bouprojekten yn 'e stêd oan SSI te jaan, sadat de binde foar tsientallen miljoenen dollars efteroerdrukke koe. Dan fertelt Reacher dat er fermoedet dat de Zek en syn binde holpen binne troch Rodin of Emerson. Hoewol't it bewiismateriaal yn earste ynstânsje nei Rodin liek te wizen, seit Reacher dat er dêr daliks al twifels by hie trochdat ien ding him fan it begjin ôf oan dwers sitten hat. Hysels wie, doe't er noch by de militêre plysje tsjinne, in earsten ûndersiker. Mar nea yn in miljoen jier soe it by him opkommen wêze om te kontrolearjen oft de skutter in kwartsje yn 'e parkearmeter dien hie. Doe moast er him ôffreegje oft er no in te hege rekken fan himsels hie, of dat Emerson safolste better wie as hy. Lang om let kaam Reacher ta de konklúzje dat Emerson nèt better wie en dat er yn 't foar witten hawwe moast dat it kwartsje mei de fingerôfrukken fan Barr yn 'e parkearmeter siet. Reacher neamt dat ien ding tefolle en in domme flater, mei't it ek hielendal net nedich wie om't der al mear as genôch bewiismateriaal wie. Syn oertsjûging dat Emerson korrupt wie, waard letter befêstige doe't de Zek tasei in bekentenis ôf te lizzen nei't Reacher mei opset sin sein hie dat er Emerson derby helje soe.

Op it stuit dat Donna Bianca it tsjinstpistoal fan Emerson yn beslach nimme wol, fljocht de keamersdoar ynienen iepen en stiet Chenko dêre, dy't blykber syn fal fan 'e twadde ferdjipping oerlibbe hat. Wol hat er in [[brutsen bonke|brutsen]] [[skouder]] oprûn, mar mei in [[ôfseage jachtgewear]] yn 'e hân is er dêr net minder gefaarlik om. Reacher daget Chenko út om him dea te sjitten, wittend dat Chenko mei in butsen skouder it jachtgewear net werlade kin, sadat er dan warleas is tsjin sersjant Cash en Donna Bianca. Wylst Chenko grypt wurdt troch besluteleazens, seit Reacher dat er ter hichte fan syn [[mulrym]] rjochtsje moat en dat er oan trije ta telle sil en dat er dan sjitte moat. By &quot;trije&quot; docht Reacher ynienen in flugge stap fansiden, en dan blykt dat er it hielendal net tsjin Chenko hie, mar tsjin Cash, dy't rjocht efter him stiet, en op datselde stuit Chenko deasjit. 

Donna Bianca arrestearret Emerson en de Zek en fiert harren ôf. Wannear't se Reacher freget hoe't it mei de oare trije liken yn it hûs sit, antwurdet hy dat de bindeleden grif ûnderling slaande deilis rekke binne. Sy leaut dêr neat fan, mar lit it foarearst gewurde. Rosemary Barr begjint nei in soarchynstelling te sykjen dêr't har broer, waans ûnskuld no formeel fêststiet, terjochte kin. Helen Rodin, dy't derfan oertsjûge wie dat har heit korrupt wie,  [[fermoedsoening|fermoedsoenet]] har mei him. Ann Yanni blykt de hiele jûn fia har mobile tillefoan alles opnommen te hawwen op trije ferskillende [[harddisc]]s yn 'e NBC-studio. Har oankommende reportaazje oer de saak sil har perfoarst in [[Emmy Award]] opsmite. Se flústeret Reacher ta dat er altyd ris by har thús delkomme kin; se leit oer it algemien om tolve oer jûns op bêd. Allinnich. Reacher ûnthâldt dat foar in oare kear, mar foar no freget er ien fan 'e ambulânses dy't de liken fan 'e bindeleden nei it [[mortuarium]] bringt om in [[liftsjen|lift]] nei de stêd. Hy ornearret dat er foar de [[middeisoere]] noch yn Indianapolis wêze kin, en dêrwei kin er tsjin [[sinne-ûndergong]] wol witwêrsanne wêze.

==Prizen en nominaasjes==
''One Shot'' waard yn [[2006]] nominearre foar de [[Macavity Award]] foar bêste [[detektiveroman]].

==Ferfilming==
{{Apart|Jack Reacher (film)}}
''One Shot'' waard yn [[2012]] foar [[Paramount Pictures]] en [[Skydance Media]] ferfilme ûnder de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'', mei [[Christopher McQuarrie]] as [[regisseur]] en [[senarist]]. De [[titelrol]] waard fertolke troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], dy't aktrise [[Rosamund Pike]] as [[tsjinspylster]] hie. Pike spile de rol fan abbekate Helen Rodin. Der waard oan it ferhaal frijwat fertimmere. Sa waard de [[setting]] om ûndúdlike redens feroare fan in nammeleaze stêd yn súdlik [[Indiana]] nei [[Pittsburgh]] yn [[Pennsylvania]]. Wichtiger wie dat ferskate personaazjes weilitten waarden (Rosemary Barr, Ann Yanni, Franklin, Eileen Hutton, Donna Bianca), mei as gefolch dat beskate ûntwikkelings, benammen yn 'e twadde helte fan it ferhaal sterk feroare wurde moasten. (Sa is it yn 'e film Helen Rodin dy't [[ûntfierd]] wurdt ynstee fan Rosemary Barr.) De diel fan 'e film nei de befrijing fan Rodin, dy't wol fierhinne itselde bliuwe kinnen hie as yn it boek, is ek folslein feroare. 

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://www.jackreacher.com/uk/books/one-shot/ Offisjele Britske webside oer ''One Shot'']
*{{en}}[https://www.jackreacher.com/us/books/one-shot/ Offisjele Amerikaanske webside oer ''One Shot'']

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Child, Lee}}, ''One Shot'', Londen, 2005 (Bantam Books), ISBN 0 38 53 36 691.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/One_Shot_(novel) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''One Shot'' (roman)}}

[[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]]
[[Kategory:Skrillerroman]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Roman út 2005]]
[[Kategory:Literatuer oer moard]]
[[Kategory:Literatuer oer ûntfiering]]
[[Kategory:Literatuer oer in gizeling]]
[[Kategory:Literatuer oer korrupsje]]
[[Kategory:Literatuer oer in feteraan]]
[[Kategory:Literatuer oer in omrinner]]
[[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]]
[[Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter]]
[[Kategory:Literatuer oer in abbekaat]]
[[Kategory:Literatuer oer in sjoernalist of ferslachjouwer]]
[[Kategory:Literatuer oer bruorren en susters]]
[[Kategory:Literatuer oer de Russyske maffia]]
[[Kategory:Literatuer oer it Amerikaanske Leger]]
[[Kategory:Literatuer oer de Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Literatuer oer ûnthâldsferlies]]</text>
      <sha1>859n97uoqyjeme64g2f0ph46scnb32i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191403</id>
    <revision>
      <id>1228851</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="84ud4qxvnb1a1oqdi4ds5rk2ehbm9kt" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer oer in beropsgroep|Skerpskutter of slupskutter]]
[[Kategory:Skerpskutter]]
[[Kategory:Slûpskutter]]</text>
      <sha1>84ud4qxvnb1a1oqdi4ds5rk2ehbm9kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer in skerpskutter</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191404</id>
    <redirect title="Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter" />
    <revision>
      <id>1228852</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter]]</comment>
      <origin>1228852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="04mxgwmafe181mugerp1i7c9cbe4c0q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter]]</text>
      <sha1>04mxgwmafe181mugerp1i7c9cbe4c0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer in slûpskutter</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191405</id>
    <redirect title="Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter" />
    <revision>
      <id>1228853</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter]]</comment>
      <origin>1228853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="04mxgwmafe181mugerp1i7c9cbe4c0q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Literatuer oer in skerpskutter of slûpskutter]]</text>
      <sha1>04mxgwmafe181mugerp1i7c9cbe4c0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer de Russyske maffia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191406</id>
    <revision>
      <id>1228854</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="653klo490hupgmnr8yi5wt1nc5p31is" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer oer de maffia|Russysk]]
[[Kategory:Russyske maffia]]</text>
      <sha1>653klo490hupgmnr8yi5wt1nc5p31is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer de maffia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191407</id>
    <revision>
      <id>1228855</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="bhf6bt39xfrourqlgd00hyomra95cbz" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer oer de organisearre misdie|Maffia]]
[[Kategory:Maffia]]</text>
      <sha1>bhf6bt39xfrourqlgd00hyomra95cbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Russyske maffia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191408</id>
    <revision>
      <id>1228856</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="d2u4kwd78jvsnk66r144ei17tgvi172" xml:space="preserve">[[Kategory:Maffia]]
[[Kategory:Organisearre misdie yn Ruslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Ruslân]]</text>
      <sha1>d2u4kwd78jvsnk66r144ei17tgvi172</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Organisearre misdie yn Ruslân</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191409</id>
    <revision>
      <id>1228857</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="fi8j389m9js0rsv6ydwqy7j1zjw9vqg" xml:space="preserve">[[Kategory:Organisearre misdie nei lân|Ruslan]]
[[Kategory:Ruslân]]</text>
      <sha1>fi8j389m9js0rsv6ydwqy7j1zjw9vqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer de Earste Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191410</id>
    <revision>
      <id>1228858</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="p4l5zixzgamt3fun1aa05utdswgzuuf" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer oer in oarloch|Earste Golfoarloch]]
[[Kategory:Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>p4l5zixzgamt3fun1aa05utdswgzuuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golfoarloch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191411</id>
    <redirect title="Earste Golfoarloch" />
    <revision>
      <id>1228860</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Golfoarloch]] omneamd ta [[Earste Golfoarloch]] fan de trochferwizing: Golfoarloch kin ek de oarloch tusken Iraan en Irak wêze of de Amerikaanske ynvaazje fan Irak yn 2003</comment>
      <origin>1228860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="9gujv5vjttaxnvkatn35ssnob7bhpnd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>9gujv5vjttaxnvkatn35ssnob7bhpnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Amerikaansk militêr yn de Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191412</id>
    <redirect title="Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch" />
    <revision>
      <id>1228864</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>1228864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="7rclnv14g4g40qkm0bogax16cwmawqy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>7rclnv14g4g40qkm0bogax16cwmawqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Militêr yn de Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191413</id>
    <redirect title="Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch" />
    <revision>
      <id>1228867</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Militêr yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>1228867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="tu540gn7zpjgnltx3i05og67st0jr93" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Militêr yn de Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>tu540gn7zpjgnltx3i05og67st0jr93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Persoan yn de Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191414</id>
    <redirect title="Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch" />
    <revision>
      <id>1228871</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Persoan yn de Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>1228871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="fizkht3njnuuvw0dhxxm6xf7j1k93ye" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Persoan yn de Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>fizkht3njnuuvw0dhxxm6xf7j1k93ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Golfoarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191415</id>
    <redirect title="Kategory:Earste Golfoarloch" />
    <revision>
      <id>1228874</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Golfoarloch]] omneamd ta [[Kategory:Earste Golfoarloch]]: red</comment>
      <origin>1228874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="tk9lb6lrp3xya4xjnvvrkrhvb0vzehs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Earste Golfoarloch]]</text>
      <sha1>tk9lb6lrp3xya4xjnvvrkrhvb0vzehs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Persoan yn de Iraansk-Iraakske Oarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191416</id>
    <redirect title="Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch" />
    <revision>
      <id>1228879</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Persoan yn de Iraansk-Iraakske Oarloch]] omneamd ta [[Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]: namme standerdisearre; Iraaksk-Iraansk en Iraansk-Iraaksk waard trochinoar brûkt. Litte we mar alfabetyske folchoarder oanhâlde</comment>
      <origin>1228879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="e3ssl71pxetmopaje5oe47iea6pqu2s" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Persoan yn de Iraaksk-Iraanske Oarloch]]</text>
      <sha1>e3ssl71pxetmopaje5oe47iea6pqu2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Iraansk-Iraakske Oarloch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191417</id>
    <redirect title="Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch" />
    <revision>
      <id>1228882</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Iraansk-Iraakske Oarloch]] omneamd ta [[Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch]]: namme standerdisearre; Iraaksk-Iraansk en Iraansk-Iraaksk waard trochinoar brûkt. Litte we mar alfabetyske folchoarder oanhâlde</comment>
      <origin>1228882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="sp3qkjm7xdffnb4f2fc4hvmxzpm3i96" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Iraaksk-Iraanske Oarloch]]</text>
      <sha1>sp3qkjm7xdffnb4f2fc4hvmxzpm3i96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Yntroduksje út 2024</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191418</id>
    <revision>
      <id>1228884</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="t0mz6eb4t5q95q8n5ovvd5kcvf0dcpe" xml:space="preserve">[[Kategory:Yntroduksje út de 21e iuw|2024]]
[[Kategory:2024|Introduksje]]</text>
      <sha1>t0mz6eb4t5q95q8n5ovvd5kcvf0dcpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spelling Bee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191419</id>
    <revision>
      <id>1228888</id>
      <timestamp>2026-04-27T15:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>oersetting fan Ned. Wiki</comment>
      <origin>1228888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4797" sha1="h7c8se1njefc0q94h30o0v6g2xsz87i" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Spelling Bee b-l-o-m-k-e-s.jpg|thumb|Foarbyld fan Spelling Bee]]
'''The New York Times Spelling Bee''', koartwei: '''Spelling Bee''', is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en yn 2019 útbrocht waard troch The New York Times Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ‘’Crossword’’ en [[Letter Boxed]] it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
It spul toant spilers in seishoekige huningskiif mei 7 letters. Spilers skoare punten troch de letters te brûken om wurden te foarmjen dy't út fjouwer of mear letters bestean. Alle wurden dy't de spiler foarmet, moatte de letter yn 'e midden fan 'e huningskiif befetsje. Elke letter kin mear as ien kear brûkt wurde. Spilers krije in punt foar elke letter yn it wurd, mar fjouwerletterige wurden smite mar 1 punt op. Neigeraden spilers mear punten helje, krije se hegere wurdearringen lykas ’goed dien’ (solid)’, ‘geweldich’ (amazing) en ‘geniaal’ (’genius).

Elke puzel hat op syn minst ien ''pangram'', in wurd dat op syn minst alle sân letters befettet. In pangram leveret 7 bonuspunten op (bygelyks in pangram fan sân letters leveret 14 punten op). As de spiler alle mooglike wurden yn in gegeven puzel fynt, krijt er de titel 'Queen Bee'. Yn 2021 ferklearre redakteur Sam Ezersky dat hy de letter S nea yn in puzel opnimme woe, omdat dit it spul te ienfâldich meitsje soe troch mearfâldige foarmen. Hy sei dat dizze tafoeging it spul te maklik meitsje soe om te winnen troch meartallen ta te foegjen. In útsûndering waard makke op 12 maart 2025, doe't de letter S taheakke waard ta fiering fan de 2.500ste edysje fan de Spelling Bee. De letter S waard ek taheakke op 2 septimber 2025.

== Kreaasje ==
Spelling Bee waard betocht troch Frank Longo nei oanlieding fan in foarstel fan [[Will Shortz]], dy't ynspirearre wie troch ‘in populêre puzelrubryk yn Britske kranten’, nammentlik it spultsje’Polygon’ fan The Times. It spul waard yn 2015 as papieren útfiering lansearre as wyklikse rubryk yn The New York Times Magazine. De digitale ferzje fan it spultsje ferskynde foar it earst op 9 maaie 2018. De maskotte fan de cartoonbij, Beeatrice, waard ûntwurpen troch Robert Vinluan foar de digitale ferzje. Sûnt oktober 2025 wurdt it spul ûnderhâlden troch Sam Ezersky, dy't ferantwurdlik is foar de deistige puzel dy't om 3 oere nachts Eastern Time ferskynt.

== Untfangst ==
Sûnt de digitale yntroduksje yn 2018 hat Spelling Bee oan populariteit wûn en wurdearring krigen fan ûntwerpers binnen de spul - en mediasektor. Pat Myers fan ''The Washington Post'' joech ta dat se, hoewol't se altyd har eigen krante promoate hie, dochs meisleept waard troch Spelling Bee fan New York Times. Neffens Nilanjana Roy (Financial Times) wie Spelling Bee by de lockdowns in ideale wize om sawol tiid te ferdriuwen as ferbûn te bliuwen mei oaren. Jim Memmot fan de ‘’Rochester Democrat and Chronicle’’ priizge it spultsje as in noflike beuzichheid by de COVID 19-pandemy. Njonken de positive kritiken hat it spul in grutte skare fans op sosjale media, dêr't spilers alle dagen harren skoares diele en de puzzel beprate. Der binne ferskate online tools ûntwikkele om alle dagen oanwizings en analyzes fan de puzel te bieden, wêrûnder ien fan sciencefictionskriuwer William Shunn dy't yn de New York Times sels neamd waard.

==Ynfloed ==
Yn novimber 2021 waard it konsept troch in non-profitorganisaasje oanpast foar de Katalaanske taal. De webside, mei de namme Paraulògic [ ca ], gie firaal yn Kataloanië in moanne nei de lansearring. Lyksa hat in anonime brûker efter in populêr Albaneesk taalaccount it spul Spelling Bee oanpast nei it Albaneesk. Dy fariant wurdt host op de webside Germëzhimë, in gearlûking fan germë (letter) en gumëzhimë (it geziem fan in bij).

== Spelling Bee wedstriden ûnder skoalbern ==
Yn it Angelsaksyske taalgebiet wurde ûnder de namme Spelling Bee sûnt de njoggentjinde iuw staveringswedstriden hâlden ûnder skoalbern. Dit is dan ek de oarsprong fan de namme fan it spultsje fan de New York Times. De wedstriden wiene bedoeld om learlingen de standertstavering fan de Ingelske taal oan te learen. Der binne ferskate lanlike kompetysjes wêrby't winners ôffurdige wurde nei de United States National Spelling Bee. Spelling Bees binne benammen populêr yn Ingelsktalige lannen fanwege de ûnregelmjittige stavering. Yn lannen mei talen dêr’t de stavering logysk en konsistint is, lykas Spaansk, Italiaansk of Dútsk, wurde soksoarte fan wedstriden amper holden.

== Sjoch ek ==
* [[Wurdtsjil]]

[[Kategory:Kompjûterspul út 2018]]
[[Kategory:Wurdspul]]</text>
      <sha1>h7c8se1njefc0q94h30o0v6g2xsz87i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228896</id>
      <parentid>1228888</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sjoch ek */ kt</comment>
      <origin>1228896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4860" sha1="ph32kyr2zqf7sseostd9oq90xjccykx" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Spelling Bee b-l-o-m-k-e-s.jpg|thumb|Foarbyld fan Spelling Bee]]
'''The New York Times Spelling Bee''', koartwei: '''Spelling Bee''', is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en yn 2019 útbrocht waard troch The New York Times Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ‘’Crossword’’ en [[Letter Boxed]] it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje.

==Gameplay ==
It spul toant spilers in seishoekige huningskiif mei 7 letters. Spilers skoare punten troch de letters te brûken om wurden te foarmjen dy't út fjouwer of mear letters bestean. Alle wurden dy't de spiler foarmet, moatte de letter yn 'e midden fan 'e huningskiif befetsje. Elke letter kin mear as ien kear brûkt wurde. Spilers krije in punt foar elke letter yn it wurd, mar fjouwerletterige wurden smite mar 1 punt op. Neigeraden spilers mear punten helje, krije se hegere wurdearringen lykas ’goed dien’ (solid)’, ‘geweldich’ (amazing) en ‘geniaal’ (’genius).

Elke puzel hat op syn minst ien ''pangram'', in wurd dat op syn minst alle sân letters befettet. In pangram leveret 7 bonuspunten op (bygelyks in pangram fan sân letters leveret 14 punten op). As de spiler alle mooglike wurden yn in gegeven puzel fynt, krijt er de titel 'Queen Bee'. Yn 2021 ferklearre redakteur Sam Ezersky dat hy de letter S nea yn in puzel opnimme woe, omdat dit it spul te ienfâldich meitsje soe troch mearfâldige foarmen. Hy sei dat dizze tafoeging it spul te maklik meitsje soe om te winnen troch meartallen ta te foegjen. In útsûndering waard makke op 12 maart 2025, doe't de letter S taheakke waard ta fiering fan de 2.500ste edysje fan de Spelling Bee. De letter S waard ek taheakke op 2 septimber 2025.

== Kreaasje ==
Spelling Bee waard betocht troch Frank Longo nei oanlieding fan in foarstel fan [[Will Shortz]], dy't ynspirearre wie troch ‘in populêre puzelrubryk yn Britske kranten’, nammentlik it spultsje’Polygon’ fan The Times. It spul waard yn 2015 as papieren útfiering lansearre as wyklikse rubryk yn The New York Times Magazine. De digitale ferzje fan it spultsje ferskynde foar it earst op 9 maaie 2018. De maskotte fan de cartoonbij, Beeatrice, waard ûntwurpen troch Robert Vinluan foar de digitale ferzje. Sûnt oktober 2025 wurdt it spul ûnderhâlden troch Sam Ezersky, dy't ferantwurdlik is foar de deistige puzel dy't om 3 oere nachts Eastern Time ferskynt.

== Untfangst ==
Sûnt de digitale yntroduksje yn 2018 hat Spelling Bee oan populariteit wûn en wurdearring krigen fan ûntwerpers binnen de spul - en mediasektor. Pat Myers fan ''The Washington Post'' joech ta dat se, hoewol't se altyd har eigen krante promoate hie, dochs meisleept waard troch Spelling Bee fan New York Times. Neffens Nilanjana Roy (Financial Times) wie Spelling Bee by de lockdowns in ideale wize om sawol tiid te ferdriuwen as ferbûn te bliuwen mei oaren. Jim Memmot fan de ‘’Rochester Democrat and Chronicle’’ priizge it spultsje as in noflike beuzichheid by de COVID 19-pandemy. Njonken de positive kritiken hat it spul in grutte skare fans op sosjale media, dêr't spilers alle dagen harren skoares diele en de puzzel beprate. Der binne ferskate online tools ûntwikkele om alle dagen oanwizings en analyzes fan de puzel te bieden, wêrûnder ien fan sciencefictionskriuwer William Shunn dy't yn de New York Times sels neamd waard.

==Ynfloed ==
Yn novimber 2021 waard it konsept troch in non-profitorganisaasje oanpast foar de Katalaanske taal. De webside, mei de namme Paraulògic [ ca ], gie firaal yn Kataloanië in moanne nei de lansearring. Lyksa hat in anonime brûker efter in populêr Albaneesk taalaccount it spul Spelling Bee oanpast nei it Albaneesk. Dy fariant wurdt host op de webside Germëzhimë, in gearlûking fan germë (letter) en gumëzhimë (it geziem fan in bij).

== Spelling Bee wedstriden ûnder skoalbern ==
Yn it Angelsaksyske taalgebiet wurde ûnder de namme Spelling Bee sûnt de njoggentjinde iuw staveringswedstriden hâlden ûnder skoalbern. Dit is dan ek de oarsprong fan de namme fan it spultsje fan de New York Times. De wedstriden wiene bedoeld om learlingen de standertstavering fan de Ingelske taal oan te learen. Der binne ferskate lanlike kompetysjes wêrby't winners ôffurdige wurde nei de United States National Spelling Bee. Spelling Bees binne benammen populêr yn Ingelsktalige lannen fanwege de ûnregelmjittige stavering. Yn lannen mei talen dêr’t de stavering logysk en konsistint is, lykas Spaansk, Italiaansk of Dútsk, wurde soksoarte fan wedstriden amper holden.

== Sjoch ek ==
* [[Wurdtsjil]]

[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Online fideospultsje]]
[[Kategory:Wurdspul]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2018]]</text>
      <sha1>ph32kyr2zqf7sseostd9oq90xjccykx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalifornyske kondor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191420</id>
    <revision>
      <id>1228894</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Kalifornyske kondor |Ofbyld    = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]] |lûd       = |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'')  |Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai     = [[Kalifornyske kondors (skaai)|Gymnogyps]] |Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus |Beskr...&quot;</comment>
      <origin>1228894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5724" sha1="rxxjdhdffesq83mxy6ffo7ro86l7u8o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Kalifornyske kondor
|Ofbyld    = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
|Skaai     = [[Kalifornyske kondors (skaai)|Gymnogyps]]
|Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus
|Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;
|lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]]
}}
De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]]
De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter.

== Fersprieding ==
Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]] (lykas de [[mammût]]). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen.

== Ekology ==
Kondors binne gjin jagers mar [[ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen.
[[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]]
De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde.

== Status en herintroduksje ==
[[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]]
Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld.

It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21.

Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich:

* Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út.
* Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip.
* Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma.
* Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip.
* De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]&lt;/ref&gt;

Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne:

* Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers.
* DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen.
* Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.]
*[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors]
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026]
*[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps californianus}}
}}
[[Kategory:Kalifornyske kondor]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>rxxjdhdffesq83mxy6ffo7ro86l7u8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228897</id>
      <parentid>1228894</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en herintroduksje */ bedrige fûgel</comment>
      <origin>1228897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5752" sha1="mlkd4jpmdoetj0l6vhe55gysombk7tw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Kalifornyske kondor
|Ofbyld    = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
|Skaai     = [[Kalifornyske kondors (skaai)|Gymnogyps]]
|Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus
|Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;
|lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]]
}}
De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]]
De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter.

== Fersprieding ==
Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]] (lykas de [[mammût]]). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen.

== Ekology ==
Kondors binne gjin jagers mar [[ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen.
[[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]]
De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde.

== Status en herintroduksje ==
[[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]]
Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld.

It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21.

Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich:

* Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út.
* Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip.
* Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma.
* Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip.
* De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]&lt;/ref&gt;

Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne:

* Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers.
* DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen.
* Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.]
*[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors]
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026]
*[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps californianus}}
}}
[[Kategory:Kalifornyske kondor]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>mlkd4jpmdoetj0l6vhe55gysombk7tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228899</id>
      <parentid>1228897</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Foarstel</comment>
      <origin>1228899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="5xc7i81i10rt2bc90hhktpieip70drg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Kalifornyske kondor
|Ofbyld    = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
|Skaai     = [[kondors]] (''Gymnogyps'')
|Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus
|Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;
|lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]]
}}
De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]]
De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter.

== Fersprieding ==
Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]] (lykas de [[mammût]]). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen.

== Ekology ==
Kondors binne gjin jagers mar [[ies (kadaver)|ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen.
[[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]]
De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde.

== Status en herintroduksje ==
[[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]]
Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld.

It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21.

Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich:

* Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út.
* Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip.
* Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma.
* Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip.
* De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]&lt;/ref&gt;

Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne:

* Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers.
* DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen.
* Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.]
*[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors]
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026]
*[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps californianus}}
}}
[[Kategory:Kondor]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>5xc7i81i10rt2bc90hhktpieip70drg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228906</id>
      <parentid>1228899</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="09eyy2gz8f1uws9z39of7vcigxmm6wq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Kalifornyske kondor
|Ofbyld    = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
|Skaai     = [[kondors]] (''Gymnogyps'')
|Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus
|Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;
|lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]]
}}
De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]]
De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter.

== Fersprieding ==
Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]] (lykas de [[mammût]]). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen.

== Ekology ==
Kondors binne gjin jagers mar [[ies (kadaver)|ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen.
[[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]]
De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde.

== Status en herintroduksje ==
[[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]]
Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld.

It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21.

Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich:

* Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út.
* Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip.
* Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma.
* Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip.
* De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]&lt;/ref&gt;

Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne:

* Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers.
* DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen.
* Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.]
*[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors]
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026]
*[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026]
{{reflist}}
{{Commonscat|Gymnogyps californianus}}
----
}}
[[Kategory:Kondor]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>09eyy2gz8f1uws9z39of7vcigxmm6wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gymnogyps californianus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191421</id>
    <redirect title="Kalifornyske kondor" />
    <revision>
      <id>1228895</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kalifornyske kondor]]</comment>
      <origin>1228895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="29lgef1u2jivr4tx0eufogdfupudafs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kalifornyske kondor]]</text>
      <sha1>29lgef1u2jivr4tx0eufogdfupudafs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kondors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191422</id>
    <revision>
      <id>1228900</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg | ôfbyldingsbreedte   = | ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo. | takson1             =  | namme1              = | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5...&quot;</comment>
      <origin>1228900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="2oceu5npzi6pz0qu01ehezwfuedyen3" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo.
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Kalifornyske kondors''' (''Gymnogyps'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842
}}
'''Kalifornyske kondors''' (''Gymnogyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1842 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[natuerûndersiker]] [[René Primevère Lesson]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus''). Dizze fûgels hearre ta de grutste fleanende fûgels op ierde en steane bekend om harren tige grutte wjukspanne en harren rol as spesjalisearre [[ies]]iters.

== Skiednis en fossilen ==
Wylst der hjoed-de-dei noch mar ien soarte oer is, wie it skaai ''Gymnogyps'' yn it [[Pleistoseen]] tige wiidferspraat oer [[Noard-Amearika]]. Ut fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend, dy't oantoane dat dizze kondors eartiids oeral foarkamen, fan [[Floarida]] oant [[New York]] en fan [[Kanada]] oant [[Perû]].

De wichtichste fossile soarten binne:
* † ''Gymnogyps varonai'': In hiele grutte kondor út it lette Pleistoseen, wêrfan de resten fûn binne op [[Kuba]]. Dizze fûgel wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en hie in tige krêftige snaffel.
* † ''Gymnogyps amplus'': In soarte dy't libbe yn it grutste part fan Noard-Amearika. Der wurdt wol tocht dat it de streekrjochte foarâlder wie fan 'e hjoeddeiske Kalifornyske kondor, mar dan yn in gruttere en robústere foarm.
* † ''Gymnogyps kofordi'': In fossile soarte út it iere Pleistoseen fan [[Floarida]].
* † ''Gymnogyps howardae'': Dizze soarte libbe yn it Lette Pleistoseen yn Perû en bewiist dat it skaai folle fierder nei it suden foarkaam as earder tocht. De fûgel wie likernôch sa grut as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en dielde syn leefgebiet mei de [[Andeskondor]]. De soarte is ferneamd nei [[Hildegarde Howard]], in pionier op it mêd fan fossile fûgelstúdzjes.

It útstjerren fan 'e measte soarten yn dit skaai foel gear mei it ferdwinen fan de Amerikaanske [[megafauna]] (grutte bisten lykas de [[mammût]] en de [[mastodont]]) oan 'e ein fan 'e lêste [[iistiid]]. Sûnder it ies fan dy reuzen koe allinne de hjoeddeiske Kalifornyske kondor oerlibje troch him werom te lûken oan 'e kust, dêr't er ite koe fan oanspielde deade [[seesûchdier]]en.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status|Trend
|-
| [[Ofbyld:California Condor (15046439948).jpg|150px]] || ''Gymnogyps californianus'' || [[Kalifornyske kondor]] || Westlike [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus ''Gymnogyps californianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Gymnogyps amplus'' || — || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps howardae'' || — || [[Perû]] || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps kofordi'' || — || Floarida || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps varonai'' || — || [[Kuba]] || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps}}
}}
[[Kategory:Kalifornyske kondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>2oceu5npzi6pz0qu01ehezwfuedyen3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228907</id>
      <parentid>1228900</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4173" sha1="8h57fnlzkmgzpwom6tcpb97xfjg2x30" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo.
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Kondors''' (''Gymnogyps'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842
}}
'''Kondors''' (''Gymnogyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1842 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[natuerûndersiker]] [[René Primevère Lesson]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus''). Dizze fûgels hearre ta de grutste fleanende fûgels op ierde en steane bekend om harren tige grutte wjukspanne en harren rol as spesjalisearre [[ies]]iters.

== Skiednis en fossilen ==
Wylst der hjoed-de-dei noch mar ien soarte oer is, wie it skaai ''Gymnogyps'' yn it [[Pleistoseen]] tige wiidferspraat oer [[Noard-Amearika]]. Ut fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend, dy't oantoane dat dizze kondors eartiids oeral foarkamen, fan [[Floarida]] oant [[New York]] en fan [[Kanada]] oant [[Perû]].

De wichtichste fossile soarten binne:
* † ''Gymnogyps varonai'': In hiele grutte kondor út it lette Pleistoseen, wêrfan de resten fûn binne op [[Kuba]]. Dizze fûgel wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en hie in tige krêftige snaffel.
* † ''Gymnogyps amplus'': In soarte dy't libbe yn it grutste part fan Noard-Amearika. Der wurdt wol tocht dat it de streekrjochte foarâlder wie fan 'e hjoeddeiske Kalifornyske kondor, mar dan yn in gruttere en robústere foarm.
* † ''Gymnogyps kofordi'': In fossile soarte út it iere Pleistoseen fan [[Floarida]].
* † ''Gymnogyps howardae'': Dizze soarte libbe yn it Lette Pleistoseen yn Perû en bewiist dat it skaai folle fierder nei it suden foarkaam as earder tocht. De fûgel wie likernôch sa grut as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en dielde syn leefgebiet mei de [[Andeskondor]]. De soarte is ferneamd nei [[Hildegarde Howard]], in pionier op it mêd fan fossile fûgelstúdzjes.

It útstjerren fan 'e measte soarten yn dit skaai foel gear mei it ferdwinen fan de Amerikaanske [[megafauna]] (grutte bisten lykas de [[mammût]] en de [[mastodont]]) oan 'e ein fan 'e lêste [[iistiid]]. Sûnder it ies fan dy reuzen koe allinne de hjoeddeiske Kalifornyske kondor oerlibje troch him werom te lûken oan 'e kust, dêr't er ite koe fan oanspielde deade [[seesûchdier]]en.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status|Trend
|-
| [[Ofbyld:California Condor (15046439948).jpg|150px]] || ''Gymnogyps californianus'' || [[Kalifornyske kondor]] || Westlike [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus ''Gymnogyps californianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Gymnogyps amplus'' || — || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps howardae'' || — || [[Perû]] || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps kofordi'' || — || Floarida || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps varonai'' || — || [[Kuba]] || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps}}
}}
[[Kategory:Kondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>8h57fnlzkmgzpwom6tcpb97xfjg2x30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228908</id>
      <parentid>1228907</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>RomkeHoekstra hat de side [[Kalifornyske kondors]] omneamd ta [[Kondors]]</comment>
      <origin>1228907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4173" sha1="8h57fnlzkmgzpwom6tcpb97xfjg2x30" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo.
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Kondors''' (''Gymnogyps'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842
}}
'''Kondors''' (''Gymnogyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1842 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[natuerûndersiker]] [[René Primevère Lesson]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus''). Dizze fûgels hearre ta de grutste fleanende fûgels op ierde en steane bekend om harren tige grutte wjukspanne en harren rol as spesjalisearre [[ies]]iters.

== Skiednis en fossilen ==
Wylst der hjoed-de-dei noch mar ien soarte oer is, wie it skaai ''Gymnogyps'' yn it [[Pleistoseen]] tige wiidferspraat oer [[Noard-Amearika]]. Ut fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend, dy't oantoane dat dizze kondors eartiids oeral foarkamen, fan [[Floarida]] oant [[New York]] en fan [[Kanada]] oant [[Perû]].

De wichtichste fossile soarten binne:
* † ''Gymnogyps varonai'': In hiele grutte kondor út it lette Pleistoseen, wêrfan de resten fûn binne op [[Kuba]]. Dizze fûgel wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en hie in tige krêftige snaffel.
* † ''Gymnogyps amplus'': In soarte dy't libbe yn it grutste part fan Noard-Amearika. Der wurdt wol tocht dat it de streekrjochte foarâlder wie fan 'e hjoeddeiske Kalifornyske kondor, mar dan yn in gruttere en robústere foarm.
* † ''Gymnogyps kofordi'': In fossile soarte út it iere Pleistoseen fan [[Floarida]].
* † ''Gymnogyps howardae'': Dizze soarte libbe yn it Lette Pleistoseen yn Perû en bewiist dat it skaai folle fierder nei it suden foarkaam as earder tocht. De fûgel wie likernôch sa grut as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en dielde syn leefgebiet mei de [[Andeskondor]]. De soarte is ferneamd nei [[Hildegarde Howard]], in pionier op it mêd fan fossile fûgelstúdzjes.

It útstjerren fan 'e measte soarten yn dit skaai foel gear mei it ferdwinen fan de Amerikaanske [[megafauna]] (grutte bisten lykas de [[mammût]] en de [[mastodont]]) oan 'e ein fan 'e lêste [[iistiid]]. Sûnder it ies fan dy reuzen koe allinne de hjoeddeiske Kalifornyske kondor oerlibje troch him werom te lûken oan 'e kust, dêr't er ite koe fan oanspielde deade [[seesûchdier]]en.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status|Trend
|-
| [[Ofbyld:California Condor (15046439948).jpg|150px]] || ''Gymnogyps californianus'' || [[Kalifornyske kondor]] || Westlike [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus ''Gymnogyps californianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Gymnogyps amplus'' || — || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps howardae'' || — || [[Perû]] || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps kofordi'' || — || Floarida || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps varonai'' || — || [[Kuba]] || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps}}
}}
[[Kategory:Kondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>8h57fnlzkmgzpwom6tcpb97xfjg2x30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228920</id>
      <parentid>1228908</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Soarten */ kt</comment>
      <origin>1228920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4216" sha1="ojka2dbzxp1ds51tc7s4vv8qk9hvdk4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo.
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Kondors''' (''Gymnogyps'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842
}}
'''Kondors''' (''Gymnogyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1842 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[natuerûndersiker]] [[René Primevère Lesson]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus''). Dizze fûgels hearre ta de grutste fleanende fûgels op ierde en steane bekend om harren tige grutte wjukspanne en harren rol as spesjalisearre [[ies]]iters.

== Skiednis en fossilen ==
Wylst der hjoed-de-dei noch mar ien soarte oer is, wie it skaai ''Gymnogyps'' yn it [[Pleistoseen]] tige wiidferspraat oer [[Noard-Amearika]]. Ut fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend, dy't oantoane dat dizze kondors eartiids oeral foarkamen, fan [[Floarida]] oant [[New York]] en fan [[Kanada]] oant [[Perû]].

De wichtichste fossile soarten binne:
* † ''Gymnogyps varonai'': In hiele grutte kondor út it lette Pleistoseen, wêrfan de resten fûn binne op [[Kuba]]. Dizze fûgel wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en hie in tige krêftige snaffel.
* † ''Gymnogyps amplus'': In soarte dy't libbe yn it grutste part fan Noard-Amearika. Der wurdt wol tocht dat it de streekrjochte foarâlder wie fan 'e hjoeddeiske Kalifornyske kondor, mar dan yn in gruttere en robústere foarm.
* † ''Gymnogyps kofordi'': In fossile soarte út it iere Pleistoseen fan [[Floarida]].
* † ''Gymnogyps howardae'': Dizze soarte libbe yn it Lette Pleistoseen yn Perû en bewiist dat it skaai folle fierder nei it suden foarkaam as earder tocht. De fûgel wie likernôch sa grut as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en dielde syn leefgebiet mei de [[Andeskondor]]. De soarte is ferneamd nei [[Hildegarde Howard]], in pionier op it mêd fan fossile fûgelstúdzjes.

It útstjerren fan 'e measte soarten yn dit skaai foel gear mei it ferdwinen fan de Amerikaanske [[megafauna]] (grutte bisten lykas de [[mammût]] en de [[mastodont]]) oan 'e ein fan 'e lêste [[iistiid]]. Sûnder it ies fan dy reuzen koe allinne de hjoeddeiske Kalifornyske kondor oerlibje troch him werom te lûken oan 'e kust, dêr't er ite koe fan oanspielde deade [[seesûchdier]]en.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status|Trend
|-
| [[Ofbyld:California Condor (15046439948).jpg|150px]] || ''Gymnogyps californianus'' || [[Kalifornyske kondor]] || Westlike [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus ''Gymnogyps californianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Gymnogyps amplus'' || — || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps howardae'' || — || [[Perû]] || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps kofordi'' || — || Floarida || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps varonai'' || — || [[Kuba]] || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps}}
}}
[[Kategory:Kondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>ojka2dbzxp1ds51tc7s4vv8qk9hvdk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228921</id>
      <parentid>1228920</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Soarten */ sa mar</comment>
      <origin>1228921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="mfjeszfq820m35l2xbxu57ktb906i4k" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Kalifornyske kondor yn 'e San Diego Zoo.
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Kondors''' (''Gymnogyps'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842
}}
'''Kondors''' (''Gymnogyps'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1842 publisearre troch de [[Frankryk|Frânske]] [[natuerûndersiker]] [[René Primevère Lesson]].

It skaai omfettet hjoed-de-dei noch mar ien libbene soarte: de [[Kalifornyske kondor]] (''Gymnogyps californianus''). Dizze fûgels hearre ta de grutste fleanende fûgels op ierde en steane bekend om harren tige grutte wjukspanne en harren rol as spesjalisearre [[ies]]iters.

== Skiednis en fossilen ==
Wylst der hjoed-de-dei noch mar ien soarte oer is, wie it skaai ''Gymnogyps'' yn it [[Pleistoseen]] tige wiidferspraat oer [[Noard-Amearika]]. Ut fossile fynsten binne ferskate oare soarten bekend, dy't oantoane dat dizze kondors eartiids oeral foarkamen, fan [[Floarida]] oant [[New York]] en fan [[Kanada]] oant [[Perû]].

De wichtichste fossile soarten binne:
* † ''Gymnogyps varonai'': In hiele grutte kondor út it lette Pleistoseen, wêrfan de resten fûn binne op [[Kuba]]. Dizze fûgel wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en hie in tige krêftige snaffel.
* † ''Gymnogyps amplus'': In soarte dy't libbe yn it grutste part fan Noard-Amearika. Der wurdt wol tocht dat it de streekrjochte foarâlder wie fan 'e hjoeddeiske Kalifornyske kondor, mar dan yn in gruttere en robústere foarm.
* † ''Gymnogyps kofordi'': In fossile soarte út it iere Pleistoseen fan [[Floarida]].
* † ''Gymnogyps howardae'': Dizze soarte libbe yn it Lette Pleistoseen yn Perû en bewiist dat it skaai folle fierder nei it suden foarkaam as earder tocht. De fûgel wie likernôch sa grut as de hjoeddeiske Kalifornyske kondor en dielde syn leefgebiet mei de [[Andeskondor]]. De soarte is ferneamd nei [[Hildegarde Howard]], in pionier op it mêd fan fossile fûgelstúdzjes.

It útstjerren fan 'e measte soarten yn dit skaai foel gear mei it ferdwinen fan de Amerikaanske [[megafauna]] (grutte bisten lykas de [[mammût]] en de [[mastodont]]) oan 'e ein fan 'e lêste [[iistiid]]. Sûnder it ies fan dy reuzen koe allinne de hjoeddeiske Kalifornyske kondor oerlibje troch him werom te lûken oan 'e kust, dêr't er ite koe fan oanspielde deade [[seesûchdier]]en.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status|Trend
|-
| [[Ofbyld:California Condor (15046439948).jpg|150px]] || ''Gymnogyps californianus'' || [[Kalifornyske kondor]] || Westlike [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''krityk'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus ''Gymnogyps californianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| — || †''Gymnogyps amplus'' || [[reuzekondor]] || Noard-Amearika || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps howardae'' || [[howardkondor]] || [[Perû]] || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps kofordi'' || [[Floaridakondor]] || Floarida || útstoarn (fossyl)
|-
| — || †''Gymnogyps varonai'' || [[Kubaanske kondor]] || [[Kuba]] || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnogyps}}
}}
[[Kategory:Kondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>mfjeszfq820m35l2xbxu57ktb906i4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gymnogyps</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191423</id>
    <redirect title="Kalifornyske kondors" />
    <revision>
      <id>1228901</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kalifornyske kondors]]</comment>
      <origin>1228901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="nftm3r16too1qmzwz6iwnwhqm5wzqg0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kalifornyske kondors]]</text>
      <sha1>nftm3r16too1qmzwz6iwnwhqm5wzqg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Kalifornyske kondor</title>
    <ns>1</ns>
    <id>191424</id>
    <revision>
      <id>1228902</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Foarstel</comment>
      <origin>1228902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="fej4v1se21dryltrxomae26lqttkh8o" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra|Ruurd Jorritsma}} Ik stel foar om it skaai ''Gymnogyps'' mar gewoan &quot;kondors&quot; te neamen, mei't de fossile soarten yn sawol N. as S.-Amearika foarkamen. It skaai ''Vultur'', fan 'e Andeskondor, kin dan &quot;Andeskondors&quot; hjitte, mei't de beide soarten dêre yn harren fersprieding beheind binne/wiene ta de Andes. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 27 apr 2026, 19.47 (CEST)</text>
      <sha1>fej4v1se21dryltrxomae26lqttkh8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228905</id>
      <parentid>1228902</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="646" sha1="t03cfkl4ge0n5qmk16wuhph3g8dk21v" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra|Ruurd Jorritsma}} Ik stel foar om it skaai ''Gymnogyps'' mar gewoan &quot;kondors&quot; te neamen, mei't de fossile soarten yn sawol N. as S.-Amearika foarkamen. It skaai ''Vultur'', fan 'e Andeskondor, kin dan &quot;Andeskondors&quot; hjitte, mei't de beide soarten dêre yn harren fersprieding beheind binne/wiene ta de Andes. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 27 apr 2026, 19.47 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ruurd Jorritsma}}: Bêst genôch.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 apr 2026, 19.51 (CEST)</text>
      <sha1>t03cfkl4ge0n5qmk16wuhph3g8dk21v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228927</id>
      <parentid>1228905</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruurd Jorritsma</username>
        <id>38557</id>
      </contributor>
      <comment>Antwurd</comment>
      <origin>1228927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="gt1en8hecmfikse47uhn6ijdqefso0x" xml:space="preserve">{{Ping|RomkeHoekstra|Ruurd Jorritsma}} Ik stel foar om it skaai ''Gymnogyps'' mar gewoan &quot;kondors&quot; te neamen, mei't de fossile soarten yn sawol N. as S.-Amearika foarkamen. It skaai ''Vultur'', fan 'e Andeskondor, kin dan &quot;Andeskondors&quot; hjitte, mei't de beide soarten dêre yn harren fersprieding beheind binne/wiene ta de Andes. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 27 apr 2026, 19.47 (CEST)
:{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ruurd Jorritsma}}: Bêst genôch.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 27 apr 2026, 19.51 (CEST)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]]: Folslein iens. [[Meidogger:Ruurd Jorritsma|Ruurd Jorritsma]] ([[Meidogger oerlis:Ruurd Jorritsma|oerlis]]) 27 apr 2026, 23.18 (CEST)</text>
      <sha1>gt1en8hecmfikse47uhn6ijdqefso0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Kondor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191425</id>
    <revision>
      <id>1228903</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="9xdtchvmw3yppabvowtiunel4t8j9re" xml:space="preserve">[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>9xdtchvmw3yppabvowtiunel4t8j9re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Kalifornyske kondor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191426</id>
    <revision>
      <id>1228904</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Gymnogyps}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]&quot;</comment>
      <origin>1228904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="57p2bngkufv6crmwnym21fdiitrwh8r" xml:space="preserve">{{Commonscat|Gymnogyps}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>57p2bngkufv6crmwnym21fdiitrwh8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalifornyske kondors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191427</id>
    <redirect title="Kondors" />
    <revision>
      <id>1228909</id>
      <timestamp>2026-04-27T17:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>RomkeHoekstra hat de side [[Kalifornyske kondors]] omneamd ta [[Kondors]]</comment>
      <origin>1228909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="41tc60jqagi0plcejc2yda0a96edg4a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kondors]]</text>
      <sha1>41tc60jqagi0plcejc2yda0a96edg4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Poznań</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191428</id>
    <revision>
      <id>1228917</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Poznań}} [[Kategory:Plak yn Poalen]]&quot;</comment>
      <origin>1228917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="lw43kp1beglnwnd86bgt9obvlb785pc" xml:space="preserve">{{Commonscat|Poznań}}
[[Kategory:Plak yn Poalen]]</text>
      <sha1>lw43kp1beglnwnd86bgt9obvlb785pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>My Darling Clementine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191429</id>
    <revision>
      <id>1228925</id>
      <timestamp>2026-04-27T21:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>betsj</comment>
      <origin>1228925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="524" sha1="0925epg5yjg3irphpa6dkxtxay15xha" xml:space="preserve">{{foarbetsjuttings}}

*''[[Oh My Darling, Clementine]]'', in tradisjoneel Amerikaanske folksferske
*''[[O, My Darling Clementine]]'', in Amerikaanske filmmusical út 1943
*[[My Darling Clementine (film út 1946)|''My Darling Clementine'' (film út 1946)]], in Amerikaanske westernfilm út 1946
*[[My Darling Clementine (film út 1953)|''My Darling Clementine'' (film út 1953)]], de ynternasjonale namme fan in Meksikaanske komeedzjefilm út 1953
*[[My Darling Clementine (duo)]], in Ingelske countryduo

{{neibetsjuttings}}</text>
      <sha1>0925epg5yjg3irphpa6dkxtxay15xha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>My Darling Clementine (film út 1946)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191430</id>
    <revision>
      <id>1228930</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1228930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24532" sha1="9njsgnc9z11ue4wh46zj2cw55m8b38u" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = My_Darling_Clementine_(1946_poster).jpg
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = 
| namme                    = ''My Darling Clementine''
| regisseur                = [[John Ford]]
| produsint                = [[Samuel G. Engel]]
| útfierend produsint      = 
| senario                  = [[Samuel G. Engel]]&lt;br&gt;[[Winston Miller]]
| basearre op              = ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;fan [[Stuart N. Lake]]
| kamerarezjy              = [[Joseph MacDonald]]
| muzyk                    = [[Cyril J. Mockridge]]
| filmstudio               = [[20th Century Fox]]
| distribúsje              = [[20th Century Fox]]
| haadrollen               = [[Henry Fonda]]&lt;br&gt; [[Victor Mature]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Linda Darnell]]&lt;br&gt; [[Cathy Downs]]&lt;br&gt; [[Walter Brennan]]&lt;br&gt; [[Tim Holt]]&lt;br&gt; [[Ward Bond]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| premiêre                 = [[3&amp;nbsp;desimber]] [[1946]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[swart-wyt]]-[[langspylfilm]]
| sjenre                   = [[westernfilm|western]]
| taal                     = [[Ingelsk]]
| spyltiid                 = 97 minuten
| budget                   = $2.000.000
| opbringst                = $2.750.000 &lt;small&gt;(Feriene Steaten)&lt;/small&gt;
| prizen                   = 
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''My Darling Clementine''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[swart-wyt]]film en [[westernfilm|western]] út [[1946]] ûnder [[rezjy]] fan [[John Ford]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Henry Fonda]] en [[Victor Mature]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut &quot;Myn Leafste Clementine&quot;, en is ôflaat fan it bekende Amerikaanske [[folksmuzyk|folksferske]] ''[[Oh My Darling, Clementine]]''. Dat wurdt oer de [[begjintitels]] en de [[ôftiteling]] hinne [[songen]], mar hat fierder lykwols neat út te stean mei de [[plot]] fan 'e film. It ferhaal folget de [[19e iuw|let-njoggentjinde-iuwsk]]e [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]], syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]] en [[Morgan Earp|Morgan]] en de [[gokker]] [[Doc Holliday]] fan 'e oankomst fan 'e bruorren Earp yn [[Tombstone (Arizona)]] oant de [[legindarysk]]e [[Sjitpartij by de O.K.-kraal]]. De film is basearre op 'e [[biografy]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' fan [[Stuart N. Lake]] en spilet yn [[1882]], mar wykt sterk ôf fan wat der (eins yn [[1880]] en [[1881]]) yn Tombsone wier barde. Troch in protte [[filmkritisy]] wurdt ''My Darling Clementine'' beskôge as ien fan 'e bêste westerns dy't ea makke is. De film is dêrom opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]].

==Plot==
Yn [[1882]] driuwe [[Wyatt Earp]] en syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]], [[Morgan Earp|Morgan]] en [[James Earp|James]] in grutte [[keppel]] [[kij]] fan [[Teksas]] nei [[Kalifornje]], wannear't se yn it [[Territoarium Arizona]] de [[rancher]] [[Newman Haynes Clanton|Clanton]] en syn [[soannen]] tsjinkomme. Clanton biedt oan om 'e keppel fan 'e Earps oer te keapjen en harren sa de rest fan 'e reis te besparjen. Mar Wyatt Earp wol dêr neat fan witte, mei't de kij op harren bestimming folle mear [[opbringst (jild)|opbringe]] sille. Clanton fertelt harren dat se har yn 'e neite fan [[Tombstone (Arizona)]] befine. It liket de bruorren skoan ta om ris eefkes lins te nimmen, dat se driuwe har keppel nei de râne fan it stedsje ta, dêr't de trije âldere bruorren de kij efterlitte op 'e noed fan 'e jonge James. 

Tombstone blykt in wetteleas plak te wêzen, dêr't de pleatslike [[marshal (plysjeman)|marshal]] leaver [[ûntslach]] nimt as dat er de yn it wylde wei om him hinne [[sjitten]]de [[dronkenskip|dronkeman]] [[Indian Charlie]] ûntwapenet en opslút. Earp, dy't earder regaad makke hat yn it al like wetteleaze [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] yn [[Kansas]], wit Indian Charlie sûnder folle swierrichheden te oermasterjen, te ûntwapenjen en de stêd út te bonsjoeren. De [[boargemaster]] biedt him dêrop it marshalsamt oan, mar dat slacht Earp ôf, mei't er oare ferplichtings hat. As hy en syn bruorren neitiid weromkeare yn harren kamp, blykt harren hiele keppel kij [[feedieverij|stellen]] te wêzen, wylst se de jonge James deasketten oantreffe. Earp giet sadwaande wer de stêd yn, dêr't er de boargemaster fertelt dat er fan gedachten feroare is en dat er dochs graach marshal wurde wol. Hy beneamt syn bruorren Virgil en Morgan ta syn assistinten mei de dúdlike bedoeling om út te sykjen wa't James fermoarde hat en [[wraak]] te nimmen op 'e ferantwurdliken. 
{{Plotbedjer film}}
Yn syn nije [[funksje (posysje)|funksje]] komt Earp yn 'e kunde mei de [[opljeppendheid|opljeppende]] [[gokker]] [[Doc Holliday]], dy't de [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]] fan Tombstone behearsket, en syn [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[minneresse]], de [[skientme|tsjeppe]] Chihuahua, dy't harsels ûnderhâldt as [[sjongster]] yn ien fan 'e pleatslike [[saloon]]s. Ek hat er ferskate kearen gedoente mei Clanton en syn soannen, dy't njonken har [[feehâlderij]] ek belutsen binne by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. Op basis fan har earste moeting fermoedet Earp dat Clanton-en-dy ferantwurdlik binne foar de [[tsjeafte]] fan syn keppel kij en foar de [[moard]] op syn broer, mar hy kin it net bewize. Om dyselde tiid hinne arrivearret yn Tombstone mei de [[postkoets]] út it Easten in tsjeppe jongedame fan [[rykdom|begoedige]] [[komôf]], Clementine Carter, mei wa't Doc Holliday earder [[ferkearing]] hie doe't er noch yn [[Boston]] wenne en [[dokter]] wie. Hja nimt in keamer yn itselde [[hotel]] dêr't ek Earp en Holliday ferbliuwe.

Holliday, dy't oan in fiergeand stadium fan [[tuberkuloaze]] lijt en nei it Westen kommen wie om Clementine te ûntrinnen, is alhiel net [[blydskip|bliid]] mei har komst. Hy hjit har yn net mis te fersteane bewurdings om werom te gean nei Boston. Clementine wegeret en wurdt yn beskerming nommen troch Earp, dy't fuortendaliks al in eachje op har hat. In [[lulk]]e Holliday jout himsels ôf nei [[Tucson]], sadat Earp de romte kriget om op knoffelige wize útein te setten en [[hofmakkerij|meitsje Clementine it hof]]. Underwilens is Chihuahua ûngelokkich mei de ûntstiene sitewaasje. Holliday hat har allinnich efterlitten en dêr jout se Clementine de skuld fan. Wannear't de beide froulju heechoprinnend [[rûzje|spul]] krije en Earp harren útinoar helje moat, sjocht er dat Chihuahua de [[krús (symboal)|krusifiks]] draacht dy't fan syn broer James wie en dy't de nachts fan syn moard stellen is. Earp ûnderstiet har dêroer en sy hâldt út dat se it ding fan Holliday krigen hat.

Hoewol't Earp twifelet oan 'e wurden fan Chihuahua spoart er Holliday op, dy't net yn 'e stimming is om troch de marshal befrege te wurden. De konfrontaasje rint út op in [[duël]], wêrby't Earp Holliday syn [[revolver]] út 'e hân sjit. De beide mannen keare tegearre werom nei Tombstone, dêr't Earp foar Chihuahua oer oankundiget dat er fan doel is en [[arrestaasje|arrestearje]] op basis fan har [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgenis]] Doc Holliday foar de moard op syn broer James. Dat wie Chihuahua har bedoeling net, en as de beide mannen tegearre op har ynprate, komt it hege wurd derút: op 'e jûn doe't Holliday har mei syn dronken kop oan 'e kant reage, hat se [[seksuele omgong|omgong]] hân mei [[Billy Clanton]], de jongste fan 'e Clanton-telgen, en fan him hat se de krusifiks krigen. 

Fuort nei har bekentenis wurdt Chihuahua troch Billy Clanton delsketten út in mûklaach wei. Hy naait út op syn hynder, en Earp stjoert syn broer Virgil efter him oan. Nei in lange efterfolging, wêrby't de beide mannen geregeldwei skotten wikselje, wurdt Billy op it hiem fan syn heite [[ranch]] deadlik rekke troch in [[kûgel]] fan Virgil Earp. Wannear't dyselde dêr fuort letter arrivearret, wurdt him it [[stoflik omskot]] fan Billy toand. Hy beskôget de kwestje as ôfdien en sil wer fuort, mar wurdt dan troch Billy syn heit koelbloedich fermoarde troch him yn 'e rêch te sjitten. Underwilens wurdt yn Tombstone in [[tsjinnichheid|tsjinnige]] Holliday oerhelle om Chihuahua oan har [[skotwûne]] te [[operaasje (genêskunde)|operearjen]]. Troch gebrek oan middels bart dat sûnder [[ferdôving]]. Nei [[oere]]n fan [[pine]] en fergees krewearjen komt hja dochs noch te [[ferstjerren]], ta machteleaze [[razernij]] fan Doc Holliday.

Clanton arrivearret mei syn trije oare soannen yn Tombstone, dêr't se it lyk fan Virgil Earp op 'e strjitte smite en oankundigje dat se de komst fan 'e marshal by de O.K.-kraal ôfwachtsje sille. Wyatt en syn broer Morgan bewapenje har foar in konfrontaasje mei de Clantons, en Doc Holliday jout him by harren. By [[moarnsdage]] komme de trije mannen yn 'e [[sjitpartij by de O.K.-kraal]] Clanton en syn trije soannen oer it mad, dy't se allegearre deasjitte. Ek Holliday komt om yn it gefjocht. Earp en syn broer Morgan tsjinje neitiid harren ûntslach yn as marshal en helpmarshal. Mei in [[hynder-en-wein]] sille se harren broer Virgil nei hûs bringe. Clementine Carter is ûnderwilens troch de boargemaster oansteld as de nije [[skoaljuffer]] yn Tombstone. Earp [[ûnthjit]] har dat er nei de [[begraffenis]] weromkomme sil.

==Rolferdieling==
[[File:Henry Fonda in Warlock.jpg|right|thumb|160px|[[Henry Fonda]].]]
[[File:Victor Mature - publicity.JPG|right|thumb|160px|[[Victor Mature]].]]
[[File:Linda Darnell - publicity.JPG|right|thumb|130px|[[Linda Darnell]].]]
[[File:Cathy Downs in The Phantom from 10,000 Leagues (cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Cathy Downs]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Wyatt Earp]]
| [[Henry Fonda]]
|-
| [[Doc Holliday]]
| [[Victor Mature]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| Chihuahua
| [[Linda Darnell]]
|-
| Clementine Carter
| [[Cathy Downs]]
|-
| [[Newman Haynes Clanton]]
| [[Walter Brennan]]
|-
| [[Virgil Earp]]
| [[Tim Holt]]
|-
| [[Morgan Earp]]
| [[Ward Bond]]
|-
| [[James Earp]]
| [[Don Garner (akteur)|Don Garner]]
|-
| [[Ike Clanton]]
| [[Grant Withers]]
|-
| [[Billy Clanton]]
| [[John Ireland (akteur)|John Ireland]]
|-
| Granville Thorndyke
| [[Alan Mowbray]]
|-
| [[boargemaster]] fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]
| [[Roy Roberts]]
|-
| Kate Nelson
| [[Jane Darwell]]
|-
| Mac de [[barkeeper]]
| [[J. Farrell MacDonald]]
|-
| John Simpson
| [[Russell Simpson (akteur)|Russell Simpson]]
|-
| [[Indian Charlie]]
| [[Charles Stevens (akteur)|Charles Stevens]]
|-
| âld-soldaat
| [[Francis Ford (akteur)|Francis Ford]]
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Produksje===
''My Darling Clementine'' waard [[regissearre]] troch [[John Ford]] nei in [[senario]] fan [[Samuel G. Engel]] en [[Winston Miller]] op basis fan 'e [[biografy]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'', dy't yn [[1931]] ferskynde fan 'e hân fan [[Stuart N. Lake]]. De film stipe fierders frijwat op twa eardere ferfilmings fan deselde biografy, ''[[Frontier Marshal (film út 1934)|Frontier Marshal]]'' út [[1934]] en ''[[Frontier Marshal (film út 1939)|Frontier Marshal]]'' út [[1939]]. ''My Darling Clementine'' kin dêrom ek as in [[remake]] fan dy films beskôge wurde. 

Lake brocht yn [[1946]] in werfertelling fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' út, mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''My Darling Clementine''. Dy publikaasje, dy't persiis itselde ferhaal befette as de eardere útjefte, wie it boek dêr't John Ford de [[filmrjochten]] op oankocht. En sa kaam de film ''My Darling Clementine'' oan syn namme. Beide boeken fan Lake blieken letter trouwens fierhinne út [[fiksje]] ynstee fan [[skiednis]] te bestean, wat ek it ûnhistoaryske karakter fan 'e film ferklearret (sjoch: [[#Historisiteit|§&amp;nbsp;Historisiteit]]). Dat wie net sasear oan Lake te witen, as wol oan [[Josephine Earp]], de [[oarehelte|frou]] fan Wyatt, dy't o sa bodde om it libben fan har man op te himmeljen en har eigen eftergrûn yn 'e [[prostitúsje]] en as [[mêtresse]] fan teminsten ien oare man te ferbergjen. Ek har echte [[namme]] wist se út 'e biografyen te hâlden.

Ford woe eins ''My Darling Clementine'' hielendal net meitsje, mar hy moast neffens syn [[kontrakt]] mei de [[filmstudio]] [[20th Century Fox]] noch ien film ôfleverje. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Samuel G. Engel]] by it projekt belutsen. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]2&amp;nbsp;miljoen, wat gâns in bedrach wie foar [[1946]]. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Joseph MacDonald]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Cyril J. Mockridge]]. Dy lêste krige foar syn wurk lykwols gjin fermelding yn 'e [[begjintitels]] (in [[ôftiteling]] sa't films dy hjoed de dei hawwe, bestie doe noch net).

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''My Darling Clementine'' fûnen foar in grut part plak yn 'e skildereftige omkriten fan [[Monument Valley]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Arizona]] en [[Utah]], dêr't Ford in protte fan syn [[westernfilm|westerns]] opnaam. Dy kontrei leit lykwols op in ôfstân fan 800&amp;nbsp;[[km]] fan 'e eigentlike lokaasje fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]. Nei't Ford ''My Darling Clementine'' ôflevere hie, besleat [[Darryl F. Zanuck]], de studiobaas by [[20th Century Fox]], dat de film te lang wie. Hy liet troch [[Lloyd Bacon]] 30&amp;nbsp;[[minuten]] oan byldmateriaal fuortsnije, en teffens liet er him ferskate nije [[shot (sinematografy)|shots]] filmje om swakke plakken yn Ford syn ferzje te ferhelpen. 

Ford syn oarspronklike ferzje fan ''My Darling Clementine'' is ferlern gien, mar yn it [[argyf|filmargyf]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Los Angeles]] (UCLA) waard yn [[1995]] wol in oare &quot;pre-releaseferzje&quot; fan ''My Darling Clementine'' weromfûn, mei in beheinde mjitte oan byldmateriaal dat de úteinlike ferzje net helle hat en teffens in oare [[filmmontaazje|montaazje]] en [[soundtrack]]. Ien fan 'e grutste ferskillen is de einsêne: yn 'e úteinlike film [[tút|tutet]] Earp Clementine ta [[farwol]], mar yn 'e UCLA-ferzje (en dus nei alle gedachten ek yn Ford syn oarspronklike ferzje) [[fûstkjen|fûstket]] er inkeld mei har. 

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''My Darling Clementine'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. De film gie op [[3&amp;nbsp;desimber]] [[1946]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]].

==Historisiteit==
De [[plot]] fan ''My Darling Clementine'' liket inkeld yn hiele grutte halen op 'e wiere foarfallen dêr't de film op basearre is. Om te begjinnen hiene dy foarfallen net plak yn [[1882]], sa't de film úthâldt, mar yn 'e [[simmer]] fan [[1880]] (oankomst fan 'e bruorren Earp yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]) en de [[hjerst]] fan [[1881]] (de [[Sjitpartij by de O.K.-kraal]]). Boppedat hie [[Wyatt Earp]] ([[1848]]–[[1929]]) by syn libben fan alles by de ein&amp;nbsp;– hy wie [[marshal (plysjeman)|marshal]], [[sheriff]], [[revolverman]], [[fuorman]], [[jacht (aktiviteit)|jager]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], [[útsmiter (berop)|útsmiter]], eigner fan ferskate [[saloon]]s, [[gokker]], [[bordeel]]hâlder, [[goudsiker]] en [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]]&amp;nbsp;– mar [[feehâlder]] of [[cowboy]] wied er nea, dat it plotpunt dat er mei syn bruorren yn Tombstone arrivearret wylst er in [[keppel]] [[kij]] nei [[Kalifornje]] driuwt, is folslein út 'e tomme sûgd.

Fan syn bruorren [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]–[[1905]]) en [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1882]]) wie Virgil de âldste, hoewol't de film Morgan as de âldste presintearret. Yn 'e film wurdt Virgil troch [[Newman Haynes Clanton]] deasketten, mar eins wie it Morgan dy't op [[18&amp;nbsp;maart]] [[1882]] fermoarde waard, hoewol't dat nei de Sjitpartij by de O.K.-kraal barde, troch in [[slûpskutter]] yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] wylst er yn in [[saloon]] mei Wyatt oan it [[biljertsjen]] wie. Virgil Earp waard ek troch in slûpskutter delsketten, op 'e jûn fan [[28&amp;nbsp;desimber]] [[1881]], wylst er de strjitte oerstiek fan in saloon nei syn [[hotel]]. Hy rekke foar it libben [[ynfalide|skeind]] en ferlear in [[earm (anatomy)|earm]], mar oerlibbe de [[moardoanslach]] en wurke neitiid noch as [[revolverman]] en [[privee-detektive]]. Hy stoar úteinlik yn [[1904]] oan in [[longûntstekking]]. 

[[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), dy't yn 'e film koart portrettearre wurdt as in fjirde broer dy't as [[opslûpen jonge]] troch de Clantons fermoarde wurde sadat se it [[fee]] fan 'e bruorren Earp [[dieverij|stelle]] kinne, wie eins de âldste fan 'e fjouwer folle bruorren fan Wyatt Earp; de fjirde wie de net yn 'e film foarkommende [[Warren Earp]] ([[1855]]–[[1900]]). Fierders hie Wyatt Earp ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). James Earp waard net yn Tombstone fermoarde, sa't de film hawwe wol, mar stoar yn 'e [[âlderdom]] fan 84 jier op [[25&amp;nbsp;jannewaris]] [[1926]] te [[San Bernardino (Kalifornje)]]. 

[[Doc Holliday]] ([[1851]]–[[1887]]) befynt him yn 'e film al yn Tombstone as de bruorren Earp dêr arrivearje, en Wyatt en hy komme dêr pas mei-inoar yn 'e kunde. Yn it echt koene de mannen inoar al sûnt [[1877]], doe't se inoar metten yn [[Fort Griffin]], yn [[Teksas]]. Se rekken [[freonskip|befreone]], en Holliday kaam pas yn [[septimber]] [[1880]] oer nei Tombstone op útnûging of oantrún fan Wyatt Earp. Guon [[histoarisy]] wolle hawwe dat Holliday troch Earp as in betroubere freon sjoen waard, dy't er nei Tombstone ta helle by wize fan fersterking yn syn konflikt mei in pleatslike [[binde]] dy't [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] neamd waard. Doc Holliday, dy't eins John Henry Holliday hiet, hie syn [[bynamme]] &quot;Doc&quot; te tankjen oan it feit dat er fan [[berop]] oarspronklik [[toskedokter]] wie, en net in gewoane [[dokter]], sa't er yn 'e film is. Ek wied er ôfkomstich út [[Georgia]] en net út [[Boston]]. Oars as yn 'e film oerlibbe Holliday yn it echt de Sjitpartij by de O.K.-kraal. Hy naam nei de moard op Morgan Earp diel oan 'e [[Earp Vendetta Ride]] en beswiek op [[8&amp;nbsp;novimber]] [[1887]] yn [[Glenwood Springs (Kolorado)|Glenwood Springs]] yn [[Colorado]] oan syn sykte ([[tuberkuloaze]]).

De tsjinstanners fan 'e bruorren Earp binne yn 'e film werombrocht ta in oersichtlik groepke besteande út 'e [[rancher]] anneks [[feedieverij|feedief]] [[Newman Haynes Clanton]] en syn fjouwer [[soan]]nen, fan wa't inkeld [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton|Billy]] in namme krije. Yn it echt namen de bruorren Earp en Doc Holliday it op tsjin The Cowboys, in bredere binde dy't ûnderstipe waard troch in diffuse kloft meistanners. Newman Haynes Clanton stoar foar de Sjitpartij by de O.K.-kraal en mette nei alle gedachten nea ien fan 'e Earps. De [[sjitpartij]] fûn eins plak op [[26&amp;nbsp;oktober]] [[1881]] (ynstee fan earne yn [[1882]]), [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00 [[oere]] (ynstee fan by [[moarnsdage]]). By it fjoergefjocht wiene oan 'e kant fan The Cowboys belutsen: Ike en Billy Clanton, [[Frank McLaury]] en syn broer [[Tom McLaury]] en [[Billy Claiborne]]. Billy Clanton en de bruorren McLaury waarden by it treffen deasketten, mar Ike Clanton en Billy Claiborne wisten te ûntkommen.

De beide wichtichste [[frou]]like rollen yn ''My Darling Clementine'' binne allebeide ûnhistoarysk. It [[personaazje]] fan Chihuahua soe foar in diel basearre wêze kinne op [[Big Nose Kate]] (Mária Izabella Horony, [[1849]]–[[1940]]), in fan oarsprong [[Hongarije|Hongaarske]] [[prostituee]] dy't jierrenlang de fêste partner fan Doc Holliday wie. Mar dyselde ferstoar op [[2&amp;nbsp;novimber]] [[1940]] yn 'e hege âlderdom fan krapoan 91 jier. Clementine Carter liket (foar in diel) in ophimmele ferzje te wêzen fan [[Josephine Earp]] ([[1861]]–[[1944]]), in [[joadinne]] út in [[húshâlding]] dy't [[ymmigrearre]] wie út it [[Keninkryk Prusen]] wei. Hja rûn mei 14&amp;nbsp;jier fan hûs fuort en wurke neitiid as prostituee om harsels te ûnderhâlden. Doe't Wyatt Earp yn [[1880]] yn Tombstone bedarre, wie Josephine dêr de [[mêtresse]] fan sheriff [[Johnny Behan]]. Josephine [[trouwen oer de putheak|troude neitiid oer de putheak]] mei Wyatt Earp en bleau oan syn dea ta by him. Sy wie ferantwurdlik foar de behimmele ferzje fan it libben fan har man dy't troch [[Stuart N. Lake]] fêstlein waard yn 'e [[biografy]] ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'', dêr't de film ''My Darling Clementine'' wer op basearre waard.

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''My Darling Clementine'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa wie [[Bosley Crowther]] yn ''[[The New York Times]]'' fol lof oer de film en [[regisseur]] [[John Ford]]: &quot;Eltse [[sêne]], elts [[shot (sinematografy)|shot]] is it produkt fan in skerp en gefoelich each&amp;nbsp;– in each dat in djip begryp hat fan 'e [[skientme]] fan rûge lju yn in rûge wrâld.&quot; Yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' hie Herm Schoenfeld dêr wol wat op oan te merken: &quot;It hannelsmerk fan John Ford syn [[rezjy]] is dúdlik stimpele op dizze film mei syn [[skaad|beskade]] [[ljocht]]en, sêft kontrastearjende stimmings en stadige tempo, mar der is in merkbere tendins yn 'e rjochting fan stilearring om 'e wille fan stilearring. Op ferskate plakken komt de film folslein ta stilstân sadat Ford it iene of oare keunstsinnige effekt prebearje kin wer te jaan.&quot;

Tsjintwurdich wurdt ''My Darling Clementine'' troch de measte filmkritisy beskôge as ien fan 'e bêste westernfilms dy't ea makke binne, en ek as ien fan 'e bêste films fan regisseur John Ford. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''My Darling Clementine'' in net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 100%, basearre op 32 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, karakterisearret de film as &quot;de definitive dramatisearring fan 'e [[leginde]] fan [[Wyatt Earp]]&quot;. ([[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, hat anno [[2026]] gjin beoardieling fan ''My Darling Clementine''.) 

Yn [[1991]] waard de film omreden fan [[kultureel]], [[histoarysk]] en/of [[estetysk]] belang troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ''My Darling Clementine'' hearde ta de trêde kloft fan 25&amp;nbsp;films dy't yn dat register opnommen waard.

==Resultaat==
''My Darling Clementine'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]2.750.000 op. Hoewol't ûnbekend is wat de film wrâldwiid ynkassearje koe om't de [[opbringst (jild)|opbringst]]en bûten [[Noard-Amearika]] net mear nei te gean binne, makke ''My Darling Clementine'' allinnich yn Noard-Amearika al $750.000 [[winst (ûndernimming)|winst]], wat foar dy tiid betsjutte dat de film it poerbêst die.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/24883 ''My Darling Clementine'' yn 'e katalogus fan it Amerikaansk Filmynstitút (NFI)]
* {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0038762/ Ynformaasje oer ''My Darling Clementine'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/My_Darling_Clementine ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''My Darling Clementine'' (film út 1946)}}

[[Kategory:Amerikaanske westernfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan 20th Century Studios]]
[[Kategory:Film fan John Ford]]
[[Kategory:Film út 1946]]
[[Kategory:Film oer in plysjeman]]
[[Kategory:Film oer feedieverij]]
[[Kategory:Film oer moard]]
[[Kategory:Film oer bruorren]]
[[Kategory:Film oer tuberkuloaze]]
[[Kategory:Film oer wraak]]
[[Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Doc Holliday yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Remake fan in oare film]]</text>
      <sha1>9njsgnc9z11ue4wh46zj2cw55m8b38u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Film oer feedieverij</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191431</id>
    <revision>
      <id>1228933</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="6a0s1lzckqdznngiflz9o55bc28ktds" xml:space="preserve">[[Kategory:Film oer in misdriuw|Feedieverij]]
[[Kategory:Feedieverij]]</text>
      <sha1>6a0s1lzckqdznngiflz9o55bc28ktds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Feedieverij</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191432</id>
    <revision>
      <id>1228934</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="rchjihs2hzyafbnhcwiua8utdnlx3o2" xml:space="preserve">[[Kategory:Dieverij]]
[[Kategory:Fee]]</text>
      <sha1>rchjihs2hzyafbnhcwiua8utdnlx3o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Film oer tuberkuloaze</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191433</id>
    <revision>
      <id>1228935</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="l28c8eadbcqakbg3q5nkt4q0nvqnx3g" xml:space="preserve">[[Kategory:Film oer in sykte of oandwaning|Tuberkuloaze]]
[[Kategory:Tuberkuloaze]]</text>
      <sha1>l28c8eadbcqakbg3q5nkt4q0nvqnx3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191434</id>
    <revision>
      <id>1228936</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="ne137nuc052f7az8s7hwskmlxsuam1t" xml:space="preserve">[[Kategory:Werjefte fan in bekend persoan yn keunst en kultuer|Earp, Wyatt]]
[[Kategory:Wyatt Earp]]</text>
      <sha1>ne137nuc052f7az8s7hwskmlxsuam1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Wyatt Earp</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191435</id>
    <revision>
      <id>1228938</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1228938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="jgyn9xxdme0iet47op1vf2wrgdcgmwd" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Earp, Wyatt}}
[[Kategory:Amerikaansk plysjeman]]
[[Kategory:Amerikaansk fuorman]]
[[Kategory:Amerikaansk jager]]
[[Kategory:Amerikaansk útsmiter]]
[[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]]
[[Kategory:Amerikaansk gokker]]
[[Kategory:Amerikaansk bordeelhâlder]]
[[Kategory:Amerikaansk goudsiker]]
[[Kategory:Amerikaansk skiedsrjochter]]
[[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]]
[[Kategory:Revolverman]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1848]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1929]]
[[Kategory:Amerikaanske folkloare]]</text>
      <sha1>jgyn9xxdme0iet47op1vf2wrgdcgmwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (Tyto furcata).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>191436</id>
    <revision>
      <id>1228940</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''). Eigenmakke ôfbylding.</comment>
      <origin>1228940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="3qjglipi8pb8sm0yeho6asxis059f2s" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''). Eigenmakke ôfbylding.
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>3qjglipi8pb8sm0yeho6asxis059f2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tyto furcata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191437</id>
    <redirect title="Amerikaanske goudûle" />
    <revision>
      <id>1228944</id>
      <timestamp>2026-04-27T22:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Amerikaanske goudûle]]</comment>
      <origin>1228944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="n8hhmamz7mn9zpt0uruqj8mo1y6ira0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Amerikaanske goudûle]]</text>
      <sha1>n8hhmamz7mn9zpt0uruqj8mo1y6ira0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Virgil Earp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191438</id>
    <revision>
      <id>1228945</id>
      <timestamp>2026-04-27T23:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1228945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="7egs3sl4jxalc4conydrpjvd2j6yvnl" xml:space="preserve">{{Wurk}}
'''Virgil Earp''' wie in [[revolverman]] yn it [[Wylde Westen]] en in âldere broer fan 'e bekendere [[Wyatt Earp]].</text>
      <sha1>7egs3sl4jxalc4conydrpjvd2j6yvnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katedraal fan Poznań</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191439</id>
    <revision>
      <id>1228946</id>
      <timestamp>2026-04-28T06:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks katedraal | namme                       = Aartsbasilyk fan 'e hilligen Petrus en Paulus&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Bazylika archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu''&lt;/small&gt; | ôfbylding                   = PL-Posen-Dom-3.jpg | ôfbyldingsbreedte           =  | ôfbyldingstekst             =  | lân                         = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1      = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= Grut-Po...&quot;</comment>
      <origin>1228946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="r0rls30xtrj8nw9k4yrh82k30fqqlit" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Aartsbasilyk fan 'e hilligen Petrus en Paulus&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Bazylika archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = PL-Posen-Dom-3.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Woiwodskip
| namme bestjoerlike ienheid 1= Grut-Poalen
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= Poznań
| plak                        = Poznań
| adres                       = Ostrów Tumski
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Poznań|Poznań]]
| wijd oan                    = [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]
| status                      = Aartsbasilyk
| boujier                     = 968 (earste bou)
| boustyl                     = Bakstiengotyk
| hichte                      = 62 m
| webside                     = [http://www.katedra.poznan.pl/ www.katedra.poznan.pl]
| mapname                     = Poalen
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 41
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 16
| lon_min                     = 56
| lon_sec                     = 53
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Katedraal fan Poznań''' of folslein de '''Aartsbasilyk fan 'e hilligen Petrus en Paulus''' ([[Poalsk]]: ''Bazylika archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu''), is de biskopssjerke fan it aartsbisdom Poznań. It is de âldste katedraal fan Poalen en stiet histoarysk sjoen foar it begjin fan 'e kerstening fan it lân. De tsjerke stiet op it Katedraaleilân (''Ostrów Tumski''), in eilân yn 'e rivier de [[Warta (rivier)|Warta]].

== Skiednis ==
De earste foar-romaanske [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] waard stifte yn 968, doe't de earste biskop, Jordanes, nei Poznań kaam. Nei de ferwoastging fan dit gebou om 1038 hinne, waard in [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] basilyk boud. Yn 'e 14e en 15e iuw waard de tsjerke yn ferskate fazen ferboud ta in [[Gotyk|goatysk]] bouwurk.
[[Ofbyld:Poznań, Ostrów Tumski,ul. Mieszka I, Katedra pw. śś Apostołów Piotra i Pawła, XI-XX, A 148 z 14.02.1930 (1).JPG|thumb|left|De gevel fan 'e katedraal yn  'e styl fan 'e bakstiengotyk.]]
Yn 'e rin fan 'e tiid hat de katedraal ferskate brannen en stoarmskea kind. Nei in brân yn 1772 krige de katedraal in [[Klassisisme|klassisistysk]] uterlik, dat it gebou oant de [[Twadde Wrâldkriich]] hold. Yn 1945 rekke de tsjerke swier skansearre troch brân. By de werbou besletten de restaurateurs om de lettere tafoegings te ferwiderjen en de katedraal werom te bringen yn 'e oarspronklike [[Bakstiengotyk|bakstiengoatyske]] styl. Benammen de [[Barok (styl)|barokke]] spitsen op 'e tuorren (rekonstruearre yn 1952 neffens it ûntwerp fan 1772) en de [[kapellekrâns]] om it [[Koer (tsjerke)|koer]] hinne jouwe jout de tsjerke net in suver goatysk oansjen.

De hjoeddeiske katedraal waard yn 1956 wer iepene.

== Grêven en kapellen ==
De katedraal is it lêste rêstplak foar ferskate iere Poalske hearskers fan 'e Piasten-dynasty:

* [[Mieszko I]] (de earste kristlike hartoch),
* [[Bolesław de Dappere]] (de earste kening fan Poalen),
* en noch seis oare keningen en hartoggen.

Dizze foarsten lizze hjoed-de-dei yn 'e tusken 1835 en 1841 boude Gouden Kapel, in [[mausoleum]] yn 'e styl fan it byzantynske histoarisme.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Catedral de Poznan, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 01-03 HDR (cropped).jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
It hjoeddeiske ynterieur hat in soad keunstwurken dy't nei de Twadde Wrâldkriich út oare plakken nei Poznań brocht binne. It [[Heechalter|haadalter]] is in let-goatysk [[Retabel|triptyk]] út 1512, ôfkomstich út de parochytsjerke fan [[Góra (stêd)|Góra]] (eartiids Guhrau) en makke yn [[Breslau]]. De koerbanken binne letgoatysk en komme út [[Görlitz]]. De barokke preekstoel en in barok doopfont datearje fan 1720 en komme út de protestantske tsjerke fan [[Milicz]] (eartiids Militsch).  

Yn 'e [[krypt]] fan 'e katedraal binne de resten fan 'e foar-romaanske muorren en in grut sânstiennen doopbekken fan fiif meter trochsnit te sjen.

== Oargel ==
It oargel is yn 2001 boud troch Jan Drozdowicz en hat 51 registers op trije manuaalwurken en pedaal. De spyltraktueren binne mechanysk, de registertraktueren elektrysk.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes [[:de:Posener Dom]] 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Poznań Cathedral}}
}}
[[Kategory:Poznań]]
[[Kategory:Katedraal yn Poalen|Poznan]]
[[Kategory:Bouwurk út de 10e iuw]]</text>
      <sha1>r0rls30xtrj8nw9k4yrh82k30fqqlit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Katedraal yn Poalen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191440</id>
    <revision>
      <id>1228947</id>
      <timestamp>2026-04-28T06:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Cathedrals in Poland}} [[Kategory:Katedraal nei lân|Poalen]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Poalen| ]] [[Kategory:Bouwurk yn Poalen]]&quot;</comment>
      <origin>1228947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="oz8649w7le21eeiluom8jlbqewbztu0" xml:space="preserve">{{Commonscat|Cathedrals in Poland}}
[[Kategory:Katedraal nei lân|Poalen]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Poalen| ]]
[[Kategory:Bouwurk yn Poalen]]</text>
      <sha1>oz8649w7le21eeiluom8jlbqewbztu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warta (rivier)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191441</id>
    <revision>
      <id>1228948</id>
      <timestamp>2026-04-28T07:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks rivier | namme                      = Warta | ôfbylding                  = Rzeka Warta. Przy przeprawie promowej w Sługocinie.JPG | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            = De Warta by Ratyń | lân                        = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid       = Woiwodskippen | namme bestjoerlike ienheid = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]], [[Łódź (woiwodskip)|Lodz]], [[Grut-Poalen]], Lubusz (woi...&quot;</comment>
      <origin>1228948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3043" sha1="odhpyira7nw3yiicwcos47i9i3sgc9s" xml:space="preserve">{{Ynfoboks rivier
| namme                      = Warta
| ôfbylding                  = Rzeka Warta. Przy przeprawie promowej w Sługocinie.JPG
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = De Warta by Ratyń
| lân                        = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid       = Woiwodskippen
| namme bestjoerlike ienheid = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]], [[Łódź (woiwodskip)|Lodz]], [[Grut-Poalen]], [[Lubusz (woiwodskip)|Lubusz]]
| ûntspringt yn              = [[Poalske Jura]]
| lokaasje boarne            = [[Zawiercie]]
| mûnet út yn                = [[Oder]]
| lokaasje mûning            = [[Kostrzyn nad Odrą]]
| plakken                    = [[Poznań]], [[Gorzów Wielkopolski]], [[Kostrzyn]], [[Sieradz]]
| sydstreamen                = [[Noteć]], [[Prosna]], [[Widawka]]
| lingte                     = 808 km
| ôfwetteringsgebiet         = 54.529 km²
| ôfbylding99                = Dorzecze Odry mapa.png
| ôfbyldingstekst99          = Streamgebiet fan 'e Oder en de Warta
| ôfbyldingsbreedte99        = 
}}
De '''Warta''' is in rivier yn it westen fan [[Poalen]]. Mei in lingte fan 808 kilometer is it nei de [[Wisla]] en de [[Oder]] de langste rivier fan it lân. De rivier is in wichtige sydrivier fan 'e Oder. It streamgebiet fan 'e Warta beslacht in oerflak fan 54.529 km².

== Rin fan 'e rivier ==
De boarne fan 'e Warta leit by de stêd [[Zawiercie]] yn 'e [[Poalske Jura]] (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska). De rivier streamt dêrnei troch ferskate [[woiwodskip]]pen troch de histoaryske regio [[Grut-Poalen (histoaryske regio)|Grut-Poalen]]. Op it plak dêr't de Warta yn 'e Oder útmûnet (by [[Kostrzyn]]), hat de rivier in langere wei ôflein as de Oder sels oant dat punt ta. Dochs fiert de Warta minder wetter oan, om't it streamgebiet relatyf earm is oan delslach.

== Ferbinings en wetterwurken ==
Sûnt 1775 is de Warta troch de sydrivier de [[Noteć]] en it Bydgoszcz-kanaal ferbûn mei de Wisla (Weichsel). Dêrfandinne is der in wetterferbining tusken de eastlike en westlike rivierstelsels fan Poalen.

By de stêd [[Sieradz]] leit de Jeziorskomar, in opslachmar fan 42,3 km². It is mei de Włocławek-opslachmar ien fan 'e grutste opslachmarren fan Poalen en it wurdt brûkt foar wetterbehear en enerzjyopwekking.

== Natuer ==
By de mûning fan 'e Warta yn 'e Oder leit in wichtich sompegebiet dat foarhinne bekend stie as de Warthebruch. Hjoed-de-dei hat dit gebiet de status fan in nasjonaal park: it [[Nasjonaal Park Wartamûning]] (''Park Narodowy Ujście Warty''). It park is in wichtich leefgebiet foar ferskate soarten wetterfûgels en slút oan op 'e Oderbruch oan 'e oare kant fan 'e grins.

== Wichtige plakken ==
De grutste en wichtichste stêden oan 'e Warta binne:

* [[Poznań]]: de histoaryske haadstêd fan Grut-Poalen.
* [[Gorzów Wielkopolski]]: by de mûning fan 'e [[Noteć]] yn 'e Warta.
* [[Kostrzyn nad Odrą]]: De stêd dêr't de Warta yn 'e Oder streamt.

{{CommonsBalke|Warta}}
[[Kategory:Rivier yn Poalen]]</text>
      <sha1>odhpyira7nw3yiicwcos47i9i3sgc9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andeskondor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191442</id>
    <revision>
      <id>1228951</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme     = Andeskondor |Ofbyld    = [[Ofbyld:Vultur gryphus 237023067.jpg|250px]] |lûd       = |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'')  |Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai     = [[Andeskondors]] (''Vultur'') |Wittenskiplike namme= Vultur gryphus |Beskriuwer, jier= Carolus Linnaeus|Linn...&quot;</comment>
      <origin>1228951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5840" sha1="j34ntxn4m9k9f1nbsn2rcmnzcxieuu7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Andeskondor
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Vultur gryphus 237023067.jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje   = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
|Skaai     = [[Andeskondors]] (''Vultur'')
|Wittenskiplike namme= Vultur gryphus
|Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''gefoelig'''&lt;/span&gt;
|lânkaart= [[Ofbyld:Vultur gryphus distribution map.png|250px]]
}}
De '''Andeskondor''' (''Vultur gryphus'') is in [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Linnaeus]] yn 'e tsiende edysje fan ''[[Systema Naturae]]''. It is ien fan 'e grutste fleanende fûgels op ierde en in nasjonaal symboal foar ferskate [[Súd-Amearika]]anske lannen.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Kondor 2.JPG|thumb|left|Mantsje.]]
De Andeskondor hat in wjukspanne fan 2,70 oant 3,20 meter. Hoewol't guon [[albatrossen]] in gruttere spanne hawwe, hat de Andeskondor fan alle fleanende fûgels it grutste wjukoerflak. De lichemslingte fan kop oant sturt leit tusken de 1,20 en 1,30 meter. Mantsjes binne grutter en swierder as wyfkes; hja kinne 11 oant 15 kg weage, wylst wyfkes tusken de 8 en 11 kg sitte.
[[Ofbyld:Mrs. Condor (15298947989).jpg|thumb|left|Wyfke.]]
Lykas in soad oare gieren hat de Andeskondor in keale kop. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in wite kraach en grutte wite flakken op 'e wjukken. By mantsjes is de wite kraach grutter as by wyfkes. It mantsje is ek te werkennen oan in grutte reade kaam op 'e kop en hûdfâlden yn 'e nekke. De hûd fan 'e kaam en de nekke kin read oanrinne; dat wurdt brûkt om sosjale sinjalen nei soartgenoaten troch te jaan. By de wyfkes ûntbrekt de kaam.

Yn it wyld kinne Andeskondors wol 50 jier wurde, mar yn finzenskip wurde se âlder. Yn 2010 ferstoar Thaao yn Beardsley Zoo yn [[Bridgeport]], [[Connecticut]] yn 'e âldens fan 79 jier, de âldst bekende Andeskondor fan 'e wrâld.&lt;ref&gt;[https://www.beardsleyzoo.org/andean-condor.html Beardsley Zoo, ]&lt;/ref&gt;
 
== Fersprieding ==
De Andeskondor komt foar yn it hiele [[Andes|Andesberchtme]], fan [[Fenezuëla]] oant yn it suden fan [[Argentynje]] en [[Sily]]. Yn it noarden fan 'e Andes is de soarte hjoed-de-dei seldsumer. As doarmer wurdt de kondor ek wolris sjoen yn [[Brazylje]] en [[Paraguay]].

== Ekology ==
Kondors binne treflike sweeffleaners dy't gebrûk meitsje fan [[termyk]] om op hichten fan 3.000 oant 5.000 meter te kommen. Se kinne mear as 200 kilometer deis ôflizze op syk nei fretten. Ut ûndersyk (publisearre yn PNAS) docht bliken dat de fûgel mar ien persint fan syn tiid yn 'e loftoan wjukslaggen besteget. Hy kin kilometers efterinoar ôflizze troch fan 'e iene opgeande loftstream nei de oare te gliidzjen, mei hjir en dêr allinne in lytse korrizjearjende slach.&lt;ref&gt;[https://www.kijkmagazine.nl/science/andescondor-vliegt-honderdzeventig-kilometer-zonder-vliegslag/ KIJK: ''Andescondor vliegt 172 kilometer zonder vleugelslag, 16 july 2020.'']&lt;/ref&gt;

It iten bestiet foaral út [[ies]]. Yn it binnenlân ite se karkassen fan grutte [[sûchdier]]en, wylst se oan 'e kust ek deade seesûchdieren frette.

== Fuortplanting ==
In mantsje wurdt tusken syn fyfte en sechde jier geslachtsryp. Op dat stuit feroaret de kaam fan kleur fan read nei djipgiel en begjint er te sykjen nei in wyfke. Kondors binne [[monogamy|monogaam]]. In wyfke leit om 'e twa jier ien aai op in ûntagonklike rotsrâne. Beide âlden fersoargje it jong: de earste seis moannen op it briedplak en dêrnei nochris seis moannen nei't it jong útflein is.

== Status ==
[[Ofbyld:Peru - Colca Canyon - Andean condor (Vultur gryphus) 02.jpg|thumb|Andeskondors binne tige goede fleaners.]]
De wrâldpopulaasje waard yn 2017 troch [[BirdLife International]] rûsd op likernôch 6.700 folwoeksen fûgels. It oantal nimt stadich ôf. De soarte is kwetsber om't er him sa stadich fuortplantet. Bedrigings binne:

* Ferfolging: Yn ôfhandige streken wurdt der noch op 'e fûgels jage.
* Ferjouwing: Gieren wurde faak it slachtoffer fan fergiftige karkassen dy't troch feehâlders útlein wurde om rôfdieren te bestriidzjen. Om't de bisten somtiden yn grutte groepen fan itselde karkas frette, stjerre der yn it gefal fan in fergiftigd karkas wol tsientallen fûgels.&lt;ref&gt;[https://nos.nl/artikel/2367902-bolivia-onderzoekt-dood-van-35-bedreigde-andescondors NOS, ''Bolivia onderzoekt dood van 35 bedreigde andescondors'', 9 febrewaris 2021.]&lt;/ref&gt;  
* Konkurrinsje: Der is jimmeroan mear konkurrinsje mei de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't it leefgebiet fan 'e Andeskondor binnenkringt.

Yn Sily en Argentynje wurdt it toeristysk belang fan 'e fûgel hieltyd mear sjoen, wat liedt ta bettere beskerming. De status op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] is gefoelig (''near threatened'').

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/andean-condor-vultur-gryphus BirdLife International, oproppen 28 april 2026]
*[https://ebird.org/species/andcon1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 28 april 2026]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/andcon1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 april 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vultur gryphus}}
}}
[[Kategory:Andeskondor]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>j34ntxn4m9k9f1nbsn2rcmnzcxieuu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vultur gryphus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191443</id>
    <redirect title="Andeskondor" />
    <revision>
      <id>1228952</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Andeskondor]]</comment>
      <origin>1228952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="p3m80obu6paoq30004ijd8dk1kg9kah" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Andeskondor]]</text>
      <sha1>p3m80obu6paoq30004ijd8dk1kg9kah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andeskondors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191444</id>
    <revision>
      <id>1228953</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Andean Condor imported from iNaturalist photo 28100377 on 3 December 2024.jpg | ôfbyldingsbreedte   = | ôfbyldingstekst     = Andeskondor (''Vultur gryphus'') | takson1             =  | namme1              = | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'...&quot;</comment>
      <origin>1228953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="tqvoo5r7e3ktbm5x1qvd39lndjc71xw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Andean Condor imported from iNaturalist photo 28100377 on 3 December 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Andeskondor (''Vultur gryphus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Andeskondors''' (''Vultur'')
| beskriuwer, jier    = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
'''Andeskondors''' (''Vultur'') foarmje in [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1758 publisearre troch de ferneamde [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]].

Hjoed-de-dei bestiet it skaai út mar ien libbene soarte: de [[Andeskondor]] (''Vultur gryphus''), dy't ien fan 'e grutste fleanende fûgels op 'e wrâld is.

== Skiednis en fossilen ==
Hoewol't de Andeskondor tsjintwurdich de iennichste fertsjintwurdiger is, wiist fossyl materiaal út it [[Pleistoseen]] op it bestean fan in twadde soarte:

* † ''Vultur patrruus'': Resten fan dizze útstoarne soarte binne yn 'e [[Bolivia|Boliviaanske]] Tarija-formaasje fûn. Dizze fossilen litte sjen dat der yn it ferline mear ferskaat wie yn it skaai, al wie ''Vultur patrruus'' nau besibbe oan 'e hjoeddeiske soarte.

Lykas by it skaai fan 'e [[Kalifornyske kondors]] (''Gymnogyps''), hat ek dit skaai te lijen hân fan it útstjerren fan 'e Amerikaanske [[megafauna]]. It oerlibjen fan 'e hjoeddeiske Andeskondor is foar in grut part te tankjen oan syn fermogen om grutte ôfstannen ôf te lizzen en te profitearjen fan it ies fan sawol lân- as see[[sûchdieren]].

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Andean Condor, Pichincha, EC imported from iNaturalist photo 362610650.jpg|150px]] || ''Vultur gryphus'' || [[Andeskondor]] || [[Andes|Andesberchtme]] (Súd-Amearika) || &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''gefoelig'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/andean-condor-vultur-gryphus ''Vultur gryphus'' op ''BirdLife''.]&lt;/ref&gt;
|-
| — || † ''Vultur patrruus'' || — || Bolivia || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vultur}}
}}
[[Kategory:Andeskondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>tqvoo5r7e3ktbm5x1qvd39lndjc71xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228954</id>
      <parentid>1228953</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="2hyxuyaimn6nk1izgka8vzjqv7nxh7w" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Andean Condor imported from iNaturalist photo 28100377 on 3 December 2024.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Andeskondor (''Vultur gryphus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]
| namme14             = '''Andeskondors''' (''Vultur'')
| beskriuwer, jier    = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
'''Andeskondors''' (''Vultur'') foarmje in [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1758 publisearre troch de ferneamde [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]].

Hjoed-de-dei bestiet it skaai út mar ien libbene soarte: de [[Andeskondor]] (''Vultur gryphus''), dy't ien fan 'e grutste fleanende fûgels op 'e wrâld is.

== Skiednis en fossilen ==
Hoewol't de Andeskondor tsjintwurdich de iennichste fertsjintwurdiger is, wiist fossyl materiaal út it [[Pleistoseen]] op it bestean fan in twadde soarte:

* † ''Vultur patrruus'': Resten fan dizze útstoarne soarte binne yn 'e [[Bolivia|Boliviaanske]] Tarija-formaasje fûn. Dizze fossilen litte sjen dat der yn it ferline mear ferskaat wie yn it skaai, al wie ''Vultur patrruus'' nau besibbe oan 'e hjoeddeiske soarte.

Lykas by it skaai fan 'e [[Kalifornyske kondors]] (''Gymnogyps''), hat ek dit skaai te lijen hân fan it útstjerren fan 'e Amerikaanske [[megafauna]]. It oerlibjen fan 'e hjoeddeiske Andeskondor is foar in grut part te tankjen oan syn fermogen om grutte ôfstannen ôf te lizzen en te profitearjen fan it ies fan sawol lân- as see[[sûchdieren]].

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Andean Condor, Pichincha, EC imported from iNaturalist photo 362610650.jpg|150px]] || ''Vultur gryphus'' || [[Andeskondor]] || [[Andes|Andesberchtme]] (Súd-Amearika) || &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''gefoelig'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/andean-condor-vultur-gryphus ''Vultur gryphus'' op ''BirdLife''.]&lt;/ref&gt;
|-
| — || † ''Vultur patrruus'' || — || Bolivia || útstoarn (fossyl)
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vultur gryphus|Vultur}}
}}
[[Kategory:Andeskondor| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>2hyxuyaimn6nk1izgka8vzjqv7nxh7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Andeskondor</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191445</id>
    <revision>
      <id>1228955</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Vulthur gryphus|Vulthur}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]&quot;</comment>
      <origin>1228955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="jds9kfco9yrrxfnr1oda7lip02ya357" xml:space="preserve">{{Commonscat|Vulthur gryphus|Vulthur}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>jds9kfco9yrrxfnr1oda7lip02ya357</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1228956</id>
      <parentid>1228955</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1228956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="efr8j5fcx8fvqjzf5m5dw64u493swg3" xml:space="preserve">{{Commonscat|Vultur gryphus|Vulthur}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]]</text>
      <sha1>efr8j5fcx8fvqjzf5m5dw64u493swg3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>