Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 693 1229060 1204570 2026-04-29T22:08:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1229060 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1290]] - [[Edwert I fan Ingelân]] ferdriuwt de [[Joaden]] út syn [[keninkryk]]. * [[1672]] - [[Bernard fan Galen]], de [[biskop]] fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]], bestookt de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] mei bommen. * [[1925]] - De [[Dútslân|Dútsk]] [[nasjonaal-sosjalisme|nasjonaal-sosjalist]] [[Adolf Hitler]] publisearret it [[boek]] ''Mein Kampf'', wêryn't er syn [[polityk|politike]] ideeën útinoar set. * [[1936]] - Yn [[Spanje]] fiert de [[faksisme|faksistyske]] [[generaal]] [[Francisco Franco]] in [[steatsgreep]] út tsjin it [[demokrasy|demokratysk]] keazen [[regear]] fan 'e Spaanske [[republyk]]. Dit is it begjin fan 'e [[Spaanske Boargeroarloch]], en sil liede ta fjirtich jier fan [[diktatuer]]. * [[1995]] - Yn 'e [[Tour de France]] komt de [[Itaalje|Italjaanske]] [[hurdfytser]] [[Fabio Casartelli]] sa ûngelokkich te fallen, dat er oan letsel oan 'e [[holle]] ferstjert. == Berne == * [[1340]] - [[Filips fan Artevelde]], ruwaard fan [[Greefskip Flaanderen|Flaanderen]] († [[1382]]) * [[1843]] - [[Virgil Earp]], Amerikaansk plysje en revolverman († [[1905]]) * [[1853]] - [[Hendrik Lorentz]], Nederlânsk natuerkundige († [[1928]]) * [[1863]] - aartshartoch [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk]] († [[1914]]) * [[1871]] - [[Oepke Noordmans]], Frysk predikant en teolooch († [[1956]]) * [[1899]] - [[Rex Norris (hockeyspiler)|Rex Norris]], Ingelsk hockeyer († [[1980]]) * 1899 - [[John Tootoosis]], Kanadeesk aktivist en politikus († [[1989]]) * [[1909]] - [[Sjoerd Zeldenthuis]], Frysk reedrider († [[1984]]) * [[1914]] - [[Gino Bartali]], Italjaansk hurdfytser († [[2000]]) * [[1918]] - [[Nelson Mandela]], presidint fan [[Súd-Afrika]] († [[2013]]) * [[1921]] - [[John Glenn]], Amerikaansk astronaut en politikus († [[2016]]) * [[1922]] - [[Thomas Samuel Kuhn]], Amerikaansk natuerkundige († [[1996]]) * 1922 - [[W.L. Brugsma]], Nederlânsk sjoernalist († [[1997]]) * [[1928]] - [[Simon Vinkenoog]], Nederlânsk skriuwer en dichter († [[2009]]) * [[1929]] - [[Richard Button]], Amerikaansk keunstrider († [[2025]]) * [[1935]] - [[Otto Bijlsma]], Frysk bestjoerder, oprjochter [[Feanhoopfestival]] († [[2011]]) * [[1938]] - [[Paul Verhoeven]], Nederlânsk regisseur * [[1941]] - [[Stephen Holden]], Amerikaansk muzyk- en filmkritikus * [[1945]] - [[Fritz Korbach]], Dútsk-Nederlânsk fuotbaltrener († [[2011]]) * [[1948]] - [[Cesar Zuiderwijk]], Nederlânsk drummer * [[1957]] - [[Keith Levene]], Ingelsk gitarist († [[2022]]) * [[1962]] - [[Jack Irons]], Amerikaansk drummer * [[1965]] - [[Marjon Wijnsma]], Frysk atlete * [[1967]] - [[Molly Culver]], Amerikaansk aktrise en model * [[2001]] - [[Ella Ballentine]], Kanadeesk aktrise == Ferstoarn == * [[838]] - [[Freark fan Utert]], Frysk sindeling en biskop (* ±[[780]]). <small>''(Stjerjier ûnwis)''</small> * [[1100]] - [[Godfryd fan Bûljon]], hartoch fan [[Neder-Loataringen]] (* [[1060]]) * [[1726]] - [[Johannes Hilarides]], Frysk taalkundige, dichter, en klassikus ferstoarn (* ±[[1648]]). * [[1744]] - [[Vincentius Antonides]], Frysk-Amerikaansk predikant (* ±[[1670]]) * [[1817]] - [[Jane Austen]], Ingelsk skriuwster (* [[1775]]) * [[1830]] - [[Ulbe Piers Draisma]], Frysk boer, ûndernimmer en bestjoerder (* [[1785]]) * [[1897]] - [[Tiberius Cornelis Winkler]], Frysk anatoom, soölooch en natoerûndersiker (* [[1822]]) * [[1919]] - [[Raymonde de Laroche]], Frânsk piloate (* [[1884]]) * [[1945]] - [[Yde de Jong]], Frysk keatser (* [[1909]]) * [[1977]] - [[Giorgio Pessina]], Italjaansk skermer (* [[1902]]) * [[1995]] - [[Johan Oxenstierna]] Sweedsk moderne-fiifkamper (* [[1899]]) * 1995 - [[Fabio Casartelli]], Italjaansk hurdfytser (* [[1970]]) * [[2002]] - [[Sipke Veenstra]], Frysk dichter en skriuwer (* [[1924]]) * [[2015]] - [[Buddy Buie]], Amerikaansk sjonger (* [[1941]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|18 July}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:July|18]] g0awd6mri9g0mtf6c3uw4n7hjf77jhm 0 786 1229062 1209237 2026-04-29T22:09:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1229062 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1449]] - In tsjinslach foar de [[Ingelân|Ingelsen]] yn 'e [[Hûndertjierrige Oarloch]]: de boargers fan 'e [[stêd]] [[Rouen]], yn [[Normanje]], hawwe gjin nocht oan in [[belegering]] lykas yn [[1418]]. Hja komme yn [[opstân]] en sette de [[stedspoarte]] iepen foar it [[Frankryk|Frânske]] [[leger (lânmacht)|leger]]. * [[1813]] - Ein fan 'e [[Slach by Leipzig]], better bekend as de [[Folkeslach]], dy't fanôf [[16 oktober]] oan 'e gong wie. De [[Frankryk|Frânsen]] en harren bûnsgenoaten, ûnder [[keizer]] [[Napoleon]], wurde ferslein troch in koälysje fan [[Ruslân|Russen]], [[Eastenryk|Eastenrikers]], [[Prusen]] en [[Sweden]]. * [[1951]] - [[Fedde Schurer]] ferliket yn syn [[artikel (publikaasje)|haadartikel]] yn 'e ''[[Hearrenfeanster Koerier]]'' [[kantonrjochter]] [[S.R. Wolthers]] mei de [[Swarte Heap]]. * [[2013]] - De binnenstêd fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt troffen troch in grutte [[brân]]. Fiif pânen oan De kelders geane ferlern, wêrûnder it bertehûs fan [[Mata Hari]]. Ien persoan, in manlike studint, komt om it libben. == Berne == * [[1433]] - [[Marsilio Ficino]], Italjaansk filosoof († [[1499]]) * [[1507]] - [[Wigle fan Aytta]], Frysk rjochtsgelearde en politikus († [[1577]]) * [[1822]] - [[Jilles Klazes]], Frysk politikus († [[1897]]) * [[1831]] - [[Rients Yntema]], Frysk keatser († [[1884]]) * [[1872]] - [[Jacques Edwin Brandenberger]], Switsersk tekstylyngenieur en útfiner fan it sellofaan († [[1954]]) * [[1873]] - [[Jaap Eden]], Nederlânske hurdrider en hurdfytser († [[1925]]) * [[1886]] - [[Arjen Goodijk]], Frysk arsjitekt († [[1952]]) * [[1902]] - [[Giovanni Gozzi]], Italjaansk wrakselder († [[1976]]) * [[1910]] - [[Wybren Jan Buma]], Frysk heechlearaar Fryske taal- en letterkunde († [[1999]]) * [[1914]] - [[Charles Day]], Amerikaansk roeier († [[1962]]) * [[1921]] - [[Ritske Numan]], Frysk sjonger († [[2004]]) * [[1931]] - [[Rubens de Falco]], Brazyljaansk akteur († [[2008]]) * [[1938]] - [[Renata Adler]], Amerikaansk sjoernaliste en skriuwster * 1938 - [[André Kouprianoff]], Frânsk hurdrider * [[1940]] - [[Michael Gambon]], Iersk akteur († [[2023]]) * [[1950]] - [[Cees Greuter]], Frysk sjonger († [[2015]]) * [[1954]] - [[Sake Saakstra]], Frysk keatser * [[1956]] - [[Marijke Jongbloed]], Frysk dokumintêremakster († [[2016]]) * [[1976]] - [[Jan Wagenaar]], Frysk krêftsporter * [[1983]] - [[Olga Ponjee]], Nederlânsk senario- en tekstskriuwster * [[1985]] - [[Laurens Dassen]], Nederlânsk politikus * [[1995]] - [[Aaliyah Hadid]], Amerikaansk pornoaktrise == Ferstoarn == * [[1562]] - [[Eggerik Beninga]], Eastfrysk haadling en skiedskriuwer (* [[1490]]) * [[1609]] - [[Jakobus Arminius]], Nederlânsk predikant en teolooch, grûnlizzer fan it [[remonstranten|remonstrantisme]] (* ±[[1559]]) * [[1748]] - [[Claas Bockes Balck]], Frysk arsjitekt (* [[1748]]) * [[1889]] - kening [[Loadewyk I fan Portegal]] (* [[1838]]) * [[1905]] - [[Virgil Earp]], Amerikaansk plysje en revolverman (* [[1843]]) * [[1937]] - [[Ernest Rutherford]], Nijseelânsk natuerkundige (* [[1871]]) * [[1944]] - [[Lammert Zwanenburg]], Frysk fersetsstrider (* [[1894]]) * [[1988]] - [[Son House]] (Eddie James House jr.), Amerikaansk sjonger en muzikant (* [[1902]]) * 1988 - [[Sten Suvio]], Finsk bokser (* [[1911]]) * [[1999]] - [[Wybren Jan Buma]], Frysk heechlearaar Fryske taal- en letterkunde (* [[1910]]) * 1999 - [[Harry Bannink]], Nederlânsk komponist, arranzjeur en pianist (* [[1929]]) * [[2007]] - [[Jan Wolkers]], Nederlânsk skriuwer, kollumnist en keunstner (* [[1925]]) * [[2025]] - [[Els de Groen]], Nederlânske skriuwster (* [[1949]]) * 2025 - [[Daniel Naroditsky]], Amerikaansk skaakgrutmaster (* [[1995]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Oktober|19]] 2abz7q5kx8bkwpqtvmfdan4zz7j8r42 0 1743 1229061 1206946 2026-04-29T22:08:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1229061 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1900-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - Yn it ramt fan 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] komt der in ein oan it hast njoggen [[moanne (tiid)|moannen]] duorjend [[Belis fan Port Arthur]]. [[Generaal]] [[Anatoly Stessel]], de kommandant fan it [[garnizoen]] fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[marine]]basis [[Port Arthur]], op it [[Liaodong-skiereilân]] yn 'e [[Sina|Sineeske]] regio [[Mantsjoerije]], jout him mei syn mannen oer oan 'e [[Japan]]ners. * [[9 jannewaris|9]] - [[Bloedige Snein (1905)|Bloedige Snein]] yn [[Ruslân]]: by in massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] fan ûnwapene [[boarger]]s ûnder oanfiering fan 'e [[Eastersk-otterdoksy|otterdokse]] [[preester]] [[Georgij Gapon]] komme tusken de 143 en 234 minsken om as it [[leger (lânmacht)|leger]] it fjoer op 'e mannichte iepenet. ;febrewaris * [[17 febrewaris|17]] - Yn [[Moskou]] wurdt by in oanslach [[aartshartoch]] [[Sergej Aleksandrovitsj fan Ruslân]], in [[omke]] fan 'e [[tsaar]] en de [[gûverneur-generaal]] fan 'e [[provinsje]] [[Moskou (oblast)|Moskou]], [[fermoarde]]. * [[20 febrewaris|20]]-[[10 maart]] - Yn 'e [[Slach om Mukden]] ferslane de [[Japan]]ners yn it ramt fan 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] it [[Ruslân|Russyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] fan [[Mantsjoerije]]. De Russen ferlieze 90.000 man en harren weromtocht rint út op in ûnorganisearre flecht, mar de Japanners fersaakje om dit Russyske leger folslein út te skeakeljen. ;maart * [[31 maart|31]] - De [[Earste Marokkaanske Krisis]], ek wol bekend as de [[Tangerkrisis]], brekt út as de [[Dútslân|Dútske]] [[keizer]] [[Willem II fan Dútslân|Willem&nbsp;II]] yn 'e [[Marokko|Marokkaanske]] [[stêd]] [[Tanger]] oan lân giet, in moeting hat mei fertsjintwurdigers fan [[sultan]] [[Abdelazyz fan Marokko]], en ferklearret dat er de [[soevereiniteit]] fan it [[Sultanaat Marokko]] stipet. Dêrmei daget er iepentlik [[Frankryk]] út, dat Marokko beskôget as ûnderdiel fan 'e eigen ynfloedssfear. ;maaie * [[15 maaie|15]] - Yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nevada]] wurdt de [[stêd]] [[Las Vegas]] stifte. * [[25 maaie|25]] - Yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Ivanovo|Ivanovo-Voznjesensk]] brekt in grutte [[staking]] út dêr't sa'n 70.000 [[tekstyl]]arbeiders oan meidogge. Hja protestearje û.m. tsjin harren 14-oerige [[wurkdei]]. * [[27 maaie|27]]-[[28 maaie|28]] - Yn 'e [[Slach by Tsushima]] wurdt de [[Ruslân|Russyske]] [[Eastsee]]float, dy't hielendal om [[Kaap de Goede Hoop]] hinne fearn is om it [[Fiere Easten]] te berikken, yn it ramt fan 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] ferpletterjend ferslein troch de [[Japan]]ners. De Russen ferlieze 8 [[slachskip]]pen, in ferskaat oan lytsere [[marineskip]]pen en mear as 5.000 man. ;juny * [[7 juny|7]] - It Noarske [[parlemint]], it [[Storting]], stimt unanym foar de opheffing fan 'e [[Uny tusken Sweden en Noarwegen|Uny mei Sweden]]: [[Noarwegen]] wurdt ûnôfhinklik. * [[8 juny|8]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Theodore Roosevelt]] biedt [[Ruslân]] en [[Japan]] bemiddeling oan om ta beëiniging fan 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] te kommen. * [[15 juny|15]] - Yn ferbân mei de oanboazjende spannings mei [[Dútslân]] yn it ramt fan 'e [[Earste Marokkaanske Krisis]] lûkt [[Frankryk]] alle [[militêr]]e [[ferlof]]fen yn. * [[22 juny|22]] - Yn it ramt fan 'e [[Earste Marokkaanske Krisis]] driget [[Dútslân]] mei it sluten fan in anty-[[Frankryk|Frânsk]] [[militêr]] bûnsgenoatskip mei it [[Sultanaat Marokko]]. * [[27 juny|27]] - Under de [[matroas (rang)|matroazen]] fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[swiere kruser|pânserkruser]] de ''[[Potemkin (skip)|Potemkin]]'', dat diel útmakket fan 'e [[Swarte See|Swarte-Seefloat]], brekt yn 'e [[haven]] fan [[Odessa]] in [[rebûlje]] út. * [[29 juny|29]] - [[Tennis]]feriening [[De Vliegende Bal (Snits)|De Vliegende Bal]] út [[Snits]] wurdt oprjochte. ;july * [[1 july|1]] - De [[opstân|opstannige]] [[Ruslân|Russyske]] [[matroas (rang)|matroazen]] fan 'e [[swiere kruser|pânserkruser]] de ''[[Potemkin (skip)|Potemkin]]'' sykje beskûl yn [[Roemeenje]]. * [[7 july|7]]-[[31 july|31]] - Yn it ramt fan [[Russysk-Japanske Oarloch]] fiert it [[Japan]]ske [[leger (lânmacht)|leger]] de [[Ynvaazje fan Sachalin]] út, wêrby't de súdlike helte fan it grutte [[Sibearje|Sibearyske]] [[eilân]] [[Sachalin (eilân)|Sachalin]] op 'e [[Ruslân|Russen]] ferovere wurdt. * [[25 july|25]] - By in topmoeting op in [[eilân]] yn 'e [[Eastsee]] foar de kust fan it [[gruthartochdom Finlân]] slute de [[Dútslân|Dútske]] [[keizer]] [[Willem II fan Dútslân|Willem&nbsp;II]] en de [[Ruslân|Russyske]] [[tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&nbsp;II]] in [[militêr]] bûnsgenoatskip, it [[Pakt fan Björkö]]. ;augustus * [[2 augustus|2]] - [[Tjeerd Wiebrens Kooistra]], [[Jan Wiebrens Kooistra]] en [[Gerrit Terpstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1905|54ste]] [[PC]]. Tjeerd Wiebrens Kooistra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[12 augustus|12]] - It [[Feriene Keninkryk]] en [[Japan]] ferlingje harren [[militêr]]e bûnsgenoatskip fan [[1902]] foar in perioade fan tsien jier. * [[13 augustus|13]] - By [[Noarsk ûnôfhinklikheidsreferindum (1905)|in referindum]] befêstiget de [[Noarwegen|Noarske]] [[befolking]] it beslút fan it Noarske [[parlemint]], it [[Storting]], om 'e [[Uny fan Sweden en Noarwegen|Uny mei Sweden]] te beëinigjen. * [[19 augustus|19]] - Om 'e [[maatskiplik]]e ûnrêst yn [[Ruslân]] del te bêdzjen, stiet [[tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&nbsp;II]] de oprjochting fan in [[parlemint]], de [[Dûma]], ta. ;septimber * [[5 septimber|5]] - De [[Russysk-Japanske Oarloch]] einiget yn in klinkende oerwinning foar [[Japan]]. De beide lannen slute ûnder [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] bemiddeling it [[Ferdrach fan Portsmouth]]. ;oktober * [[16 oktober|16]] - De [[ûnderkening]] fan [[Britsk-Ynje]], [[George Curzon, 1e markys Curzon fan Kedleston|Lord Curzon]], spjaltet de [[provinsje]] [[Bingalen (provinsje)|Bingalen]], dy't mei 85 miljoen ynwenners noch amper [[bestjoer]]ber is, op yn 'e nije provinsjes [[West-Bingalen (Britsk-Ynje)|West-Bingalen]] en [[East-Bingalen (Britsk-Ynje)|East-Bingalen]]. Under de [[befolking]] fan it gebiet is dêr in protte wjerstân tsjin. * [[30 oktober|30]] - [[Tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân]] lit syn ''[[Manifest fan 17 Oktober]]'' (neffens de yn [[Ruslân]] jildige [[Juliaanske Kalinder]]) útgean. Dêryn jout er Ruslân de grûnbegjinsels fan [[boargerlike frijheid]]. * [[31 oktober|31]] - It [[rapport (ferslach)|einrapport]] fan 'e [[Ynternasjonale Undersykskommisje oangeande de Kongo]] wurdt presintearre. Dêryn wurde de tekoartkommings en misbrûken oan 'e kaak steld fan it [[bestjoer]] fan 'e [[Kongofrijsteat]], de [[Afrika]]anske privee[[koloanje]] fan 'e [[Belgje|Belgyske]] [[kening]] [[Leopold II fan Belgje|Leopold&nbsp;II]]. ;novimber * [[10 novimber|10]] - Op 'e [[Ruslân|Russyske]] [[marine]]basis [[Kronsjtadt]], yn 'e [[Finske Golf]], brekt [[Rebûlje fan Kronsjtadt (1905)|in rebûlje]] út mank de [[matroas (rang)|matroazen]]. * [[18 novimber|18]] - It [[parlemint]] fan [[Noarwegen]], it [[Storting]], kiest de [[Denemark|Deenske]] [[prins]] Karel fan Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg út as de nije Noarske [[kening]]. Hy sil op 'e troan komme ûnder de namme fan [[Haakon VII fan Noarwegen|Haakon&nbsp;VII]]. ;desimber * [[4 desimber|4]] - It [[parlemint]] fan it [[Gruthartochdom Finlân]] annulearret de [[russifikaasje]]wetten, dy't û.m. it gebrûk fan 'e [[Russysk]]e [[taal]] yn it iepenbier ferplichte stelle. * [[9 desimber|9]] - Yn [[Frankryk]] wurdt de [[skieding tusken tsjerke en steat]] ynfierd. * [[21 desimber|21]] - Yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[haadstêd]] [[Sint-Petersburch]] brekt in algemiene [[staking]] út ûnder [[arbeider]]s, dy't al rillegau oerslacht nei [[Moskou]] en oare [[stêd]]en. As de [[oerheid]] reägearret mei it oppakken fan 'e lieders fan 'e arbeiders, ûnder wa [[Leon Trotski]], feroaret de staking yn in [[wapen]]e [[opstân]], dy't de [[Russyske Revolúsje (1905)|Russyske Revolúsje fan 1905]] neamd wurdt. * [[26 desimber|26]] - Yn [[Dútslân]] wurdt it [[Von Schlieffenplan]] iepenbier. Dat is in oanfalsplan opsteld troch [[fjildmaarskalk]] [[Alfred von Schlieffen]] foar it gefal fan in grutte [[Europa|Europeeske]] [[oarloch]] wêrby't Dútslân op twa fronten fjochtsje moat, tsjin [[Ruslân]] yn it easten en tsjin [[Frankryk]] yn it westen. Yn ferbân mei de lange [[mobilisaasje]]tiid fan it ûnbidich grutte Russyske Ryk is it Von Schlieffen syn doel om sa fluch mooglik, mei in saneamde [[Blitzkrieg (kriich)|Blitzkrieg]], de Frânsen te ferslaan, sadat de Dútsers de hannen frij hawwe tsjin 'e tiid dat Ruslân klear is om oan te fallen. == Berne == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Rienk Hendrik Kuipers]], Nederlânsk predikant en fersetsman († [[1945]]) * [[15 jannewaris|15]] - [[Rowland George]], Ingelsk roeier († [[1997]]) * 15 - [[Berend Joukes Fridsma]], Frysk taalkundige en frisiast († [[2005]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Ayn Rand]], Sovjet-Amerikaansk skriuwster († [[1982]]) * [[5 febrewaris|5]] - [[Cesare Facciani]], Italjaansk baanhurdfytser († [[1938]]) * [[6 febrewaris|6]] - [[Irmgard Keun]], Dútsk skriuwer († [[1982]]) * [[9 febrewaris|9]] - [[David Burghley]], Ingelsk atleet († [[1981]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[Rely Jorritsma]], Fryske dichter/skriuwer († [[1952]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Osvald Käpp]], Estysk wrakselder († [[1995]]) * [[27 febrewaris|27]] - [[Thys Polstra]], Frysk toanielskriuwer († [[1993]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Leslie Hammond]], Ingelsk hockeyer († [[1955]]) * [[8 maart|8]] - [[Alajos Keserű]], Hongaarsk wetterpoloër († [[1965]]) * [[30 maart|30]] - [[Mikio Oda]], Japansk hink-stap-springer († [[1998]]) ;april * [[7 april|7]] - [[Ludolf Rasterhoff]], Frysk fersetsman en boargemaster († [[1975]]) * [[8 april|8]] - [[Bernt Evensen]], Noarsk reedrider († [[1979]]) * [[26 april|26]] - [[Giacomo Gaioni]], Italjaansk baanhurdfytser († [[1988]]) * [[27 april|27]] - [[John Kuck]], Amerikaansk kûgelstjitter († [[1986]]) ;maaie * [[1 maaie|1]] - [[Fokke Middendorp]], Stellingwerfsk folkekundige, skiedkundige en publisist († [[2001]]) * [[8 maaie|8]] - [[Aelze Marten Banda]], Frysk ûndernimmer († [[1983]]) * [[11 maaie|11]] - [[Pedro Petrone]], Oerûguayaansk fuotballer († [[1964]]) * 11 - [[Ida Gerhardt]], Nederlânsk dichter († [[1997]]) * [[12 maaie|12]] - [[George Gulack]], Amerikaansk turner († [[1987]]) * [[16 maaie|16]] - [[Henry Fonda]], Amerikaansk akteur († [[1982]]) * 16 - [[René Bondoux]], Frânsk skermer († [[2001]]) * [[20 maaie|20]] - [[Gerrit Achterberg]], Nederlânsk dichter († [[1962]]) * [[29 maaie|29]] - [[Harry Linthorst Homan]], kommissaris fan de keninginne fan Fryslân († [[1989]]) * 29 - [[Jan Teulings]], Nederlânsk akteur en filmregisseur († [[1989]]) ;juny * [[4 juny|4]] - [[Henk Aukes]], Nederlânsk bestjoerder en publisist († [[1999]]) * [[12 juny|12]] - [[Ray Barbuti]], Amerikaansk atleet († [[1988]]) * [[13 juny|13]] - [[Franco Riccardi]], Italjaansk skermer († [[1968]]) * [[21 juny|21]] - [[Jean-Paul Sartre]], Frânsk filosoof en skriuwer († [[1980]]) * [[24 juny|24]] - [[Fred Alderman]], Amerikaansk atleet († [[1998]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Jan Popkes van der Zee]], Frysk keunstner († [[1954]]) * [[2 july|2]] - [[George Stam]], Nederlânsk oargelist, komponist en publisist († [[1995]]) * [[13 july|13]] - [[Bosley Crowther]], Amerikaansk filmkritikus († [[1981]]) * [[21 july|21]] - [[Pita Grilk]], Skiermûntseager dichteresse († [[1980]]) * [[25 july|25]] - [[Elias Canetti]], Bulgaarsk-Britsk skriuwer († [[1994]]) ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Abeid Karume]], Tanzaniaansk politikus († [[1972]]) * [[7 augustus|7]] - [[Appel Ooiman]], Frysk roeier († [[1971]]) * [[29 augustus|29]] - [[Dhyan Chand]], Yndiaask hockeyer († [[1979]]) * [[31 augustus|31]] - [[Otto Cordes]], Dútsk weterpoloër († [[1970]]) * 31 - [[El-Sayed Nosseir]], Egyptysk gewichtheffer († [[1974]]) ;septimber * [[3 septimber|3]] - [[Sybout Jacob Nijdam]], keatspionier en ûnderwiisman († [[2005]]) * [[8 septimber|8]] - [[Allert Nanne Duintjer]], Nederlânsk notaris en bestjoerder († [[1992]]) * [[14 septimber|14]] - [[Petronella van Randwijk]], Nederlânsk turnster († [[1978]]) * [[15 septimber|15]] - [[Pat O'Callaghan]], Iersk kûgelslingerder († [[1991]]) * [[18 septimber|18]] - [[Greta Garbo]], Amerikaansk aktrise († [[1990]]) * [[20 septimber|20]] - [[Jurjen Dreeuws]], Nederlânsk plysjeman en fersetsstrider († [[1984]]) * [[30 septimber|30]] - [[Henry Pearce]], Australysk roeier († [[1976]]) ;oktober * [[4 oktober|4]] - [[Léon Orthel]], Nederlânsk komponist († [[1985]]) * [[9 oktober|9]] - [[Anno Houwing]], Nederlânsk plysjekommissaris belutsen by Kneppelfreed († [[1983]]) ;novimber * [[6 novimber|6]] - [[Hendrik Obreen]], Nederlânsk skiedkundige († [[1992]]) * [[17 novimber|17]] - [[Antal Kocsis]], Hongaarsk bokser († [[1994]]) * [[21 novimber|21]] - [[Elka de Levie]], Nederlânsk turnster († [[1979]]) ;desimber * [[9 desimber|9]] - [[Marvin Stalder]], Amerikaansk roeier († [[1982]]) * [[11 desimber|11]] - [[Willy Røgeberg]], Noarsk sportsjitter († [[1969]]) * 11 - [[Lykle Miedema]], Frysk fabrikant fan lânbou-ark († [[1974]]) * [[24 desimber|24]] - [[Bertil Rönnmark]], Sweedsk sportsjitter († [[1967]]) * 24 - [[George Marthins]], Yndiaask hockeyer († [[1989]]) * [[26 desimber|26]] - [[Donald Blessing]], Amerikaansk roeier († [[2000]]) * [[29 desimber|29]] - [[René Lemoine]], Frânsk skermer († [[1995]]) == Ferstoarn == * [[11 maart]] - [[Jan Linses van der Burg]], Frysk dichter (* [[1864]]) * [[24 maart]] - [[Jules Verne]], Frânsk skriuwer (* [[1828]]) * [[14 juny]] - [[Tippu Tip]], Sansibareesk slavekeapman en ûntdekkingsreizger (* [[1837]]) * [[14 july]] - [[Klaas van Tuinen]], Frysk biolooch, ûnderwizer en konservator (* [[1840]]) * [[15 augustus]] - [[Frank Grouard]], Amerikaansk ferkenner en tolk (* [[1850]]) * [[5 septimber]] - [[Reitsje-de-Wolkens-Oan]] (''Touch-the-Clouds''), opperhaad fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] (* [[1838]]) * [[15 septimber]] - [[Rein-yn-'t-Gesicht]] (''Rain-in-the-Face''), opperhaad fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] (* [[1835]]) * [[19 oktober]] - [[Virgil Earp]], Amerikaansk plysje en revolverman (* [[1843]]) ==Literatuer== ;romans * [[Emma baronesse Orczy]], ''[[The Scarlet Pimpernel]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''De Reade Pimpernel'')</small> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1905| ]] [[Kategory:20e iuw]] ou0dc1r7tlg7p0iwgcq0qcvue0lq81x 0 1898 1229059 941417 2026-04-29T22:07:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1229059 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == * [[15 augustus]] - [[Tivoli]], ien fan de âldste noch besteande ferdivedaasjetúnen fan de wrâld wurdt iepene yn [[Kopenhagen]], [[Denemark]]. === Utfinings === * De [[tillegrafy|tillegraaf]]. * Basis lein foar de [[brânstofsel]]. * [[John Callcott Horsley]] makket de earste [[krystkaart]]. == Berne == * [[14 jannewaris]] - [[James Madison DeWolf]], Amerikaansk legerdokter († [[1876]]) * [[29 jannewaris]] - [[William McKinley]], presidint fan de [[Feriene Steaten]] († [[1901]]) * [[26 febrewaris]] - [[George Yates]], Amerikaansk militêr († [[1876]]) * [[5 maart]] - [[Thomas French (militêr)|Thomas French]], Amerikaansk militêr († [[1882]]) * [[15 april]] - [[Henry James]], Amerikaansk skriuwer († [[1916]]) * [[3 maart]] - [[Johan Adriaan Heuff (1843-1910)|Johan Adriaan Heuff]], Nederlânsk skriuwer († [[1910]]) * [[20 maart]] - [[Ambrosio Flores]], Filipynsk generaal en politikus († [[1912]]) * [[10 maaie]] - [[George Arnold Escher]], Frysk wetterboukundige en heit fan [[Maurits Cornelis Escher]] († [[1939]]) * [[3 juny]] - kening [[Freark VIII fan Denemark]] († [[1912]]) * [[15 juny]] - [[Edvard Grieg]], Noarsk komponist († [[1907]]) * [[23 juny]] - [[Otto Kuntze]], Dútsk botanikus († [[1907]]) * [[16 july]] - [[Baptiste Pourier]] (''Big Bat''), Amerikaansk ferkenner, tolk en gids († [[1928]]) * 16 july - [[Arjen Draisma de Vries]], Frysk ûndernimmer en politikus († [[1936]]) * [[17 july]] - [[Julio Argentino Roca]], presidint fan [[Argentynje]] († [[1914]]) * [[18 july]] - [[Virgil Earp]], Amerikaansk plysje en revolverman († [[1905]]) * [[1 oktober]] - [[William Henry Christman]], Amerikaansk soldaat († [[1864]]) * [[9 oktober]] - [[Christian Christiansen]], Deensk natuerkundige († [[1917]]) * [[9 oktober]] - [[Edward S. Godfrey]], Amerikaansk militêr († [[1932]]) * [[23 oktober]] - [[Folkert Harmens Kuipers]], Frysk-Amerikaansk ûndernimmer en filantroop († [[1904]]) * [[27 novimber]] - [[William Ludlow]], Amerikaansk militêr († [[1901]]) * [[9 desimber]] - [[Klaas Folkerts Post]], Frysk keatser († [[1921]]) * [[11 desimber]] - [[Robert Koch]], Dútsk dokter († [[1910]]) * [[24 desimber]] - [[Lydia Koidula]], Estysk dichteresse († [[1886]]) == Ferstoarn == * [[16 maart]] - [[Anton Reinhard Falck]], Nederlânsk politikus (* [[1777]]) * [[21 maart]] - [[Guadalupe Victoria]], presidint fan [[Meksiko]] (* [[1786]]) * [[21 maart]] - [[Robert Southey]], Ingelsk dichter (* [[1774]]) * [[4 juny]] - [[Ippolito Rosellini]], Italiaansk egyptolooch (* [[1800]]) * [[2 july]] - [[Samuel Hahnemann]], Dútsk dokter en homeopaat (* [[1755]]) * [[15 augustus]] - [[Julius Coulon]], Frysk dokter (* [[1767]]) * [[12 desimber]] - kening [[Willem I fan de Nederlannen]] (* [[1772]]) ==Literatuer== ;novelles * [[Charles Dickens]], ''[[A Christmas Carol]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''In Krystliet yn Proaza'')</small> ;koarte ferhalen * [[Hans Christian Andersen]], ''[[Den Grimme Ælling]]'' <small>(oerset yn it Frysk as ''It Unsjogge Pykje'')</small> * [[Hans Christian Andersen]], ''[[Nattergalen]]'' <small>(oerset yn it Frysk as ''It Gealtsje'')</small> * [[Edgar Allan Poe]], ''[[The Tell-Tale Heart]]'' <small>(oerset yn it Frysk as ''It Blaaibek Hert'')</small> == Muzyk == * [[Niels Gade]], ''Symfony nr. 1'' * [[Niels Gade]], ''Fioelsonate nr. 1'' == Byldzjende keunst == <gallery> Ofbyld:Sint Servaasbasiliek - Karel de Grote 20080913.jpg|''Karel de Grutte'' (1843) [[Willem Geefs]], [[Sint-Servaasbasilyk (Maastricht)|Sint-Servaasbasilyk]], [[Maastricht]] Ofbyld:Théodore Chassériau 003.jpg|''Les Deux Soeurs'' (1843) [[Théodore Chassériau]], [[Louvre]] </gallery> == Boukeunst == <gallery> Ofbyld:Rotondekerk Terband 06c.JPG|''[[Rotondetsjerke]]'' [[Terbant]] (1843) </gallery> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1843| ]] [[Kategory:19e iuw]] 9e86iykt23pnbk0otuzcx3nim1xvvsq 0 19290 1229066 1228996 2026-04-29T22:30:44Z Kneppelfreed 2013 1229066 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Bonn <br> ''Bundesstadt Bonn'' <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = General_view_over_bonn_(cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch oer Bonn | wapen = [[Ofbyld:Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:DEU Bonn COA.svg|60px]] | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Keulen | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = 4 ''[[Stadtbezirk]]e'' | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 323.336 <small>(31.12.2024)</small> | oerflak = 141,06 km² | befolkingstichtens = 2.292 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 60 m | stifting = [[Romeinske tiid]] | ferkearsieren = | postkoade = 53111–53129, 53173–53179, 53225, 53227, 53229 | netnûmer = 0028 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_44_2.37_N_7_5_59.33_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|50° 44'N 7° 5'E}} | webside = [http://www.bonn.de/ www.bonn.de] | ôfbylding2 = Bonner Münster.jpg | ôfbyldingstekst2 = Munstertsjerke | ôfbylding3 = Altes_Rathaus_Bonn.jpg | ôfbyldingstekst3 = It âlde stedhûs | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 44 | lat_sec = 2.37 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 59.33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = North_rhine_w_BN.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan it stedsdistrikt Bonn yn it Regierungsbezirk Keulen yn Noardryn-Westfalen | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bonn''' is in [[Kreisfreie Stadt|kreisfreie Großstadt]] yn it [[Dútslân|Dútske]] bûnslân [[Noardryn-Westfalen]], 20 km súdlik fan [[Keulen]]. Der wenje likernôch 321.680 minsken (2023).<ref>[http://www.lds.nrw.de/statistik/datenangebot/regionen/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Landesamt für Datenverarbeitung und Statistik Nordrhein-Westfalen <small>''Dútsk''</small>]</ref> Bonn wie fan 1949 oant 1990 it regearssit fan [[West-Dútslân]]. Nei de [[weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], ferhuzen it regear en de [[Bûnsdei]] yn [[1999]] nei [[Berlyn]]. De stêd bliuwt lykwols in wichtich wurkplak, dêr't likernôch 8.000 fan de 18.000 wurksume amtners sitte noch hieltyd dêr en der binne guon Dútske ministearjes mei it haadsit yn Bonn, lykas Definsje en Lânbou. Bonn wurdt dêrom ek ''Bundesstadt'' (bûnsstêd) neamd. Bonn is ek de namme fan ien fan de fjouwer stedsdielen. De stêd wurdt alhiel omkringe troch de [[Rhein-Sieg-Kreis]]. == Geografy == [[Ofbyld:General view over bonn.jpg|900px|thumb|center|Utsjoch oer it sintrum fan Bonn fan it stedhûs ôf, mei it Sânberchtme en de eastlike ouwer fan de [[Middenryn]] op 'e eftergrûn]] === Topografy === Bonn leit yn it utserste suden fan de [[Metropoalregio Ryn-Roer|metropoalregio Ryn-Roer]], de grutste metropolaregio fan Dútslân mei goed 11 miljoen ynwenners. De stêd leit ek yn it uterste suden fan 'e [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]] oan 'e grins mei [[Rynlân-Palts]] oan alletwa ouwers fan de river de [[Ryn]], dêr't trijfearns fan it totaal oerflak fan 141,2 km² oan 'e lofterouwer fan leit. Bonn is part fan it [[Regierungsbezirk Keulen]]. Yn it suden en westen it stedsgebiet grinzget oan 'e [[Eifel|Eifelregio]], dêr't it Natoerpark Rynlân yn leit. Oan 'e noardkant fan de stêd is it leechlân fan de [[Keulske Bocht]]. Yn it noardeasten markearret de rivier de [[Sieg (rivier)|Sieg]] de stedsgrins en it [[Sânberchtme]] is oan 'e eastkant. It stedsgebiet is fan noard nei súd op syn langst 15 km en fan east nei west 12,5 km op syn breedst. De stedsgrins hat in totale lingte fan 61 km en it geografysk mulpunt fan it stedsgebiet is de ''Bundeskanzlerplarz'' (Bûnskânselierplein). === Stedsyndieling === [[Ofbyld:Bonn Stadtbezirke.png|thumb|border|left|200px|Kaart mei de [[Stadtbezirk|stedsdielen]] fan Bonn]] Bonn bestiet út fjouwer ''[[Stadtbezirk]]e'', [[Bad Godesberg]], [[Beuel]], Bonn en Hardtberg. Bad Godesberg en Beuel wiene foar 1969 selsstannige stêden doe't se by Bonn yndield waarden. Dêr fergrutte it stedsgebiet mei mear as it dûbelde troch. De ''Stadtbezirke'' binne wer ferdield yn wiken (''[[Stadtteil]]e''). * [[Bad Godesberg]]: Alt-Godesberg, Friesdorf, Godesberg-Nord, Godesberg-Villenviertel, Heiderhof, Hochkreuz, Lannesdorf, Mehlem, Muffendorf, Pennenfeld, Plittersdorf, Rüngsdorf, Schweinheim * [[Beuel]]: Beuel-Mitte, Beuel-Ost, Geislar, Hoholz, Holtorf, Holzlar, Küdinghoven, Limperich, Oberkassel, Pützchen/Bechlinghoven, Ramersdorf, Schwarzrheindorf/Vilich-Rheindorf, Vilich, Vilich-Müldorf * Bonn: Auerberg, Bonn-Castell (tot 2003: Bonn-Nord), Bonn-Zentrum, Buschdorf, Dottendorf, Dransdorf, Endenich, Graurheindorf, Gronau, Ippendorf, Kessenich, Lessenich/Meßdorf, Nordstadt, Poppelsdorf, Röttgen, Südstadt, Tannenbusch, Ückesdorf, Venusberg, Weststadt * Hardtberg: Brüser Berg, Duisdorf, Hardthöhe, Lengsdorf === Klimaat === {{Tabel waargemiddelden | lokaasje=Lofthaven Keulen-Bonn | boarne | jan_gem=3.0 | jan_gem_ns=61.7 | feb_gem=3.6 | feb_gem_ns=53.8 | mrt_gem=6.7 | mrt_gem_ns=55.0 | apr_gem=10.4 | apr_gem_ns=48.2 | mei_gem=14.1 | mei_gem_ns=62.1 | jun_gem=17.1 | jun_gem_ns=86.3 | jul_gem=19.0 | jul_gem_ns=87.4 | aug_gem=18.5 | aug_gem_ns=83.3 | sep_gem=14.8 | sep_gem_ns=66.9 | okt_gem=10.8 | okt_gem_ns=64.7 | nov_gem=6.7 | nov_gem_ns=63.5 | dec_gem=3.8 | dec_gem_ns=69.2 | jaar_gem=10.7 | jaar_gem_ns=802.1 | jan_gem_min=0.0 | jan_gem_max=5.9 | feb_gem_min=0.1 | feb_gem_max=7.2 | mrt_gem_min=2.0 | mrt_gem_max=11.4 | apr_gem_min=4.5 | apr_gem_max=16.1 | mei_gem_min=8.1 | mei_gem_max=19.7 | jun_gem_min=11.2 | jun_gem_max=22.7 | jul_gem_min=13.3 | jul_gem_max=24.9 | aug_gem_min=12.8 | aug_gem_max=24.5 | sep_gem_min=9.7 | sep_gem_max=20.4 | okt_gem_min=6.8 | okt_gem_max=15.2 | nov_gem_min=3.5 | nov_gem_max=9.8 | dec_gem_min=1.0 | dec_gem_max=6.5 | jaar_gem_min=6.1 | jaar_gem_max=15.4 | jan_a_min=-23.4 | jan_a_max=16.2 | feb_a_min=-19.2 | feb_a_max=21.0 | mrt_a_min=-13.4 | mrt_a_max=25.3 | apr_a_min=-8.8 | apr_a_max=30.8 | mei_a_min=-2.9 | mei_a_max=34.4 | jun_a_min=-0.5 | jun_a_max=36.8 | jul_a_min=2.9 | jul_a_max=40.3 | aug_a_min=1.9 | aug_a_max=38.8 | sep_a_min=-1.3 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=-6.0 | okt_a_max=27.6 | nov_a_min=-10.4 | nov_a_max=20.2 | dec_a_min=-18.0 | dec_a_max=17.9 | jaar_a_min=-23.4 | jaar_a_max=40.3 }} <center><small>Gegevens fan 1991-2020, utersten fan 1957-no <br>Boarne 1: Wrâld Meteorologyske Organisaasje <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20231012161345/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Koeln-Bonn_10513.csv|titel="World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020|wurk=National Oceanic and Atmospheric Administration|opropdatum=22 novimber 2023|argyfurl=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/Koeln-Bonn_10513.csv|argyfdatum=12 oktober 2023}}</ref><br> Boarne 2: ''Deutscher Wetterdienst''<ref>{{Cite web|url=https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|titel="Wetter und Klima|wurk=Deutscher Wetterdienst|opropdatum=22 novimber 2023|argyfurl=https://web.archive.org/web/20220619232425/https://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html|argyfdatum=19 juny22}}</ref></small></center> == Skiednis == === Romeinske tiid === De skiednis fan de stêd giet werom nei de [[Romeinske tiid]]. Yn [[10 f.Kr.]] bouden de [[Romeinen]] in houten brêge oer de [[Ryn]], tichteby in plak mei de namme ''Bonna''. It plak waard part fan de Romeinske provinsje ''[[Germania Inferior]]''. Letter waard dat plak grutter makke om te tsjinjen as in grinsfort foar it leger, mei romte foar 7.000 manlju. [[Ofbyld:Collegium-albertinum-roemische-badeanlage-06.jpg|left|thumb|Romeinske termen yn Bonn]] De delsetting fan de [[Ubjers]] allyk as de oanwêzigens fan Romeinske soldaten binne dokumentearre troch argeologyske fynsten. De delsetting ''Ubic'' lei op de lofterouwer fan de Ryn tusken de Ryn en it rivierke Gumme, dêr't hjoed-de-dei de universiteit en de [[Munster fan Bonn|munster]] binne. Letter, om it jier [[30]] n.Kr. hinne waard de delsetting ferpleatst nei dêr't de Ryn en [[Sieg (rivier)|Sieg]] [[gearrin]]ne. It legioensfort Bonn, dat likernôch 400 jier bestie, lei fuortendaliks oan de Ryn yn in oerstreamingsfrij gebiet. De krapoan fjouwerkante legioensfêsting waard troch [[Legio I Germanica]] om [[35]] n.Kr. ûnder keizer [[Tibearius]] boud. Mei 27,8 bunder is it ien fan de grutste yn it Romeinske Ryk. Nei it jier [[89]] wiene dêr it [[Legio XXI Rapax]] en [[Legio I Minervia]] legere. Yn it eastlik part fan it fort wiene grutte opslachgebouwen (''horrea''), tichteby in poarte dy't tagong joech ta de rivier, dêr't it measte guod oerslein waarden. Yn de [[Klassike Aldheid|lette âldheid]] waard de muorre fan it legioensfort fersterke en ferbrede oant 2,5 m en in 11-13 m brede sleat waard boud. It garnizoen waard op dat stuit yn oantal fermindere, mar de grutte fan it fort bleau yn 200 jier lyk. Op [[9 jannewaris]] [[2021]] waard in nominaasjedossier foar it wrâlderfgoed, mei dêr it Bonner fort yn, oan de [[UNESCO]] oanbean.<ref>{{Cite web|url=https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|titel=''Nominatiedossier''|opropdatum=2021-07-21|argyfurl=https://web.archive.org/web/20210815044904/https://www.romeinen.nl/romeinse-limes/nominatiedossier|argyfdatum=2021-08-15|deadeurl=nee}}</ref> === Midsiuwen === Mei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]], rekke Bonn yn it neigean yn de [[Klassike Aldheid|lette âldheid]] en [[Iere Midsiuwen|iere midsiuwen]]. By de [[Wytsingen|Wytsinge]]-oanfallen yn it [[Rynlân]], waard Bon twarris plondere en platbaarnd, respektyflik yn [[882]] en [[883]]. Yn it [[Frankyske Ryk]], en yn de 9e en 10e iuw, ûntjoech der yn Bon in religieus sintrum om de [[Munster fan Bonn]] (''villa basilica''), en dêr ûntstie in merkplak op it plak fan it hjoeddeistige merkplein. It jier [[1243]] wurdt sjoen as it jier dat Bonn [[stedsrjochten]] krige. De útkomst fan de [[Slach by Worringen]] yn [[1288]] wie fan grut belang foar de fierdere ûntwikkeling fan de stêd. Nei't Keulen in [[frije ryksstêd]] waard, waard Bonn keazen as ien fan de residinsjes fan de [[Karfoarstedom Keulen|karfoarst fan Keulen]]. Sûnt [[1597]] waard Bonn de iennige haadstêd fan it karfoarstedom. De prachtige paleizen dy't de karfoarsten yn de 17e en 18e iuw bouwe lieten, joegen de stêd syn barokke pracht. === Moderne tiid === Bonn krige mear ynfloed en ûnbidich fluch yn dy tiid. De Nederlânske [[steedhâlder]] [[Willem III fan Oranje|Willem III]] oermastere yn [[1673]] yn de [[Hollânske Kriich]] mei 12.000 soldaten en in lyts [[Mark Brandenburch|Brandenburchsk]] leger de stêd op de biskop van [[Keulen]] en [[Múnster]], dy't dêrtroch twongen waarden en akseptearje de frede. It ynnimmen fan de stêd betsjutte ek, dat de Frânske oanfierlinen ôfsnien waarden, dêr't de Frânske kening [[Loadewyk XIV]] út de Nederlannen troch weromlûke moast nei syn massale oanfal mei 120.000 manlju yn [[1672]]. [[Ofbyld:De Merian Mainz Trier Köln 085.jpg|left|thumb|Bonn yn 1646]] [[Clemens August I fan Beieren|Clemens August]], dy't tusken [[1724]] en [[1761]] regearre, liet ferskatee gebouwen yn lette [[Barok (stylperioade)|barokstyl]] bouwe, dy't noch hieltyd foar in grut part it stedsbyld dominearje. In twadde persoon dy't in grutte ynfloed op de stêd hân hie wie aartsbiskop en karfoarst [[Maksimiliaan Frâns fan Eastenryk]], dy't tusken [[1784]] en [[1794]] regearre. Hy rjochte de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms Universiteit|universiteit]] op en stifte it [[kueroarde]] [[Bad Godesberg]]. Ek wie er de beskermhear fan de jonge [[Ludwig fan Beethoven]], dy't yn [[1770]] yn de stêd berne waard. Hy finansiearre ûnder oaren Beethoven syn earste reis nei [[Wenen]]. Yn 1794 waard Bonn ynnommen troch de [[Frankryk|Frânske]] troepen, en waard de stêd by it revolúsjonêre – en fan [[1798]] ôf [[Napoleontyske tiid|napoleontyske]] – Frankryk foege. Nei it [[Kongres fan Wenen]] yn [[1815]] waarden Bonn en gâns it [[Rynlân]] tawiisd oan [[Prusen]]. Yn de desenniums dêrnei waard de stêd foarme troch de kreklyn weriepene universiteit, dy't yn 'e Frânske tiid sletten wie. De universiteit dy't troch de Prusyske kening [[Freark Willem III fan Prusen|Freark Willem III]] iepene waard, waard part fan in ynstelling dêr't ek de [[Universiteit fan Berlyn]] en de [[Universiteit fan Breslau]] ta hearden. Yn de dêropfolgjende 100 jier waard Bonn it favorite stúdzjeplak fan de prinsen fan [[Hûs Hohenzollern|Hohenzollern]].. De universiteit krige de bynamme de "prinse-universiteit", omreden de doetiidske Prusyske kroanprins [[Freark III fan Dútslân|Freark Willem]], syn soan [[Willem II fan Dútslân|Willem]] en Willem syn fjouwer soannen dêr studearren. Ek soannen fan oare aadlike famyljes joegen yn 'e 19e iuw de foarkar oan dêr te studearjen. Keulen wie foar it oprjochtsjen fan d euniversiteit de wichtichste rivaal. De "ferljochte tradysje" fan Bonn, foar it "hillige Keulen" oer, makke Bonn nei alle gedachte gaadliker foar in konfesjonele neutrale universiteit. Ek om praktyske reden wie Bonn in gaadlike kar: it âlde karfoarstlik paleis en it Poppelsdorf-paleis wiene ta beskikking as gaadlike gebouwen. [[Ofbyld:Rathaus Bonn 1900.jpg|thumb|Merkplein om 1900 hinne mei it stedhûs rjochts]] Fan 1815 ôf fêstigen professors, studinten, amtners en offisieren yn Bonn, wêrûnder in soad [[protestanten]] út de Prusyske provinsjes, itjinge ûngebrûklik wie foar it meastepart katolike Rynlân. Prusen makke fan Bonn boppedat in garnizoensstêd. Dêr waard Bonn populêr as pensjoensbestimming foar militêre offisieren troch. Ek it toerisme naam nei de Dútske ienwurding yn [[1871]], oanboaze troch de doetiidske romantyk oan de Ryn. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard de stêd ynearsten troch [[Kanada|Kanadeeske]], dêrnei troch [[Britske Ryk|Britske]] en ta einbeslút, oant 1926, Frânske troepen. Mear as 1000 ynwenners fan Bonn, benammen fan [[Joaden|Joadsk]] komôf, waarden yn 'e [[Nazy-Dútslân|nazytiid]] fermoarde. Likernôch 8000 minsken waarden twongen harren wenplak te ferlitten, waarden [[arrestearre]] of opsletten yn [[konsintraasjekamp]]en. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Bonn oant de hjerst fan 1944 foar it grutste part besparre foar [[Alliearden|alliearde]] bombardeminten. Op [[18 oktober]] [[1944]] ferwoastge in bombardemint it sintrum fan Bonn. Dêr kamen mear as 4000 minsken by om it libben. Oan 'e ein fan de kriich wie 30% fan de gebouwen ferwoastge, dêr't 70% fan licht of swier skeind waarden en 30% folslein ferwoastge waarden. Op [[9 maart]] [[1945]] waard de stêd troch [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] troepen ferovere. Op [[28 maaie]] 1945 waard de stêd part fan de [[Britske besettingssône yn Dútslân|Britske besettingssône]]. [[Ofbyld:Bonn-wccb-hotel-fernsicht-27052015-05.jpg|thumb|De oerheidswyk mei it Sânberchtme op eftergrûn (2015)]] Bonn waard yn [[1949]] útroppen ta de foarriedige haadstêd fan de [[Bûnsrepublyk Dútslân (1949-1990)|Bûnsrepublyk]]. [[Berlyn]] koe op dat stuit as yn fjouweren ferparte stêd midden yn 'e [[Sovjet-besettingssône yn Dútslân|Sovjet-besettingssône]] dy funksje net ferfolje. Ek [[Frankfurt am Main]] wie gadingmakker om de foarriedige haadstêd te wurden. De foarsitter fan de Parlemintêre Ried, [[Konrad Adenauer]], dy't út it neie [[Keulen]] kaam, koe in mearderheid yn de [[Parlemintêre Ried]] foar Bonn as haadstêd oerhelje. De Britten hiene tasein Bonn yn't gefal dat it keazen waard los meitsje te sillen út harren besettingssône, wylst de Amerikanen foar Frankfurt dy tasizzing net dwaan koene, om't dêr in soad Amerikaanske ynstellings ûnderbrocht wiene.<ref>Erinnerungen, 1945-1953', door Konrad Adenauer, Stuttgart 1963</ref> Op [[10 oktober]] [[1981]] demonstrearren goed 250.000 minsken en op [[22 oktober]] [[1983]] goed 400.000 minsken yn Bonn tsjin it pleatsen fan nije Amerikaanske kearnraketten op Dútske boaiem. It wiene de grutste demonstraasjes oant doe ta yn 'e skiednis fan 'e Bûnsrepublyk. De haadstêdstatus bleau jilden oant de [[Dútske weriening|weriening fan Dútslân]] yn [[1990]], doe't Berlyn fannijs de haadstêd waard. Dêr waard dêrnei in soad praat oer as it nedich wêze soe dat it parlemint nei Berlyn ta ferhúzje soe. Yn 1999 ferhuzen de [[Bûnsdei]] en ferskate oare oerheidstsjinsten nei Berlyn. De [[Bûnsried (Dútslân)|Bûnsried]] die dat yn 2000. Seis ministearjes hawwe oant hjoed-de-dei lykwols Bonn oanholden as f$stigingsplak. Ek hawwe de ministearjes mei haadsit Berlyn in dependâns yn Bonn. ==Ekonomy== [[Deutsche Telekom]] en [[T-Mobile]],<ref>"[http://www.telekom.com/dtag/cms/content/dt/en/255634;jsessionid=4D01506824470D931FFD9BB00F37BDCA Deutsche Telekom facts and figures]." ''T-Mobile''. Rieplachte op 8 novimber 2009.</ref> [[Deutsche Post]], [[Haribo]], [[German Academic Exchange Service]] en [[SolarWorld]] hawwe harren haadkantoar yn Bonn. == Nijsgjirrichheden == * Akademyske keunstmuseum, it âldste museum fan Bonn yn in monumintaal gebou. * Villa Hammerschmidt, de amtswenning fan de Bûnspresidint. == Ferneamde ynwenners == * [[Ludwig van Beethoven]] <div align="center"> [[Ofbyld:BNPANOR2.jpg|border|750px]]<br /><font size="1">It sintrum fan Bonn</font> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Noardryn-Westfalen}} {{koördinaten|50_43_8_N_7_7_3_E_type:city_zoom:12_region:DE|50° 43' NB, 7° 7' EL}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] cq0mqg53r38lrgu35xm43lj4lehp3sn 0 19830 1228997 1228685 2026-04-29T12:22:24Z ~2026-26057-17 57876 1228997 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Sydney 2029 | ôfbylding = Montage of Sydney1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 5,312,000 <small>([[2020]])</small> | oerflak = 12.367 km&sup2; | befolkingstichtens = 380 km&sup2; | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{Flagge AU}} [[Austraalje (lân)|Austraalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nij Súd-Wales]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = Clover Moore | stêdsyndieling = 38 bestjoerlike distrikten <small>(LGA's)</small> | stifting = [[26 jannewaris]] [[1788]] | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +10 | simmertiid = [[UTC]] +11 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|33_51_36_S_151_12_34_E_type:city(746000)_region:AU-NSW|<small>33° 51′ SB, 151° 12′ EL</small>}} | webside = [http://www.cityofsydney.nsw.gov.au www.cityofsydney.nsw.gov.au] }} '''Sydney''' is de [[haadstêd]] fan de [[dielsteat]] [[Nij Súd-Wales]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], en is de grutste en âldste [[stêd]] yn it lân. Sydney hie 4.757.083 ynwenners by de folkstelling fan 2013 en mei stêdekloft alhiel 4.119.190 ynwenners. Sydney is net haadstêd fan Austraalje, dat is nammentlik [[Kanberra]]. == Demografy == === Befolking === 1800: 2540 ynwenners<br /> 1820: 12.000<br /> 1851: 39.000<br /> 1871: 206.800<br /> 1901: 487.900<br /> 1925: 1.039.000<br /> 2003: 4 [[miljoen]]<br /> 2006: 4,3 miljoen<br /> 2050: 6 miljoen (projeksje)<br /> == Underwiis == === Universiteiten === * [[Sydney University]] * [[Universiteit fan Nij-Súd-Wales]] * [[Macquarie University]] * [[Universiteit fan Súd-Sydney]] == Partnerstêden == * {{Flagge IT}} [[Florâns (stêd)|Florence]] ([[Itaalje]]) * {{Flagge CN}} [[Kanton (stêd)|Kanton]] ([[Sina]]) * {{Flagge JP}} [[Nagoya]] ([[Japan]]) * {{Flagge FR}} [[Parys]] ([[Frankryk]]) * {{Flagge IN}} [[Portsmouth (Ingelân)|Portsmouth]] ([[Feriene Keninkryk]]) * {{Flagge US}} [[San Francisco]] ([[Feriene Steaten]]) * {{Flagge KR}} [[Seoel]] ([[Súd-Korea]]), sûnt 1991 * {{Flagge JP}} [[Tokio]] (Japan) * {{Flagge NZ}} [[Wellington (stêd)|Wellington]] ([[Nij-Seelân]]) == Keppelings om utens == * [https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ City of Sydney Offisjeel webstee] * [https://www.sydney.com.au/ Sydney the Harbour City] [[Kategory:Sydney| ]] [[Kategory:Plak yn Nij-Súd-Wales]] [[Kategory:Plak stifte yn 1788]] pegs5fk73w510ceg36ypoz6exddelzk 1228998 1228997 2026-04-29T13:07:35Z ~2026-25958-40 57878 1228998 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Sydney | ôfbylding = Montage of Sydney1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 5,312,000 <small>([[2020]])</small> | oerflak = 12.367 km&sup2; | befolkingstichtens = 380 km&sup2; | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{Flagge AU}} [[Austraalje (lân)|Austraalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nij Súd-Wales]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = Clover Moore | stêdsyndieling = 38 bestjoerlike distrikten <small>(LGA's)</small> | stifting = [[26 jannewaris]] [[1788]] | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +10 | simmertiid = [[UTC]] +11 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|33_51_36_S_151_12_34_E_type:city(746000)_region:AU-NSW|<small>33° 51′ SB, 151° 12′ EL</small>}} | webside = [http://www.cityofsydney.nsw.gov.au www.cityofsydney.nsw.gov.au] }} '''Sydney''' is de [[haadstêd]] fan de [[dielsteat]] [[Nij Súd-Wales]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]], en is de grutste en âldste [[stêd]] yn it lân. Sydney hie 4.757.083 ynwenners by de folkstelling fan 2013 en mei stêdekloft alhiel 4.119.190 ynwenners. Sydney is net haadstêd fan Austraalje, dat is nammentlik [[Kanberra]]. == Demografy == === Befolking === 1800: 2540 ynwenners<br /> 1820: 12.000<br /> 1851: 39.000<br /> 1871: 206.800<br /> 1901: 487.900<br /> 1925: 1.039.000<br /> 2003: 4 [[miljoen]]<br /> 2006: 4,3 miljoen<br /> 2050: 6 miljoen (projeksje)<br /> == Underwiis == === Universiteiten === * [[Sydney University]] * [[Universiteit fan Nij-Súd-Wales]] * [[Macquarie University]] * [[Universiteit fan Súd-Sydney]] == Partnerstêden == * {{Flagge IT}} [[Florâns (stêd)|Florence]] ([[Itaalje]]) * {{Flagge CN}} [[Kanton (stêd)|Kanton]] ([[Sina]]) * {{Flagge JP}} [[Nagoya]] ([[Japan]]) * {{Flagge FR}} [[Parys]] ([[Frankryk]]) * {{Flagge IN}} [[Portsmouth (Ingelân)|Portsmouth]] ([[Feriene Keninkryk]]) * {{Flagge US}} [[San Francisco]] ([[Feriene Steaten]]) * {{Flagge KR}} [[Seoel]] ([[Súd-Korea]]), sûnt 1991 * {{Flagge JP}} [[Tokio]] (Japan) * {{Flagge NZ}} [[Wellington (stêd)|Wellington]] ([[Nij-Seelân]]) == Keppelings om utens == * [https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ City of Sydney Offisjeel webstee] * [https://www.sydney.com.au/ Sydney the Harbour City] [[Kategory:Sydney| ]] [[Kategory:Plak yn Nij-Súd-Wales]] [[Kategory:Plak stifte yn 1788]] ezydlmmx85b91rn271j5i67bdf3hshs 0 28543 1229071 1008198 2026-04-30T05:53:36Z RomkeHoekstra 10582 Dit artikel stie earst by de woidwodskippen, mar giet fral oer it histoaryske gebiet. De skiednis fan it histoaryske gebiet giet net hielendal lyk op mei dy fan it hjoeddeiske woiwodskip. Dêrom ha ik it mei hjir en dêr feroarings nei de artikels oer it hartochdom ferhûze. Der sieten ek in pear dingen yn dy't net hielendal klopten (Miesko I stoar bygelyks al yn 992, bedoeld waard syn pakesizzer Miesko II, dy't yn 1034 stoar). 1229071 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Mazowieckie płockie rawskie.png|thumb|Lizzing fan it histoaryske Mazoovje yn it hjoeddeiske Poalen]] '''Mazoovje''' ([[Poalsk]]: ''Mazowsze'') is in histoarysk gebiet yn sintraal-[[Poalen]], mei [[Warsjau]] as [[haadstêd]]. It histoaryske Mazoovje waard nei alle gedachten yn 'e 10e iuw foar it earst troch hartoch [[Mieszko I]] ferovere. Nei de dea fan syn pakesizzer Mieszko II yn 1034 ûntstie der in machtsfakuüm en waard Mazoovje ûnder lieding fan [[Miecław]] in skoft selsstannich. [[Kasimir I fan Poalen|Kasimir I]] oermastere it gebiet yn 1047 werom mei help fan Russyske troepen. Nei de dea fan [[Bolesław III fan Poalen|Bolesław III]] yn 1138 foel Poalen útinoar yn ferskate hartochdommen. Mazoovje kaam ûnder it bewâld fan in eigen takke fan 'e [[Piasten]]dynasty. Dizze hartoggen holden de macht yn hannen oant 1526, doe't de lêste Mazovyske Piast sûnder neiteam stoar en it gebiet folslein by it [[Keninkryk Poalen]] foege waard. Nei it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard Mazoovje it sintrum fan it autonome [[Kongres-Poalen]], mar nei de opstân fan 1831 waard it folslein troch it [[Russyske Ryk]] ynlive. Yn 1918, doe't Poalen syn ûnôfhinklikens weromkrige, waard it gebiet wer in kearnregio fan 'e nije republyk. It hjoeddeiske [[Mazoovje (woiwodskip)|woiwodskip Mazoovje]] waard op 1 jannewaris 1999 oprjochte troch de gearfoeging fan 'e eardere [[woiwodskip]]pen Warsjau, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce en Radom." {{Koördinaten|52_20_54_N_21_6_10_E_type:adm1st_region:PL-MZ|52° 20' NB, 21° 6' OL}} [[Kategory:Skiednis fan Poalen]] haymmu7hllos573kft5o4r31rjmka96 0 46506 1229002 1120958 2026-04-29T14:45:38Z Drewes 2754 1229002 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Kasteel Almere 2a.jpg|thumb|250px|''Kastiel Almeare'']] [[Ofbyld:Kasteel_Almere.JPG|thumb|''Tagong kastiel Almeare'']] '''Kastiel Almeare''' ([[Nederlânsk]]: ''Kasteel Almere'') is in [[kastiel]] yn oanbou yn de buert fan [[Almeare]] yn [[Flevolân]]. It is in hjoeddeiske ruïne. It bouwurk stiet oan de Alde Waterlandseweg yn [[Almeare Haven]] en is te sjen fan de rykswei [[Rykswei 6|A6]] ôf. De plannen foar it bouwen fan it kastiel binne út [[1999]]; de earste paal waard op [[15 septimber]] [[2000]] slein. De kosten fan it kastiel waarden yn it earstoan rûsd op 60 miljoen gûne, letter ferhege nei ƒ 120 miljoen. Troch finansjele problemen waard it bouprojekt yn [[2002]] stillein. Yn [[2005]] waard it projekt opkocht troch it dêrfoar oprjochte bedriuw Gravin (eigeners: J. van der Graaf en it bedriuw Vink). Njonken in hotel en in troulokaasje yn it kastiel wol Gravin ek huzebou op it terrein. Om it lêste mooglik te meitsjen is lykwols in wiziging fan it bestimmingsplan nedich. Yn 2008 besleat it gemeentebestjoer fan Almeare net yn te stimmen mei in foarstel dêrfoar. It ûntwerp fan it kastiel is baseare op it [[13e iuw|13e-iuwske]] [[Belgje|Belgyske]] kastiel [[kastiel Jemeppe|Jemeppe]] yn [[Hargimont]]. Der stiet lykwols net mear as in karkas yn rûchbou en is der gjin sprake fan bouaktiviteit. It pân lûkt alle jierren in soad toeristen en wurdt mei dêrom bewenne troch [[antykreak|antykreakers]]. Sûnt 2013 wiene der plannen om yn en om it kastiel hinne in attraksjepark mei de namme WitchWorld te bouwen. Yn oktober 2015 naam WitchWorld in opsje om it kastiel foar 20 miljoen euro fan Gravin BV te keapjen, mei in ûntsnappingsklausule as de plannen foar it attraksjepark finansjeel of polityk net rûnkomme soene. Omdat de finansiering fan it park yndie net realisearre wurde koe, kaam it net ta in werklike keap. Op 31 oktober koene besikers it kastiel fan tichtby besjen, der kamen tûzenen minsken. Yn novimber 2016 krigen de inisjatyfnimmers fan WitchWorld mear tiid om de finansiering te regeljen, mar yn oktober 2018 waard it hiele projekt stopset. Fanwege de gemeente Almeare hat keunstnerskollektyf [[Kamp Seedorf]] yn 2021 in keunstwurk makke fan de toer. Juny 2025 kamen der plannen nei bûten om it Kastiel dochs noch ôf te bouwen yn 'e midden fan in nije wenwyk. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.blikopnieuws.nl/bericht/8975 It 2005 nijsberjocht oer de trochstart] * [http://www.gooieneemlander.nl/nieuws/cultuur/cultuuralgemeen/article3032230.ece Het 2008 nijsberjocht oer de bestjoersbeslissing fan Almeare] *[http://www.telegraaf.nl/binnenland/2421791/__Kasteel_Almere_blijft_luchtkasteel__.html It 2008 nijsberjocht oer útstel en/of ferkeap fan it plan] * [[:nl:Kasteel Almere]] }} {{Koördinaten|52_20_53_N_5_14_51_E_type:landmark_scale:2000_region:NL|52° 20' 53" NB 5° 14' 51" EL}} [[Kategory:Bouwurk yn Almeare]] [[Kategory:Bouwurk út 2000]] gssbw901yax29zu3tec1zoyz9qfexu2 0 54206 1229022 1109749 2026-04-29T18:59:31Z Drewes 2754 It is in stobbe 1229022 wikitext text/x-wiki {{Stobbe|akteur}} {{Akteur | ôfbylding = PietEkel.jpg | ôfbyldingstekst = Piet Ekel | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Pieter Ekel | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[21 septimber]] [[1921]] | berteplak = [[Soest (Nederlân)|Soest]] | stoarn = [[28 juny]] [[2012]] | stjerplak = [[Soest (Nederlân)|Soest]] | regionale identiteit = | etnisiteit = | jierren aktyf = [[1950]]-[[2012]] | prizen = | webside = }} '''Pieter (Piet) Ekel''' ([[Soest (Nederlân)|Soest]], [[21 septimber]] [[1921]] – dêre, [[28 juny]] [[2012]]) wie in [[Nederlân]]ske [[akteur]] dy't benammen bekend wurden is troch syn kreaasje/rol as Malle Pietje yn de [[tillefyzjerige]] ''[[Swiebertje]]''. Fierders hat Ekel de stim fan de heit fan [[Calimero]] fertolke yn de tekenfilmrige en wurke er mei oan [[Loeki, Rieki en Wieki]] út de [[Biotex]][[reklame]]s. == Filmografy == === Tillefyzje === * De hoed (KRO, 1952/1953) * De leeuwerik (VPRO, 1958/1959) * Geld te geef (KRO, 1963/1964) * De terugkijker (KRO, 1964/1965) * Swiebertje (NCRV, 1968-1975) - as Malle Pietje * [[Calimero]] (1972) - de stim fan de heit fan Calimero ([[1972]]) * Het meisje met de blauwe hoed (NCRV, 1972/1973) * Twee onder één kap (VARA, 1973/1974) * Hollebolleboom (AVRO, 1975/1976) * Hof van Holland (VARA, 1975/1976) * Pipo en de Noorderzon (VARA, 1977/1978) * Pipo in West Best (VARA, 1979/1980) * De Poppenkraam (KRO, 1980/1981) * Schakels (TROS, 1982/1983) * [[Harold Lloyd]] (1983) - voice-oer * [[De Ep Oorklep Show]] (1987) - as stamgast === Film === * Op de Hollandse toer, Ingelske titel ''Going Dutch'' ([[1973]]) == [[Toaniel]] == * Schakels fan [[Herman Heijermans]] as Jacob Dulk ([[1980]]) == [[Harkspul]]en == * [[Apollo XXI - Het maanmysterie]] - Don * [[De gesluierde planeet]] - Don * [[Sprong in het heelal]] - Operatie Luna - Omropper BBC * Sprong in het heelal - Mars slaat toe - Marsiaan * [[Maannacht]] - Maander, de kompjûter * [[Paul Vlaanderen en het Milbourne-mysterie]] - Lucas * [[Een kwestie van vingerafdrukken]] - Feldwebel * [[Trigië]] - Imbala, ferteller == [[Literatuer]] == * Piet Ekel, '''n Luisterrijk verleden. Van hoorspel naar kijkspel''. Utert, Gopher Publishers, 2002 ISBN 90-517-9061-9 {{DEFAULTSORT:Ekel, Piet}} [[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]] [[Kategory:Nederlânsk harkspulakteur]] [[Kategory:Nederlânsk stimakteur]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Nederlânsk filmakteur]] [[Kategory:Nederlânsk kabaretier]] [[Kategory:Nederlânsk komyk]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzjeregisseur]] [[Kategory:Nederlânsk programmamakker]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzjeprodusint]] [[Kategory:Persoan berne yn 1921]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2012]] ldhw54r1fphrupuhrgyu01ek19bjsu7 3 55697 1229026 1228978 2026-04-29T19:36:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ Antwurd 1229026 wikitext text/x-wiki Foar âlder spul, sjoch: *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf1|Argyf1]] (oant en mei maaie 2015) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf2|Argyf2]] (juny 2015 – des. 2020) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf3|Argyf3]] (jann. 2021 – des. 2024) Oare te behâlden keppelings: *[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk/klad]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/útlizzerij posysjekaart|Utlizzerij posysjekaart]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/primaten|List primatenammen]] == Industrymole == Middei: Wat docht dy: DEFAULTSORT:Industrymole? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 jan 2025, 12.34 (CET) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Dat is om 'e alfabetisearring yn 'e kategoryen goed te krijen. De y wurdt yn 'e Fryske stavering beskôge as in foarm fan 'e i, en "yndustry" sille jo dan yn it Frysk wurdboek ek net ûnder de Y oan 'e ein fan it alfabet fine, mar by de i, nei bygelyks "ilestyk" en foar bygelyks "iverich". Mei DEFAULTSORT kinne jo de alfabetisearring fan in artikel yn 'e kategoryen oanpasse, dus yn dit gefal wol ik dat it alfabetisearre wurdt as stie der "industrymole". Itselde systeem brûke we ek foar fokalen mei diakrityske tekens, want letters as â, ê, ô, û en ú wurde troch it systeem fan dizze webside standert nei de Z alfabetisearre. Dus yn in kategory lykas Pleatslik wapen yn Fryslân soe it wapen fan Wâldsein dan nei it wapen fan bgl. Wiuwert alfabetisearre wurde. As jo it mei DEFAULTSORT dan alfabetisearje as stie der "Wapen fan Waldsein", dus sûnder kapke op 'e a, komt it op it korrekte plak yn 'e alfabetyske list te stean. :"DEFAULTSORT" betsjut "standert" (DEFAULT) "sortearje" (SORT). Dus as jo dat brûke, wurdt it yn alle kategoryen op de oanjûne manier alfabetisearre. Jo kinne ek yn ien of mear kategoryen in artikel op in ôfwikende manier alfabetisearje, bgl. Tsjerke fan Holwert. Yn 'e measte kategoryen kin dat sa sûnder mear opnommen wurde, mar yn in kategory as Tsjerke yn Fryslân kin it dan better ûnder Holwert as ûnder Tsjerke alfabetisearre wurde. Dat dogge jo dan sa: [Kategory:Tsjerke yn Fryslân|Holwert]. Dit wurket ek as jo foar de oare kategoryen DEFAULTSORT brûke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2025, 15.54 (CET) ::Tank. It wie de earste dei nei de fakânsje, en ik wie nocht net wekker. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 jan 2025, 13.32 (CET) == Goe ... == "Goedei" wie ek wol goed, hear. Mar "Goendei" is ek aardich. It is in stikje út in gedicht, tocht it, mar ik wit net at dat wer oerset is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 jan 2025, 10.25 (CET) :O, Sorry. Ik prebearje oer it algemien om kwa wurdgebrûk en stavering allinnich dingen te ferbetterjen dy't echt fout binne. Ik hâld der sels ek net fan as minsken myn wurdgebrûk 'ferbetterje' wylst der gjin flaters yn sitte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jan 2025, 21.09 (CET) == Spulmakker == [[Wolfgang Kramer]] had mear as 25 spulen makke dêr't yn alle gefallen 5 by binne dy't [[Spiel des Jahres]] wienen. Wat makket de [[:Kategory:Spultsje fan Wolfgang Kramer]] sa ûnwichtich? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 22 jan 2025, 09.48 (CET) :{{Ping|Mysha}} Tsja, dat is in kwestje fan persoanlike foarkar, tink ik. Ik haw noch nea fan de man heard en sowieso seit it idee fan 'e betinker fan in spultsje my neat. As jo dy kategory beslist hawwe wolle, dan is dat my fierders ek bêst. Jo meie sels trouwens ek gewoan de kategoryen oanmeitsje foar de troch jo skreaune artikels. Dat dogge alle oare meidoggers ek. As jo de boel as reade (net-oanmakke) keppelings stean litte, noegje jo út ta it fuortredigearjen fan sokke kategoryen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 jan 2025, 21.11 (CET) :: Ik sil ris sjen. By my komme dy kategory-keppelings net yn byld, of eins: al yn byld mar fierders net ûnderen as it bewurkfinster. Dat oant no ta hie ik oannaam dat it de kabouters wienen dy't soks dienen. Ofg dat oare meidoggers wienen as bots, dêr wit ik fierders neat fan. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::{{Ping|Mysha}} Nee, dêr binne gjin bots foar. Dat soe wol noflik wêze, mar nee. Drewes en ik hawwe hieltyd de kategoryen fan 'e troch jo oanmakke artikels berêden. No is dat oer it algemien net sa'n grutte muoite, mar as der ferskil fan ynsjoch is, kin dat liede ta in sitewaasje lykas juster, wêrby't ik in reade kategorykeppeling fuorthelje dêr't ik fan tink dat it net folle doel tsjinnet, wylst jo der hiel oars yn steane. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.35 (CET) == Wurk == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo tenei eefkes wachtsje wolle mei it bewurkjen oant ik "wurk" ferwidere ha? Der wurdt boppe it artikel útdruklik frege om gjin bewurkings út te fieren oant de side klear is, mar ik ha it al ferskillende kearen hân dat der nettsjinsteande dy warskôging dochs bewurkingen útfierd wurde. Ik hie it artikel oer de liuw mei sin noch iepen stean om 't ik der noch wat dinkjes oan dwaan moast. De korreksjes en feroaringen binne no by it opslaan ferlern gien om 't jo der al mei oan 'e gong west ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 jan 2025, 22.21 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Dat is hiel ferfelend, Romke, it spyt my. Ik hie allinnich de kategoryen even neirûn en wie net yn 'e rinnende tekst oan it redigearjen west. Ik tocht dat dat wol koe. Net dus. :Mar hoe kinne dy feroarings ferlern gien wêze by it opslaan? Dat snap ik net. Want as jo wat opslane en der hat ien tuskentroch wat opslein, dan krije jo in melding fan in editkonflikt en wurdt jo ferzje net opslein, dat is sa, mar dan wurdt ûnderoan op 'e side mei de melding fan it editkonflikt likegoed jo eigen ferzje noch werjûn yn in bewurkingsfinster. Dus dêrwei kinne jo dat gewoan wer kopiëarje. It is dêrnei fansels mear wurk om de tuskenlizzende edits mei te nimmen yn jo folgjende edit, mar der giet yn prinsipe gjin wurk ferlern. Ik krij de yndruk dat jo dat ûnderste bewurkingsfinster noch nea sjoen hawwe, dus fandêr dat ik jo derop wiis. :No haw ik sels noch even wat, want krekt as jo hie ik fan 'e jûn in flinke tebeksetter. Ik wie net sa bliid om te sjen dat jo mei de liuw oan 'e gong wiene, om't ik sels ek al in pear dagen oan in artikel oer de liuw wurkje. Dat koenen jo net witte fansels en ik hoopje dat it net liket as rekkenje ik jo wat oan, want dat is net sa. It is hjirre op 'e Wikipedy yn prinsipe "wa't it earst komt, dy't it earst mealt". Mar jo sille begripe dat ik flink siet te balen. Ik haw soks yn al dy jierren dat ik hjir aktyf bin ien kear earder hân, mei it artikel oer Afro-Amerikanen. Dat heucht my noch goed, want it is gewoan flink kloate. :Ik wit net hoe't jo artikels foar de Wikipedy meitsje, mar ik krij de yndruk dat jo dy hjir fan begjin oant ein op 'e Wikipedy yn it bewurkingsfinster skriuwe. Dêr kin ik my dus net mei rêde, dat ik skriuw myn spul hast altyd yn Word. As it ôf is, moat it fansels noch neilêzen en opladen wurde, mar dêr kom ik meastal net daliks oan ta. Dus, foltôge artikels komme by my op 'e kompjûter yn in mapke te stean oant ik tiid fyn om se op te laden nei de Wikipedy. Ik fertel dit allegearre by wize fan útlis foar myn folgjende fersyk. Soene jo de '''hoaleliuw''' en de '''Amerikaanske (hoale)liuw''' gewurde litte wolle as jo dy al net skreaun hawwe? Want dêr haw ik al artikels oer skreaun. Ik hoopje dat ik moarn tiid haw om teminsten ien fan beiden op te laden, mar dat is noch even de fraach, mei it wurk yn 'e echte wrâld en it berêden fan 'e húshâlding en it behearderswurk hjir op 'e Wikipedy. Ik hie it fan 'e jûn ek dwaan kinnen, wat tiid oangie, mar de kop stie my der net mear nei. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 02.43 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik skriuw yndied fuortendaliks yn it bewurkingsfinster. Doe't ik juster letter noch wat korreksjes en wat feroarings oanbrocht hie en it opsloech krige ik de melding dat se net opslein wurde koene om 't de tekst yntusken al troch in oare meiwurker bewurke wie. Op dat stuit wurdt it skerm by my blanko. Faaks stiet der bûten it skerm noch wat, mar dan soe ik de balke rjochts nei ûnder lûke moatte en dat ha'k yndied net dien. Hawar, it like my yn alle gefallen goed om eefkes by jo oan 'e belle te lûken om't it my al in pear kear earder barde. It is fansels sneu as jo oan 'e artikel wurkje en ik wie krekt wat earder mei itselde ûnderwerp. Soks treft min, mar ik lit de hoaleliuw en de Amerikaanske hoaleliuw gewurde. Ik tink dat ik noch oan 'e gong gean mei de '''Barbarijske liuw''', mar ik moat noch earne in boek ha oer útstoarne bisten dêr't er yn stiet en kin dat net fine. Dus dêr moat ik eefkes tsjin oan rinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 jan 2025, 08.23 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, sa is it krekt: der is in twadde bewurkingsfinster mei de troch jo skreaune tekst hielendal ûnderoan de side mei de melding fan it editkonflikt. Dat twadde bewurkingsfinster stiet yndie bûten it byldskerm as de melding ferskynt. As soks wer bart, moatte jo dus hielendal nei ûnderen scrolle oant jo net fierder kinne. Ik fyn it ek wol in ûnhandich systeem, want jo binne net de earste dy't soks oer de holle sjocht. Underwilens sil ik my tenei bedimje om net wer daliks de kategoryen nei te sjen op siden dêr't noch in wurkberjocht stiet. Ik bin bliid dat jo der even wat fan sizze, want ik wie my earlik sein fan gjin kwea bewust, dat ik wie moai trochgien mei dizze wurkwize. :::Oer de liuw: ja, dat is yndie sneu en frustrearjend foar my, mar nochris: dêr moatte jo jo net beswierd oer fiele. Ik stie earst ek yn bestân om my stil te hâlden, mar ik haw my letter betocht yn ferbân mei it koördinearjen fan 'e oare artikels. Ik lit de Barbarijske liuw gewurde. Binne jo noch fan doel om artikels oer oare kateftigen te skriuwen? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.55 (CET) ::::It makket my fierder neat, jo kinne gerêst fierder mei de kateftigen gean. Der is foar my noch wurk by de rûs mei de fûgels. En it kin sa wer wêze dat ik wer aardichheid oan wat oars krij.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 jan 2025, 11.01 (CET) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, der binne omtrint 10.000 fûgelsoarten, dat dêr kinne jo foarearst wol mei ta, mar oan 'e oare kant ''verandering van spijs doet eten''. Ik wol ek wolris in stikje oer in fûgel skriuwe, dat ik kin my foarstelle dat jo ek wolris in sûchdier behannelje wolle. Dat kin en wol ik jo net ûntsizze, allinnich, wat der earjuster barde, dat wol ik ek net wer. No ja, we moatte mar ris sjen hoe't it rint. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 20.58 (CET) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dit wie echt tafal en ticht te spikerjen is dat net. Om it risiko sa lyts mooglik te hâlden dat in oar jo foar is, soene jo dêrom it bêste jo wurk alfêst op wikipedy sette kinne mei de meidieling dat der noch oan wurke wurdt. By in aktueel barren is it risiko folle grutter dat meardere minsken mei itselde oan 'e slach geane en as it wurk dan noch in pear dagen op de kompjûter bliuwt stean, nimt it risiko mei de tiid ta dat in oar jo foar is mei it artikel.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 jan 2025, 10.17 (CET) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, dat hie ik ek al tocht, oars moat it sa mar sa't jo seine. It probleem dêrmei is fansels dat as je sa'n wurkberjocht pleatse, der ek binnen ôfsjenbere tiid in artikel opladen wurde moat. En dêr knelt de skoech wat, want ik haw juster ris even sjoen, mar ik haw dus noch in pear artikels oer films yn myn "wachtkeamermapke" stean dy't ik ferline jier al yn maaie skreaun haw. Dat komt sa: ik fyn it skriuwen fan in artikel folle leuker as it neilêzen en opladen. Dêr sjoch ik faak tsjinoan en dan sko ik it foar my út. Ik haw dat mapke alris hielendal leechmakke troch alle diene wurk op te laden en doe wie it de bedoeling dat ik tenei alles altyd daliks oplade soe, mar dat hat fjirtjin dagen duorre en doe stiene de earste artikels alwer yn 'e wacht. No ja, ik moat mar ris sjen hoe't ik it yn it ferfolch hawwe sil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 jan 2025, 20.38 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 jan 2025, 07.24 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Omneame == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Wolle jo der tenei by it omneamen om tinke dat as jo de ferkeard stavere side wiskje earst al de keppelingen oanpasse oan de ferbettere stavering, oars bedarret de omneamde side yn it neat. It is dat ik by [[Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1936]] ienienen konfrontearre waard mei in reade keppeling fan in artikel dat ik krekt derfoar skreaun hie, oars hie ik de earst kommende tiid net yn de rekken hân dat der mei it omneamen earne ferkeard gien wie. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.46 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} Jo hawwe hielendal gelyk. Dat doch ik ornaris ek, mar it is my niis glêd troch it sin gien. Sorry. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.48 (CET) ::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] kin ris in kear barre, gelokkich hie ik it hjoed rap yn 'e rekken. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.56 (CET) == Boarne == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] Jo ha by [[Ödön Zombori]] de kategoryen Argentynsk wrakseltrainer en Argentynsk persoan fan Hongaarsk komôf taheakke. Ha jo in boarne hjirfoar? As immen nei in oar lân emigrearret betsjut dat net daliks dat immen ek steatsboarger wurd fan dat lân. Bygelyks sa as dat by [[János Németh]] dy't nei Spanje ferfear al it gefal wie, dy is Spaansk steatsboarger wurden. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 feb 2025, 23.13 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} No, dat bin ik net mei jo iens. Emigrearje betsjut neffens my wol deeglik dat je boarger fan it nije lân wurde en de nasjonaliteit fan dat lân oannimme. As dat net sa is, soe ik it yn elts gefal oars formulearje, bgl. "Yn dat-en-dat jier gied er nei Argentynje ta te wurkjen" of sa. Yn dit gefal liket it my noch mear foar de hân lizzend om't Hongarije nei WO2 ûnder de kommunisten kaam. Alle Hongaren dy't doe nei it Westen giene, wurken foar it kommunistysk regear of it wiene flechtlingen. Yn acht nommen dat er pas yn 1985 weromgie, presys doe't glasnost en perestrojka de kommunistyske diktatuer wat draachberder begûnen te meitsjen, liek it my foar de hân lizzend dat er yn 'e tuskentiid yndie de Argentynske nasjonaliteit hie. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 feb 2025, 00.21 (CET) == Dieuwertje Blok == Soene jo (as @[[Drewes|Drewes]]) [[Dieuwertje Blok]] efkes in skoftke befeiligje kinne? Ik tink dat dit geklier mei de datum troch annonieme meidoggers efkes oanhâlden giet. Op de Nederlânske Wikipedy is de side fan 'e middei ek wer befeilige en sûnt die tiid is it geklier hjir begûn. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 mrt 2025, 22.12 (CET) :Al dien. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 mrt 2025, 03.35 (CET) == Open Database License == Goed, de oare kear wol ik wol sjen at ik dy lisinsje fine kin, mar ik nim oan dat as ik dy op [[Ofbyld:Wâldfeart.png|25px|[[Wâldfeart]]]] sjoen hie, en sjoen hie dat dat wie wat ik socht, dat ik dy dan wol keazen hie. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 apr 2025, 09.49 (CEST) :Wat jo dien hiene, wie ek gjin ramp, mar doe't ik ferline simmer alle ôfbydlings bylâns west haw, haw ik foar kaarten fan Open Street Map in spesjaal berjochtsje oanmakke mei in link nei mear ynformaasje spesifyk dêroer. (Sa't se dat op En: ek brûkten, seach ik.) By it opladen fan it ôfbyld stiet dy opsje yn it rolldown-menu fan 'e linsinsjemooglikheden as fyfde fan boppen. Ik haw it op 'e byfoege skermôfbylding oanjûn mei de reade pylk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 apr 2025, 20.52 (CEST) [[File:Printscreen Lisinsjemenu.jpg|right|1200px|]] {{clear}} == [[MediaWiki:Copyrightwarning2]] == Hello! Is this still in use? If yes you might want to change 3.0 to 4.0. [[Meidogger:MGA73|MGA73]] ([[Meidogger oerlis:MGA73|oerlis]]) 17 apr 2025, 13.48 (CEST) :Good evening. I don't think it's in use, but I'm not 100% sure what would happen if I deleted a system message, so I updated it anyway. Thanks for the warning. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 apr 2025, 21.39 (CEST) == Tangara == Ik lit de Fryske namme fan in fûgelskaai graach oan jo oer, want ik ha dêr yn 'e measte gefallen gjin inkeld doel oer. Mar ik ha eefkes wachte mei de beskriuwing fan it skaai ''Thraupis'', dy't jo de Fryske namme "echte tangaren" jûn ha. Ik seach nammentlik ek in skaai ''Tangara'' en liet doe yn my omgean of dat (fanwegen de namme) net de echte tangaren wêze moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2025, 11.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik hie ''Thraupis'' de echte tangaren neamt om't de famylje fan 'e tangarefûgels, ''Thraupidae'', nei dat skaai ferneamd is. Ik begryp jo riddenearring oangeande ''Tangara'' en dêr is beslist wat foar te sizzen. Dan moatte we in oare namme betinke foar ''Thraupis''. It skaai is neffens en: ferneamd nei in ûnidentifisearre fûgeltsje dat neamd wurdt troch de Aldgrykske wiisgear Aristoteles yn syn geskriften. Dêr sjitte we dus neat mei op. Ik sjoch dat de fûgels fan it skaai ''Thraupis'' allegearre wat blauwich binne en dat se dêrom yn Brazylje ''pipira-azul'' neamd wurde (''azul'' is Portegeesk foar blau). We soene se de blauwe tangaren neame kinne. Wat fine jo dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2025, 00.12 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ja, ik fyn dat bêst. Tige tank foar de útlis!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2025, 08.04 (CEST) == Ik haw wer eat mist == Ik hie dat <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki> ûnlêsber opnaam by [[On the Road]], foar at at immen de oardering oars hawwe woe. Mar no wit ik net wat it doel is om it al sichtber te meitsjen, mar krekt mei deselde namme as de titel? Kin ik dêr wat útlis by hawwe? " [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 20 mai 2025, 09.39 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Ja, ik snapte net wat jo dêrmei woene. Sa'n defaultsort is altyd al ûnsichtber, dus neffens my hat dat ûnsichtber meitsjen gjin sin. Wat de alfabetisearring oangiet: neffens my wurde dêrby allinnich lidwurden negearre. Dus as it boek ''The Road'' hjitten hie, dan hie by de defaultsort "Road, The" komme moatten te stean. Mar "On" is gjin lidwurd mar in foarsetsel, dus dit boek moat ûnder de O alfabetisearre wurde. Wêrom haw ik de defaultsort net hielendal fuorthelle? Wit ik eins net. Dat hie ek likegoed kinnen, dêr hawwe jo gelyk oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 mai 2025, 12.26 (CEST) :: Ja, dat wie in bytsje fan: "Ik kin it allegear net kwyt by de gearfetting, mar ik wit dat guon lju gauris myn defaultsort oanpasje, dat ik jou mar efkens oan wat ik ferwachtsje; dat jimme dat oanpasje kinne nei hoe it krekt weze moatten hie, of fuorthelje as it wier net nedich is." Mar at jo sizze dat it wier altiten allinnich om lidwurden is, dan kin ikdat ornaris fuortlittte. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: Ja, yn prinsipe allinnich as it earste wurd in lidwurd is. Der binne fansels oare gefallen dêr't je sa'n defaultsort ek by brûke kinne. Ik tink dan oan dingen as it boek ''[[1984 (boek)|1984]]'' fan George Orwell. Dat kinne je as sifers alfbetisearje, mar je kinne der ek in defaultsort mei ''nineteen eighty-four'' by sette of om't der in fertaling fan is "njoggentjin fjouwerentachtich". Mar foar it meastepart giet it yndie om 'e lidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 mai 2025, 01.11 (CEST) == Tanke == Good morning, dearest Ieneach fan 'e Esk, and thak you for your help in the new pages [[Nazario Pardini]] and [[Arena Metato]]. See you soon. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 10 jun 2025, 07.26 (CEST) == [[Palackattumala]] == Godd monring, dearest dearest Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, I ask you 3 minutes to access this new page anc correct my mistakes, please. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you soon [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 30 jul 2025, 10.50 (CEST) :Sorry, Rei Momo. I had an off day yesterday and didn't turn on my computer. I looked at your contribution just now and changed some things, but I think Drewes already did most of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 aug 2025, 02.17 (CEST) :: No problem, you have not to say sorry!!! Thank you very much for your visit!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 1 aug 2025, 08.33 (CEST) == Harry Verbeke == ik kwam op de nl deze saxofonist tegen en dacht in 1922 noemt niemand zijn kind Harry. Ik had het mis; hij heette François Harry. Ik heb nog wat gevonden over zijn muzikale achtergrond. De nl; en fy meldden dat hij op 11 april geboren zou zijn; het was echter een dag eerder. Op wikidata stond het al goed, ook op de de. Wil je het hier ook aanpassen. Het is in te zien via Alle Friezen, ook het blad Beatrijs uit de jaren zestig meldde de 10e als geboortedatum, groet van 1/2-Fries,[[Meidogger:Ceescamel|Ceescamel]] ([[Meidogger oerlis:Ceescamel|oerlis]]) 13 aug 2025, 11.19 (CEST) :{{Ping|Ceescamel}} Jazeker, dat doe ik even. Dank voor het aandragen van de verbeteringen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 aug 2025, 23.42 (CEST) == Disney == When was the last time you watched any Disney movies? I've added some bits to [[Encanto]], as it is my newest favorite. When do you plan to watch more Disney movies? Encanto airs on Freefourm every now and then. They've also shown other favorites of mine, like [[Frozen II]] and [[Brother Bear]]. Also, should Frozen II move to [[Frozen 2]] as was done in English? [[Wiki:Meidogger-bydragen/2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976|2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976]] 21 aug 2025, 23.42 (CEST) == Ofbyld:FrieslandVlag.png == Jo hawwe [[Ofbyld:FrieslandVlag.png]] fuorthelle, wylst it op [[Wikipedy:Koart_oersjoch]] noch keppele wie. Hoe grut wie dy flagge? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 sep 2025, 11.16 (CEST) :Minuskúl, miskien in heale by in fjirde sintimeter. It stikte hjir fan dy dingen, en dy haw ik allegearre fuortsmiten en ferfongen doe't ik ferline jier simmer alle ôfbyldings bylâns west haw. Dat haw ik net dien omdat ik it sa leuk fûn (it wie in rotputsje dêr't suver gjin ein oan kaam), mar omdat der fanút Wikimedia fragen wiene oer ús gebrûk fan ôfbyldings sûnder lisinsje. Ik haw de fuortsmiten ôfbyldings op alle siden dêr't se brûkt waarden earst ferfongen ear't ik se fuortsmiet. Op Wikipedy:Koart oersjoch, sa sjoch ik no wol, waard dat flachje twaris brûkt/neamt en dat hie ik dúdlik net troch en doe haw ik it mar ien kear ferfongen. As jo yn 'e rjochterkolom sjogge, stiet dêr net "FrieslandVlag.png", mar "Frisian flag.svg". Sa moat it yn 'e linkerkolom ek noch even feroare wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 sep 2025, 14.39 (CEST) :: Ik haw der dan earst mar in plaatsje op folle mjitten(?) yn setten om't: De grap wie fansels dat <nowiki>[[Ofbyld:Frisian flag.svg]]</nowiki> genôch wie. (It is wat núver, om't it ôfbyld nèt itselde is as de boarne.) Mar eins soenen wy no in plaatsje nedich binne wat net sa grut is, wat it ek is. Faaks [[fy:Ofbyld:Pompeblêd.svg]], as wy gjin lytser foarbyld hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::Dat formaat ha ik dochs mar efkes oanpast. Gewoane lêzers en begjinnende meidoggers sille it nea troch ha dat it plaatsje eins grutter is. By it brûken fan in flagge wurd meastentiids in berjocht brûkt. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 10 sep 2025, 21.20 (CEST) :::: Goed, dat haw ik der koart as kommentaar bysetten. Doch hie ik leaver eat as [[Ofbyld:Kladblok.png]], at dat net te betizend is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::::{{Ping|Mysha|FreyaSport}} As jo dat leaver hawwe, kin dat skoan. Der is gjin inkele reden dat dat foarbyld fan in ôfbyld in Fryske flagge wêze moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 11 sep 2025, 21.52 (CEST) :::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] It kinne om my alle ôfbylden wêze, it giet om in ôfbyld. Mar in ôfbyld mei Frysk tema is it moaiste op de Fryske Wikipedy. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 09.58 (CEST) :::::: Dêr is wat foar te sizzen. Ik haw der dan [[Ofbyld:Pompeblêd lyts.png]] foar makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::: {{Ping|Mysha|Ieneach fan &#39;e Esk}} In pompelblêd, prachtig, is krekt wat foar Koart Oersjoch. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 19.20 (CEST) :::::::: {{Ping|Mysha|FreyaSport}} Ik slút my dêrby oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 sep 2025, 20.29 (CEST) == Kentukky == *Yn it Frysk is ''Tegearre'' fêstlein mei krekt de betsjuttings oarsom: ''Mei in oar'' sprekt oer ien oar persoan, mar ''meiinoar'' wurdt brûkt foar gâns in troep; lju ''gearre'' binne minsken byelkoar, mar ''tegearre'' binne mar twa. Ornaris tink ik der om, mar yn oersettings fersin ik my gau noch. *Ik hie net tocht dat it Frysk in namme hie foar it [[gers]] op in oar [[kontinint]]. Ik hoopje, wy kinne der krekt wat mear oer sizze as ''[[Gers]] wat waakst yn [[Kentucky]]''. Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 24 sep 2025, 11.30 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Ornaris wurdt "tegearre" beskôge as de Fryske oersetting fan it Nederlânske ''samen''. Ik fyn it handiger om "tegearre" te beskôgjen as "met z'n tweeën", en "mei-inoar" as ''samen''. :Wat it gers oangiet: neffens de oanhef fan it artikel oer Kentucky op en: is de ''Bluegrass State''-bynamme ''in reference to Kentucky bluegrass, a species of grass introduced by European settlers, which has long supported the state's thoroughbred horse industry''. Dus it komt oarspronklik út Jeropa. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 sep 2025, 00.56 (CEST) == Grot == Ik haw dat systeem mei twa parten ierde, dyt dan wer yn ien part gearnaam wurde, net optocht. Dat hie ik oernaam fan in oar stik fan, ik nim oan, [[fy:Kategory:geografy|geografy]]. Ik ha der fierders gjin probleem mei; at yn de tekst fan de kategory mar stiet wat der krekt yn beskreaun wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 26 sep 2025, 12.55 (CEST) == [[Allahabad|Prayagraj]] == hello im sorry for not speaking Frysk . im a local Prayagrajan and i wonder why the Frysk of Wikipedia is amongst the only wikipedias, thats not recognizing the new name Prayagraj for the town. The renaming took place almost 1 decade earllier. when i look at the discus page (oerlis). there seems to be one outside wikipedia member who acts pro name change and one wikipedia member from inside Frysk who has a quarrell with the other member. it seems, that this is the main reason, why the inside guy doesnt acknolledge the fact, that the citys name has been [[Prayagraj]] for a long time. can this please be objectively discused == fergese apels == Ja hawwe myn [[Ofbyld:Apple icon.png]] fan <nowiki> {{Auteursrjocht Frijkaam}} ferbettere nei {{Auteursrjocht Frij}}</nowiki>. Dat liket better as wat ik hie, mar wat hie ik kieze moatten by it oanbieden om krekt dat risseltaat te krijen? Ik hie Frijkaam, mei in tige resinte oergong fan it frijkommen, keazen om't ik net seach wat in bettere kar wie foar: Trij ferskate soarten fan frij fan rjochten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 nov 2025, 09.44 (CET) :{{Ping|Mysha}} Jo hawwe gelyk, der ûntbriek in dúdlike omskriuwing fan dizze sitewaasje yn it keuzemenu. Ik haw it oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 nov 2025, 01.44 (CET) ::Tank. (Net krekt goed foar krekt dit besûndere gefal, mar better.) Allinnich: It liket dat der no stiet foar eigen wurk sûnder rjochten dat "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", wylst foar frij wurk fan oaren stiet dat : "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.". Kinne wy, foar it ferskil, de twadde kear "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn." sizze? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 nov 2025, 11.58 (CET) :::{{Ping|Mysha}} Tsja, dan soe der wer in nij berjocht oer auteursrjocht komme moatte en ik besykje dat eins in bytsje yn te damjen, want wat mear berjochten wat ûndúdliker it wurdt hokker jo wannear brûke moatte. As ik de tekst fan dit berjocht noris feroarje yn "De makker '''en/of rjochthawwende''' fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn", soe dat foar jo in oplossing wêze kinne? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 nov 2025, 22.36 (CET) ::::("Feroarje yn", liket my in Hollanisme. Fryler fynt it goed, mar ik soe sizze dat de "yn" dêr in lokaasje is. Mar goed, it is myn memmetaal net.) Ik wit net krekt wêrom it in berjocht mear wurdt as foar de twa opsjes ek wier twa beskriuwings binne. Mar as dat sa is, kinne dy twa opsjes da net gearnam wurde as "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", dêr wy net by neame at dy boarne de oanbieder is as net? (Is der in wurd 'taleverder' of soks?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 nov 2025, 12.37 (CET) :::::{{Ping|Mysha}} As ik jo goed begryp, giet it jo derom dat dejinge dy't alle rjochten frijjout net altyd ek de makker is. Mar om 'e rjochten frijjaan te kinnen, moat dy persoan wol de rjochthawwende wêze. Dus dêrom myn foarstel. "Boarne" fyn ik yn dizze kontekst net in gaadlike term foar in persoan (dan tink ik mear oan in anonime boarne yn 'e sjoernalistyk). "Taleverder" liket my in synonym ta foar "oanbieder". As jo leaver "oanbieder" hawwe as "rjochthawwende", kin dat om my ek wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 nov 2025, 22.57 (CET) :::::: Dy persoan is net altiten de makker; mar ik hie net spesyfyk frege om sa'n ûnderskie: At de beide opsjes mei ien oantsjutting en ien tekst te fangen binne, is dat my ek goed. Ik woe allinnich net hawwe dat wy in ûnderskie oanbiede tusken eigen en oanbean troch oaren, mar dat at de oanbieder dy kar dan makke hat, dat dan bliken docht dat de omskriuwing folút, krekt itselde is. De grûn fan de kar foar "boarne", wie dat dy frijlit at dy boarne ien persoan is, as in kollektyf. It is ïnkeld myn eigen ûnbehagen mei "ien en meardere is / binne" wat hjir spilet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Betsjuttings == Ik hie net sjoen dat dy side in haadside waard, yn stee fan in Wikipedy-side. Ik sjoch ek net hoe't ik tanke kin foar it rêden fan de side. Mar dochs efkes: Tank foar it oplossen fan it probeem. No moat ik alinnich noch fine hoe, as wa, at immen [[Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje]] oanpasje kin om [[Wikipedy:Betsjuttings]] op te nimmen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 des 2025, 13.10 (CET) :{{Ping|Mysha}} Gjin probleem, hear. En ik haw him der ek al even tusken setten by Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje (ûnder it kopke "In side skriuwe", dat liek my it gaadlikste plak ta). [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 12.32 (CET) :: Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Kaarte(n) == Eart wy trochgeande wizigings hawwe foar al as net in "-n": Kinne wy it earst iens wurde oer hoenear at der al in "n" komt: [[Wikipedy:Oerlisside#Kaarte?]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.51 (CET) :{{Ping|Mysha}} Ik haw antwurde op 'e oerlisside. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026, 20.33 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> :I don't think so. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 21.36 (CEST) 36s0yglkiz4bie2f35h87dzvz7ubgz8 0 95613 1229021 987253 2026-04-29T18:18:40Z Triggerhippie4 10709 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg]] → [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg]] Replace JPEG map with SVG, [[c:c:Commons:Transition to SVG]] 1229021 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- | style="width: 6%; text-align: left;" | [[Iuwskema|Milennia]]: | style="width: 8%; border-radius: 50%; background: #cf6;" | [[10e milennium f.Kr.|10^e f.Kr.]] | style="width: 8%; border-radius: 50%; background: #cf3;" | [[9e milennium f.Kr.|9^e f.Kr.]] | style="width: 14%; font-size: 119%; font-weight: bold; border-radius: 50%; background: #cf0;" | [[8e milennium f.Kr.|8^e milennium f.Kr.]] | style="width: 8%; border-radius: 50%; background: #cf3;" | [[7e milennium f.Kr.|7^e f.Kr.]] | style="width: 8%; border-radius: 50%; background: #cf6;" | [[6e milennium f.Kr.|6^e f.Kr.]]</includeonly><noinclude> {| width="650px" style="text-align: center; font-size: 80%; border-collapse: collapse;" {{Milennium-8}} |} It '''8e milennium f.Kr.''' of '''achtste milennium foar Kristus''' rûn fan [[1 jannewaris]] [[8000 f.Kr.]] oant [[31 desimber]] [[7001 f.Kr.]]. {| border="1" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse;border:1px solid" |----- height="30" bgcolor="#000" | colspan="5" align="center" valign="bottom" | <font size="3"; font color="white">'''iuwskema fan it 8e milennium f.Kr.'''</font> |----- | '''80e iuw f.Kr.''' <br><small>(8000-7901 f.Kr.)</small> | '''79e iuw f.Kr.''' <br><small>(7900-7801 f.Kr.)</small> | '''78e iuw f.Kr.''' <br><small>(7800-7701 f.Kr.)</small> | '''77e iuw f.Kr.''' <br><small>(7700-7601 f.Kr.)</small> | '''76e iuw f.Kr.''' <br><small>(7600-7501 f.Kr.)</small> |----- | '''75e iuw f.Kr.''' <br><small>(7500-7401 f.Kr.)</small> | '''74e iuw f.Kr.''' <br><small>(7400-7301 f.Kr.)</small> | '''73e iuw f.Kr.''' <br><small>(7300-7201 f.Kr.)</small> | '''72e iuw f.Kr.''' <br><small>(7200-7101 f.Kr.)</small> | '''71e iuw f.Kr.''' <br><small>(7100-7001 f.Kr.)</small> |} __NOTOC__ == Foarfallen == [[Ofbyld:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg|thumb|De [[Fruchtbere Healmoanne]] mei de wichtichste plakken om 7500 f.Kr. hinne]] == Berne == == Ferstoarn == ==Sjoch ek== *[[iuwskema]] {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|8th millennium BC}} }} [[Kategory:Tiid]] [[Kategory:Skiednis]] [[Kategory:Milennium]] b6jwpz3k64hjbhqapxkakcm15svu8ty 0 115634 1229003 1021308 2026-04-29T14:52:11Z Drewes 2754 border flagge 1229003 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Johann Karl Wilhelm Illiger | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flagge Herzogtum Braunschweig (1814-1830).svg|20px|border|]] [[Foarstedom Breunswyk-Wolfenbüttel|Breunswyksk]] | berne = [[19 novimber]] [[1775]] | berteplak = [[Breunswyk]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;([[Foarstedom Breunswyk-Wolfenbüttel|Breunswyk-Wolfenbüttel]]) | stoarn = [[10 maaie]] [[1813]] | stjerplak = [[Berlyn]] ([[Prusen]]) | etnisiteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px|border]] [[Dútsers|Dútsk]] | berop/amt = [[soölooch]], [[entomolooch]], <br>[[museum]]direkteur | aktyf as = [[publisist]], [[heechlearaar]] | jierren aktyf = [[1794]] – [[1813]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johann Karl Wilhelm Illiger''' ([[Breunswyk]], [[19 novimber]] [[1775]] – [[Berlyn]], [[10 maaie]] [[1813]]) wie in [[Dútslân|Dútsk]] [[biolooch]], [[heechlearaar]], [[publisist]] en [[museum]]direkteur. Hy hie him spesjalisearre yn 'e [[soölogy]] en yn 't bysûnder yn 'e [[entomology]]. ==Libben en karriêre== Illiger waard yn [[1775]] yn [[Breunswyk]], yn it doetiidske [[Foarstedom Breunswyk-Wolfenbüttel]], [[berne]] as de [[soan]] fan in [[keapman]]. Hy [[studearre]] ûnder de [[entomolooch]] [[Johann Hellwig]] en wurke letter oan 'e [[soölogy]]ske kolleksjes fan [[Johann Centurius Hoffmannsegg]]. Illiger waard oansteld as [[heechlearaar]] yn 'e soölogy en wie [[direkteur]] fan it Soölogysk Museum yn Berlyn (no it [[Humboldtmuseum]]) fan 'e oprjochting fan dat [[ynstitút]] yn [[1810]] oant syn ûntidich [[ferstjerren]] yn [[1813]], doe't er noch mar 37 [[jier]] âld wie. As [[publisist]] op it mêd fan syn [[berop|fakgebiet]] wie Illiger de [[auteur]] fan in grut tal [[artikel (publikaasje)|artikels]] en ek fan it [[boek]] ''Prodomus Systematis Mammalium et Avium'' ([[1811]]), wêryn't er it [[Linnaeus|linneeske systeem]] fan [[taksonomy]] op it mêd fan [[sûchdieren]] en [[fûgels]] by de tiid brocht. Mei dat wurk hied er in wichtige ynfloed op 'e ynfiering fan it begryp fan 'e [[famylje (taksonomy)|taksonomyske famylje]]. Fierders wied er ek [[redakteur]] fan it ''Magazin für Insektenkunde'', dat yn syn tiid wiid en siid bekend stie as "Illigers Tydskrift". Yn [[1811]] yntrodusearre Illiger it taksonomyske [[skift]] fan 'e [[slurfdieren]] (''Proboscidea'') foar de [[oaljefanten]], [[mastodont]]en en [[mammoeten]]. Ek beskreau er in [[ûndersoarte]] fan 'e [[walrus]], te witten de [[Pasifyske walrus]] (''Odobenus rosmarus divergens''). De [[illigerara]] of Illigers ara (''Promolius maracana'' <small>[[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]] 1816</small>), in [[soarte]] [[pappegaai]], en de [[brúnrêchtamarin|illigerbrúnrêchtamarin]] of Illigers brúnrêchtamarin (''Saguinus fuscicollis illigeri'' <small>[[Jacques Pucheran|Pucheran]] 1845</small>), in [[apen|ape-ûndersoarte]], binne nei Illiger ferneamd, en ek it [[botany]]ske [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Illigera]]'', út 'e famylje fan 'e [[aaifruchtbeameftigen]] (''Hernandiaceae''), draacht syn namme. ==Wurk== * 1794 – ''Beschreibung einiger neuer Käfer'', yn: ''Schneider's entomologisches Magazin'' * 1795 – ''Nachricht von einer in etlichten Gersten- und Haferfeldern um Braunschweig wahrscheinlich durch Insecten verursachten Verheerung'', yn: ''Braunschweigisches Magazin'' 50 * 1798 – ''Verzeichniß der Käfer Preußens'' * 1798 – ''Die Wurmtrocknis des Harzes'', yn: ''Braunschweigisches Magazin'' 49-50 * 1799 – ''Die Erdmandel'', in: ''Braunschweigisches Magazin'' 2 * 1800 – ''Versuch einer systematischen vollständigen Terminologie für das Thierreich und Pflanzenreich'' * 1802 – ''Zusätze und Berichte zu Fabricius Systema Eleutheratorum'', yn ''Magazin fur Insektenkunde'' 1. viii + 492 pp. (oanfollings en kommentaar op it ''Systema Eleutheratorus'' fan [[Johan Christian Fabricius]]) * 1804 – ''Über die südamerikanischen Gürtelthiere'', yn: ''Wiedemann's Archiv für die Zoologie'' * 1805 – ''Die wilden Pferde in Amerika'', yn: ''Braunschweigisches Magazin'' 7 * 1805 – ''Nachricht von dem Hornvieh in Paraguay in Südamerika'', yn: ''Braunschweigisches Magazin'' 15-16 * 1807 – ''Nachlese zu den Bemerkungen, Berichtigungen und Zusätzen zu Fabricii Systema Eleutheratorum'', yn ''Magazin für Insektenkunde'', 6:296-317 * 1807 – ''Vorschlag zur Aufnahme im Fabricischen Systeme fehlender Käfergattungen'', yn ''Magazin für Insektenkunde'' 6:318-350 * 1811 – ''Prodromus Systematis Mammalium et Avium'' * 1815 – ''Überblick der Säugthiere nach ihrer Vertheilung über die Welttheile'', ''Abh. K. Akad. Wiss. Berlin'', 1804-1811: 39-159 {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Karl_Wilhelm_Illiger ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Illiger, Johann Karl Wilhelm}} [[Kategory:Dútsk biolooch]] [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk entomolooch]] [[Kategory:Dútsk heechlearaar]] [[Kategory:Dútsk museumdirekteur]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Dútsk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1775]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1813]] 9jg747jylutiurdyu8hcqgsd2ls9b09 4 130860 1229039 1225942 2026-04-29T20:12:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Spesifyk nei lân */ + 1229039 wikitext text/x-wiki In '''ynfoboks''' is in tabel dy't rjochts boppe-oan in artikel stiet, dêr't de wichtichste gegevens oer it ûnderwerp fan it artikel yn fêstlein binne. In ynfoboks brûke mei, mar it hoecht net. It stiet lykwols oare meidoggers frij om letter in ynfoboks oan in artikel ta te foegjen as dêr net ien foar brûkt is, of om de brûkte ynfoboks te ferfangen troch ien dy't better funksjonearret. Ek stiet it eltsenien frij om sels in nije ynfoboks oan te meitsjen as der foar it oangeande ûnderwerp noch net ien bestiet, of as de besteande ynfoboks om de iene of oare reden net foldocht. {{TOCright}} ==Ynformaasje== ===Algemiene ynformaasje=== Algemiene ynformaasje oer it bouwen fan ynfoboksen, kin û.m. hjir fûn wurde: *[[Berjocht:Ynfoboks generyk]] ===Twa ynfoboksen ûnderinoar=== Yn guon gefallen kin it nedich of handich wêze om twa ynfoboksen yn ien artikel te brûken. As dy beide rjochts boppe-oan komme, drukt de twadde ynfoboks de rinnende tekst in stikje omleech en ûntstiet der boppe-oan it artikel in wytregel. Om dat foar te kommen, moatte de beide ynfoboksen "ferpakt" wurde yn in "wrapper", sadat it kompjûtersysteem it as ien grutte tabel sjocht. Dat giet sa:<br> '''<span style="color:blue;"><nowiki>{{wrapper}}</nowiki></span><br> <span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:red;">{{1e ynfoboks</span><br> <span style="color:red;">|1e ynfoboks</span><br> <span style="color:red;">|1e ynfoboks</span><br> <span style="color:red;">}}</span><br> <span style="color:blue;">'''|-</span><br> <span style="color:blue;">'''|'''</span><span style="color:green;">{{2e ynfoboks</span><br> <span style="color:green;">|2e ynfoboks</span><br> <span style="color:green;">|2e ynfoboks</span><br> <span style="color:green;">}}</span><br> <span style="color:blue;">'''|-</span><br> <span style="color:blue;">'''|}'''</span> <br> Yn dit foarbyld is de wrapper fet blau, de 1e ynfoboks read en de 2e ynfoboks grien. Tink derom dat de wrapper út 3 dielen bestiet: in stikje boppe-oan, in stikje tusken de beide ynfoboksen yn en in stikje ûnderoan. ==List fan ynfoboksen== ===Algemiene ynfoboksen=== *[[Berjocht:Ynfoboks generyk grien|Berjocht:Ynfoboks '''generyk grien''']] ===Astronomy & romtefeart=== *[[Berjocht:Universele ynfoboks planeet|Berjocht:Universele ynfoboks '''planeet''']] *[[Berjocht:Ynfoboks romtefeartmissy|Berjocht:Ynfoboks '''romtefeartmissy''']] ===Bouwurken=== *[[Berjocht:Ynfoboks bouwurk|Berjocht:Ynfoboks '''bouwurk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks brêge|Berjocht:Ynfoboks '''brêge''']] *[[Berjocht:Ynfoboks daam|Berjocht:Ynfoboks '''daam''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ferdivedaasjepark|Berjocht:Ynfoboks '''ferdivedaasjepark''']] *[[Berjocht:Ynfoboks fersoargingsplak|Berjocht:Ynfoboks '''fersoargingsplak''']] *[[Berjocht:Ynfoboks finzenis|Berjocht:Ynfoboks '''finzenis''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hindoetimpel|Berjocht:Ynfoboks '''hindoetimpel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks katedraal|Berjocht:Ynfoboks '''katedraal''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kastiel|Berjocht:Ynfoboks '''kastiel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kleaster|Berjocht:Ynfoboks '''kleaster''']] *[[Berjocht:Ynfoboks moskee|Berjocht:Ynfoboks '''moskee''']] *[[Berjocht:Ynfoboks museum|Berjocht:Ynfoboks '''museum''']] *[[Berjocht:Ynfoboks mûne|Berjocht:Ynfoboks '''mûne''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sikehûs|Berjocht:Ynfoboks '''sikehûs''']] *[[Berjocht:Ynfoboks synagoge|Berjocht:Ynfoboks '''synagoge''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Sirkwy|Berjocht:Ynfoboks '''Sirkwy''']] *[[Berjocht:Ynfoboks skutslûs|Berjocht:Ynfoboks '''skutslûs''']] *[[Berjocht:Ynfoboks stadion|Berjocht:Ynfoboks '''stadion''']] *[[Berjocht:Ynfoboks stasjon|Berjocht:Ynfoboks '''stasjon''']] *[[Berjocht:Ynfoboks swimbad|Berjocht:Ynfoboks '''swimbad''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegebou|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegebou''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tunnel|Berjocht:Ynfoboks '''tunnel''']] ===Ekonomy=== *[[Berjocht:Ynfoboks muntienheid|Berjocht:Ynfoboks '''muntienheid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ferfiermiddel|Berjocht:Ynfoboks '''ferfiermiddel''']] ===Etnyske groepen=== *[[Berjocht:Ynfoboks etnyske groep|Berjocht:Ynfoboks '''etnyske groep''']] *[[Berjocht:Ynfoboks etnyske groep (histoarysk)|Berjocht:Ynfoboks '''etnyske groep (histoarysk)''']] ===Eveneminten=== *[[Berjocht:Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid|Berjocht:Ynfoboks '''edysje hurdfytswedstriid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks evenemint|Berjocht:Ynfoboks '''evenemint''']] *[[Berjocht:Ynfoboks feestdei|Berjocht:Ynfoboks '''feestdei''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Formule 1 seizoen|Berjocht:Ynfoboks '''Formule 1 seizoen''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Formule 1 wedstriid|Berjocht:Ynfoboks '''Formule 1 wedstriid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje|Berjocht:Ynfoboks '''ynternasjonale fuotbalkompetysje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks PC|Berjocht:Ynfoboks '''PC''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Frouljus-PC|Berjocht:Ynfoboks '''Frouljus-PC''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sportevenemint|Berjocht:Ynfoboks '''sportevenemint''']] ===Film, telefyzje, radio & kompjûter=== *[[Berjocht:Ynfoboks fideospul|Berjocht:Ynfoboks '''fideospul''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks film|Berjocht:Universele ynfoboks '''film''']] *[[Berjocht:Ynfoboks mediafranchise|Berjocht:Ynfoboks '''mediafranchise''']] *[[Berjocht:Ynfoboks radioprogramma|Berjocht:Ynfoboks '''radioprogramma''']] *[[Berjocht:Ynfoboks software|Berjocht:Ynfoboks '''software''']] *[[Berjocht:Ynfoboks telefyzjeprogramma|Berjocht:Ynfoboks '''telefyzjeprogramma''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks telefyzjesearje|Berjocht:Universele ynfoboks '''telefyzjesearje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks telefyzje- en radiostjoerder|Berjocht:Ynfoboks '''telefyzje- en radiostjoerder''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Wikipedy|Berjocht:Ynfoboks '''Wikipedy''']] <small>(foar ferzjes fan 'e Wikipedy yn ferskillende talen)</small> ===Frije tiid=== *[[Berjocht:Universele ynfoboks sport|Berjocht:Universele ynfoboks '''sport''']] *[[Berjocht:Ynfoboks spul|Berjocht:Ynfoboks '''spul''']] ===Geografy=== ====Algemien==== *[[Berjocht:Ynfoboks archeologysk plak|Berjocht:Ynfoboks '''archeologysk plak''']] *[[Berjocht:Ynfoboks autodyk|Berjocht:Ynfoboks '''autodyk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks begraafplak|Berjocht:Ynfoboks '''begraafplak''']] *[[Berjocht:Ynfoboks berch|Berjocht:Ynfoboks '''berch''']] *[[Berjocht:Ynfoboks berchtme|Berjocht:Ynfoboks '''berchtme''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks bestjoerlike ienheid|Berjocht:Universele ynfoboks '''bestjoerlike ienheid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks distrikt (gebiet)|Berjocht:Ynfoboks '''distrikt (gebiet)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks doarpstabel|Berjocht:Ynfoboks '''doarpstabel''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks eilân|Berjocht:Ynfoboks '''eilân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks fiktyf lân|Berjocht:Ynfoboks '''fiktyf lân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks fulkaan|Berjocht:Ynfoboks '''fulkaan''']] *[[Berjocht:Ynfoboks haven|Berjocht:Ynfoboks '''haven''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet|Berjocht:Universele ynfoboks '''gebiet''']] <small>(foar alderhanne gebieten dy't net yn ien fan 'e boppesteande boksen passe)</small> **[[Berjocht:Universele ynfoboks gebiet (mei flagge)|Berjocht:Universele ynfoboks '''gebiet (mei flagge)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gebietsdiel|Berjocht:Ynfoboks '''gebietsdiel''']] <small>(bgl. foar eilannen)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks gemeente|Berjocht:Ynfoboks '''gemeente''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gletsjer|Berjocht: Ynboboks '''gletsjer''']] *[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân''']] **[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân (gjin flagge)|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân (gjin flagge)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân (koarte ferzje)|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân (koarte ferzje)''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks Yndianereservaat|Berjocht:Ynfoboks '''Yndianereservaat''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kaap|Berjocht:Ynfoboks '''kaap''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kanaal|Berjocht:Ynfoboks '''kanaal''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kuierpaad|Berjocht:Ynfoboks '''kuierpaad''']] *[[Berjocht:Ynfoboks lân 1|Berjocht:Ynfoboks '''lân 1''']] *[[Berjocht:Ynfoboks lân 2|Berjocht:Ynfoboks '''lân 2''']] *[[Berjocht:Ynfoboks lân (ferâldere)|Berjocht:Ynfoboks '''lân (ferâldere)''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks lofthaven|Berjocht:Ynfoboks '''lofthaven''']] *[[Berjocht:Ynfoboks lokaasje|Berjocht:Ynboboks '''lokaasje''']] <small>(jout poer en allinne de lokaasje op in posysjekaart wer, gjin oare ynfo mooglik)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks lokaasje plak|Berjocht:Ynfoboks '''lokaasje plak''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre basis|Berjocht:Ynfoboks '''militêre basis''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks natoergebiet|Berjocht:Universele ynfoboks '''natoergebiet''']] *[[Berjocht:Ynfoboks oerseesk gebietsdiel|Berjocht:Ynfoboks '''oerseesk gebietsdiel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks park|Berjocht:Ynfoboks '''park''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak (2026)|Berjocht:'''Ynfoboks plak (2026)''']] <small>(ûnderstipet sawol de tapassing fan ien as twa emblemen)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks plak (ferâldere)|Berjocht:Ynfoboks '''plak (ferâldere)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks polder|Berjocht:Ynfoboks '''polder''']] *[[Berjocht:Ynfoboks rivier|Berjocht:Ynfoboks '''rivier''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks see en mar|Berjocht:Universele ynfoboks '''see en mar''']] *[[Berjocht:Ynfoboks skiereilân|Berjocht:Ynfoboks '''skiereilân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks stêd|Berjocht:Ynfoboks '''stêd''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Universele ynfoboks stêd|Berjocht:Universele ynfoboks '''stêd''']] <small>(ek foar '''doarpen''')</small> **[[Berjocht:Ynfoboks stêd mei flagge|Berjocht:Ynfoboks '''stêd mei flagge''']] <small>(yn dizze ynfoboks is spesjaal romte makke foar in flagge en in wapen)</small> *[[Berjocht:Universele ynfoboks stedswyk|Berjocht:Universele ynfoboks '''stedswyk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Wrâlderfgoed|Berjocht:Ynfoboks '''Wrâlderfgoed''']] ====Spesifyk nei lân==== *[[Berjocht:Ynfoboks Amerikaanske steat|Berjocht:Ynfoboks '''Amerikaanske steat''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Amerikaanske Steat|Berjocht:Ynfoboks '''Amerikaanske Steat''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks Australyske steat|Berjocht:Ynfoboks '''Australyske steat''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks departemint Frankryk|Berjocht:Universele ynfoboks '''departemint Frankryk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dielgebiet Ruslân|Berjocht:Ynfoboks '''dielgebiet Ruslân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dielsteat Meksiko|Berjocht:Ynfoboks '''dielsteat Meksiko''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dielsteat Dútslân|Berjocht:Ynfoboks '''dielsteat Dútslân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dielsteat Eastenryk|Berjocht:Ynfoboks '''dielsteat Eastenryk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dielsteat fan Yndia|Berjocht:Ynfoboks '''dielsteat fan Yndia''']] *[[Berjocht:Ynfoboks regio Frankryk|Berjocht:Ynfoboks '''regio Frankryk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks regio fan Frankryk||Berjocht:Ynfoboks '''regio Frankryk''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gemeente Dútslân|Berjocht:Ynfoboks '''gemeente Dútslân''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks gemeente Grikelân|Berjocht:Universele ynfoboks '''gemeente Grikelân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks steat fan Meksiko|Berjocht:Ynfoboks '''steat fan Meksiko''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gemeente Nederlân 1|Berjocht:Ynfoboks '''gemeente Nederlân 1''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gemeente Nederlân 2|Berjocht:Ynfoboks '''gemeente Nederlân 2''']] *[[Berjocht:Ynfoboks gemeente Sweden|Berjocht:Ynfoboks '''gemeente Sweden''']] *[[Berjocht:Ynfoboks regio Itaalje|Berjocht:Ynfoboks '''regio Itaalje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks provinsje Kanada|Berjocht:Ynfoboks '''provinsje Kanada''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Landkreis|Berjocht:Ynfoboks '''Landkreis''']] *[[Berjocht:Ynfoboks lânskip Sweden|Berjocht:Ynfoboks '''lânskip Sweden''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''plak Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak Noarwegen|Berjocht:Ynfoboks '''plak yn Noarwegen''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak yn Ruslân|Berjocht:Ynfoboks '''plak yn Ruslân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak yn Súd-Afrika|Berjocht:Ynfoboks '''plak yn Súd-Afrika''']] *[[Berjocht:Ynfoboks plak Sweden|Berjocht:Ynfoboks '''plak yn Sweden''']] *[[Berjocht:Ynfoboks provinsje Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''provinsje Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks provinsje Noarwegen|Berjocht:Ynfoboks '''provinsje Noarwegen''']] *[[Berjocht:Ynfoboks provinsje Súd-Afrika|Berjocht:Ynfoboks '''provinsje Súd-Afrika''']] *[[Berjocht:Ynfoboks provinsje Sweden|Berjocht:Ynfoboks '''provinsje fan Sweden''']] *[[Berjocht:Ynfoboks woiwodskip Poalen|Berjocht:Ynfoboks '''woiwodskip Poalen''']] ===Godstsjinst=== *[[Berjocht:Ynfoboks bibelsk persoan|Berjocht:Ynfoboks '''bibelsk persoan''']] *[[Berjocht:Ynfoboks bisdom|Berjocht:Ynfoboks '''bisdom''']] *[[Berjocht:Ynfoboks feestdei|Berjocht:Ynfoboks '''feestdei''']] *[[Berjocht:Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje|Berjocht:Ynfoboks '''fiktyf of legindarysk personaazje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks godheid|Berjocht:Ynfoboks '''godheid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hindoetimpel|Berjocht:Ynfoboks '''hindoetimpel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hillige|Berjocht:Ynfoboks '''hillige''']] *[[Berjocht:Ynfoboks katedraal|Berjocht:Ynfoboks '''katedraal''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kleaster|Berjocht:Ynfoboks '''kleaster''']] *[[Berjocht:Ynfoboks libbensbeskôging|Berjocht:Ynfoboks '''libbensbeskôging''']] *[[Berjocht:Ynfoboks moskee|Berjocht:Ynfoboks '''moskee''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sillige|Berjocht:Ynfoboks '''sillige''']] *[[Berjocht:Ynfoboks synagoge|Berjocht:Ynfoboks '''synagoge''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegebou|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegebou''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegenoatskip 1|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegenoatskip 1''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegenoatskip 2|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegenoatskip 2''']] ===Iten en drinken=== *[[Berjocht:Ynfoboks drinken|Berjocht:Ynfoboks '''drinken''']] ===Keunst=== *[[Berjocht:Ynfoboks byld|Berjocht:Ynfoboks '''byld''']] *[[Berjocht:Ynfoboks museum|Berjocht:'''Museum''']] ===Literatuer=== *[[Berjocht:Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje|Berjocht:Ynfoboks '''Fiktyf of legindarysk personaazje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks literatuer|Berjocht:Ynfoboks '''literatuer''']] <small>(foar literêre wurken)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks tydskrift|Berjocht:Ynfoboks '''tydskrift''']] ===Loftfeart=== *[[Berjocht:Ynfoboks fleantúchtype|Berjocht:Ynfoboks '''fleantúchtype''']] ===Muzyk=== *[[Berjocht:Ynfoboks album|Berjocht:Ynfoboks '''album''']] *[[Berjocht:Ynfoboks band|Berjocht:Ynfoboks '''band''']] *[[Berjocht:Ynfoboks liet|Berjocht:Ynfoboks '''liet''']] *[[Berjocht:Ynfoboks single|Berjocht:Ynfoboks '''single''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sjonger of muzikant|Berjocht:Ynfoboks '''sjonger of muzikant''']] ===Natoer=== *[[Berjocht:Universele ynfoboks baktearjes|Berjocht:Universele ynfoboks '''baktearjes''']] *[[Berjocht:Ynfoboks bekend bist|Berjocht:Ynfoboks '''bekend bist''']] <small>(foar spesifike bisten dy't by namme bekend binne)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks bekend fossyl|Berjocht:Ynfoboks '''bekend fossyl''']] <small>(foar spesifike fossilen dy't by namme bekend binne)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks bistepopulaasje|Berjocht:Ynfoboks '''bistepopulaasje''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks bisteryk|Berjocht:Universele ynfoboks '''bisteryk''']] <small>(foar taksonomyske groepen fan it bisteryk)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks bistesoarte|Berjocht:Ynfoboks '''bistesoarte''']] *[[Berjocht:Ynfoboks biste-ûndersoarte|Berjocht:Ynfoboks '''biste-ûndersoarte''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks firus|Berjocht:Universele ynfoboks '''firus''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hinneras|Berjocht:Ynfoboks '''hinneras''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hynsteras|Berjocht:Ynfoboks '''hynsteras''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hûneras|Berjocht:Ynfoboks '''hûneras''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ierdbeving|Berjocht:Ynfoboks '''Ierdbeving''']] *[[Berjocht:Ynfoboks koweras|Berjocht:Ynfoboks '''koweras''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks natoergebiet|Berjocht:Universele ynfoboks '''natoergebiet''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks planteryk|Berjocht:Universele ynfoboks '''planteryk''']] <small>(foar taksonomyske groepen fan it planteryk)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks plantesoarte|Berjocht:Ynfoboks '''plantesoarte''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks skimmelryk|Berjocht:Universele ynfoboks '''skimmelryk''']] <small>(foar taksonomyske groepen fan it skimmelryk)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks skimmelsoarte|Berjocht:Ynfoboks '''skimmelsoarte''']] ===Oarloch en konflikt=== *[[Berjocht:Ynfoboks kriichsmachtdiel|Berjocht:Ynfoboks '''kriichsmachtdiel''']] <small>(foar lânmachten, marines, loftmachten, ensfh.)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêr|Berjocht:Ynfoboks '''militêr''']] <small>(foar militêren)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre basis|Berjocht:Ynfoboks '''militêre basis''']] *[[Berjocht:Ynfoboks militêr konflikt|Berjocht:Ynfoboks '''militêr konflikt''']] <small>(foar oarloggen, fjildslaggen, seeslaggen, ensfh.)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre ienheid 1|Berjocht:Ynfoboks '''militêre ienheid 1''']] <small>(foar rezjiminten, difyzjes en lytsere ienheden)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre ienheid 2|Berjocht:Ynfoboks '''militêre ienheid 2''']] <small>(idem)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks oanslach|Berjocht:Ynfoboks '''oanslach''']] <small>(foar terroristyske en moardoanslaggen)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks wapen|Berjocht:Ynfoboks '''wapen''']] <small>(foar wapens, benammen fjoerwapens en sa, mar ek swurden, messen, bilen, tanks, geskut, ensfh.)</small> ===Organisaasjes=== *[[Berjocht:Ynfoboks bedriuw|Berjocht:Ynfoboks '''bedriuw''']] *[[Berjocht:Ynfoboks bisdom|Berjocht:Ynfoboks '''bisdom''']] *[[Berjocht:Ynfoboks dieretún|Berjocht:Ynfoboks '''dieretún''']] *[[Berjocht:Ynfoboks feilichheidstsjinst|Berjocht:Ynfoboks '''feilichheidstsjinst''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ferdivedaasjepark|Berjocht:Ynfoboks '''ferdivedaasjepark''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ferfierder|Berjocht:Ynfoboks '''ferfierder''']] <small>(foar bedriuwen yn it iepenbier ferfier)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks finzenis|Berjocht:Ynfoboks '''finzenis''']] *[[Berjocht:Ynfoboks loftfeartmaatskippij|Berjocht:Ynfoboks '''loftfeartmaatskippij''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kriichsmachtdiel|Berjocht:Ynfoboks '''kriichsmachtdiel''']] <small>(foar lânmachten, marines, loftmachten, ensfh.)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre ienheid 1|Berjocht:Ynfoboks '''militêre ienheid 1''']] <small>(foar rezjiminten, difyzjes en lytsere ienheden)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks militêre ienheid 2|Berjocht:Ynfoboks '''militêre ienheid 2''']] <small>(idem)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks ministearje|Berjocht:Ynfoboks '''ministearje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks oerheidsynstânsje|Berjocht:Ynfoboks '''oerheidsynstânsje''']] **[[Berjocht:Ynfoboks oerheidsynstânsje (gjin flagge)|Berjocht:Ynfoboks '''oerheidsynstânsje (gjin flagge)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kabinet Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''kabinet Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij (ferâldere)|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij (ferâldere)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij Nederlân''']] **[[Berjocht:Ynfoboks politike partij Nederlân/sitten|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij Nederlân/sitten''']] *[[Berjocht:Ynfoboks reedrydploech|Berjocht:Ynfoboks '''reedrydploech''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sikehûs|Berjocht:Ynfoboks '''sikehûs''']] *[[Berjocht:Ynfoboks spoarweimaatskippij|Berjocht:Ynfoboks '''spoarweimaatskippij''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sportbûn|Berjocht:Ynfoboks '''sportbûn''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Sportklub|Berjocht:Ynfoboks '''Sportklub''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Sportklub2|Berjocht:Ynfoboks '''Sportklub2''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sportteam|Berjocht:Ynfoboks '''sportteam''']] <small>(spesifyk oanmakke foar Amerikaanske en oare ynternasjonale sportteams)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks stamme-organisaasje|Berjocht:Ynfoboks '''stamme-organisaasje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegenoatskip 1|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegenoatskip 1''']] *[[Berjocht:Ynfoboks tsjerkegenoatskip 2|Berjocht:Ynfoboks '''tsjerkegenoatskip 2''']] *[[Berjocht:Ynfoboks universiteit|Berjocht:Ynfoboks '''universiteit''']] *[[Berjocht:Ynfoboks organisaasje algemien|Berjocht:Ynfoboks '''organisaasje algemien''']] <small>(foar alle organisaasjes dy't net yn 'e boppesteande boksen passe)</small> ===Persoanen=== *[[Berjocht:Ynfoboks akteur|Berjocht:Ynfoboks '''akteur''']] *[[Berjocht:Ynfoboks arsjitekt|Berjocht:Ynfoboks '''arsjitekt''']] *[[Berjocht:Ynfoboks artyst of kabaretier|Berjocht:Ynfoboks '''artyst of kabaretier''']] *[[Berjocht:Ynfoboks band|Berjocht:Ynfoboks '''band''']] <small>(foar bands en muzykgroepen)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks bibelsk persoan|Berjocht:Ynfoboks '''bibelsk persoan''']] *[[Berjocht:Ynfoboks biografy|Berjocht:Ynfoboks '''biografy''']] <small>(dizze ynfoboks hellet syn gegevens op út Wikidata)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje|Berjocht:Ynfoboks '''fiktyf of legindarysk personaazje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks follyballer|Berjocht:Ynfoboks '''follyballer''']] *[[Berjocht:Ynfoboks fuotballer|Berjocht:Ynfoboks '''fuotballer''']] *[[Berjocht:Ynfoboks geastlike|Berjocht:Ynfoboks '''geastlike''']] *[[Berjocht:Ynfoboks hearsker of ealman|Berjocht:Ynfoboks '''hearsker of ealman''']] <small>(foar monargen en oare eallju)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks hillige|Berjocht:Ynfoboks '''hillige''']] *[[Berjocht:Ynfoboks keatser|Berjocht:Ynfoboks '''keatser''']] *[[Berjocht:Ynfoboks keunstner|Berjocht:Ynfoboks '''keunstner''']] *[[Berjocht:Ynfoboks koereur|Berjocht:Ynfoboks '''koereur''']] *[[Berjocht:Ynfoboks Koereur Formule 1 |Berjocht:Ynfoboks '''koereur Formule 1''']] *[[Berjocht:Ynfoboks krimineel|Berjocht:Ynfoboks '''krimineel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kristlik lieder|Berjocht:Ynfoboks '''kristlik lieder''']] *[[Berjocht:Ynfoboks militêr|Berjocht:Ynfoboks '''militêr''']] *[[Berjocht:Ynfoboks model|Berjocht:Ynfoboks '''model''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politikus|Berjocht:Ynfoboks '''politikus''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politikus Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''politikus Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks pornoakteur|Berjocht:Ynfoboks '''pornoakteur''']] <small>(wurdt brûkt foar eltsenien yn 'e seksyndustry)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks reedrider|Berjocht:Ynfoboks '''reedrider''']] *[[Berjocht:Ynfoboks regisseur of produsint|Berjocht:Ynfoboks '''regisseur of produsint''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sillige|Berjocht:Ynfoboks '''sillige''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sjonger of muzikant|Berjocht:Ynfoboks '''sjonger of muzikant''']] *[[Berjocht:Ynfoboks skriuwer|Berjocht:Ynfoboks '''skriuwer''']] *[[Berjocht:Ynfoboks skiedsrjochter|Berjocht:Ynfoboks '''skiedsrjochter''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sporter|Berjocht:Ynfoboks '''sporter''']] *[[Berjocht:Ynfoboks telefyzje- of radiopersoanlikheid|Berjocht:Ynfoboks '''telefyzje- of radiopersoanlikheid''']] *[[Berjocht:Ynfoboks persoan algemien|Berjocht:Ynfoboks '''persoan algemien''']] <small>(foar eltsenien dy't net yn ien fan 'e boppesteande boksen past)</small> ===Polityk=== *[[Berjocht:Ynfoboks Ferkiezing|Berjocht:Ynfoboks '''Ferkiezing''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politikus|Berjocht:Ynfoboks '''politikus''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politikus Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''politikus Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks presidintsferkiezing Feriene Steaten|Berjocht:Ynfoboks '''presidintsferkiezing Feriene Steaten''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ministearje|Berjocht:Ynfoboks '''ministearje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kabinet Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''kabinet Nederlân''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij (ferâldere)|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij (ferâldere)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij''']] *[[Berjocht:Ynfoboks politike partij Nederlân|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij Nederlân''']] **[[Berjocht:Ynfoboks politike partij Nederlân/sitten|Berjocht:Ynfoboks '''politike partij Nederlân/sitten''']] ===Prizen=== *[[Berjocht:Ynfoboks priis|Berjocht:Ynfoboks '''priis''']] <small>(foar prizen en ûnderskiedings)</small> ===Skiednis=== *[[Berjocht:Ynfoboks desennium|Berjocht:Ynfoboks '''desennium''']] *[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân (koarte ferzje)|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân (koarte ferzje)''']] <small>(dit is in âlde ynfoboks; leaver net mear brûke)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân''']] **[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lân (gjin flagge)|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lân (gjin flagge)''']] *[[Berjocht:Ynfoboks histoarysk lânsdiel|Berjocht:Ynfoboks '''histoarysk lânsdiel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks ierdbeving|Berjocht:Ynfoboks '''ierdbeving''']] *[[Berjocht:Ynfoboks militêr konflikt|Berjocht:Ynfoboks '''militêr konflikt''']] <small>(foar oarloggen, fjildslaggen, seeslaggen, ensfh.)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks ramp|Berjocht:Ynfoboks '''ramp''']] ===Skipfeart=== *[[Berjocht:Ynfoboks skip|Berjocht:Ynfoboks '''skip''']] *[[Berjocht:Ynfoboks skûtsje|Berjocht:Ynfoboks '''skûtsje''']] *[[Berjocht:Ynfoboks sylboat|Berjocht:Ynfoboks '''sylboat''']] ===Spoarwegen=== *[[Berjocht:Ynfoboks rôljend materieel|Berjocht:Ynfoboks '''rôljend materieel''']] *[[Berjocht:Ynfoboks spoarweimaatskippij|Berjocht:Ynfoboks '''spoarweimaatskippij''']] *[[Berjocht:Ynfoboks stasjon|Berjocht:Ynfoboks '''stasjon''']] ===Taal=== *[[Berjocht:Universele ynfoboks histoarysk taalstadium|Berjocht:Universele ynfoboks '''Histoarysk taalstadium''']] <small>(foar histoaryske taalstadia fan moderne talen, lykas it Aldfrysk of it Midingelsk)</small> *[[Berjocht:Universele ynfoboks taal|Berjocht:Universele ynfoboks '''taal''']] *[[Berjocht:Universele ynfoboks taalfamylje|Berjocht:Universele ynfoboks '''taalfamylje''']] ===Wittenskip=== *[[Berjocht:Ynfoboks bekend fossyl|Berjocht:Ynfoboks '''bekend fossyl''']] <small>(foar spesifike fossilen dy't by namme bekend binne)</small> *[[Berjocht:Ynfoboks elemint|Berjocht:Ynfoboks '''elemint''']] *[[Berjocht:Ynfoboks IPA|Berjocht:Ynfoboks '''IPA''']] *[[Berjocht:Ynfoboks kleur|Berjocht:Ynfoboks '''kleur''']] [[Kategory:Wikipedy]] [[Kategory:Ynfoboks| ]] iht48ygmcopjjpc6eio5qrb7hcol6iw 2 162779 1229020 1101040 2026-04-29T18:18:05Z James500 44476 Remove template 1229020 wikitext text/x-wiki {{Babel|en}} [[en:User:James500]] b167mzfa599c51y3hjzn4f18lk01tb1 0 189533 1229024 1223991 2026-04-29T19:25:02Z Klaasgroen 50943 Ynlieding ferbrede 1229024 wikitext text/x-wiki It '''evenredich oanpart''' of '''proporsjoneel oandiel''' is de wearde fan items dy't in entiteit ideaal fertsjinje of ûntfange soe. Yn [[ekonomy]], [[filosofy]] en sosjale karteory ferwiist it nei de totale wearde fan guod, boarnen of aktiva dêr't in persoan of groep rjocht op hat of in oanspraak op makket. Yn de polityk giet it om de ideale ferdieling fan sitten. == Earlike ferdieling fan sitten == === Partijen === Yn parlemintêre demokrasyen mei proporsjonele fertsjintwurdiging hat elke [[politike partij]] rjocht op sitten yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat it krigen hat. Dit probleem, wat ûntstiet as identike, ûndielbere items (sitten) ferdield wurde ûnder entiteiten, wurdt ek wol de sitferdieling neamd. ==== Formule ==== Bygelyks, yn evenredige fertsjintwurdiging basearre op in partijlistsysteem, is it evenredige sitoandiel fan in [[politike partij]] gelyk oan har stimmenoandiel fermannichfâldige mei it oantal beskikbere sitten. It ideale oantal sitten dat in partij krije soe is dêrom: <math> \text{Evenredich oanpart =} \frac{\text{Stimmen}_\text{partij}}{\text{Stimmen}_\text{totaal}} \cdot \text{Sitten}</math> As der 5 beskikbere sitten binne yn in gebiet mei 300 kiezers, en in partij krijt 106 stimmen, dan is it proporsjonele oandiel foar dy partij likernôch 1,77. Derneist kin deselde wearde krigen wurde troch it oantal stimmen foar in partij te dielen troch de kiesdieler. <math> \text{Evenredich oanpart =} \frac{\text{Stimmen}_\text{partij}}{\text{Kiesdieler}_\text{effektive stimmen}}</math> == Ofrûning== In proporsjoneel oandiel fan 1,77 moat fansels noch wol ôfrûne wurde om't ûndielber binne. Neffens de [[standertôfruning]] sil dit ornaris 2 wurde. De kwotumrigel seit dat de ôfrûning inkeld nei boppe of nei ûnderen ta plakfine moat. Dit resultearret yn in totaal fan 1 of 2 sitten. Wannear't in partij of regio mear of minder kriit as dat, wurdt de kwotumrigel skeind. Hjirmei komt de proporsjonaliteit fan 'e ferkiezingsútslach ûnder druk te stean om't oare partijen of regio's dan automatysk te min of folle sitten tawezen krije. == Effektive stimmen == De kiesdrompel spilet in wichtige rol by it berekkenjen fan de sitferdieling. Ofhinklik fan de brûkte metoade wurdt bepaald oft stimmen foar partijen dy't de drompel net helje, wol of net meiteld wurde. === Praktysk foarbyld === By de [[Twadde Keamerferkiezingen 2023|Twadde Keamerferkiezings fan 2023]] berikten 15 partijen de kiesdrompel. Dit resultearre yn in totaal fan 195.254 fergriemde stimmen . De ûndersteande tabel jout in oersjoch fan dizze ferdieling en de gefolgen foar it proporsjonele oanpart fan 'e partijen dy't de kiesdrompel wol helle hawwe. De 2,81 sitten foar de "oare partijen" wurde sa proporsjoneel mooglik werferdield ûnder de oerbleaune effektive stimmen. {| class="wikitable" |+Proporsjoneel oandiel yn 2023 ! Partij ! Oantal stimmen ! E.O. mei alle stimmen ! E.O. mei effektive stimmen |- ! PVV | 2.450.878 | 35.24 | 35.91 |- ! GL-PvdA | 1.643.073 | 23.62 | 24.07 |- ! VVD | 1.589.519 | 22.85 | 23.29 |- ! NSC | 1.343.287 | 19.31 | 19.68 |- ! D66 | 656.292 | 9.44 | 9.62 |- ! BBB | 485.551 | 6.98 | 7.11 |- ! CDA | 345.822 | 4.97 | 5.07 |- ! SP | 328.225 | 4.72 | 4.81 |- ! DENK | 246.765 | 3.55 | 3.62 |- ! PvdD | 235.148 | 3.38 | 3.45 |- ! FVD | 232.963 | 3.35 | 3.41 |- ! SGP | 217.270 | 3.12 | 3.18 |- ! CU | 212.532 | 3.06 | 3.11 |- ! Volt | 178.802 | 2.57 | 2.62 |- ! JA21 | 71.345 | 1.03 | 1.05 |- ! Oaren | 195.254 | 2.81 | - |- ! Som ! 10.432.726 ! 150 ! 150 |} == Degressive evenredigens == Yn in distriktstelsel hat elk [[kiesdistrikt]] rjocht op sitten yn ferhâlding ta syn befolking. Yn it Nederlânske kieskringestelsel is dit basearre op it oantal stimmen. Dit kin derta liede dat lytse regio's (lykas [[Karibysk Nederlân]]) hielendal gjin stim hawwe. Dêrom wurdt somtiden degressive evenredigens brûkt. Dit is it gefal yn 'e [[Jeropeeske Uny]] of de [[Feriene Steaten]]. Dit betsjut dat it stimrjocht net mear evenredich is oan de grutte fan 'e regio's, mar it garandearret wol dat elk lân of steat goed fertsjintwurdige is. Twa foarbylden út 'e EU binne Malta en Lúksemboarch, dy't lytser of like grut as Fryslân binne, mar 6 eigen fertsjintwurdigers krije. Nederlân en België krije bygelyks ek mear sitten as har evenredige oanpart. [[Kategory:Kiesstelsel]] [[Kategory:Ekonomy]] [[Kategory:Filosofy]] 5qu0pexr7vfwxju6o75fs2eelmhylhs 0 189717 1229065 1228943 2026-04-29T22:20:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229065 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske goudûle |Ofbyld= [[File:Barn_Owl_RWD_at_CRC3.jpg|250px]] |lûd=[[File:American Barn Owl Screech.flac|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') |Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') |Wittenskiplike namme= Tyto furcata |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: net beoardiele ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (Tyto furcata).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''Amerikaanske goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto furcata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel, dy't foarkomt yn in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], waard hiel lang as de westlike kloft [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De Amerikaanske goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] en [[brún]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De Amerikaanske goudûle is gjin [[bedrige soarte|bedrige]] fûgel. ==Taksonomy== De Amerikaanske goudûle waard yn [[1827]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Hiel lang waard derfan útgien dat de Amerikaanske goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. [[File:Tyto_alba_Lechuza_Barn_Owl_(9225735168).jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske goudûle yn 'e [[jûnsskimer]] yn 'e neite fan [[Sonsón]], yn it [[Kolombia]]anske departemint [[Antioquia (departemint)|Antioquia]].]] Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de Amerikaanske goudûle (''T.&nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. It is (anno 2026) skoan mooglik dat der yn 'e kommende jierren noch inkele ûndersoarten fan 'e Amerikaanske goudûle ôfspjalten wurde sille. Op basis fan 'e útkomsten fan DNA-ûndersyk stelden de [[ornitologen]] Claus König, Friedhelm Weick en Jan-Hendrik Becking al yn [[2009]] foar om 'e [[wytwjukgoudûle]] (''Tyto furcata furcata'') en de [[Kurasauske goudûle]] (''Tyto furcata bargei'') as selsstannige [[soarte]]n te erkennen. As dat barre soe, moat de [[wittenskiplike namme]] fan 'e Amerikaanske goudûle feroare wurde fan ''Tyto furcata'' yn ''Tyto tuidara'', mei't de namme ''Tyto furcata'' dan nei de wytwjukgoudûle giet. In trêde nije selsstannige soarte soe de noch ûnbeskreaune fariant fan [[Bonêre]] (de [[Bonêregoudûle]]) wêze kinne. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske goudûle rikt yn it noarden alhiel oant en mei it súdwestlike diel fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], de súdlike helte fan [[Vancouvereilân]] en it [[Ontarioskiereilân|Súdlik Skiereilân]] fan [[Ontario]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekt dizze fûgel inkeld yn 'e sintrale en noardlike [[Rocky Mountains]], op it noarden fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it westen fan 'e [[Grutte Marren]] en yn 'e sintrale en noardlike [[Appalachen]]. By 't [[simmer]] doarmje eksimplaren soms noardoan, en sporadysk wurdt der [[brieden (fûgels)|bret]] yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes [[Alberta]], [[Saskatchewan]], [[Manitoba]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes|Kustprovinsjes]]. Súdliker komt de Amerikaanske goudûle foar yn hiel [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]], [[Cozumel]] yn [[Meksiko]], de [[Baai-eilannen]] yn [[Hondoeras]] en de [[Peareleilannen]] yn [[Panama]] ynbegrepen. Ek it hiele [[fêstelân]] fan [[Súd-Amearika]], mei dêropta it eilân [[Fjoerlân]] foar de súdpnt fan it kontinint, hearre ta it areaal. It tichtbegroeide [[Amazônegebiet]] is gjin gaadlik [[biotoop]], en de fersprieding wie dêr earder tige fragmintarysk. Mar troch de [[ûntbosking]] liket de Amerikaanske goudûle dy regio no te kolonisearjen yn in mear opinoar oansletten fersprieding. [[File:Barn_Owl_Pyramid_Lake_1.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle [[fleanen]]d by de [[Piramidemar]] yn [[Nevada]].]] Yn it [[Karibysk Gebiet]] libbet dizze fûgel op [[Kuba]], [[Hispanjoala]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]] en de [[Bahama's]]. Hy ûntbrekt op [[Porto Riko]] en de noardlike [[Lytse Antillen]], mar is wol wer oanwêzich op 'e súdlike Lytse Antillen fan 'e eilannnen [[Barbûda]] (yn [[Antigûa en Barbûda]]) en [[Gûadelûp]] (in [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk]]) ôf nei it suden ta. De Amerikaanske goudûle libbet ek op [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Bonêre]]. Fierders komt dizze soarte foar op isolearre [[arsjipel]]len lykas [[Bermuda]], it [[Kolombia]]anske [[San Andres en Providencia]], de [[Galapagoseilannen]] en de [[Falklâneilannen]]. De Amerikaanske goudûle is troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn [[Hawaï]], dêr't er him no op alle grutte eilannen stevich fêstige hat. Hy kaam as ynvasive eksoat ek foar op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]], in eilân yn 'e [[Tasmansee]] dat ta [[Austraalje (lân)|Austraalje]] heart. De [[populaasje (biology)|populaasje]] dêre is ûnderwilens lykwols útrûge. [[File:American_Barn_Owl,_Bear_River,_Utah_(9637780911).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Utah]].]] ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske goudûle ferskilt op it mêd fan uterlik net neamensweardich fan 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[spanwiidte]] fan 'e [[wjuk]]ken bedraacht 80–95&nbsp;sm. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en oer it algemien ek ljochter fan [[kleur]]. It [[antlit]] fan 'e Amerikaanske goudûle hat in foarm dy't op in [[hert (figuer)|hert]] liket as de skiif dy't bekend is fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.). De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]], mei skerpe swarte [[kloer]]en oan 'e úteinen. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is gaak besprinzge mei dûnkerder spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en [[sturt]] hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur dêr't yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken oerhinne lizze. ==Biotoop== Amerikaanske goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]]. Kwa hichte bliuwt de Amerikaanske goudûle ornaris ûnder de 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], hoewol't er yn 'e [[tropen]] fan [[Súd-Amearika]] soms op hichten oant 3.000&nbsp;m waarnommen is. De Amerikaanske goudûle is net bysûnder [[skouwens|skou]] foar minsken oer, en makket gauris gebrûk fan minsklike struktueren as útsjochtpunt (bgl. in [[hikke]], [[stek]] of [[tillefoanpeal]]) en teffens as [[brieden (fûgels)|briedplak]] (bgl. in [[skuorre]] of [[hok]]). Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n of [[ikker]]s. [[File:Barn_Owl_(35701166825).jpg|right|thumb|220px|In Amerikaanske goudûle [[sliep|dodzjend]] yn in [[skuorre]].]] ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske goudûle in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] en by ljochtskyndei rêst hâldt. Om him te rêden yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] brûkt er yn it foarste plak syn [[gehoar]], hoewol't er by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]] ek treflik [[sjen]] kin. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. De mearderheid fan 'e Amerikaanske goudûlen is tige honkfêst en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. [[Utfleanen]]de [[jeugd|juvenilen]] tsjogge ornaris wol in flink ein fan har berteplak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[evolúsjonêr]] bedoeld is om [[yntylt]] tsjin te gean. Mar nei't se har earne nei wenjen setten hawwe, bliuwe se dêr. Oer it algemien lizze sokke fêstigingsplakken yn 'e [[Feriene Steaten]] 80–320&nbsp;[[km]] fan it berteplak ôf, mei útsûnderlike útsjitters nei in dokumintearre maksimum fan 1,760&nbsp;km. [[File:A_native_barn_owl._Photo_taken_at_Bird_Fest_on_December_5,_2015._(081bee84-1dd8-b71b-0bc1-bff011d933ed).jpg|left|thumb|250px|In nuete Amerikaanske goudûle by in presintaasje.]] De rop fan 'e Amerikaanske goudûle klinkt net as it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. De fûgels hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal en gefjochten mei soartgenoaten dy't har territoarium binnenkringe, komme frijwol net foar. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy fan 'e Amerikaanske goudûle is om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat bart yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Sa kinne Amerikaanske goudûlen har [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme, nei't se dy foar it meastepart op it gehoar opspoard hawwe. Wannear't se de posysje fan in proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op. Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]] en it [[Karibysk Gebiet]] kinne Amerikaanske goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar yn [[Noard-Amearika]] falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Amerikaanske goudûlen binne ornaris [[monogaam]]; se foarmje pearkes dy't byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. It [[nêst (fûgels)|nêstplak]] kin in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in [[skoarstien]] wêze, of in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteande [[wente]]. Amerikaanske goudûlen nêstelje op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] troch de [[waskbear]] (''Procyon lotor'') foar te kommen, dat in earsten [[klimmen|klimmer]] is. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]], lichtlik [[ovaal|ovale]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden wurdt dien troch it wyfke, wylst it mantsje foar har jaget en har fretten bringt. [[File:Tyto_furcata,_three_chicks_hissing_and_clicking,_USA.ogv|right|thumb|250px|Trije Amerikaanske goudûlepiken siizje en klikke om in ynkringer (de fotograaf) te ferdriuwen.]] De briedtiid duorret likernôch 30&nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. De piken binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Mei 20&nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei likernôch 40&nbsp;dagen binne de piken like grut as har [[âlden]], en mei 60–65&nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende [[moanne (tiid)|moanne]] leare se fan 'e mem hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in Amerikaanske goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&nbsp;[[jier]]. [[File:Tyto_furcata_and_Euphagus_cyanocephalus.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Kalifornje]] wurdt ferjage troch in [[brewertroepiaal]] (''Euphagus cyanocephalus'').]] ==Fretten== De Amerikaanske goudûle is in [[hyperkarnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren, wêrby't it benammen giet om [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''&nbsp;spp.). Pipermûzen (gjin kjifdieren, mar ynstee besibbe oan 'e [[stikelbargen]] en de [[mollen (famylje)|mollen]]) binne de op ien nei meast fretten proaien. Njonken sûchdieren makket de Amerikaanske goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. [[Dauwjirm]]s wurde lykwols net fretten, sels as se in protte foarkomme wylst normale proaien krap binne. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Amerikaanske goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Yn it foarste plak giet it dêrby yn [[Noard-Amearika]] om 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en yn [[Súd-Amearika]] om 'e [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus''). Fierders kin men tinke oan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana''). Dêrnjonken wurde Amerikaanske goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus'') en de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). [[File:Starr_070621-7460_Acacia_mearnsii.jpg|right|thumb|250px|In [[eksoat|yntrodusearre]] Amerikaanske goudûle op [[Maui]] yn [[Hawaï]].]] ==Status== De Amerikaanske goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Mids [[tweintichste iuw]] wie der in perioade fan populaasjeynsakking troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]], dat him troch [[sekundêre fergiftiging]] fia it [[fiedselstring]] ek yn 'e [[lichem (biology)|lichems]] fan Amerikaanske goudûlen opheape. Yn guon gebieten dêr't in protte [[bou (lânbou)|bou]] plaktfynt, is de soarte noch altyd net wer alhiel by de wâl opklaud. Yn sân [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwestlike]] steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] stiet de Amerikaanske goudûle dêrom as bedrige soarte te boek. ==Undersoarten== Der binne 10 <small>(stân fan saken yn 2021)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''): *de Amazônegoudûle (''T. f. hellmayri'' <small>[[Ludlow Griscom|Griscom]] & [[James Cowan Greenway|Greenway]], 1937</small>) <small>(it [[Amazônegebiet]] benoarden de rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]]; it ûnderskie fan 'e Súdamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. tuidara'' is twifelich)</small> *de Andesgoudûle (''T. f. contempta'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1898</small>) <small>(de noardlike [[Andes]] fan westlik [[Fenezuëla]] fia eastlik en sintraal [[Kolombia]], oant yn [[Perû]])</small> *de Baai-eilânske goudûle (''T. f. bondi'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>([[Roatán]] en [[Guanaja]] yn 'e [[Baai-eilannen]] foar de [[Karibysk Gebiet|Karibyske]] kust fan [[Hondoeras]]; it ûnderskie fan 'e Noardamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. pratincola'' is twifelich)</small> *de Galapagosgoudûle (''T. f. punctatissima'' <small>[[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1838</small>) <small>(de [[Galapagoseilannen]])</small> *de Juventudgoudûle (''T. f. niveicauda'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>(it [[Isla de la Juventud]] yn westlik [[Kuba]]; it ûnderskie fan 'e wytwjukgoudûle ''T.&nbsp;f. furcata'' is twifelich)</small> *de [[Kurasauske goudûle]] (''T. f. bargei'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1892</small>) <small>([[Kurasau]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> *de Middenamerikaanske goudûle (''T. f. guatemalae'' <small>[[Robert Ridgway|Ridgway]], 1874</small>) <small>(súdlik [[Meksiko]] fia [[Midden-Amearika]] oant yn noardwestlik [[Kolombia]]; ek op 'e [[Peareleilannen]])</small> *de Noardamerikaanske goudûle (''T. f. pratincola'' <small>[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1838</small>) <small>(de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] útsein de sintrale [[Rocky Mountains]] en de sintrale en noardlike [[Appalachen]], mei dêropta súdlik [[Britsk-Kolumbia]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], de [[Bahama's]] en [[Bermuda]]; as [[eksoat]] ek yn [[Hawaï]] en yn it ferline op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]])</small> *de Súdamerikaanske goudûle (''T. f. tuidara'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1829</small>) <small>([[Súd-Amearika]] beëasten de [[Andes]] en besuden de [[Amazône (rivier)|Amazône]])</small> *de [[wytwjukgoudûle]] of Karibyske goudûle (''T. f. furcata'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], mooglik ek yn 'e [[Bahama's]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> Dêrnjonken is bekend dat der in noch ûnbeskreaune ûndersoarte libbet op it Karibyske eilân [[Bonêre]]: de [[Bonêregoudûle]] (''T.&nbsp;f.'' ssp.). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_barn_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tyto furcata}} }} {{DEFAULTSORT:Amerikaanske goudule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goudûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn Hawaï]] [[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]] 9jfu1xu3q1sy2lupk80no3merju7k8b 1229067 1229065 2026-04-29T22:46:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229067 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske goudûle |Ofbyld= [[File:Barn_Owl_RWD_at_CRC3.jpg|250px]] |lûd=[[File:American Barn Owl Screech.flac|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') |Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') |Wittenskiplike namme= Tyto furcata |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: net beoardiele ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske goudûle (Tyto furcata).png|center|250px]] <small>{{Color box|#008000}} lânseigen fersprieding <br>{{Color box|#FF0000}} yntrodusearre troch de minske as [[eksoat]]</small> }} De '''Amerikaanske goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto furcata'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel, dy't foarkomt yn in útstrutsen [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], waard hiel lang as de westlike kloft [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De Amerikaanske goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] en [[brún]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De Amerikaanske goudûle is gjin [[bedrige soarte|bedrige]] fûgel. ==Taksonomy== De Amerikaanske goudûle waard yn [[1827]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Nederlân]]ske [[soölooch]] [[Coenraad Jacob Temminck]]. Hiel lang waard derfan útgien dat de Amerikaanske goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. [[File:Tyto_alba_Lechuza_Barn_Owl_(9225735168).jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske goudûle yn 'e [[jûnsskimer]] yn 'e neite fan [[Sonsón]], yn it [[Kolombia]]anske departemint [[Antioquia (departemint)|Antioquia]].]] Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de Amerikaanske goudûle (''T.&nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de [[eastlike goudûle]] (''T.&nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. It is (anno 2026) skoan mooglik dat der yn 'e kommende jierren noch inkele ûndersoarten fan 'e Amerikaanske goudûle ôfspjalten wurde sille. Op basis fan 'e útkomsten fan DNA-ûndersyk stelden de [[ornitologen]] Claus König, Friedhelm Weick en Jan-Hendrik Becking al yn [[2009]] foar om 'e [[wytwjukgoudûle]] (''Tyto furcata furcata'') en de [[Kurasauske goudûle]] (''Tyto furcata bargei'') as selsstannige [[soarte]]n te erkennen. As dat barre soe, moat de [[wittenskiplike namme]] fan 'e Amerikaanske goudûle feroare wurde fan ''Tyto furcata'' yn ''Tyto tuidara'', mei't de namme ''Tyto furcata'' dan nei de wytwjukgoudûle giet. In trêde nije selsstannige soarte soe de noch ûnbeskreaune fariant fan [[Bonêre]] (de [[Bonêregoudûle]]) wêze kinne. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske goudûle rikt yn it noarden alhiel oant en mei it súdwestlike diel fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], de súdlike helte fan [[Vancouvereilân]] en it [[Ontarioskiereilân|Súdlik Skiereilân]] fan [[Ontario]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] ûntbrekt dizze fûgel inkeld yn 'e sintrale en noardlike [[Rocky Mountains]], op it noarden fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]], yn it westen fan 'e [[Grutte Marren]] en yn 'e sintrale en noardlike [[Appalachen]]. By 't [[simmer]] doarmje eksimplaren soms noardoan, en sporadysk wurdt der [[brieden (fûgels)|bret]] yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes [[Alberta]], [[Saskatchewan]], [[Manitoba]], [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes|Kustprovinsjes]]. Súdliker komt de Amerikaanske goudûle foar yn hiel [[Meksiko]] en [[Midden-Amearika]], [[Cozumel]] yn [[Meksiko]], de [[Baai-eilannen]] yn [[Hondoeras]] en de [[Peareleilannen]] yn [[Panama]] ynbegrepen. Ek it hiele [[fêstelân]] fan [[Súd-Amearika]], mei dêropta it eilân [[Fjoerlân]] foar de súdpnt fan it kontinint, hearre ta it areaal. It tichtbegroeide [[Amazônegebiet]] is gjin gaadlik [[biotoop]], en de fersprieding wie dêr earder tige fragmintarysk. Mar troch de [[ûntbosking]] liket de Amerikaanske goudûle dy regio no te kolonisearjen yn in mear opinoar oansletten fersprieding. [[File:Barn_Owl_Pyramid_Lake_1.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle [[fleanen]]d by de [[Piramidemar]] yn [[Nevada]].]] Yn it [[Karibysk Gebiet]] libbet dizze fûgel op [[Kuba]], [[Hispanjoala]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]] en de [[Bahama's]]. Hy ûntbrekt op [[Porto Riko]] en de noardlike [[Lytse Antillen]], mar is wol wer oanwêzich op 'e súdlike Lytse Antillen fan 'e eilannnen [[Barbûda]] (yn [[Antigûa en Barbûda]]) en [[Gûadelûp]] (in [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk]]) ôf nei it suden ta. De Amerikaanske goudûle libbet ek op [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Bonêre]]. Fierders komt dizze soarte foar op isolearre [[arsjipel]]len lykas [[Bermuda]], it [[Kolombia]]anske [[San Andres en Providencia]], de [[Galapagoseilannen]] en de [[Falklâneilannen]]. De Amerikaanske goudûle is troch de [[minske]] as [[eksoat]] yntrodusearre yn [[Hawaï]], dêr't er him no op alle grutte eilannen stevich fêstige hat. Hy kaam as ynvasive eksoat ek foar op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]], in eilân yn 'e [[Tasmansee]] dat ta [[Austraalje (lân)|Austraalje]] heart. De [[populaasje (biology)|populaasje]] dêre is ûnderwilens lykwols útrûge. [[File:American_Barn_Owl,_Bear_River,_Utah_(9637780911).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Utah]].]] ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske goudûle ferskilt op it mêd fan uterlik net neamensweardich fan 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei trochinoar in totale lichemslingte fan 33–39&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[spanwiidte]] fan 'e [[wjuk]]ken bedraacht 80–95&nbsp;sm. Der bestiet in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze soarte, mei't de [[mantsje]]s yn trochsneed likernôch 10% lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en oer it algemien ek ljochter fan [[kleur]]. It [[antlit]] fan 'e Amerikaanske goudûle hat in foarm dy't op in [[hert (figuer)|hert]] liket as de skiif dy't bekend is fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.). De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[tean]]nen hawwe in [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[kleur]], mei skerpe swarte [[kloer]]en oan 'e úteinen. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is faak besprinzge mei dûnkerder spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en sturt hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur dêr't yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken oerhinne lizze. ==Biotoop== Amerikaanske goudûlen komme benammen foar yn wat iepener [[wâld]]en, oan 'e [[boskrâne]]n en yn iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[beam]]men. Tichte wâlden mije se en itselde jildt foar [[heechberchtme]]. Kwa hichte bliuwt de Amerikaanske goudûle ornaris ûnder de 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], hoewol't er yn 'e [[tropen]] fan [[Súd-Amearika]] soms op hichten oant 3.000&nbsp;m waarnommen is. De Amerikaanske goudûle is net bysûnder [[skouwens|skou]] foar minsken oer, en makket gauris gebrûk fan minsklike struktueren as útsjochtpunt (bgl. in [[hikke]], [[stek]] of [[tillefoanpeal]]) en teffens as [[brieden (fûgels)|briedplak]] (bgl. in [[skuorre]] of [[hok]]). Hy kin goed [[jacht (aktiviteit)|jeie]] yn [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n of [[ikker]]s. [[File:Barn_Owl_(35701166825).jpg|right|thumb|220px|In Amerikaanske goudûle [[sliep|dodzjend]] yn in [[skuorre]].]] ==Hâlden en dragen== De Amerikaanske goudûle in [[nachtdier]], dat benammen aktyf is fan 'e [[jûnsskimer]] oant de [[moarnsdage]] en by ljochtskyndei rêst hâldt. Om him te rêden yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] brûkt er yn it foarste plak syn [[gehoar]], hoewol't er by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]] ek treflik [[sjen]] kin. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. De mearderheid fan 'e Amerikaanske goudûlen is tige honkfêst en bringt hast it hiele libben op of deunby ien lokaasje troch. [[Utfleanen]]de [[jeugd|juvenilen]] tsjogge ornaris wol in flink ein fan har berteplak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[evolúsjonêr]] bedoeld is om [[yntylt]] tsjin te gean. Mar nei't se har earne nei wenjen setten hawwe, bliuwe se dêr. Oer it algemien lizze sokke fêstigingsplakken yn 'e [[Feriene Steaten]] 80–320&nbsp;[[km]] fan it berteplak ôf, mei útsûnderlike útsjitters nei in dokumintearre maksimum fan 1,760&nbsp;km. [[File:A_native_barn_owl._Photo_taken_at_Bird_Fest_on_December_5,_2015._(081bee84-1dd8-b71b-0bc1-bff011d933ed).jpg|left|thumb|250px|In nuete Amerikaanske goudûle by in presintaasje.]] De rop fan 'e Amerikaanske goudûle klinkt net as it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in karakteristike skelle, útrutsen skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. De fûgels hawwe in fêst [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net bysûnder territoriaal en gefjochten mei soartgenoaten dy't har territoarium binnenkringe, komme frijwol net foar. De [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy fan 'e Amerikaanske goudûle is om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat bart yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Sa kinne Amerikaanske goudûlen har [[proai]]en ûngemurken oer it mad komme, nei't se dy foar it meastepart op it gehoar opspoard hawwe. Wannear't se de posysje fan in proai bepaald hawwe, dûke se nei ûnderen ta en stekke fuort boppe de grûn de poaten út. Se gripe de proai mei de grutte [[kloer]]en oan har [[tean]]nen en skuorre him mei de loft yn of lânje der boppe-op. Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]] en it [[Karibysk Gebiet]] kinne Amerikaanske goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]], mar yn [[Noard-Amearika]] falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Amerikaanske goudûlen binne ornaris [[monogaam]]; se foarmje pearkes dy't byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. It [[nêst (fûgels)|nêstplak]] kin in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in [[skoarstien]] wêze, of in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteande [[wente]]. Amerikaanske goudûlen nêstelje op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] troch de [[waskbear]] (''Procyon lotor'') foar te kommen, dat in earsten [[klimmen|klimmer]] is. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]], lichtlik [[ovaal|ovale]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden wurdt dien troch it wyfke, wylst it mantsje foar har jaget en har fretten bringt. [[File:Tyto_furcata,_three_chicks_hissing_and_clicking,_USA.ogv|right|thumb|250px|Trije Amerikaanske goudûlepiken siizje en klikke om in ynkringer (de fotograaf) te ferdriuwen.]] De briedtiid duorret likernôch 30&nbsp;[[dagen]]. Om't de aaien om 'e dei lein binne, komme se ek rûchwei om 'e dei út. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Dat liket wreed, mar it is foar it fuortbestean fan 'e soarte folle better as wannear't alle jongen [[ferhongering|fan 'e honger ferkomme]] soene. De piken binne [[nêstbliuwers]], dy't yn 't earstoan folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]]. Mei 20&nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei likernôch 40&nbsp;dagen binne de piken like grut as har [[âlden]], en mei 60–65&nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed. Op dat punt binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Se bliuwe alteast foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden oant se 90&nbsp;dagen âld binne. Yn 'e tuskenlizzende [[moanne (tiid)|moanne]] leare se fan 'e mem hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in Amerikaanske goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&nbsp;[[jier]]. [[File:Tyto_furcata_and_Euphagus_cyanocephalus.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske goudûle yn [[Kalifornje]] wurdt ferjage troch in [[brewertroepiaal]] (''Euphagus cyanocephalus'').]] ==Fretten== De Amerikaanske goudûle is in [[hyperkarnivoar]] waans dieet foar goed 90% út lytse [[sûchdieren]] bestiet, lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Fierwei de measte proaien binne kjifdieren, wêrby't it benammen giet om [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''&nbsp;spp.). Pipermûzen (gjin kjifdieren, mar ynstee besibbe oan 'e [[stikelbargen]] en de [[mollen (famylje)|mollen]]) binne de op ien nei meast fretten proaien. Njonken sûchdieren makket de Amerikaanske goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. [[Dauwjirm]]s wurde lykwols net fretten, sels as se in protte foarkomme wylst normale proaien krap binne. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e Amerikaanske goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Yn it foarste plak giet it dêrby yn [[Noard-Amearika]] om 'e [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en yn [[Súd-Amearika]] om 'e [[krabbeslinende waskbear]] (''Procyon cancrivorus''). Fierders kin men tinke oan 'e [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginiana''). Dêrnjonken wurde Amerikaanske goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus'') en de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), en troch gruttere [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''). [[File:Starr_070621-7460_Acacia_mearnsii.jpg|right|thumb|250px|In [[eksoat|yntrodusearre]] Amerikaanske goudûle op [[Maui]] yn [[Hawaï]].]] ==Status== De Amerikaanske goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Mids [[tweintichste iuw]] wie der in perioade fan populaasjeynsakking troch it gebrûk fan it [[lânbougif]] [[DDT]], dat him troch [[sekundêre fergiftiging]] fia it [[fiedselstring]] ek yn 'e [[lichem (biology)|lichems]] fan Amerikaanske goudûlen opheape. Yn guon gebieten dêr't in protte [[bou (lânbou)|bou]] plaktfynt, is de soarte noch altyd net wer alhiel by de wâl opklaud. Yn sân [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwestlike]] steaten fan 'e [[Feriene Steaten]] stiet de Amerikaanske goudûle dêrom as bedrige soarte te boek. ==Undersoarten== Der binne 10 <small>(stân fan saken yn 2021)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske goudûle (''Tyto furcata''): *de Amazônegoudûle (''T. f. hellmayri'' <small>[[Ludlow Griscom|Griscom]] & [[James Cowan Greenway|Greenway]], 1937</small>) <small>(it [[Amazônegebiet]] benoarden de rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]]; it ûnderskie fan 'e Súdamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. tuidara'' is twifelich)</small> *de Andesgoudûle (''T. f. contempta'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1898</small>) <small>(de noardlike [[Andes]] fan westlik [[Fenezuëla]] fia eastlik en sintraal [[Kolombia]], oant yn [[Perû]])</small> *de Baai-eilânske goudûle (''T. f. bondi'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>([[Roatán]] en [[Guanaja]] yn 'e [[Baai-eilannen]] foar de [[Karibysk Gebiet|Karibyske]] kust fan [[Hondoeras]]; it ûnderskie fan 'e Noardamerikaanske goudûle ''T.&nbsp;f. pratincola'' is twifelich)</small> *de Galapagosgoudûle (''T. f. punctatissima'' <small>[[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1838</small>) <small>(de [[Galapagoseilannen]])</small> *de Juventudgoudûle (''T. f. niveicauda'' <small>[[Richard A. Parks|Parks]] & [[Allan Robert Phillips|Phillips]], 1978</small>) <small>(it [[Isla de la Juventud]] yn westlik [[Kuba]]; it ûnderskie fan 'e wytwjukgoudûle ''T.&nbsp;f. furcata'' is twifelich)</small> *de [[Kurasauske goudûle]] (''T. f. bargei'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1892</small>) <small>([[Kurasau]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> *de Middenamerikaanske goudûle (''T. f. guatemalae'' <small>[[Robert Ridgway|Ridgway]], 1874</small>) <small>(súdlik [[Meksiko]] fia [[Midden-Amearika]] oant yn noardwestlik [[Kolombia]]; ek op 'e [[Peareleilannen]])</small> *de Noardamerikaanske goudûle (''T. f. pratincola'' <small>[[Karel Lusiaan Bonaparte|Bonaparte]], 1838</small>) <small>(de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] útsein de sintrale [[Rocky Mountains]] en de sintrale en noardlike [[Appalachen]], mei dêropta súdlik [[Britsk-Kolumbia]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], de [[Bahama's]] en [[Bermuda]]; as [[eksoat]] ek yn [[Hawaï]] en yn it ferline op [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]])</small> *de Súdamerikaanske goudûle (''T. f. tuidara'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1829</small>) <small>([[Súd-Amearika]] beëasten de [[Andes]] en besuden de [[Amazône (rivier)|Amazône]])</small> *de [[wytwjukgoudûle]] of Karibyske goudûle (''T. f. furcata'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1827</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Kuba]], [[Jamaika]], de [[Kaaimaneilannen]], mooglik ek yn 'e [[Bahama's]]; mooglik is dit in selsstannige soarte)</small> Dêrnjonken is bekend dat der in noch ûnbeskreaune ûndersoarte libbet op it Karibyske eilân [[Bonêre]]: de [[Bonêregoudûle]] (''T.&nbsp;f.'' ssp.). {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/American_barn_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tyto furcata}} }} {{DEFAULTSORT:Amerikaanske goudule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goudûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Eksoat yn Hawaï]] [[Kategory:Eksoat yn Lord Howe]] 19jrhwabn5p1d4buerr7b1nm7hcikj8 0 189718 1229068 1217539 2026-04-29T22:47:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229068 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eastlike goudûle |Ofbyld= [[File: Barn_Owl_3499_(cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') |Skaai= [[goudûlen]] (''Tyto'') |Wittenskiplike namme= Tyto javanica |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: net beoardiele ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike goudûle (Tyto javanica).png|center|250px]] }} De '''eastlike goudûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Tyto javanica'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goudûlefûgels]] (''Tytonidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[goudûlen]] (''Tyto''). Dizze fûgel komt foar yn yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]]. De eastlike goudûle waard lang as de eastlike groep [[ûndersoarte]]n sjoen fan 'e (gewoane) [[goudûle]] (''Tyto alba''), dy't û.m. yn [[Jeropa]] libbet. De eastlike goudûle is in middelgrutte ûle mei in [[fear (fûgels)|fearrekleed]] dat foar in diel [[wyt]] en foar in diel [[giel]] oant [[brunich]] is. It is in [[nachtdier]] mei in [[karnivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[kjifdieren]] en oare lytse [[sûchdieren]]. De eastlike goudûle wurdt net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy== De eastlike goudûle waard yn [[1788]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn op 'e nij besjoene en útwreide ferzje fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Gmelin basearre syn beskriuwing op in eardere beskriuwing út [[1787]] fan 'e "''Nachteule von Java''" troch de Dútske [[botanikus]] [[Friedrich von Wurmb]]. Hiel lang waard derfan útgien dat de eastlike goudûle in kloft [[ûndersoarte]]n foarme dy't ta de gewoane [[goudûle]] (''Tyto alba'') hearden. Dy fûgel waard foarhinne in suver [[kosmopolityske fersprieding]] tadichte. Mar dêr is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] feroaring yn kommen, mei't de oarspronklike goudûle (''Tyto alba sensu latu'', d.w.s. yn brede sin) no as in [[soartekompleks]] beskôge wurdt. [[File:Eastern_Barn_Owl_(Tyto_javanica_stertens),_Raigad,_Maharashtra.jpg|left|thumb|180px|In eastlike goudûle yn 'e [[Yndia]]aske steat [[Maharashtra]].]] Yn 'e [[2000-er jierren]] en de [[2010-er jierren]] wiisden de útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] der nammentlik op dat de goudûle yn teminsten fjouwer ûnderskate soarten opspjalten wurde moast. Dêrby gie it om 'e (gewoane) goudûle (''T.&nbsp;alba'') mei tsien [[ûndersoarte]]n yn [[Jeropa]], [[Afrika]] en it [[Midden-Easten]], de [[Amerikaanske goudûle]] (''T.&nbsp;furcata'') mei tsien ûndersoarten yn 'e [[Nije Wrâld]], de eastlike goudûle (''T.&nbsp;javanica'') mei sân ûndersoarten yn [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]], en de [[monotypysk]]e [[Andamanengoudûle]] (''T.&nbsp;deroepstorffi'') op 'e [[Andamanen]]. Dy opspjalting is akseptearre troch de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] (IOU), mar (noch) net troch oare [[ornitology]]ske autoriteiten, lykas [[BirdLife International]], in organisaasje dy't in list fan fûgelsoarten beheart dêr't de gesachhawwende [[Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer]] (IUCN) him op basearret. It leit lykwols yn 'e reden dat de nije yndieling yn 'e neie [[takomst]] algemien akseptearre wurde sil. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e eastlike goudûle beslacht [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]]. Yn it noardwesten wurdt it begrinzge troch de [[Indus]]delling en de [[Himalaya]]. It omfettet it hiele [[Yndysk subkontinint]], útsein de westlike [[Tharwoastyn]] yn súdlik [[Pakistan]]. De eastlike goudûle komt ek foar op [[Sry Lanka]]. Yn Súdeast-Aazje leit de noardgrins fan 'e fersprieding yn súdeastlik [[Tibet]], de [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Yunnan]] en by de [[Reade Rivier (Aazje)|Reade Rivier]] lâns troch noardlik [[Fjetnam]] nei de [[kust]] fan 'e [[Golf fan Tonkin]]. It areaal folget it [[skiereilân]] [[Malakka]] nei de súdpunt by [[Singapoer]] en omfettet ek [[Sumatra]], [[Java]], en de [[Lytse Sûnda-eilannen]] fan [[Baly]] nei it easten, hielendal oant en mei de [[Tanimbareilannen]] yn 'e súdlike [[Molukken]]. [[File:Australian_barn_owl.jpg|right|thumb|250px|In [[fleanen]]de eastlike goudûle yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]].]] Yn [[Oseaanje]] hearre hiel [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en [[Tasmaanje]] ta it ferspriedingsgebiet fan 'e eastlike goudûle. Op [[Nij-Guineä]] komt dizze fûgel foar yn it noarden en noardeasten fan [[Papoea Nij-Guineä]] en by de kusten fan it [[Papoeaskiereilân]] lâns. Hy libbet ek op [[Nij-Ierlân]] en it eastlike part fan [[Nij-Brittanje]] en op [[Bougainville (eilân)|Bougainville]]. Fierder nei it easten hearre de [[Salomonseilannen]], [[Fanûatû]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Fidzjy]], it [[oerseesk gebietsdiel fan Frankryk|Frânske oerseeske gebietsdiel]] [[Wallis en Fûtûna]], [[Samoä]], [[Amerikaansk-Samoä]], [[Tonga]] en [[Niûé]] ta it areaal fan 'e eastlike goudûle. As [[dwaalgast]] dûke eastlike goudûlen út en troch op yn [[Nij-Seelân]], en op 'e eilannen [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] en [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] yn 'e noardlike [[Tasmansee]] of de súdlike [[Koraalsee]]. Dat lit sjen dat it oerstekken fan brede [[see]]ën net bûten it fermogen fan dizze fûgel leit. Yn [[2008]] wie der foar it earst in dokumintearre gefal fan eastlike goudûlen dy't yn Nij-Seelân [[brieden (fûgels)|bretten]]. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike goudûle liket fan uterlik sterk op 'e nau besibbe 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') út [[Jeropa]], [[West-Aazje]] en [[Afrika]]. It is in middelgrutte [[ûle]] mei in totale lichemslingte fan trochinoar 33–39&nbsp;[[sintimeter|sm]] en in gewicht fan 280–480&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[wjukspanne]] is yn trochsneed 80–95&nbsp;sm. De eastlike goudûle fertoant in bytsje [[seksuele dimorfy]], yn 'e sin dat de [[mantsje]]s in mjitte lytser en lichter binne as de [[wyfke]]s en ornaris ek wat ljochter fan [[kleur]]. [[File:Barn_Owl_in_Sundarban.jpg|left|thumb|250px|In eastlike goudûle yn 'e [[sompe]]n fan 'e [[Sundarbans]] yn 'e [[Yndia]]aske steat [[West-Bingalen]].]] It [[antlit]] fan 'e eastlike goudûle hat net de bekende skiiffoarm fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar liket mear op in [[hert (figuer)|hert]]. De [[eagen]] binne [[swart]] en grut en de [[snaffel]] is lyts en skerp en bûcht sterk nei ûnderen ta. De [[sturt]] hat in hoekige foarm, yn tsjinstelling ta de rûne sturt fan ûlefûgels. De [[rôze]] oant rôzich [[grize]] [[tean]]nen binne tarist mei skerpe swarte [[kloer]]en. It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e eastlike goudûle is wyt yn it antlit en op 'e [[kiel]], [[bealch]] en [[poat]]en. De bealch is gauris besprinzge mei dûnkere spikkels. Op 'e [[efterholle]], yn 'e [[nekke]], en op 'e [[wjuk]]ken en sturt hawwe de fûgels in [[goud (kleur)|goud]]eftige kleur mei dêroerhinne yn in ûnregelmjittich patroan [[grize]] oant [[brune]] plakken. ==Biotoop== De eastlike goudûle is, krekt as de 'gewoane' [[goudûle]] (''Tyto alba'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), in fûgel fan iepen gebieten mei hjir en dêr wat [[bosk]], lykas [[savanne]]s. Hy komt ek foar oan [[boskrâne]]s en hat him treflik oanpast oan [[kultuerlânskip]]pen lykas [[greide]]n en [[ikker]]s. Yn 'e regel bliuwt er ûnder de 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar yn 'e [[tropen]] kin er waarnommen wurde oant 3.000&nbsp;m. [[File:Eastern_Barn_Owl,_Kairi_District,_Cairns,_Queensland.jpg|right|thumb|200px|In eastlike goudûle by [[Cairns (Queenslân)|Cairns]], yn noardlik [[Queenslân]].]] ==Hâlden en dragen== De eastlike goudûle is in [[nachtdier]], dat oerdeis ornaris rêst hâldt. It is in [[stânfûgel]], dy't net [[fûgeltrek|trekt]]. Eastlike goudûlen binne yn mearderheid tige honkfêst en bringen hast har hiele libben op ien en itselde plak troch. Allinnich fuort nei't se [[útfleanen|útflein]] binne, tsjogge se yn 'e regel in flink ein fan har [[berte]]plak ôf, wat nei alle gedachten in [[ynstinkt]]ive foarm fan [[hâlden en dragen]] is dy't [[yntylt]] tsjingean moat. Mar as in eastlike goudûle him earne fêstige hat, bliuwt er dêr foar de rest fan syn libben. De rop fan 'e eastlike goudûle liket hielendal net op it ''hûûû-hûûû'' fan [[ûlefûgels]] (''Strigidae''&nbsp;spp.), mar bestiet ynstee út in útrutsen skelle skreau dy't fan ''sjriii'' klinkt. Pearkes eastlike goudûlen fêstigje in [[territoarium (biology)|territoarium]] wêryn't se [[jacht (aktiviteit)|jeie]], mar se binne net botte territoriaal en ferdigenje har territoarium mar kwealk tsjin ynkringende soartgenoaten. De eastlike goudûle hat in [[jacht (aktiviteit)|jacht]]strategy dy't derút bestiet om stadich deun boppe de [[grûn]] om te [[fleanen]]. Dat wurdt dien yn folsleine stilte, want de [[fear (fûgels)|flechtfearren]] oan syn [[wjuk]]ken binne oanpast om by it fleanen alhiel gjin leven te meitsjen. Yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] fertrout er benammen op syn tige skerpe [[gehoar]], hoewol't syn [[eagen]] ek goed funksjonearje by mar in hiel lyts bytsje [[ljocht]]. Wannear't in eastlike goudûle in [[proai]] gewaarwurden is, komt er dy stilwei fan boppen ôf oer it mad troch in dûkflecht yn te setten en fuort boppe de grûn de poaten út te stekken. Hy grypt de proai dan mei syn fjoerskerpe [[kloer]]en en skuort him mei de loft yn of lânet der boppe-op. [[File:Tyto_javanica_delicatula_-_Christopher_Watson.jpg|left|thumb|180px|In eastlike goudûle wurdt in [[fotograaf]] gewaar.]] Yn 'e [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], noardlik [[Austraalje (lân)|Austraalje]], súdwestlik [[Melaneezje]] en westlik [[Polyneezje]] kinne eastlike goudûlen har it hiele jier rûn [[fuortplanting|fuortplantsje]]. Yn 'e [[kâld]]ere dielen fan it [[Yndysk subkontinint]], by de foet fan 'e [[Himalaya]] lâns, falt de [[briedtiid]] yn it foarjier, fan [[maart]] oant en mei [[juny]]. Op [[Tasmaanje]] is dy perioade ferskood nei [[septimber]] oant en mei [[desimber]], wannear't it [[maityd]] is op it [[súdlik healrûn]]. Yn 'e sintrale en súdlike dielen fan it Australyske fêstelân is de briedtiid ûnregelmjittich en hinget er ôf fan 'e komst fan 'e [[moesson]] of fan [[populaasje-eksploazjes]] fan 'e [[kjifdieren]] dy't de wichtichste proaien fan 'e eastlike goudûle binne. De eastlike goudûle is yn 'e regel in [[monogame]] fûgel. Der foarmje har pearkes wêrfan't de partners byinoar bliuwe oant ien fan beiden [[dea]]giet, wêrnei't de oerlibjende fûgel in nije partner siket. Har [[nêst (fûgels)|nêst]] meitsje eastlike goudûlen yn in [[beamholte]], in [[rots]]spjalt of in oar nau gat, mar soms ek wol yn in smûk hoekje yn in [[skuorre]] of in leechsteand [[gebou]]. Se nêstelje ornaris op hege, dreech berikbere plakken om [[predaasje]] fan [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] tsjin te kearen. Nei de [[pearing]] leit it wyfke 2–9, mar yn trochsneed 5 [[wite]] aaien. Hoewol't de aaien om 'e dei (d.w.s. op eltse twadde dei) lein wurde, begjint it [[brieden (fûgels)|brieden]] fuortendaliks sadree't it earste aai lein is. Dat brieden is útslutend it wurk fan it wyfke, en it mantsje hat de taak om foar syn partner te jeien en har fretten te bringen. [[File:Eastern_Barn_Owl_in_flight.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle [[fleanen|op 'e wjuk]].]] De briedtiid duorret sa'n 30&nbsp;[[dagen]]. De aaien komme rûchwei om 'e dei út, om't se ek om 'e dei lein binne. Dat betsjut dat de âldste pyk folle grutter en sterker is as de jongste. Dat is in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing om sels by itenskrapte safolle mooglik jongen grutbringe te kinnen: de sterkste piken frette dan al it iten op en oerlibje, wylst de swakste piken stjerre. Yn minsklike eagen liket dat wreed, mar it is foar de soarte al gehiel in [[logika|logyske]] en effektive oerlibbingsstrategy. De piken fan 'e eastlike goudûle binne [[nêstbliuwers]], dy't de earste tiid folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de [[âlden]]. As se út it aai komme, binne se oerdutsen mei grizich wyt [[dûns (fearren)|dûns]] en pas mei 20&nbsp;dagen begjinne de echte [[fear (fûgels)|fearren]] yn te groeien. Mei 60–65&nbsp;dagen hawwe se in folslein fearrekleed en binne se ree om [[útfleanen|út te fleanen]]. Ek dêrnei bliuwe se noch likernôch in [[moanne (tiid)|moanne]] foar in part ôfhinklik fan fersoarging troch de âlden. Yn dy tiid leare se fan 'e [[mem]] hoe't se sels proaien fine en deadzje moatte. Wyfkes binne mei 10–11&nbsp;moannen [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 12&nbsp;moannen. De trochsneed [[libbensferwachting]] fan in eastlike goudûle bedraacht yn it wyld likernôch 4&nbsp;[[jier]]. [[File:Buiobuione_Eastern_Barn_Owl,_Kangaroo_Island_(edge_cropped).jpg|left|thumb|250px|In eastlike goudûle op [[Kangaroo Island]], yn [[Súd-Austraalje]], hat in [[rotten en mûzen|mûs]] fongen.]] ==Fretten== De eastlike goudûle is in [[hyperkarnivoar]] dy't inkeld en allinne [[fleis]] fret. Syn dieet wurdt foar likernôch ^{<small>9</small>}/_{<small>10</small>} part opmakke út lytse [[sûchdieren]], lykas [[kjifdieren]], [[hazze-eftigen]], [[pipermûzen]] en [[flearmûzen]]. Kjifdieren foarmje dêrby de grutte mearderheid fan 'e [[proai]]en. Dêrnjonken makket de eastlike goudûle ek [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op lytse oant middelgrutte [[fûgels]], [[hagedissen]], [[amfibyen]] en [[ynsekten]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e eastlike goudûle binne middelgrutte [[karnivoar]]e [[sûchdieren]], dy't licht genôch binne om heech yn beammen te klimmen en de [[aai]]en en [[fûgelpyk|piken]] út 'e [[nêst (fûgels)|nêsten]] te fretten. Men kin dan tinke oan [[martereftigen]] lykas de [[Maleiske bûnte marter]] (''Martes flavigula'') of [[mangoesten]] lykas de [[Yndyske ichneumon]] (''Urva edwardsii''). Dêrnjonken wurde eastlike goudûlen ek bejage troch grutte [[rôffûgels]], lykas de [[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') en de [[steppe-earn]] (''Aquila nipalensis'') yn [[Aazje]] en de [[kylsturtearn]] (''Aquila audax'') yn [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]]. [[File:Owl_Lunch.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle hat in [[fûgelpyk]] fongen.]] ==Status== De eastlike goudûle is anno [[2026]] noch net op [[IUCN-status|status]] beoardiele troch de [[IUCN]]. Mar sjoen it grutte [[ferspriedingsgebiet]], it frij algemiene foarkommen en de stabile [[populaasje (biology)|populaasje]], kin steld wurde dat dizze [[soarte]] net yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Yn guon gebieten kin in brekme oan gaadlike [[nêst (fûgels)|nêstplakken]] in beheinende faktor foarmje foar it oanwinnen fan in pleatslike populaasje. Yn [[Maleizje]], bgl. is in protte [[tropysk reinwâld]] klearre om plak te meitsjen foar [[palmoalje]]plantaazjes. No is ticht tropysk reinwâld gjin gaadlik [[biotoop]] foar de eastlike goudûle, mar iepen plantaazjes binne dat wol. Allinnich hawwe [[oaljepalm]]en gjin [[beamholte]]n en biede dêrom gjin nêstplakken foar dizze fûgels. Mei't de plantaazjes troch gebrek oan [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan [[kjifdieren]] bytiden suchtsje ûnder in wiere pleach fan dy bistkes, binne by in eksperimint twahûndert [[nêstkast]]en foar de eastlike goudûle ophongen oan 'e beammen op in plantaazje. Dy rekken suver fuortendaliks foar 100% beset troch ien fan 'e tichtstbefolke goudûlepopulaasjes yn 'e wrâld, wat wûnders die foar it binnen de stringen hâlden fan pleatslike [[mûzen en rotten|rottepulaasje]]. [[Kritisy]] binne fan tinken dat it [[fergiftiging|fergiftigjen]] fan 'e rotten mei [[rottekrûd]] effisjinter is, mar natuerlike bejaging troch de eastlike goudûle is perfoarst [[miljeufersmoarging|miljeufreonliker]]. [[File:With_moon_barn_owl.jpg|right|thumb|250px|In eastlike goudûle yn [[Yndia]] posearret mei de [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]].]] ==Undersoarten== Der binne 7 <small>(stân fan saken yn 2018)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e eastlike goudûle (''Tyto javanica''): *de Yndyske goudûle (''T. j. stertens'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1929</small>) <small>([[Súd-Aazje]] en it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]] útsein [[Malakka]])</small> *de Javaanske goudûle (''T. j. javanica'' <small>[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Malakka]], [[Sumatra]], [[Java]], de [[Aloreilannen]], de [[Kangeaneilannen]] en de [[Selayareilannen]])</small> *de Melanezyske goudûle (''T. j. interposita'' <small>[[Ernst Mayr|Mayr]], 1935</small>) <small>(de [[Santa Cruzeilannen]] en de [[Bankseilannen]] yn 'e [[Salomonseilannen]] mei dêropta noardlik [[Fanûatû]])</small> *de Nijguineeske goudûle (''T. j. meeki'' <small>[[Lionel Walter Rothschild, 2e baron Rothschild|Rothschild]] & [[Ernst Hartert|Hartert]], 1907</small>) <small>(eastlik en noardeastlik [[Nij-Guineä]])</small> *de Pasifyske goudûle (''T. j. delicatula'' <small>[[John Gould|Gould]], 1837</small>) <small>([[Austraalje (kontinint)|Austraalje]], [[Tasmaanje]], de [[Lytse Sûnda-eilannen]] útsein [[Sûmba]], de súdlike [[Molukken]], [[Nij-Kaledoanje]], súdlik [[Fanûatû]], it meastepart fan 'e [[Salomonseilannen]], [[Bougainville (eilân)|Bougainville]], [[Nij-Ierlân]], [[Nij-Brittanje]], [[Fidzjy]], [[Tonga]], [[Samoä]], [[Amerikaansk-Samoä]], [[Niûé]] en [[Wallis en Fûtûna]])</small> *de Sûmbagoudûle (''T. j. sumbaensis'' <small>[[Ernst Hartert|Hartert]], 1897</small>) <small>([[endemysk]] op [[Sûmba]] yn 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]])</small> *de Tangagoudûle (''T. j. crassirostris'' <small>[[Ernst Mayr|Mayr]], 1935</small>) <small>(endemysk op 'e [[Tanga-eilannen]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_barn_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Tyto javanica}} }} {{DEFAULTSORT:Eastlike goudule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goudûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Amerikaansk-Samoä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niûé]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Samoä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tonga]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wallis en Fûtûna]] d8gs7ttjy75hxvu20xdfea5ulffuc4r 0 191160 1229028 1228363 2026-04-29T19:41:50Z Klaasgroen 50943 /* Praktykfoarbyld */ tabel út elkoar lutsen, ferskate taaldinkjes 1229028 wikitext text/x-wiki {{Stavering}} De '''grutste-gemiddeldemetoade''', '''dielermetoade''' of '''diel-en-ôfrûnmetoade''' is in famylje fan ferdielingsrigels, ofwol algoritmen, dy't sitten yn in wetjouwende macht evenredich tawiist oan ferskate entiteiten (lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Regio|regio's]]). De metoade ferdielt kiezers lykwichtich oer sitten troch de kiesdieler oan te passen oan it oantal ta te wizen sitten. De meast foarkommende metoaden yn Jeropa binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]]. == Eftergrûn == De metoaden binne rjochte op in lykweardige behanneling fan kiezers. Se berikke dat troch te soargjen dat eltse fertsjintwurdiger in ferlykber tal kiezers efter him hat. Dêrfoar wurdt it tal útbrochte stimmen dield troch de [[kiesdieler]], dat is it tal stimmen dat nedich is foar ien sit. Op basis dêrfan ûntsteane de definitive ferhâldings. Sa bliuwt de fertsjintwurdiging evenredich: in partij mei bygelyks twa kear safolle stimmen sil yn de regel ek likernôch twa kear safolle sitten krije. Binnen de grutste-gemiddeldemetoades binnen der ferskate farianten. Dizze litte ferskillende nivo's fan proporsjonaliteit, ferdielingsparadoksen en politike fragmintaasje sjen. Se minimalisearje de gemiddelde ôfwiking fan 'e sit-stimferhâlding op ferskate wizen troch ferskillend ôf te rûnjen. De Saint-Laguë-metoade lit minste ferdielingsparadoksen sjen yn ferliking mei de [[grutste-oerskottemetoade]]<ref name=":02">{{Cite book|titel=Fair Representation: Meeting the Ideal of One Man, One Vote|url=https://archive.org/details/fairrepresentati00bali|ISBN=0-300-02724-9|last2=H. Peyton Young|jier=1982}}</ref> en oare metoaden op basis fan grutste gemiddelden lykas de D'Hondt-metoade. == Meast brûkte metoaden == Binnen lannen mei evenredige fertsjintwurdiging binne de [[D'Hondt-metoade]] en de [[Sainte-Laguë-metoade]] de meast brûkte metoades. It ferskil tusken beide sit benammen yn de ôfrûning wêrby de standertôfrûning de meast evenredige útkomsten opsmyt. {| class="wikitable" ! ![[D'Hondt-metoade]] ![[Sainte-Laguë-metoade]] |- !Amerikaanske útfiner |Thomas Jefferson yn 1792 |Daniel Webster yn 1832 |- !Jeropeeske útfiner |Victor D'Hondt yn 1878 |André Sainte-Laguë yn 1910 |- !Ofrûning |Gjin ôfrûning (altiten nei ûnderen ta) |Standertôfrûning (tichtstbye gehiele getal) |- !Delerreeksprocedure |Gehiele getallen: 1, 2, 3, 4 ensafuorthinne |Uneven getallen: 1, 3, 5, 7 ensafuorthinne |- !Op it stuit (û.o) brûkt yn... |[[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Turkije]] |[[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Nij-Seelân]] en [[Dútslân]] |- !Sit-stimferhâlding |Evenredich |Tige evenredich |} In oare metoade binnen de famylje fan grutste gemiddelden is de Imperiali-metoade, dy't tapast wurdt by Belgyske gemeenteriedsferkiezings. Dizze metoade jout lykwols in noch grutter foardiel oan gruttere partijen. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens de grutste-gemiddeldenmetoade kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De definitive kiesdieler kin it snelst bepaald wurde wannear't allinnich de effektive stimmen meinaam wurde. Dit binne de stimmen op partijen dy’t de [[kiesdrompel]] helle hawwe. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal effektive stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal tawizen binne, troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen. Bin alle sitten op júste wize ferdield? Dan bist hjir al klear. Folgje oars de lêste stap. * Feroarje de fikitive parlemintsgrutte troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld hjirby rekken mei de ôfrûnrigels. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. === Sainte-Laguë-metoade === De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |Sainte-Laguë-metoade<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iOMDszEzBz8|titel=Sainte-Laguë-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-03|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Ofrûning ! colspan="4" |Standertôfrûning |- !CDU |749.216 |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- !AfD |719.274 |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- !Grünen |119.964 |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} === D'Hondt-metoade === De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |D'Hondt-metoade<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://www.youtube.com/watch?v=p2C90cMQesY|titel=D’Hondt-Verfahren|achternaam=|datum=2024-09-13|bezochtdatum=2025-02-19|uitgever=Die Sonnenseite der Mathematik|taal=de}}</ref> |- ! colspan="2" |Ofrûning ! colspan="4" |<nowiki>Net | Nei ûnderen</nowiki> |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |- !Grünen |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" |17.481,33 |} It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. == Restsitten == Hoewol’t yn guon útlisfoarmen sprutsen wurdt fan [[restsitten]] nei de earste ferdieling mei de kiesdieler, kent de [[D'Hondt-metoade|D’Hondt-metoade]] yn strikte sin gjin restsitten. Dy ûntsteane allinnich as skynbere tuskenstap mei in tydlike en in definitive kiesdieler. Yn feite is de D'Hondt-metoade ien trochgeande tawizing fan sitten oan partijen op basis fan heechste gemiddelde. De metoade hat hjirby (fiktyf sjoen) altyd in wat grutter parlemint nedich as de werklike grutte om't de wearden efter de komma fuortfalle. Hoewol’t de [[Sainte-Laguë-metoade]] ek beskreaun wurde kin as in trochgeande tawizing fan sitten oan partijen, makket dizze metoade yn de praktyk wol deeglik gebrûk fan [[restsitten]]. Dat komt trochdat de útkomsten fan de berekkening ôfrûne wurde nei it tichtstbye hiele getal. Partijen mei teminsten in heale sit boppe in folsleine sit krije dêrby automatysk in restsit takend. == Evenredigens == Proporsjonele kiesstelsels besykje sitten te ferdielen yn ferhâlding ta it oantal stimmen dat eltse entiteit krigen hat. Dit betsjut dat in partij of regio mei 30% fan 'e stimmen 30% fan 'e sitten krijt. Folsleine proporsjonaliteit is net mooglik, om't allinich hiele sitten tawizen wurde kinne. De [[Sainte-Laguë-metoade]] lit empirysk it bêste proporsjonaliteitsgedrach sjen en in gelikense sit-stimferhâlding foar partijen fan ferskillende grutte. De ferhâldings binne bygelyks evenrediger as mei de [[D'Hondt-metoade]], dy't grutte partijen befoardielt boppe lytse partijen.<ref>{{Cite web|url=http://www.essex.ac.uk/ecpr/events/generalconference/pisa/papers/PP996.pdf|titel=Seat bias formulas in proportional representation systems|datum=2008-09-06}}</ref> Hoewol it befoarderjen fan grutte partijen politike fragmintaasje ferminderje kin, kin dêrfoar doelmjittiger in [[kiesdrompel]] of [[fraksjedrompel]] brûkt wurde. By de D’Hondt-metoade is it lykwols mooglik dat in entiteit mear as ien sit tawizen wurdt boppe har [[evenredich oanpart]]. Dit wurdt oantsjutten as in oertreding fan 'e [[kwotumrigel]]. Dit set de proporsjonaliteit ûnder druk om't in oare entiteit dan in sit te min krije kin. By de Sainte-Laguë-metoade is de kâns dat in partij twa of mear sitten boppe har evenredich oanpart krijt praktysk nul. == Sjoch ek == * [[D'Hondt-metoade]] * [[Sainte-Laguë-metoade]] * [[Grutste-oerskottemetoade]] * [[Sitferdieling]] == Referinsjes == [[Kategory:Kiesstelsel]] d4f0qcgaw4191h5h3t6u6izl3hw7bxt 0 191211 1229023 1228368 2026-04-29T19:22:03Z Klaasgroen 50943 /* Tapassing */ tabel út elkoar lutsen, ferskate taaldinkjes 1229023 wikitext text/x-wiki {{Stavering}} '''Sitferdieling''' is it proses wêrby't sitten yn in [[wetjouwende macht]] tawizen wurde oan entiteiten lykas [[Politike partij|politike partijen]] of [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] op basis fan 'e útslaggen fan in [[ferkiezing]]. By evenredige fertsjintwurdiging is it doel om kiezersfoarkarren sa akkuraat mooglik oer te setten yn fertsjintwurdiging. Sa kin it persintaazje stimmen dat in partij of regio krijt oerienkomme mei it persintaazje sitten. Der binne ferskate metoaden dy't ferskillende risseltaten opsmite yn termen fan sit-stimmeferhâldings. Yn lannen mei mearfâldige kiesdistrikten wurdt gauris in foarm fan [[dûbeldevenredigens]] brûkt om de proporsjaliteit te fergrutsjen. Sa brûke [[Skandinaavje|Skandinavyske]] lannen faak lykmakkermandaten. == Metoaden == Der wurde ferskate metoaden brûkt foar de tawizing fan sitten by ferkiezings, dy't rûchwei yn twa groepen ferdield wurde kinne: in metoade dy't wurket mei [[Grutste-oerskottemetoade|grutste oerskotten]] en ferskate metoaden dy't wurkje op basis fan [[Grutste-gemiddeldemetoade|grutste gemiddelden]]. Fan de lêste groep binne de [[D'Hondt-metoade]] (ôfrûning op folsleine sitten) en de [[Sainte-Laguë-metoade]] (standertôfrûning) de meast brûkte metoades. == Tapassing == De ferkiezingsútslach neffens ferskate metoades kin berekenne wurde troch de ûndersteande stappen te folgjen. De kiesdieler kin op ferskate wizen bepaald wurde. It meast evenredige risseltaat wurdt behelle wannear't inkeld de stimmen op partijen boppe de [[kiesdrompel]] meinaam wurde. * Berekkenje de [[kiesdieler]] troch it totale oantal (effektive) stimmen op te tellen en te dielen troch it oantal te ferdielen sitten. * Berekkenje it [[Evenredich oanpart|evenredige oanpart]] fan eltse entiteit troch har stimtal te dielen troch de kiesdieler. * Bepaal hoefolle hiele sitten der oant no ta yn totaal ferdield binne troch de oanbelangjende ôfrûnrigel ta te passen. ** By de [[Standertôfruning|standertôfrûning]] kin it wêze dat alle sitten nei dizze stap al korrekt ferdield binne. * Soargje derfoar dat it totale oantal sitten goed útkomt troch: ** By de grutste-oerskottemetoade de restsitten ien foar ien ta te wizen op folchoarder fan de grutste oerskotten efter de komma. ** By de grutste-gemiddeldemetoade de fikitive parlemintsgrutte te feroarjen troch de kiesdieler oan te passen oan de lêste sit. Hâld by de grutste-gemiddeldemetoade rekken mei de ôfrûnrigels by de lêste sit. Hat in partij bygelyks 10 sitten helle? Diel it oantal stimmen op dy partij dan by D'Hondt troch 10 en by Sainte Laguë troch 9,5. == Praktykfoarbyld == Dit rekkenfoarbyld is ôflaat fan 'e risseltaten fan 'e dielsteatesferkiezings fan 2024 yn [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. 2.142.517 stimmen waarden útbrocht op 6 partijen om 119 sitten te ferdielen. De krekte kiesdieler, ofwol it Hare-kwotum, komt út op 18.004,34 stimmen de sit. De [[Sainte-Laguë-metoade]] waard brûkt by de eigentlike ferkiezing. === Grutste-gemiddelemetoades === ==== Sainte-Laguë-metoade ==== De Sainte-Laguë-metoade begjint ek mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, en it risseltaat wurdt standert ôfrûne. Yn dit foarbyld komt it totale oantal sitten op 120, ien mear as de fereaske 119. Om dit oerskot te korrizjearjen, wurdt de fiktive parlemintsgrutte oanpast. Mei in revisearre kiesdieler fan 18.105,47 wurde úteinlik de 119 sitten korrekt tawizen. De fiktive parlemintsgrutte is dan 118,34. De lêste sit giet nei de SPD wêrtroch CDU úteinlik útkomt op 41 sitten, om't se op in evenredich oanpart fan 14,38 útkomme. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |Sainte-Laguë-metoade |- ! colspan="2" |Ofrûning ! colspan="4" |Standertôfrûning |- !CDU |749.216 |41,61 {{Opgong}} |42 |41,38 {{Delgong}} |'''41''' |- !AfD |719.274 |39,95 {{Opgong}} |40 |39,73 {{Opgong}} |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,39 {{Delgong}} |15 |15,31 {{Delgong}} |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,55 {{Opgong}} |10 |9,50 {{Opgong}} |'''10''' |- !Grünen |119.964 |6,66 {{Opgong}} |7 |6,63 {{Opgong}} |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,83 {{Opgong}} |6 |5,79 {{Opgong}} |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !120 !118,34 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" |18.105,47 |} ==== D'Hondt-metoade ==== De D'Hondt-metoade begjint mei in kiesdieler fan 18.004,34 stimmen de sit. It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch dizze dieler, wêrby't it risseltaat efter de komma fuortfalt. It oantal sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. Om dit tekoart te korrizjearjen, wurdt it parlemint fiktyf fergrutte. Mei in oanpaste kiesdieler fan 17.481,33 wurde alle 119 sitten úteinlik ferdield. De fiktive parlemintsgrutte is dan 122,56. De lêste sit giet nei Die Linke, dy't útkomt op 6,00. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="4" |D'Hondt-metoade |- ! colspan="2" |Ofrûning ! colspan="4" |<nowiki>Net | Nei ûnderen</nowiki> |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |42,<s>86</s> |'''42''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |41,<s>15</s> |'''41''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |15,<s>86</s> |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |9,<s>84</s> |'''9''' |- !Grünen |119.964 |6,<s>66</s> |6 |6,<s>86</s> |'''6''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |6,<s>00</s> |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 !122,56 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdieler ! colspan="2" |18.004,34 ! colspan="2" |17.481,33 |} It ferskil yn risseltaten kin benammen ferklearre wurde troch ferskillen yn ôfrûning. Bygelyks, D'Hondt rûnet de 6,86 sitten fan Die Grünen net ôf. Hjirtroch falt de 0,86 efter de komma fuort. Sainte-Laguë rûnet de 6,66 sitten fan Die Grünen regulier omheech ôf nei 7. As gefolch hjirfan krije de twa grutste partijen, CDU en AfD, beide in ekstra sit tawizen ûnder D'Hondt yn ferliking mei Sainte Laguë. Dit giet ten koste fan de lytsere partijen SPD en Die Grünen. === Grutste-oerskottemetoade === It oantal stimmen foar eltse partij wurdt dield troch de kiesdieler fan 18.004,34, wêrby't it risseltaat net ôfrûne wurdt om't alles efter de komma fuortfalt. It oantal hiele sitten dat op dizze wize berekkene is, wurdt byinoar opteld. Yn dit foarbyld jout dit 115 hiele sitten, fjouwer minder as de fereaske 119. De [[restsitten]] wurde dêrnei takend op folchoarder fan heechste oerskotten efter de komma. Hjirtroch krije alle partijen útsein SPD en BSW in restsit tawizen en komt it totaal wer op 119 sitten. {| class="wikitable" |+Dielsteateferkiezings fan 2024 yn Saksen !Sitten !119 ! colspan="5" |Grutste-oerskottenmetoade |- !Partij !Stimmen ![[Evenredich oanpart|E.O.]] !Hiele sitten !Oerskot !Restsitten !Totaal |- !CDU |749.216 |41,<s>61</s> |41 |0,61 |1 |'''42''' |- !AfD |719.274 |39,<s>95</s> |39 |0,95 |1 |'''40''' |- !BSW |277.173 |15,<s>39</s> |15 |0,39 | |'''15''' |- !SPD |172.002 |9,<s>55</s> |9 |0,55 | |'''9''' |- !Grüne |119.964 |6,<s>66</s> |6 |0,66 |1 |'''7''' |- !Linke |104.888 |5,<s>83</s> |5 |0,83 |1 |'''6''' |- !Totaal !2.142.517 !119 !115 ! colspan="2" align="right" |4 !119 |- ! colspan="2" |Kiesdieler ! colspan="5" |18.004,34 |} == Sjoch ek == * [[D'Hondt-metoade]] * [[Sainte-Laguë-metoade]] * [[Grutste-gemiddeldemetoade|Grutste-gemiddeldenmetoade]] * [[Grutste-oerskottemetoade]] [[Kategory:Kiesstelsel]] 1pg7326pc8ankze0lbru1rajewniim0 0 191419 1229027 1228896 2026-04-29T19:40:57Z Kees Swart 15205 1229027 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Spelling Bee b-l-o-m-k-e-s.jpg|thumb|Foarbyld fan Spelling Bee]] '''The New York Times Spelling Bee''', koartwei: '''Spelling Bee''', is in online wurdpuzelspul dat ûntwikkele is troch Sam Ezersky en yn 2019 útbrocht waard troch [[The New York Times]] Games, nei in testfaze yn 2018. It wie nei ‘’Crossword’’ en [[Letter Boxed]] it tredde spul yn de digitale puzelseksje fan de krante. De titel makket diel út fan in rige deistige puzels dy't troch harren populariteit in wichtige ynkomsteboarne foar it bedriuw foarmje. ==Gameplay == It spul toant spilers in seishoekige huningskiif mei 7 letters. Spilers skoare punten troch de letters te brûken om wurden te foarmjen dy't út fjouwer of mear letters bestean. Alle wurden dy't de spiler foarmet, moatte de letter yn 'e midden fan 'e huningskiif befetsje. Elke letter kin mear as ien kear brûkt wurde. Spilers krije in punt foar elke letter yn it wurd, mar fjouwerletterige wurden smite mar 1 punt op. Neigeraden spilers mear punten helje, krije se hegere wurdearringen lykas ’goed dien’ (solid)’, ‘geweldich’ (amazing) en ‘geniaal’ (’genius). Elke puzel hat op syn minst ien ''pangram'', in wurd dat op syn minst alle sân letters befettet. In pangram leveret 7 bonuspunten op (bygelyks in pangram fan sân letters leveret 14 punten op). As de spiler alle mooglike wurden yn in gegeven puzel fynt, krijt er de titel 'Queen Bee'. Yn 2021 ferklearre redakteur Sam Ezersky dat hy de letter S nea yn in puzel opnimme woe, omdat dit it spul te ienfâldich meitsje soe troch mearfâldige foarmen. Hy sei dat dizze tafoeging it spul te maklik meitsje soe om te winnen troch meartallen ta te foegjen. In útsûndering waard makke op 12 maart 2025, doe't de letter S taheakke waard ta fiering fan de 2.500ste edysje fan de Spelling Bee. De letter S waard ek taheakke op 2 septimber 2025. == Kreaasje == Spelling Bee waard betocht troch Frank Longo nei oanlieding fan in foarstel fan [[Will Shortz]], dy't ynspirearre wie troch ‘in populêre puzelrubryk yn Britske kranten’, nammentlik it spultsje ’Polygon’ fan The Times. It spul waard yn 2015 as papieren útfiering lansearre as wyklikse rubryk yn The New York Times Magazine. De digitale ferzje fan it spultsje ferskynde foar it earst op 9 maaie 2018. De maskotte fan de cartoonbij, Beeatrice, waard ûntwurpen troch Robert Vinluan foar de digitale ferzje. Sûnt oktober 2025 wurdt it spul ûnderhâlden troch Sam Ezersky, dy't ferantwurdlik is foar de deistige puzel dy't om 3 oere nachts Eastern Time ferskynt. == Untfangst == Sûnt de digitale yntroduksje yn 2018 hat Spelling Bee oan populariteit wûn en wurdearring krigen fan ûntwerpers binnen de spul - en mediasektor. Pat Myers fan ''The Washington Post'' joech ta dat se, hoewol't se altyd har eigen krante promoate hie, dochs meisleept waard troch Spelling Bee fan New York Times. Neffens Nilanjana Roy (Financial Times) wie Spelling Bee by de lockdowns in ideale wize om sawol tiid te ferdriuwen as ferbûn te bliuwen mei oaren. Jim Memmot fan de ‘’Rochester Democrat and Chronicle’’ priizge it spultsje as in noflike beuzichheid by de COVID 19-pandemy. Njonken de positive kritiken hat it spul in grutte skare fans op sosjale media, dêr't spilers alle dagen harren skoares diele en de puzzel beprate. Der binne ferskate online tools ûntwikkele om alle dagen oanwizings en analyzes fan de puzel te bieden, wêrûnder ien fan sciencefictionskriuwer William Shunn dy't yn de New York Times sels neamd waard. ==Ynfloed == Yn novimber 2021 waard it konsept troch in non-profitorganisaasje oanpast foar de Katalaanske taal. De webside, mei de namme Paraulògic [ ca ], gie firaal yn Kataloanië in moanne nei de lansearring. Lyksa hat in anonime brûker efter in populêr Albaneesk taalaccount it spul Spelling Bee oanpast nei it Albaneesk. Dy fariant wurdt host op de webside Germëzhimë, in gearlûking fan germë (letter) en gumëzhimë (it geziem fan in bij). == Spelling Bee wedstriden ûnder skoalbern == Yn it Angelsaksyske taalgebiet wurde ûnder de namme Spelling Bee sûnt de njoggentjinde iuw staveringswedstriden hâlden ûnder skoalbern. Dit is dan ek de oarsprong fan de namme fan it spultsje fan de New York Times. De wedstriden wiene bedoeld om learlingen de standertstavering fan de Ingelske taal oan te learen. Der binne ferskate lanlike kompetysjes wêrby't winners ôffurdige wurde nei de United States National Spelling Bee. Spelling Bees binne benammen populêr yn Ingelsktalige lannen fanwege de ûnregelmjittige stavering. Yn lannen mei talen dêr’t de stavering logysk en konsistint is, lykas Spaansk, Italiaansk of Dútsk, wurde soksoarte fan wedstriden amper holden. == Sjoch ek == * [[Wurdtsjil]] [[Kategory:Kompjûterspultsje]] [[Kategory:Online fideospultsje]] [[Kategory:Wurdspul]] [[Kategory:Yntroduksje út 2018]] q3h3ll8xrknxyfz3bnqx1dum4r89ghj 0 191430 1229053 1228930 2026-04-29T21:10:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1229053 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = My_Darling_Clementine_(1946_poster).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = | namme = ''My Darling Clementine'' | regisseur = [[John Ford]] | produsint = [[Samuel G. Engel]] | útfierend produsint = | senario = [[Samuel G. Engel]]<br>[[Winston Miller]] | basearre op = ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Stuart N. Lake]] | kamerarezjy = [[Joseph MacDonald]] | muzyk = [[Cyril J. Mockridge]] | filmstudio = [[20th Century Fox]] | distribúsje = [[20th Century Fox]] | haadrollen = [[Henry Fonda]]<br> [[Victor Mature]] | voice-over = | byrollen = [[Linda Darnell]]<br> [[Cathy Downs]]<br> [[Walter Brennan]]<br> [[Tim Holt]]<br> [[Ward Bond]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[3&nbsp;desimber]] [[1946]] | direkt op fideo = | foarm = [[swart-wyt]]-[[langspylfilm]] | sjenre = [[westernfilm|western]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 97 minuten | budget = $2.000.000 | opbringst = $2.750.000 <small>(Feriene Steaten)</small> | prizen = | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''My Darling Clementine''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[swart-wyt]]film en [[westernfilm|western]] út [[1946]] ûnder [[rezjy]] fan [[John Ford]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Henry Fonda]] en [[Victor Mature]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Myn Leafste Clementine", en is ôflaat fan it bekende Amerikaanske [[folksmuzyk|folksferske]] ''[[Oh My Darling, Clementine]]''. Dat wurdt oer de [[begjintitels]] en de [[ôftiteling]] hinne [[songen]], mar hat fierder lykwols neat út te stean mei de [[plot]] fan 'e film. It ferhaal folget de [[19e iuw|let-njoggentjinde-iuwsk]]e [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]], syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]] en [[Morgan Earp|Morgan]] en de [[gokker]] [[Doc Holliday]] fan 'e oankomst fan 'e bruorren Earp yn [[Tombstone (Arizona)]] oant de [[legindarysk]]e [[Sjitpartij by de O.K.-kraal]]. De film is basearre op 'e [[biografy]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' fan [[Stuart N. Lake]] en spilet yn [[1882]], mar wykt sterk ôf fan wat der (eins yn [[1879]]–[[1881]]) yn Tombsone wier barde. Troch in protte [[filmkritisy]] wurdt ''My Darling Clementine'' beskôge as ien fan 'e bêste westerns dy't ea makke is. De film is dêrom opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Yn [[1882]] driuwe [[Wyatt Earp]] en syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]], [[Morgan Earp|Morgan]] en [[James Earp|James]] in grutte [[keppel]] [[kij]] fan [[Teksas]] nei [[Kalifornje]], wannear't se yn it [[Territoarium Arizona]] de [[rancher]] [[Newman Haynes Clanton|Clanton]] en syn [[soannen]] tsjinkomme. Clanton biedt oan om 'e keppel fan 'e Earps oer te keapjen en harren sa de rest fan 'e reis te besparjen. Mar Wyatt Earp wol dêr neat fan witte, mei't de kij op harren bestimming folle mear [[opbringst (jild)|opbringe]] sille. Clanton fertelt harren dat se har yn 'e neite fan [[Tombstone (Arizona)]] befine. It liket de bruorren skoan ta om ris eefkes lins te nimmen, dat se driuwe har keppel nei de râne fan it stedsje ta, dêr't de trije âldere bruorren de kij efterlitte op 'e noed fan 'e jonge James. Tombstone blykt in wetteleas plak te wêzen, dêr't de pleatslike [[marshal (plysjeman)|marshal]] leaver [[ûntslach]] nimt as dat er de yn it wylde wei om him hinne [[sjitten]]de [[dronkenskip|dronkeman]] [[Indian Charlie]] ûntwapenet en opslút. Earp, dy't earder regaad makke hat yn it al like wetteleaze [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] yn [[Kansas]], wit Indian Charlie sûnder folle swierrichheden te oermasterjen, te ûntwapenjen en de stêd út te bonsjoeren. De [[boargemaster]] biedt him dêrop it marshalsamt oan, mar dat slacht Earp ôf, mei't er oare ferplichtings hat. As hy en syn bruorren neitiid weromkeare yn harren kamp, blykt harren hiele keppel kij [[feedieverij|stellen]] te wêzen, wylst se de jonge James deasketten oantreffe. Earp giet sadwaande wer de stêd yn, dêr't er de boargemaster fertelt dat er fan gedachten feroare is en dat er dochs graach marshal wurde wol. Hy beneamt syn bruorren Virgil en Morgan ta syn assistinten mei de dúdlike bedoeling om út te sykjen wa't James fermoarde hat en [[wraak]] te nimmen op 'e ferantwurdliken. {{Plotbedjer film}} Yn syn nije [[funksje (posysje)|funksje]] komt Earp yn 'e kunde mei de [[opljeppendheid|opljeppende]] [[gokker]] [[Doc Holliday]], dy't de [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]] fan Tombstone behearsket, en syn [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[minneresse]], de [[skientme|tsjeppe]] Chihuahua, dy't harsels ûnderhâldt as [[sjongster]] yn ien fan 'e pleatslike [[saloon]]s. Ek hat er ferskate kearen gedoente mei Clanton en syn soannen, dy't njonken har [[feehâlderij]] ek belutsen binne by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. Op basis fan har earste moeting fermoedet Earp dat Clanton-en-dy ferantwurdlik binne foar de [[tsjeafte]] fan syn keppel kij en foar de [[moard]] op syn broer, mar hy kin it net bewize. Om dyselde tiid hinne arrivearret yn Tombstone mei de [[postkoets]] út it Easten in tsjeppe jongedame fan [[rykdom|begoedige]] [[komôf]], Clementine Carter, mei wa't Doc Holliday earder [[ferkearing]] hie doe't er noch yn [[Boston]] wenne en [[dokter]] wie. Hja nimt in keamer yn itselde [[hotel]] dêr't ek Earp en Holliday ferbliuwe. Holliday, dy't oan in fiergeand stadium fan [[tuberkuloaze]] lijt en nei it Westen kommen wie om Clementine te ûntrinnen, is alhiel net [[blydskip|bliid]] mei har komst. Hy hjit har yn net mis te fersteane bewurdings om werom te gean nei Boston. Clementine wegeret en wurdt yn beskerming nommen troch Earp, dy't fuortendaliks al in eachje op har hat. In [[lulk]]e Holliday jout himsels ôf nei [[Tucson]], sadat Earp de romte kriget om op knoffelige wize útein te setten en [[hofmakkerij|meitsje Clementine it hof]]. Underwilens is Chihuahua ûngelokkich mei de ûntstiene sitewaasje. Holliday hat har allinnich efterlitten en dêr jout se Clementine de skuld fan. Wannear't de beide froulju heechoprinnend [[rûzje|spul]] krije en Earp harren útinoar helje moat, sjocht er dat Chihuahua de [[krús (symboal)|krusifiks]] draacht dy't fan syn broer James wie en dy't de nachts fan syn moard stellen is. Earp ûnderstiet har dêroer en sy hâldt út dat se it ding fan Holliday krigen hat. Hoewol't Earp twifelet oan 'e wurden fan Chihuahua spoart er Holliday op, dy't net yn 'e stimming is om troch de marshal befrege te wurden. De konfrontaasje rint út op in [[duël]], wêrby't Earp Holliday syn [[revolver]] út 'e hân sjit. De beide mannen keare tegearre werom nei Tombstone, dêr't Earp foar Chihuahua oer oankundiget dat er fan doel is en [[arrestaasje|arrestearje]] op basis fan har [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgenis]] Doc Holliday foar de moard op syn broer James. Dat wie Chihuahua har bedoeling net, en as de beide mannen tegearre op har ynprate, komt it hege wurd derút: op 'e jûn doe't Holliday har mei syn dronken kop oan 'e kant reage, hat se [[seksuele omgong|omgong]] hân mei [[Billy Clanton]], de jongste fan 'e Clanton-telgen, en fan him hat se de krusifiks krigen. Fuort nei har bekentenis wurdt Chihuahua troch Billy Clanton delsketten út in mûklaach wei. Hy naait út op syn hynder, en Earp stjoert syn broer Virgil efter him oan. Nei in lange efterfolging, wêrby't de beide mannen geregeldwei skotten wikselje, wurdt Billy op it hiem fan syn heite [[ranch]] deadlik rekke troch in [[kûgel]] fan Virgil Earp. Wannear't dyselde dêr fuort letter arrivearret, wurdt him it [[stoflik omskot]] fan Billy toand. Hy beskôget de kwestje as ôfdien en sil wer fuort, mar wurdt dan troch Billy syn heit koelbloedich fermoarde troch him yn 'e rêch te sjitten. Underwilens wurdt yn Tombstone in [[tsjinnichheid|tsjinnige]] Holliday oerhelle om Chihuahua oan har [[skotwûne]] te [[operaasje (genêskunde)|operearjen]]. Troch gebrek oan middels bart dat sûnder [[ferdôving]]. Nei [[oere]]n fan [[pine]] en fergees krewearjen komt hja dochs noch te [[ferstjerren]], ta machteleaze [[razernij]] fan Doc Holliday. Clanton arrivearret mei syn trije oare soannen yn Tombstone, dêr't se it lyk fan Virgil Earp op 'e strjitte smite en oankundigje dat se de komst fan 'e marshal by de O.K.-kraal ôfwachtsje sille. Wyatt en syn broer Morgan bewapenje har foar in konfrontaasje mei de Clantons, en Doc Holliday jout him by harren. By [[moarnsdage]] komme de trije mannen yn 'e [[sjitpartij by de O.K.-kraal]] Clanton en syn trije soannen oer it mad, dy't se allegearre deasjitte. Ek Holliday komt om yn it gefjocht. Earp en syn broer Morgan tsjinje neitiid harren ûntslach yn as marshal en helpmarshal. Mei in [[hynder-en-wein]] sille se harren broer Virgil nei hûs bringe. Clementine Carter is ûnderwilens troch de boargemaster oansteld as de nije [[skoaljuffer]] yn Tombstone. Earp [[ûnthjit]] har dat er nei de [[begraffenis]] weromkomme sil. ==Rolferdieling== [[File:Henry Fonda in Warlock.jpg|right|thumb|160px|[[Henry Fonda]].]] [[File:Victor Mature - publicity.JPG|right|thumb|160px|[[Victor Mature]].]] [[File:Linda Darnell - publicity.JPG|right|thumb|130px|[[Linda Darnell]].]] [[File:Cathy Downs in The Phantom from 10,000 Leagues (cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Cathy Downs]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Wyatt Earp]] | [[Henry Fonda]] |- | [[Doc Holliday]] | [[Victor Mature]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Chihuahua | [[Linda Darnell]] |- | Clementine Carter | [[Cathy Downs]] |- | [[Newman Haynes Clanton]] | [[Walter Brennan]] |- | [[Virgil Earp]] | [[Tim Holt]] |- | [[Morgan Earp]] | [[Ward Bond]] |- | [[James Earp]] | [[Don Garner (akteur)|Don Garner]] |- | [[Ike Clanton]] | [[Grant Withers]] |- | [[Billy Clanton]] | [[John Ireland (akteur)|John Ireland]] |- | Granville Thorndyke | [[Alan Mowbray]] |- | [[boargemaster]] fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] | [[Roy Roberts]] |- | Kate Nelson | [[Jane Darwell]] |- | Mac de [[barkeeper]] | [[J. Farrell MacDonald]] |- | John Simpson | [[Russell Simpson (akteur)|Russell Simpson]] |- | [[Indian Charlie]] | [[Charles Stevens (akteur)|Charles Stevens]] |- | âld-soldaat | [[Francis Ford (akteur)|Francis Ford]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''My Darling Clementine'' waard [[regissearre]] troch [[John Ford]] nei in [[senario]] fan [[Samuel G. Engel]] en [[Winston Miller]] op basis fan 'e [[biografy]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'', dy't yn [[1931]] ferskynde fan 'e hân fan [[Stuart N. Lake]]. De film stipe fierders frijwat op twa eardere ferfilmings fan deselde biografy, ''[[Frontier Marshal (film út 1934)|Frontier Marshal]]'' út [[1934]] en ''[[Frontier Marshal (film út 1939)|Frontier Marshal]]'' út [[1939]]. ''My Darling Clementine'' kin dêrom ek as in [[remake]] fan dy films beskôge wurde. Lake brocht yn [[1946]] in werfertelling fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' út, mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''My Darling Clementine''. Dy publikaasje, dy't persiis itselde ferhaal befette as de eardere útjefte, wie it boek dêr't John Ford de [[filmrjochten]] op oankocht. En sa kaam de film ''My Darling Clementine'' oan syn namme. Beide boeken fan Lake blieken letter trouwens fierhinne út [[fiksje]] ynstee fan [[skiednis]] te bestean, wat ek it ûnhistoaryske karakter fan 'e film ferklearret (sjoch: [[#Historisiteit|§&nbsp;Historisiteit]]). Dat wie net sasear oan Lake te witen, as wol oan [[Josephine Earp]], de [[oarehelte|frou]] fan Wyatt, dy't o sa bodde om it libben fan har man op te himmeljen en har eigen eftergrûn yn 'e [[prostitúsje]] en as [[mêtresse]] fan teminsten ien oare man te ferbergjen. Ek har echte [[namme]] wist se út 'e biografyen te hâlden. Ford woe eins ''My Darling Clementine'' hielendal net meitsje, mar hy moast neffens syn [[kontrakt]] mei de [[filmstudio]] [[20th Century Fox]] noch ien film ôfleverje. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Samuel G. Engel]] by it projekt belutsen. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]2&nbsp;miljoen, wat gâns in bedrach wie foar [[1946]]. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Joseph MacDonald]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Cyril J. Mockridge]]. Dy lêste krige foar syn wurk lykwols gjin fermelding yn 'e [[begjintitels]] (in [[ôftiteling]] sa't films dy hjoed de dei hawwe, bestie doe noch net). ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''My Darling Clementine'' fûnen foar in grut part plak yn 'e skildereftige omkriten fan [[Monument Valley]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Arizona]] en [[Utah]], dêr't Ford in protte fan syn [[westernfilm|westerns]] opnaam. Dy kontrei leit lykwols op in ôfstân fan 800&nbsp;[[km]] fan 'e eigentlike lokaasje fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]. Nei't Ford ''My Darling Clementine'' ôflevere hie, besleat [[Darryl F. Zanuck]], de studiobaas by [[20th Century Fox]], dat de film te lang wie. Hy liet troch [[Lloyd Bacon]] 30&nbsp;[[minuten]] oan byldmateriaal fuortsnije, en teffens liet er him ferskate nije [[shot (sinematografy)|shots]] filmje om swakke plakken yn Ford syn ferzje te ferhelpen. Ford syn oarspronklike ferzje fan ''My Darling Clementine'' is ferlern gien, mar yn it [[argyf|filmargyf]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Los Angeles]] (UCLA) waard yn [[1995]] wol in oare "pre-releaseferzje" fan ''My Darling Clementine'' weromfûn, mei in beheinde mjitte oan byldmateriaal dat de úteinlike ferzje net helle hat en teffens in oare [[filmmontaazje|montaazje]] en [[soundtrack]]. Ien fan 'e grutste ferskillen is de einsêne: yn 'e úteinlike film [[tút|tutet]] Earp Clementine ta [[farwol]], mar yn 'e UCLA-ferzje (en dus nei alle gedachten ek yn Ford syn oarspronklike ferzje) [[fûstkjen|fûstket]] er inkeld mei har. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''My Darling Clementine'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. De film gie op [[3&nbsp;desimber]] [[1946]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. ==Historisiteit== De [[plot]] fan ''My Darling Clementine'' liket inkeld yn hiele grutte halen op 'e wiere foarfallen dêr't de film op basearre is. Om te begjinnen hiene dy foarfallen net plak yn [[1882]], sa't de film úthâldt, mar yn [[desimber]] [[1879]] (oankomst fan 'e bruorren Earp yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]) en de [[hjerst]] fan [[1881]] (de [[Sjitpartij by de O.K.-kraal]]). Boppedat hie [[Wyatt Earp]] ([[1848]]–[[1929]]) by syn libben fan alles by de ein&nbsp;– hy wie [[marshal (plysjeman)|marshal]], [[sheriff]], [[revolverman]], [[fuorman]], [[jacht (aktiviteit)|jager]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], [[útsmiter (berop)|útsmiter]], eigner fan ferskate [[saloon]]s, [[gokker]], [[bordeel]]hâlder, [[goudsiker]] en [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]]&nbsp;– mar [[feehâlder]] of [[cowboy]] wied er nea, dat it plotpunt dat er mei syn bruorren yn Tombstone arrivearret wylst er in [[keppel]] [[kij]] nei [[Kalifornje]] driuwt, is folslein út 'e tomme sûgd. Fan syn bruorren [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]–[[1905]]) en [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1882]]) wie Virgil de âldste, hoewol't de film Morgan as de âldste presintearret. Yn 'e film wurdt Virgil troch [[Newman Haynes Clanton]] deasketten, mar eins wie it Morgan dy't op [[18&nbsp;maart]] [[1882]] fermoarde waard, hoewol't dat nei de Sjitpartij by de O.K.-kraal barde, troch in [[slûpskutter]] yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] wylst er yn in [[saloon]] mei Wyatt oan it [[biljertsjen]] wie. Virgil Earp waard ek troch in slûpskutter delsketten, op 'e jûn fan [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], wylst er de strjitte oerstiek fan in saloon nei syn [[hotel]]. Hy rekke foar it libben [[ynfalide|skeind]] en ferlear in [[earm (anatomy)|earm]], mar oerlibbe de [[moardoanslach]] en wurke neitiid noch as [[revolverman]] en [[privee-detektive]]. Hy stoar úteinlik yn [[1904]] oan in [[longûntstekking]]. [[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), dy't yn 'e film koart portrettearre wurdt as in fjirde broer dy't as [[opslûpen jonge]] troch de Clantons fermoarde wurde sadat se it [[fee]] fan 'e bruorren Earp [[dieverij|stelle]] kinne, wie eins de âldste fan 'e fjouwer folle bruorren fan Wyatt Earp; de fjirde wie de net yn 'e film foarkommende [[Warren Earp]] ([[1855]]–[[1900]]). Fierders hie Wyatt Earp ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). James Earp waard net yn Tombstone fermoarde, sa't de film hawwe wol, mar stoar yn 'e [[âlderdom]] fan 84 jier op [[25&nbsp;jannewaris]] [[1926]] te [[San Bernardino (Kalifornje)]]. [[Doc Holliday]] ([[1851]]–[[1887]]) befynt him yn 'e film al yn Tombstone as de bruorren Earp dêr arrivearje, en Wyatt en hy komme dêr pas mei-inoar yn 'e kunde. Yn it echt koene de mannen inoar al sûnt [[1877]], doe't se inoar metten yn [[Fort Griffin]], yn [[Teksas]]. Se rekken [[freonskip|befreone]], en Holliday kaam yn [[desimber]] [[1879]] oer nei Tombstone op útnûging of oantrún fan Wyatt Earp. Guon [[histoarisy]] wolle hawwe dat Holliday troch Earp as in betroubere freon sjoen waard, dy't er nei Tombstone ta helle by wize fan fersterking yn syn konflikt mei in pleatslike [[binde]] dy't [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] neamd waard. Doc Holliday, dy't eins John Henry Holliday hiet, hie syn [[bynamme]] "Doc" te tankjen oan it feit dat er fan [[berop]] oarspronklik [[toskedokter]] wie, en net in gewoane [[dokter]], sa't er yn 'e film is. Ek wied er ôfkomstich út [[Georgia]] en net út [[Boston]]. Oars as yn 'e film oerlibbe Holliday yn it echt de Sjitpartij by de O.K.-kraal. Hy naam nei de moard op Morgan Earp diel oan 'e [[Earp Vendetta Ride]] en beswiek op [[8&nbsp;novimber]] [[1887]] yn [[Glenwood Springs (Kolorado)|Glenwood Springs]] yn [[Colorado]] oan syn sykte ([[tuberkuloaze]]). De tsjinstanners fan 'e bruorren Earp binne yn 'e film werombrocht ta in oersichtlik groepke besteande út 'e [[rancher]] anneks [[feedieverij|feedief]] [[Newman Haynes Clanton]] en syn fjouwer [[soan]]nen, fan wa't inkeld [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton|Billy]] in namme krije. Yn it echt namen de bruorren Earp en Doc Holliday it op tsjin The Cowboys, in bredere binde dy't ûnderstipe waard troch in diffuse kloft meistanners. Newman Haynes Clanton stoar foar de Sjitpartij by de O.K.-kraal en mette nei alle gedachten nea ien fan 'e Earps. De [[sjitpartij]] fûn eins plak op [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] (ynstee fan earne yn [[1882]]), [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00 [[oere]] (ynstee fan by [[moarnsdage]]). By it fjoergefjocht wiene oan 'e kant fan The Cowboys belutsen: Ike en Billy Clanton, [[Frank McLaury]] en syn broer [[Tom McLaury]] en [[Billy Claiborne]]. Billy Clanton en de bruorren McLaury waarden by it treffen deasketten, mar Ike Clanton en Billy Claiborne wisten te ûntkommen. De beide wichtichste [[frou]]like rollen yn ''My Darling Clementine'' binne allebeide ûnhistoarysk. It [[personaazje]] fan Chihuahua soe foar in diel basearre wêze kinne op [[Big Nose Kate]] (Mária Izabella Horony, [[1849]]–[[1940]]), in fan oarsprong [[Hongarije|Hongaarske]] [[prostituee]] dy't jierrenlang de fêste partner fan Doc Holliday wie. Mar dyselde ferstoar op [[2&nbsp;novimber]] [[1940]] yn 'e hege âlderdom fan krapoan 91 jier. Clementine Carter liket (foar in diel) in ophimmele ferzje te wêzen fan [[Josephine Earp]] ([[1861]]–[[1944]]), in [[joadinne]] út in [[húshâlding]] dy't [[ymmigrearre]] wie út it [[Keninkryk Prusen]] wei. Hja rûn mei 14&nbsp;jier fan hûs fuort en wurke neitiid as prostituee om harsels te ûnderhâlden. Doe't Wyatt Earp yn [[1880]] yn Tombstone bedarre, wie Josephine dêr de [[mêtresse]] fan sheriff [[Johnny Behan]]. Josephine [[trouwen oer de putheak|troude neitiid oer de putheak]] mei Wyatt Earp en bleau oan syn dea ta by him. Sy wie ferantwurdlik foar de behimmele ferzje fan it libben fan har man dy't troch [[Stuart N. Lake]] fêstlein waard yn 'e [[biografy]] ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'', dêr't de film ''My Darling Clementine'' wer op basearre waard. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''My Darling Clementine'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa wie [[Bosley Crowther]] yn ''[[The New York Times]]'' fol lof oer de film en [[regisseur]] [[John Ford]]: "Eltse [[sêne]], elts [[shot (sinematografy)|shot]] is it produkt fan in skerp en gefoelich each&nbsp;– in each dat in djip begryp hat fan 'e [[skientme]] fan rûge lju yn in rûge wrâld." Yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' hie Herm Schoenfeld dêr wol wat op oan te merken: "It hannelsmerk fan John Ford syn [[rezjy]] is dúdlik stimpele op dizze film mei syn [[skaad|beskade]] [[ljocht]]en, sêft kontrastearjende stimmings en stadige tempo, mar der is in merkbere tendins yn 'e rjochting fan stilearring om 'e wille fan stilearring. Op ferskate plakken komt de film folslein ta stilstân sadat Ford it iene of oare keunstsinnige effekt prebearje kin wer te jaan." Tsjintwurdich wurdt ''My Darling Clementine'' troch de measte filmkritisy beskôge as ien fan 'e bêste westernfilms dy't ea makke binne, en ek as ien fan 'e bêste films fan regisseur John Ford. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''My Darling Clementine'' in net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 100%, basearre op 32 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, karakterisearret de film as "de definitive dramatisearring fan 'e [[leginde]] fan [[Wyatt Earp]]". ([[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, hat anno [[2026]] gjin beoardieling fan ''My Darling Clementine''.) Yn [[1991]] waard de film omreden fan [[kultureel]], [[histoarysk]] en/of [[estetysk]] belang troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ''My Darling Clementine'' hearde ta de trêde kloft fan 25&nbsp;films dy't yn dat register opnommen waard. ==Resultaat== ''My Darling Clementine'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]2.750.000 op. Hoewol't ûnbekend is wat de film wrâldwiid ynkassearje koe om't de [[opbringst (jild)|opbringst]]en bûten [[Noard-Amearika]] net mear nei te gean binne, makke ''My Darling Clementine'' allinnich yn Noard-Amearika al $750.000 [[winst (ûndernimming)|winst]], wat foar dy tiid betsjutte dat de film it poerbêst die. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/24883 ''My Darling Clementine'' yn 'e katalogus fan it Amerikaansk Filmynstitút (NFI)] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0038762/ Ynformaasje oer ''My Darling Clementine'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/My_Darling_Clementine ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''My Darling Clementine'' (film út 1946)}} [[Kategory:Amerikaanske westernfilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan 20th Century Studios]] [[Kategory:Film fan John Ford]] [[Kategory:Film út 1946]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer feedieverij]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer bruorren]] [[Kategory:Film oer tuberkuloaze]] [[Kategory:Film oer wraak]] [[Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Doc Holliday yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:Remake fan in oare film]] hjuv6n175di3zmcr37zz6qq0kzi51br 0 191438 1229054 1228945 2026-04-29T22:02:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229054 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = VirgilEarp.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Virgil Walter Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[18&nbsp;july]] [[1843]] | berteplak = [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]) | stoarn = [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] | stjerplak = [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[soldaat]], [[plysjeman]], [[revolverman]],<br> [[privee-detektive]], [[boer]], [[postrinner]], <br>[[postkoets]]ier, [[goudsiker]], [[houtseagerij|seager]], <br>[[saloon|salooneigner]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1861]] – [[1905]] | reden bekendheid = ● broer fan [[Wyatt Earp]]<br>● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier www.history.net/frontier-lawman-virgil-earp] }} '''Virgil Earp''' (folút: '''Virgil Walter Earp'''; [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]), [[18&nbsp;july]] [[1843]] – [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]), [[19&nbsp;oktober]] [[1905]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. Hy krige benammen bekendheid as de âldere [[broer]] fan 'e ferneamde [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]] en as dielnimmer (mei syn broer) oan 'e romrofte [[Sjitpartij by de de O.K.-Kraal]] yn [[oktober]] [[1881]]. Earp wie in [[feteraan]] út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]], dy't ek wurke as [[boer]], [[spoararbeider]], [[houtseagerij|seager]], [[postkoets]]ier, [[postrinner]], [[goudsiker]], [[privee-detektive]] en [[saloon]]eigner. Twa [[moanne (tiid)|moannen]] nei de Sjitpartij by de O.K.-Kraal oerlibbe er in [[moardoanslach]] troch de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], de [[binde]] dêr't de Earps har tsjin oankanten. Virgil Earp rekke dêrby [[ynfalide]], mei't syn [[lofterearm]] ûnbrûkber waard. Nettsjinsteande dat wied er twa jier letter wer as revolverman aktyf, diskear yn 'e tsjinst fan 'e [[Southern Pacific Railroad]]. Yn dy hoedanichheid wied er behelle yn 'e saneamde [[#De 'Slach om it Krúspunt'|'Slach om it Krúspunt']] by [[Colton (Kalifornje)|Colton]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en komôf=== Virgil Earp waard yn [[1843]] [[berne]] yn [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kentucky]], as de twadde [[soan]] fan [[Nicholas Earp]] en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey. Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Virgil Earp hie in âldere folle [[broer]], [[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), en seis jongere [[bruorren en susters]]: Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1881]]), [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]–[[1900]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Fierders hied er út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). Oer de iere [[jonkheid]] fan Virgil Earp is sa goed as neat bekend. Yn [[febrewaris]] [[1860]], doe't de Earps yn [[Pella (Iowa)|Pella]] wennen, yn 'e steat [[Iowa]], naaide er as sechstjinjierrige út mei de doe achttjinjierrige Ellen (Magdalena) Rysdam ([[1842]]–[[1910]]), in [[Nederlân]]ske [[ymmigrant]]e dy't berne wie yn [[Utert (stêd)|Utert]] en mei har [[âldelju]] nei de [[Feriene Steaten]] ferfearn wie. Dy âlden, Gerrit Rysdam en Magdalena Catrina van Velzen, wiene poer op 'e [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tsjin, dat de beide jongelingen [[troud]]en yn it geheim. Se bleaune in jier byinoar en Ellen rekke yn dy tiid [[swierens|swier]] fan in [[dochter]], Nellie Jane Earp ([[1862]]–[[1930]]), dy't op [[7&nbsp;jannewaris]] [[1862]] te wrâld kaam. ===Militêre tsjinst=== Underwilens hie Virgil Earp doe in goed fearnsjier earder, op [[21&nbsp;septimber]] [[1861]], [[militêre tsjinst|tsjinst]] nommen yn it [[Leger fan 'e Uny]] om yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) tsjin 'e [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Súdlike Konfederaasje]] te fjochtsjen. Fan [[26&nbsp;july]] [[1862]] oant [[24&nbsp;juny]] [[1865]] tsjinne er yn it [[83e Ynfanteryrezjimint fan Illinois]]. James Earp, de âldste folle [[broer]] fan Virgil, hie ek tsjinst nommen, mar rekke ein [[1861]] [[swierferwûne]] by in [[skermutseling]] yn 'e neite fan [[Fredericktown (Missoery)]], wêrnei't er [[earfol ûntslach]] krige en nei hûs koe. Newton Earp, de âldere [[healbroer]] fan Virgil, tsjinne krekt as hysels oan 'e ein fan 'e oarloch ta yn it Leger fan 'e Uny. Yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] krige Ellen fia de âlden fan Virgil Earp de tynge dat har man [[sneuvele]] wie by gefjochten yn [[Tennessee]]. Dat bliek letter net sa te wêzen, mar tsjin dy tiid wie Ellen mei har âldelju en har dochterke al ôfset nei it Westen oer it bekende [[Oregon Trail]]. Hja wertroude mei in John van Rossem, dy't koarte tiid letter [[ferstoar]], en yn [[1867]] wertroude se yn [[Walla Walla (Washington)|Walla Walla]], yn it [[Territoarium Washington]], foar de twadde kear, no mei in Thomas Eaton. Doe't Virgil Earp op [[26&nbsp;juny]] [[1865]] út militêre tsjinst ûntslein waard en weromkearde nei Iowa, koed er wiif en bern net mear fine. Hy soe harren pas 37 jier letter weromsjen. ===Tuskenjierren=== Earp wurke yn Iowa as [[boere-arbeider]] oant er lang om let ôfsette nei [[Kalifornje]], dêr't syn âldelju ûnderwilens hinne tein wiene. Heit Nicholas Earp brocht yn [[1868]] de hiele famylje wer werom nei [[Missoery (steat)|Missoery]], om't er dêr [[promoasje (rang)|promoasje]] meitsje koe. Dêr setten de Earps har nei wenjen yn it plakje [[Lamar (Missoery)|Lamar]]. Op [[28&nbsp;augustus]] [[1870]] wertroude Virgil Earp dêr mei in Rosella Dragoo ([[berne|b.]] [[1853]]), in ymmigrante út [[Frankryk]]. Mei't er nea [[skieding (houlik)|skieden]] wie fan Ellen Rysdam, wie dat eins in gefal fan [[bigamy]], mar hy en syn nije frou waarden troud troch heit Nicholas Earp, dy't dat as [[rjochter]] dwaan mocht. It is ûndúdlik wat der wurden is fan Rosella, mei't der fan har fierder gjin berjocht is. It soe skoan kinne dat se yn it [[kreambêd]] stoar, lykas safolle [[froulju]] yn dy tiden, mar dat is spekulaasje. Yn elts gefal krige Virgil Earp yn [[1874]] in relaasje mei Allie (Alvira) Sullivan, dy't ôfkomstich wie út [[Florence (Nebraska)|Florence]] yn [[Nebraska]]. Sy trouden nea formeel, mar bleaune har hiele fierdere libben byinoar, sadat men sizze kinne soe dat se [[oer de putheak trouwen|oer de putheak troud]] wiene. Yn dy jierren ferfolle Earp in grut tal ferskillende [[baan (wurk)|banen]]. Sa wied er in skoftke [[bou (lânbou)|bouboer]] en letter [[goudsiker]], en wurke er as [[spoararbeider]] yn [[Wyoming]] en as [[houtseagerij|seager]] yn in [[houtseagerij]] yn [[Prescott (Arizona)]]. Teffens wied er [[koetsier]] op in [[postkoets]] en [[postrinder]] en letter, yn ferskate funksjes, [[plysjeman]]. Hy brocht yn [[1877]] in skoft troch yn it [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]], yn [[Kansas]], mei syn jongere broer Wyatt, dy't dêr [[marshal (plysjeman)|helpmarshal]] wie. It is net dúdlik oft Virgil dêr ek in plysjefunksje útoefene. Fan Dodge City [[ferfear]]en Earp en de frou yn [[july]] [[1877]] nei Prescott, dat doedestiden de [[haadstêd]] wie fan it noch mar tinbefolke [[Territoarium Arizona]]. Hy wurke dêr yn 't earstoan yn in houtseagerij, mar yn [[oktober]] fan dat jier waard er troch Ed Bowers, de [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)|Yavapai County]], ynsward as [[helpsheriff]] om efter in [[binde]] [[oerfal]]lers oan. By de dêropfolgjende [[sjitpartij]] op 'e strjitte makke Earp ien fan 'e oerfallers [[dea]] troch him mei in [[winchester (gewear)|winchester]] troch de holle te [[sjitten]]. Dêrmei skynt er in beskate [[reputaasje]] fêstige te hawwen, want yn [[1878]] ferfolle er yn Prescott ferskate moannen de [[funksje (posysje)|funksje]] fan [[nachtwachter]], en letter dat jiers waard er keazen ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''constable''). ===Nei Tombstone=== Op [[27&nbsp;novimber]] [[1879]] waard Earp troch [[U.S. marshal]] Crawley Drake oansteld as plakferfangend U.S. marshal foar it eastlike diel fan [[Pima County (Arizona)]]. Drake frege him om yn it ramt fan dy funksje te ferhúzjen nei [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]], dat in saneamde ''boom town'' wie dy't op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. It stedsje en de hiele krite dêromhinne waard teheistere troch in wetteleaze binde dy't oantsjut waard as de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], en it wie de bedoeling dat Virgil Earp helpe soe om regaad te meitsjen. Tsjin dy tiid hie Virgil syn broer Wyatt yn in [[brief]] al ferteld oer de mooglikheden yn Tombstone, dat dyselde hie yn [[septimber]] [[1879]] [[ûntslach]] nommen as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei syn frou [[Mattie Blaylock]], syn broer James Earp en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei Arizona reizge. Yn Las Vegas joegen Wyatt syn [[freonskip|maat]] [[Doc Holliday]] en dy syn selskipsfrou [[Big Nose Kate]] har by it selskip, en yn Prescott heakken ek Virgil Earp en Allie Sullivan oan. De hiele groep arrivearre op [[1&nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone. Op [[30&nbsp;oktober]] [[1880]] waard de [[marshal (plysjeman)|stedsmarshal]] fan Tombstone, [[Fred White (marshal)|Fred White]], deasketten troch [[William Brocius]], byneamd "Curly Bill", dy't in lid fan 'e Cowboys wie. Dêrop waard Virgil Earp njonken syn funksje as plakferfangend U.S. marshal ek oansteld as [[interim]] stedsmarshal. Minder as fjirtjin dagen letter waard er by [[ferkiezing]]s foar dy funksje ferslein troch in Ben Sippy. Dyselde frege lykwols op [[6&nbsp;juny]] [[1881]] om fjirtjin dagen [[ferlof]]. Dêrop waard Earp op 'e nij oansteld as interim stedsmarshal. Sippy bleau langer wei as dat de ôfspraak wie, en Earp wie noch yn funksje doe't op [[22&nbsp;juny]] it [[binnenstêd|sintrum]] fan Tombstone fierhinne ferwoastge waard troch in [[brân]]. Earp soarge derfoar dat der frijwol gjin [[plondering]]s plakfûnen, en teffens jage er lju de stêd út dy't de frijkommen perselen besochten yn te pikken. In wike letter, op [[28&nbsp;juny]], kaam oan it ljocht dat Sippy in [[skuld (jild)|skuld]] fan [[$]]3.000 efterlitten hie en teffens [[jild]] [[dieverij|stellen]] hie út 'e kas fan it marshalskantoar. Mei't er dúdlik net mear weromkomme soe, waard Virgil Earp doe troch [[boargemaster]] [[John Clum]] permanint as stedsmarshal oansteld. ===Konflikt mei de Cowboys=== Om it near te lizzen op 'e [[misdie]] yn Tombstone, naam de [[gemeenteried]] yn [[april]] [[1881]] in [[feroardering]] oan dy't it foar eltsenien útsein [[plysje]]beämten ferbea om yn 'e stêd deadlike [[wapen]]s by him te dragen. Eltsenien dy't Tombstone binnenkaam, moast syn wapens fuort letter ynleverje yn in [[hierstâl]] of [[saloon]], en hy krige se pas wer as er de stêd wer út gie. Op [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] waard oan Earp trochdien dat ferskate leden fan 'e Cowboys yn Tombstone arrivearre wiene dy't al moannenlang [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] uteren yn 'e rjochting fan Earp en syn bruorren, en dat dyselde mannen wegere hiene om har [[fjoerwapen]]s yn te leverjen. Dêrmei giene se tsjin de feroardering fan 'e gemeenteried yn, wat betsjutte dat it Earp syn plicht wie om harren yn te rekkenjen. Virgil Earp gie derop út mei syn broer Morgan, dy't syn helpmarshal wie, en hy soarge foar bykommende stipe troch syn broer Wyatt en dy syn maat Doc Holliday foar dizze gelegenheid ek yn te swarren as tydlike helpmarshals. De Cowboys, om persiis te wêzen de bruorren [[Frank McLaury|Frank]] en [[Tom McLaury]], de bruorren [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton]] en [[Billy Claiborne]], holden har op by in [[feekraal]] mei de namme O.K.-Kraal. De konfrontaasje tusken de beide groepen mannen rûn út op 'e beruchte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], dy't ien fan 'e bekendste wapene konfrontaasjes is út it hiele [[Wylde Westen]]. De lettere ferslaggen fan 'e sjitpartij makken in libbene leginde fan Wyatt Earp. Hy wurdt ornaris ôfskildere as de foaroanman fan 'e Earp-faksje. Mar eins wie Virgil de lieder en syn jongere broer Wyatt mar in tydlike assistint. Foarôfgeande oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal hie Wyatt mar by ien sjitpartij belutsen west, wylst Virgil him foarstean litte koe op trije jier [[ûnderfining]] yn 'e Boargeroarloch. Morgan Earp hie noch nea earder op immen sketten, wylst Doc Holliday inkeld yn syn eigen sterke ferhalen oan in protte fjoergefjochten dielnommen hie. De Sjitpartij by de O.K.-Kraal fûn [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00&nbsp;[[oere]] plak. By de feekraal oankommen, hiet Virgil de fiif Cowboys dat se harren wapens opjaan moasten. Ynstee briek der in fjoergefjocht út. Ike Clanton en Billy Claiborne naaiden út, mar Frank McLaury, Tom McLaury en Billy Clanton waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt Earp wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Trije dagen nei de sjitpartij waard Virgil troch de gemeenteried as stedsmarshal tydlik op non-aktyf set yn ôfwachting fan in ûndersyk nei de konfrontaasje. Hoewol't er úteinlik frijsprutsen waard fan eltse misse set, krige syn [[reputaasje]] dêrtroch in knau. [[File:Historic_Longhorn_Restaurant.jpg|right|thumb|200px|It hjoeddeistige Longhorn Restaurant yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] is fêstige yn wat yn [[1881]] de Bucket of Blood Saloon, de Holiday Water Company en it Owl Cafe and Hotel wiene. Virgil Earp waard delsketten út in [[finster]] op 'e [[earste ferdjipping]].]] Om't se wol foar it ferstân hiene dat de Cowboys de saak net gewurde litte soene, brochten de Earps harren [[húshâlding]]s neitiid gear yn it Cosmopolitan Hotel, sadat se stipe oaninoar hiene. Op [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], jûns om likernôch 23.30&nbsp;oere, waard Virgil Earp, by it skean oerstekken fan 'e [[strjitte]] fan 'e Oriental Saloon nei it Cosmopolitan Hotel, út 'e boppeferdjipping wei fan in gebou dat noch yn oanbou wie, fan efteren ôf ûnder fjoer nommen troch trije [[slûpskutter]]s. Hy waard fan in ôfstân fan nei skatting 18&nbsp;[[meter|m]] ôf rekke yn 'e [[rêch]] en yn 'e [[lofterearm]] mei trije dûbele skotten [[hagel (munysje)|hagel]] út [[dûbelloops jachtgewear]]en. It Crystal Palace en de Eagle Brewery, dêr't Earp foar lâns rûn, waarden rekke troch njoggentjin hagelkûgeltsjes, wêrfan't trije troch in [[rút]] giene en ien likernôch 30&nbsp;[[sm]] boppe de hollen fan guon manlju lâns gie dy't oan in [[faro (gokspul)|farobank]] sieten te spyljen. Earp strompele slim [[ferwûne]] it Cosmopolitan Hotel binnen. Wyatt Earp, dy't yn 'e oertsjûging ferkearde dat de wûnen fan syn broer [[dea|fataal]] wêze soene, stjoerde dyselde jûns noch in [[tillegram]] nei U.S. marshal Crawley P. Dake om him fan 'e sitewaasje op 'e hichte te stellen. [[Dokter]] [[George E. Goodfellow]] ferwidere 10&nbsp;sm oan totaal ferbrizele [[boppe-earmbonke]] út 'e lofterearm fan Virgil Earp, mei as gefolch dat er dy earm nea mear brûke kinne soe. Ek helle de dokter tweintich hagelkûgeltsjes út Virgil syn [[side (anatomy)|lofterside]]. Wylst de dokter mei him dwaande wie, [[treast]]e Earp syn frou Allie, nei't it skynt, troch te sizzen: "Haw mar gjin noed. Ik haw noch in goede earm oer om dy mei oan te krûpen." As [[fertochte]]n fan 'e [[moardoanslach]] waarden letter in stikmannich leden fan 'e Cowboys identifisearre: [[Phin Clanton]], [[Ike Clanton]], [[Johnny Barnes]], [[Johnny Ringo]], [[Hank Swilling]] en [[Pete Spence]]. Hoewol't de [[hoed]] fan Ike Clanton yn 'e neite fan it [[plak delikt]] oantroffen waard, wie alle bewiismateriaal tsjin harren yndirekt, en allegearre waarden se [[frijspraak|frijsprutsen]]. Nei de oanslach brocht Virgil suver in fearnsjier op bêd troch te opbetterjen. Hy wie krekt safierhinne dat er wer wat omrinne koe, doe't op [[18&nbsp;maart]] [[1882]] syn broer Morgan deasketten waard troch in oare (of deselde) slûpskutter. In dei letter waard it [[stoflik omskot]] fan Morgan Earp nei [[Benson (Arizona)|Benson]] brocht (40&nbsp;[[km]] fan Tombstone), dêr't it op 'e trein nei Kalifornje set waard ûnder begelieding fan [[James Earp]]. Dy brocht it nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]], dêr't Morgan yn 'e neite fan 'e wente fan syn âldelju [[begroeven]] waard. It wie op dat stuit praktysk net mooglik om mei-iens Virgil ek op 'e trein te setten, mar sadree't alles beävensearre wurde koe, waarden hy en Allie noch wer in dei letter, op [[20&nbsp;maart]], ek nei it [[spoarstasjon]] yn Benson brocht. Se waarden begelaat troch Wyatt, dy't himsels nei de oanslach op Virgil ta help-U.S. marshal beneame litten hie, en troch leden fan 'e [[posse comitatus|posse]] dy't er nei de moard op Morgan gearstald hie. Dêrby wiene [[Warren Earp]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMasters]] en [[Jack Johnson (revolverman)|"Turkey Creek" Jack Johnson]]. De mannen wiene swierbewapene mei [[revolver]]s, [[gewear]]en en [[jachtgewear]]en. Virgil wie noch sa swak dat er by it trepke fan 'e [[treinwagon]] op droegen wurde moast. Wyatt-en-dy wiene oarspronklik fan doel west en kear daliks werom nei Tombstone as se Virgil en de frou ienris op 'e trein brocht hiene. Mar, sa hold Wyatt letter út, ûnderweis hie him yn [[Contention (Arizona)|Contention]] de tynge berikt dat [[Frank Stilwell]], Ike Clanton, Hank Swilling en noch in fjirde lid fan 'e Cowboys yn [[Tucson]] de trochgeande treinen nei Kalifornje yn it each holden, mei as doel om Virgil op te heinen en him te fermoardzjen. Dêrom reizgen Wyatt-en-dy mei oant Tucson. Allie bewapene harsels mei de pistoalrym fan har man. Oan in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[San Francisco Examiner]]'' fertelde Virgil Earp twa moanne letter dat Stilwell-en-dy suver de earsten wiene dy't se seagen doe't se yn Tucson útstapten om yn in pleatslik hotel te iten. Doe't de Cowboys seagen dat Virgil in eskorte hie, wykten se tebek. Nei iten waard Virgil wer yn 'e trein holpen, wêrnei't Wyatt-en-dy de Cowboys yn 'e rekken holden oant de trein goed en wol ôfset wie. Neitiid fûn der in konfrontaasje plak tusken Wyatt en Stillwell wêrby't dy lêste dearekke. Neffens Wyatt Earp syn eigen wurden wie it sa goed as in [[stânrjochtlike eksekúsje]], mei't Stillwell neffens him de moardner wie fan syn broer Morgan. De oare Cowboys wisten libben fuort te kommen. Neitiid waard der troch [[rjochter]] [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] in [[arrestaasjebefel]] tsjin Wyatt en de oare fjouwer leden fan 'e eskorte útfurdige. Wyatt en syn meistanners begûnen doe, op 'e flecht foar de autoriteiten, har eigen privee-oarlochje tsjin 'e Cowboys, dat bekend kaam te stean as de [[Earp Vendetta Ride]]. Dêr wie Virgil, dy't doe al yn Kalifornje wie, net by belutsen. ===De 'Slach om it Krúspunt'=== Nei syn ôfreis út Tombstone wie Virgil Earp de earstfolgjende pear jier besteld mei it weromwinnen fan syn [[sûnens]]. Dat died er benammen yn syn âldershûs yn [[Colton (Kalifornje)]], hoewol't er foar [[genêskunde|medyske behannelings]] nei [[San Francisco]] reizge. Letter setten Earp en de frou harren yn Colton nei wenjen op it [[adres]] 528 West H Street, yn in hûs dat noch altyd stiet. Nettsjinsteande it feit dat er it gebrûk fan syn lofterearm foargoed misse moast, waard Earp yn [[augustus]] [[1883]] as [[revolverman]] oannommen troch de [[Southern Pacific Railroad]] om 'e [[spoarline]]n fan dy [[spoarweimaatskippij]] te bewekjen by de [[Coltonkrúspunt]]. As sadanich wied er behelle yn 'e saneamde "Slach om it Krúspunt" (''Battle of the Crossing''), wêrby't Southern Pacific besocht en kom foar dat in [[konkurrint]], de [[California Southern Railroad]] (in [[dochterûndernimming]] fan 'e [[Atchison, Topeka and Santa Fe Railway]]), by Colton in [[krúspunt (ferkear)|krúspunt]] oer it spoar fan 'e Southern Pacific ynstallearje soe om tagong te krijen ta [[Kalifornje]]. De boargers fan Colton, dêr't al in [[spoarstasjon]] wie, stiene oan 'e kant fan 'e Southern Pacific, wylst de boargers fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dat Southern Pacific links lizze litten hie, de California Southern stipen, dy't har in eigen stasjon ûnthjitten hie. [[Robert Waterman (gûverneur)|Robert Waterman]], de [[gûverneur]] fan Kalifornje, dy't it [[monopoalje|spoarmonopoalje]] fan 'e Southern Pacific yn syn steat brekke woe, hie beslist dat it krúspunt der komme moast, mar de Southern Pacific en de ynwenners fan Colton leine har dêr net by del en blokkearren de boel. Waterman sette mei sheriff J.B. Burkhart fan [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]] en in tsienmans [[posse comitatus|posse]] nei it Coltonkrúspunt ta. Op 'e moarn fan [[13&nbsp;septimber]] [[1883]] berikte de sitewaasje in hichtepunt. De Southern Pacific hie in [[steamlokomotyf]] parkearre boppe-op it plak dêr't it krúspunt komme moast, mei oan board in groep swierbewapene revolverlju. Harren lieder wie Virgil Earp, dy't yn it rinpaad tusken de lokomotyf en de [[koalewagon]] stie mei in revolver yn 'e rjochterhân. Efter him, oan 'e súdkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan Colton; foar him, oan 'e noardkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan San Bernardino. Beide kloften wiene bewapene mei [[houwiel]]en, [[heksebile]]n, revolvers en jachtgewearen. Gûverneur Waterman en sheriff Burkhart en syn mannen stelden har op tusken de kliber folk út San Bernardino en de lokomotyf yn. Waterman hie in [[gerjochtlik befel]] by him dat de California Southern yn it gelyk stelde en de Southern Pacific twong om it krúspunt oer harren spoar te akseptearjen. Hy lies dat lûdop foar. Dêrnei warskôge er Earp dat er sheriff Burkhart en syn mannen opdracht jûn hie om it fjoer te iepenjen as hy of ien fan 'e oare revolverlju fan 'e Southern Pacific in fjoerwapen optille soe. Op dat stuit wie it in dûbeltsje op syn kant. De sitewaasje hie útrinne kinnen op in noch folle bloediger sjitpartij as dy by de O.K.-Kraal. Mar Virgil Earp lei him del by it gerjochtlik befel en joech de masinist opdracht om 'e lokomotyf te ferriden. Sa rûn de konfrontaasje mei in skamper ôf. It krúspunt waard dyselde deis noch ynstallearre en doe wie it dien mei it spoarmonopoalje fan 'e Southern Pacific yn Kalifornje. ===Lettere jierren=== Yn [[1884]] rjochte Earp yn Colton in eigen [[detektiveburo]] op, dat nei't it skynt in stille dea stoar doe't er yn [[july]] [[1886]] keazen waard ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''village constable''). Doe't Colton yn 'e [[simmer]] fan [[1887]] [[stedsrjochten]] krige, waard Earp op [[11&nbsp;july]] keazen ta de earste stedsmarshal. Hy hie in salaris fan [[$]]75 de [[moanne (tiid)|moanne]] en waard yn [[1888]] werkeazen yn deselde [[funksje (posysje)|funksje]]. It bestean fan in pleatslike plysje yn Colton wie lang sa spannend net as yn Tombstone, mar miskien foldie him dat wol sa goed, de omstannichheden fan syn ôfreis út Tombstone yn acht nommen. Syn wurk omfette sokke dingen as it frijmeitsjen fan ferstoppe [[rioel]]en en it byhâlden fan 'e [[gloeilamp]]en yn 'e [[elektrysk]]e [[strjitferljochting]]. Yn it neijier fan [[1888]] naam Earp ûntslach as marshal yn Colton en [[ferfear]]en hy en Allie nei [[San Bernardino (Kalifornje)]]. Fiif jier letter, yn [[1893]], ferhuzen se op 'e nij, diskear nei it mynstedsje [[Vanderbilt (Kalifornje)]], dat mar in koart libben beskern wie. Neffens syn frou wie Earp dêr de eigner en útbater fan 'e Earp Hall, it iennichste gebou fan twa ferdjippings yn it hiele plak, dat tsjinst die [[saloon]], [[stedhûs]] en [[tsjerkegebou|tsjerke]]. Earp besocht yn Vanderbilt ek wer fjildwachter te wurden, mar hy ferlear yn [[1894]] de [[ferkiezing]]s foar dat amt. Yn [[1895]] reizgen Earp en de frou nei [[Kolorado]], dêr't se Wyatt Earp metten en mar koart bleaune. Letter dat jier ferhuzen se werom nei [[Prescott (Arizona)]], dêr't se ek wenne hiene foar't se nei Tombstone gien wiene. Earp rekke dêr behelle yn 'e [[mynbou]]. Noch wer letter giene se nei de [[Kirklanddelling]] besuden Prescott, dêr't Earp in [[ranch]] begûn. Yn [[1900]] stelde Earp him kandidaat foar de ferkiezing fan [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)]] (dêr't sawol Prescott as de Kirkdelling yn lizze), mar hy loek him om sûnensredens werom ear't de ferkiezings plakfûnen. Yn [[1898]] ûntfong Earp in [[brief]] fan in frou Levi Law dy't grif frijwat emosjoneel trelit by him feroarsake hawwe moat. Frou Levi Law bliek syn âldste dochter Nellie Jane te wêzen, dy't yn [[1863]] mei har mem Ellen nei [[Oregon]] ta set en út syn libben ferdwûn wie, nei't Ellen it nijs trochdien wie dat Earp yn 'e Boargeroarloch [[sneuvele]] wie. Oanfitere troch syn frou Allie reizge Virgil Earp nei [[Portland (Oregon)]], dêr't er nei 37 jier Ellen en harren dochter Nellie wer mette, en dêropta ek trije [[pakesizzer]]s wêrfan't er net witten hie dat er se hie. Letter dat jiers brocht Nellie Jane in besyk oan Virgil en Allie yn Arizona. ===Ferstjerren=== It is net alhiel dúdlik wannear't Earp en de frou weromkearden nei Colton yn Kalifornje, mar dat moat foar [[1904]] west hawwe, doe't hy en trije oaren om 'e nocht in [[petysje]] oanbeane oan 'e pleatslike gemeenteried om 'e feroardering op te heffen dy't mar ien saloon yn it stedsje tastie. Letter datselde jiers setten Earp en de frou nei [[Nevada]] ta, dêr't se har by syn broer Wyatt joegen yn [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], dat op dat stuit in mynbou-''boom'' trochmakke. Virgil Earp waard dêr helpsheriff foar de sheriff fan [[Esmeralda County (Nevada)|Esmeralda County]]. Mar hy rûn in [[longûntstekking]] op en nei't er dêr seis moanne lang mei omgammele hie, kaam er op [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] te [[ferstjerren]] yn 'e [[âlderdom]] fan 62 jier. Syn broer Wyatt wie doe noch de iennichste oerlibbene fan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Op fersyk fan syn dochter Nellie Jane stimde syn [[widdo]] Allie deryn ta dat Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)|Portland]] yn [[Oregon]] syn lêste rêstplak krije soe. Hy leit dêre [[begroeven]] op it [[River View Cemetery]]. Nei syn dea ferhuze Allie werom nei Colton, dêr't se deunby de famylje fan har man wêze koe. Se libbe dêr noch 42 jier, oant se yn [[1947]] op 'e hege jierren fan 99 jier kaam te ferstjerren. Allie Sullivan waard begroeven yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier In skiedkundige webside wijd oan Virgil Earp] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Virgil_Earp ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Virgil Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Virgil}} [[Kategory:Wyatt Earp]] [[Kategory:Amerikaansk soldaat]] [[Kategory:Noardlik Amerikaansk militêr yn de Amerikaanske Boargeroarloch]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Revolverman]] [[Kategory:Amerikaansk boer]] [[Kategory:Amerikaansk goudsiker]] [[Kategory:Amerikaansk postrinner]] [[Kategory:Amerikaansk koetsier]] [[Kategory:Amerikaansk spoararbeider]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Persoan dy't in moardoanslach oerlibbe hat]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1843]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1905]] eoen83zxqft2bvj2qlgfdmrzg7kwfh5 1229063 1229054 2026-04-29T22:10:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* De 'Slach om it Krúspunt' */ 1229063 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = VirgilEarp.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Virgil Walter Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[18&nbsp;july]] [[1843]] | berteplak = [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]) | stoarn = [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] | stjerplak = [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[soldaat]], [[plysjeman]], [[revolverman]],<br> [[privee-detektive]], [[boer]], [[postrinner]], <br>[[postkoets]]ier, [[goudsiker]], [[houtseagerij|seager]], <br>[[saloon|salooneigner]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1861]] – [[1905]] | reden bekendheid = ● broer fan [[Wyatt Earp]]<br>● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier www.history.net/frontier-lawman-virgil-earp] }} '''Virgil Earp''' (folút: '''Virgil Walter Earp'''; [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]), [[18&nbsp;july]] [[1843]] – [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]), [[19&nbsp;oktober]] [[1905]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. Hy krige benammen bekendheid as de âldere [[broer]] fan 'e ferneamde [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]] en as dielnimmer (mei syn broer) oan 'e romrofte [[Sjitpartij by de de O.K.-Kraal]] yn [[oktober]] [[1881]]. Earp wie in [[feteraan]] út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]], dy't ek wurke as [[boer]], [[spoararbeider]], [[houtseagerij|seager]], [[postkoets]]ier, [[postrinner]], [[goudsiker]], [[privee-detektive]] en [[saloon]]eigner. Twa [[moanne (tiid)|moannen]] nei de Sjitpartij by de O.K.-Kraal oerlibbe er in [[moardoanslach]] troch de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], de [[binde]] dêr't de Earps har tsjin oankanten. Virgil Earp rekke dêrby [[ynfalide]], mei't syn [[lofterearm]] ûnbrûkber waard. Nettsjinsteande dat wied er twa jier letter wer as revolverman aktyf, diskear yn 'e tsjinst fan 'e [[Southern Pacific Railroad]]. Yn dy hoedanichheid wied er behelle yn 'e saneamde [[#De 'Slach om it Krúspunt'|'Slach om it Krúspunt']] by [[Colton (Kalifornje)|Colton]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en komôf=== Virgil Earp waard yn [[1843]] [[berne]] yn [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kentucky]], as de twadde [[soan]] fan [[Nicholas Earp]] en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey. Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Virgil Earp hie in âldere folle [[broer]], [[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), en seis jongere [[bruorren en susters]]: Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1881]]), [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]–[[1900]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Fierders hied er út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). Oer de iere [[jonkheid]] fan Virgil Earp is sa goed as neat bekend. Yn [[febrewaris]] [[1860]], doe't de Earps yn [[Pella (Iowa)|Pella]] wennen, yn 'e steat [[Iowa]], naaide er as sechstjinjierrige út mei de doe achttjinjierrige Ellen (Magdalena) Rysdam ([[1842]]–[[1910]]), in [[Nederlân]]ske [[ymmigrant]]e dy't berne wie yn [[Utert (stêd)|Utert]] en mei har [[âldelju]] nei de [[Feriene Steaten]] ferfearn wie. Dy âlden, Gerrit Rysdam en Magdalena Catrina van Velzen, wiene poer op 'e [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tsjin, dat de beide jongelingen [[troud]]en yn it geheim. Se bleaune in jier byinoar en Ellen rekke yn dy tiid [[swierens|swier]] fan in [[dochter]], Nellie Jane Earp ([[1862]]–[[1930]]), dy't op [[7&nbsp;jannewaris]] [[1862]] te wrâld kaam. ===Militêre tsjinst=== Underwilens hie Virgil Earp doe in goed fearnsjier earder, op [[21&nbsp;septimber]] [[1861]], [[militêre tsjinst|tsjinst]] nommen yn it [[Leger fan 'e Uny]] om yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) tsjin 'e [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Súdlike Konfederaasje]] te fjochtsjen. Fan [[26&nbsp;july]] [[1862]] oant [[24&nbsp;juny]] [[1865]] tsjinne er yn it [[83e Ynfanteryrezjimint fan Illinois]]. James Earp, de âldste folle [[broer]] fan Virgil, hie ek tsjinst nommen, mar rekke ein [[1861]] [[swierferwûne]] by in [[skermutseling]] yn 'e neite fan [[Fredericktown (Missoery)]], wêrnei't er [[earfol ûntslach]] krige en nei hûs koe. Newton Earp, de âldere [[healbroer]] fan Virgil, tsjinne krekt as hysels oan 'e ein fan 'e oarloch ta yn it Leger fan 'e Uny. Yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] krige Ellen fia de âlden fan Virgil Earp de tynge dat har man [[sneuvele]] wie by gefjochten yn [[Tennessee]]. Dat bliek letter net sa te wêzen, mar tsjin dy tiid wie Ellen mei har âldelju en har dochterke al ôfset nei it Westen oer it bekende [[Oregon Trail]]. Hja wertroude mei in John van Rossem, dy't koarte tiid letter [[ferstoar]], en yn [[1867]] wertroude se yn [[Walla Walla (Washington)|Walla Walla]], yn it [[Territoarium Washington]], foar de twadde kear, no mei in Thomas Eaton. Doe't Virgil Earp op [[26&nbsp;juny]] [[1865]] út militêre tsjinst ûntslein waard en weromkearde nei Iowa, koed er wiif en bern net mear fine. Hy soe harren pas 37 jier letter weromsjen. ===Tuskenjierren=== Earp wurke yn Iowa as [[boere-arbeider]] oant er lang om let ôfsette nei [[Kalifornje]], dêr't syn âldelju ûnderwilens hinne tein wiene. Heit Nicholas Earp brocht yn [[1868]] de hiele famylje wer werom nei [[Missoery (steat)|Missoery]], om't er dêr [[promoasje (rang)|promoasje]] meitsje koe. Dêr setten de Earps har nei wenjen yn it plakje [[Lamar (Missoery)|Lamar]]. Op [[28&nbsp;augustus]] [[1870]] wertroude Virgil Earp dêr mei in Rosella Dragoo ([[berne|b.]] [[1853]]), in ymmigrante út [[Frankryk]]. Mei't er nea [[skieding (houlik)|skieden]] wie fan Ellen Rysdam, wie dat eins in gefal fan [[bigamy]], mar hy en syn nije frou waarden troud troch heit Nicholas Earp, dy't dat as [[rjochter]] dwaan mocht. It is ûndúdlik wat der wurden is fan Rosella, mei't der fan har fierder gjin berjocht is. It soe skoan kinne dat se yn it [[kreambêd]] stoar, lykas safolle [[froulju]] yn dy tiden, mar dat is spekulaasje. Yn elts gefal krige Virgil Earp yn [[1874]] in relaasje mei Allie (Alvira) Sullivan, dy't ôfkomstich wie út [[Florence (Nebraska)|Florence]] yn [[Nebraska]]. Sy trouden nea formeel, mar bleaune har hiele fierdere libben byinoar, sadat men sizze kinne soe dat se [[oer de putheak trouwen|oer de putheak troud]] wiene. Yn dy jierren ferfolle Earp in grut tal ferskillende [[baan (wurk)|banen]]. Sa wied er in skoftke [[bou (lânbou)|bouboer]] en letter [[goudsiker]], en wurke er as [[spoararbeider]] yn [[Wyoming]] en as [[houtseagerij|seager]] yn in [[houtseagerij]] yn [[Prescott (Arizona)]]. Teffens wied er [[koetsier]] op in [[postkoets]] en [[postrinder]] en letter, yn ferskate funksjes, [[plysjeman]]. Hy brocht yn [[1877]] in skoft troch yn it [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]], yn [[Kansas]], mei syn jongere broer Wyatt, dy't dêr [[marshal (plysjeman)|helpmarshal]] wie. It is net dúdlik oft Virgil dêr ek in plysjefunksje útoefene. Fan Dodge City [[ferfear]]en Earp en de frou yn [[july]] [[1877]] nei Prescott, dat doedestiden de [[haadstêd]] wie fan it noch mar tinbefolke [[Territoarium Arizona]]. Hy wurke dêr yn 't earstoan yn in houtseagerij, mar yn [[oktober]] fan dat jier waard er troch Ed Bowers, de [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)|Yavapai County]], ynsward as [[helpsheriff]] om efter in [[binde]] [[oerfal]]lers oan. By de dêropfolgjende [[sjitpartij]] op 'e strjitte makke Earp ien fan 'e oerfallers [[dea]] troch him mei in [[winchester (gewear)|winchester]] troch de holle te [[sjitten]]. Dêrmei skynt er in beskate [[reputaasje]] fêstige te hawwen, want yn [[1878]] ferfolle er yn Prescott ferskate moannen de [[funksje (posysje)|funksje]] fan [[nachtwachter]], en letter dat jiers waard er keazen ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''constable''). ===Nei Tombstone=== Op [[27&nbsp;novimber]] [[1879]] waard Earp troch [[U.S. marshal]] Crawley Drake oansteld as plakferfangend U.S. marshal foar it eastlike diel fan [[Pima County (Arizona)]]. Drake frege him om yn it ramt fan dy funksje te ferhúzjen nei [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]], dat in saneamde ''boom town'' wie dy't op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. It stedsje en de hiele krite dêromhinne waard teheistere troch in wetteleaze binde dy't oantsjut waard as de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], en it wie de bedoeling dat Virgil Earp helpe soe om regaad te meitsjen. Tsjin dy tiid hie Virgil syn broer Wyatt yn in [[brief]] al ferteld oer de mooglikheden yn Tombstone, dat dyselde hie yn [[septimber]] [[1879]] [[ûntslach]] nommen as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei syn frou [[Mattie Blaylock]], syn broer James Earp en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei Arizona reizge. Yn Las Vegas joegen Wyatt syn [[freonskip|maat]] [[Doc Holliday]] en dy syn selskipsfrou [[Big Nose Kate]] har by it selskip, en yn Prescott heakken ek Virgil Earp en Allie Sullivan oan. De hiele groep arrivearre op [[1&nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone. Op [[30&nbsp;oktober]] [[1880]] waard de [[marshal (plysjeman)|stedsmarshal]] fan Tombstone, [[Fred White (marshal)|Fred White]], deasketten troch [[William Brocius]], byneamd "Curly Bill", dy't in lid fan 'e Cowboys wie. Dêrop waard Virgil Earp njonken syn funksje as plakferfangend U.S. marshal ek oansteld as [[interim]] stedsmarshal. Minder as fjirtjin dagen letter waard er by [[ferkiezing]]s foar dy funksje ferslein troch in Ben Sippy. Dyselde frege lykwols op [[6&nbsp;juny]] [[1881]] om fjirtjin dagen [[ferlof]]. Dêrop waard Earp op 'e nij oansteld as interim stedsmarshal. Sippy bleau langer wei as dat de ôfspraak wie, en Earp wie noch yn funksje doe't op [[22&nbsp;juny]] it [[binnenstêd|sintrum]] fan Tombstone fierhinne ferwoastge waard troch in [[brân]]. Earp soarge derfoar dat der frijwol gjin [[plondering]]s plakfûnen, en teffens jage er lju de stêd út dy't de frijkommen perselen besochten yn te pikken. In wike letter, op [[28&nbsp;juny]], kaam oan it ljocht dat Sippy in [[skuld (jild)|skuld]] fan [[$]]3.000 efterlitten hie en teffens [[jild]] [[dieverij|stellen]] hie út 'e kas fan it marshalskantoar. Mei't er dúdlik net mear weromkomme soe, waard Virgil Earp doe troch [[boargemaster]] [[John Clum]] permanint as stedsmarshal oansteld. ===Konflikt mei de Cowboys=== Om it near te lizzen op 'e [[misdie]] yn Tombstone, naam de [[gemeenteried]] yn [[april]] [[1881]] in [[feroardering]] oan dy't it foar eltsenien útsein [[plysje]]beämten ferbea om yn 'e stêd deadlike [[wapen]]s by him te dragen. Eltsenien dy't Tombstone binnenkaam, moast syn wapens fuort letter ynleverje yn in [[hierstâl]] of [[saloon]], en hy krige se pas wer as er de stêd wer út gie. Op [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] waard oan Earp trochdien dat ferskate leden fan 'e Cowboys yn Tombstone arrivearre wiene dy't al moannenlang [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] uteren yn 'e rjochting fan Earp en syn bruorren, en dat dyselde mannen wegere hiene om har [[fjoerwapen]]s yn te leverjen. Dêrmei giene se tsjin de feroardering fan 'e gemeenteried yn, wat betsjutte dat it Earp syn plicht wie om harren yn te rekkenjen. Virgil Earp gie derop út mei syn broer Morgan, dy't syn helpmarshal wie, en hy soarge foar bykommende stipe troch syn broer Wyatt en dy syn maat Doc Holliday foar dizze gelegenheid ek yn te swarren as tydlike helpmarshals. De Cowboys, om persiis te wêzen de bruorren [[Frank McLaury|Frank]] en [[Tom McLaury]], de bruorren [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton]] en [[Billy Claiborne]], holden har op by in [[feekraal]] mei de namme O.K.-Kraal. De konfrontaasje tusken de beide groepen mannen rûn út op 'e beruchte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], dy't ien fan 'e bekendste wapene konfrontaasjes is út it hiele [[Wylde Westen]]. De lettere ferslaggen fan 'e sjitpartij makken in libbene leginde fan Wyatt Earp. Hy wurdt ornaris ôfskildere as de foaroanman fan 'e Earp-faksje. Mar eins wie Virgil de lieder en syn jongere broer Wyatt mar in tydlike assistint. Foarôfgeande oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal hie Wyatt mar by ien sjitpartij belutsen west, wylst Virgil him foarstean litte koe op trije jier [[ûnderfining]] yn 'e Boargeroarloch. Morgan Earp hie noch nea earder op immen sketten, wylst Doc Holliday inkeld yn syn eigen sterke ferhalen oan in protte fjoergefjochten dielnommen hie. De Sjitpartij by de O.K.-Kraal fûn [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00&nbsp;[[oere]] plak. By de feekraal oankommen, hiet Virgil de fiif Cowboys dat se harren wapens opjaan moasten. Ynstee briek der in fjoergefjocht út. Ike Clanton en Billy Claiborne naaiden út, mar Frank McLaury, Tom McLaury en Billy Clanton waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt Earp wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Trije dagen nei de sjitpartij waard Virgil troch de gemeenteried as stedsmarshal tydlik op non-aktyf set yn ôfwachting fan in ûndersyk nei de konfrontaasje. Hoewol't er úteinlik frijsprutsen waard fan eltse misse set, krige syn [[reputaasje]] dêrtroch in knau. [[File:Historic_Longhorn_Restaurant.jpg|right|thumb|200px|It hjoeddeistige Longhorn Restaurant yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] is fêstige yn wat yn [[1881]] de Bucket of Blood Saloon, de Holiday Water Company en it Owl Cafe and Hotel wiene. Virgil Earp waard delsketten út in [[finster]] op 'e [[earste ferdjipping]].]] Om't se wol foar it ferstân hiene dat de Cowboys de saak net gewurde litte soene, brochten de Earps harren [[húshâlding]]s neitiid gear yn it Cosmopolitan Hotel, sadat se stipe oaninoar hiene. Op [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], jûns om likernôch 23.30&nbsp;oere, waard Virgil Earp, by it skean oerstekken fan 'e [[strjitte]] fan 'e Oriental Saloon nei it Cosmopolitan Hotel, út 'e boppeferdjipping wei fan in gebou dat noch yn oanbou wie, fan efteren ôf ûnder fjoer nommen troch trije [[slûpskutter]]s. Hy waard fan in ôfstân fan nei skatting 18&nbsp;[[meter|m]] ôf rekke yn 'e [[rêch]] en yn 'e [[lofterearm]] mei trije dûbele skotten [[hagel (munysje)|hagel]] út [[dûbelloops jachtgewear]]en. It Crystal Palace en de Eagle Brewery, dêr't Earp foar lâns rûn, waarden rekke troch njoggentjin hagelkûgeltsjes, wêrfan't trije troch in [[rút]] giene en ien likernôch 30&nbsp;[[sm]] boppe de hollen fan guon manlju lâns gie dy't oan in [[faro (gokspul)|farobank]] sieten te spyljen. Earp strompele slim [[ferwûne]] it Cosmopolitan Hotel binnen. Wyatt Earp, dy't yn 'e oertsjûging ferkearde dat de wûnen fan syn broer [[dea|fataal]] wêze soene, stjoerde dyselde jûns noch in [[tillegram]] nei U.S. marshal Crawley P. Dake om him fan 'e sitewaasje op 'e hichte te stellen. [[Dokter]] [[George E. Goodfellow]] ferwidere 10&nbsp;sm oan totaal ferbrizele [[boppe-earmbonke]] út 'e lofterearm fan Virgil Earp, mei as gefolch dat er dy earm nea mear brûke kinne soe. Ek helle de dokter tweintich hagelkûgeltsjes út Virgil syn [[side (anatomy)|lofterside]]. Wylst de dokter mei him dwaande wie, [[treast]]e Earp syn frou Allie, nei't it skynt, troch te sizzen: "Haw mar gjin noed. Ik haw noch in goede earm oer om dy mei oan te krûpen." As [[fertochte]]n fan 'e [[moardoanslach]] waarden letter in stikmannich leden fan 'e Cowboys identifisearre: [[Phin Clanton]], [[Ike Clanton]], [[Johnny Barnes]], [[Johnny Ringo]], [[Hank Swilling]] en [[Pete Spence]]. Hoewol't de [[hoed]] fan Ike Clanton yn 'e neite fan it [[plak delikt]] oantroffen waard, wie alle bewiismateriaal tsjin harren yndirekt, en allegearre waarden se [[frijspraak|frijsprutsen]]. Nei de oanslach brocht Virgil suver in fearnsjier op bêd troch te opbetterjen. Hy wie krekt safierhinne dat er wer wat omrinne koe, doe't op [[18&nbsp;maart]] [[1882]] syn broer Morgan deasketten waard troch in oare (of deselde) slûpskutter. In dei letter waard it [[stoflik omskot]] fan Morgan Earp nei [[Benson (Arizona)|Benson]] brocht (40&nbsp;[[km]] fan Tombstone), dêr't it op 'e trein nei Kalifornje set waard ûnder begelieding fan [[James Earp]]. Dy brocht it nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]], dêr't Morgan yn 'e neite fan 'e wente fan syn âldelju [[begroeven]] waard. It wie op dat stuit praktysk net mooglik om mei-iens Virgil ek op 'e trein te setten, mar sadree't alles beävensearre wurde koe, waarden hy en Allie noch wer in dei letter, op [[20&nbsp;maart]], ek nei it [[spoarstasjon]] yn Benson brocht. Se waarden begelaat troch Wyatt, dy't himsels nei de oanslach op Virgil ta help-U.S. marshal beneame litten hie, en troch leden fan 'e [[posse comitatus|posse]] dy't er nei de moard op Morgan gearstald hie. Dêrby wiene [[Warren Earp]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMasters]] en [[Jack Johnson (revolverman)|"Turkey Creek" Jack Johnson]]. De mannen wiene swierbewapene mei [[revolver]]s, [[gewear]]en en [[jachtgewear]]en. Virgil wie noch sa swak dat er by it trepke fan 'e [[treinwagon]] op droegen wurde moast. Wyatt-en-dy wiene oarspronklik fan doel west en kear daliks werom nei Tombstone as se Virgil en de frou ienris op 'e trein brocht hiene. Mar, sa hold Wyatt letter út, ûnderweis hie him yn [[Contention (Arizona)|Contention]] de tynge berikt dat [[Frank Stilwell]], Ike Clanton, Hank Swilling en noch in fjirde lid fan 'e Cowboys yn [[Tucson]] de trochgeande treinen nei Kalifornje yn it each holden, mei as doel om Virgil op te heinen en him te fermoardzjen. Dêrom reizgen Wyatt-en-dy mei oant Tucson. Allie bewapene harsels mei de pistoalrym fan har man. Oan in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[San Francisco Examiner]]'' fertelde Virgil Earp twa moanne letter dat Stilwell-en-dy suver de earsten wiene dy't se seagen doe't se yn Tucson útstapten om yn in pleatslik hotel te iten. Doe't de Cowboys seagen dat Virgil in eskorte hie, wykten se tebek. Nei iten waard Virgil wer yn 'e trein holpen, wêrnei't Wyatt-en-dy de Cowboys yn 'e rekken holden oant de trein goed en wol ôfset wie. Neitiid fûn der in konfrontaasje plak tusken Wyatt en Stillwell wêrby't dy lêste dearekke. Neffens Wyatt Earp syn eigen wurden wie it sa goed as in [[stânrjochtlike eksekúsje]], mei't Stillwell neffens him de moardner wie fan syn broer Morgan. De oare Cowboys wisten libben fuort te kommen. Neitiid waard der troch [[rjochter]] [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] in [[arrestaasjebefel]] tsjin Wyatt en de oare fjouwer leden fan 'e eskorte útfurdige. Wyatt en syn meistanners begûnen doe, op 'e flecht foar de autoriteiten, har eigen privee-oarlochje tsjin 'e Cowboys, dat bekend kaam te stean as de [[Earp Vendetta Ride]]. Dêr wie Virgil, dy't doe al yn Kalifornje wie, net by belutsen. ===De 'Slach om it Krúspunt'=== Nei syn ôfreis út Tombstone wie Virgil Earp de earstfolgjende pear jier besteld mei it weromwinnen fan syn [[sûnens]]. Dat died er benammen yn syn âldershûs yn [[Colton (Kalifornje)]], hoewol't er foar [[genêskunde|medyske behannelings]] nei [[San Francisco]] reizge. Letter setten Earp en de frou harren yn Colton nei wenjen op it [[adres]] 528 West H Street, yn in hûs dat noch altyd stiet. Nettsjinsteande it feit dat er it gebrûk fan syn lofterearm foargoed misse moast, waard Earp yn [[augustus]] [[1883]] as [[revolverman]] oannommen troch de [[Southern Pacific Railroad]] om 'e [[spoarline]]n fan dy [[spoarweimaatskippij]] te bewekjen by de [[Coltonkrúspunt]]. As sadanich wied er behelle yn 'e saneamde "Slach om it Krúspunt" (''Battle of the Crossing''), wêrby't Southern Pacific besocht en kom foar dat in [[konkurrint]], de [[California Southern Railroad]] (in [[dochterûndernimming]] fan 'e [[Atchison, Topeka and Santa Fe Railway]]), by Colton in [[krúspunt (ferkear)|krúspunt]] oer it spoar fan 'e Southern Pacific ynstallearje soe om tagong te krijen ta [[Kalifornje]]. De boargers fan Colton, dêr't al in [[spoarstasjon]] wie, stiene oan 'e kant fan 'e Southern Pacific, wylst de boargers fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dat Southern Pacific links lizze litten hie, de California Southern stipen, dy't har in eigen stasjon ûnthjitten hie. [[Robert Waterman (gûverneur)|Robert Waterman]], de [[gûverneur]] fan Kalifornje, dy't it [[monopoalje|spoarmonopoalje]] fan 'e Southern Pacific yn syn steat brekke woe, hie beslist dat it krúspunt der komme moast, mar de Southern Pacific en de ynwenners fan Colton leine har dêr net by del en blokkearren de boel. Waterman sette mei sheriff J.B. Burkhart fan [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]] en in tsienmans [[posse comitatus|posse]] nei it Coltonkrúspunt ta. Op 'e moarn fan [[13&nbsp;septimber]] [[1883]] berikte de sitewaasje in hichtepunt. De Southern Pacific hie in [[steamlokomotyf]] parkearre boppe-op it plak dêr't it krúspunt komme moast, mei oan board in groep swierbewapene revolverlju. Harren lieder wie Virgil Earp, dy't yn it rinpaad tusken de lokomotyf en de [[koalewagon]] stie mei in revolver yn 'e rjochterhân. Efter him, oan 'e súdkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan Colton; foar him, oan 'e noardkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan San Bernardino. Beide kloften wiene bewapene mei [[houwiel]]en, [[heksebile]]n, revolvers en jachtgewearen. Gûverneur Waterman en sheriff Burkhart en syn mannen stelden har op tusken de kliber folk út San Bernardino en de lokomotyf yn. Waterman hie in [[gerjochtlik befel]] by him dat de California Southern yn it gelyk stelde en de Southern Pacific twong om it krúspunt oer harren spoar te akseptearjen. Hy lies dat lûdop foar. Dêrnei warskôge er Earp dat er sheriff Burkhart en syn mannen opdracht jûn hie om it fjoer te iepenjen as hy of ien fan 'e oare revolverlju fan 'e Southern Pacific in fjoerwapen optille soe. Op dat stuit wie it in dûbeltsje op syn kant. De sitewaasje hie útrinne kinnen op in noch folle bloediger sjitpartij as dy by de O.K.-Kraal. Mar Virgil Earp lei him del by it gerjochtlik befel, [[holster]]e syn revolver en joech de masinist opdracht om 'e lokomotyf te ferriden. Sa rûn de konfrontaasje mei in skamper ôf. It krúspunt waard dyselde deis noch ynstallearre en doe wie it dien mei it spoarmonopoalje fan 'e Southern Pacific yn Kalifornje. ===Lettere jierren=== Yn [[1884]] rjochte Earp yn Colton in eigen [[detektiveburo]] op, dat nei't it skynt in stille dea stoar doe't er yn [[july]] [[1886]] keazen waard ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''village constable''). Doe't Colton yn 'e [[simmer]] fan [[1887]] [[stedsrjochten]] krige, waard Earp op [[11&nbsp;july]] keazen ta de earste stedsmarshal. Hy hie in salaris fan [[$]]75 de [[moanne (tiid)|moanne]] en waard yn [[1888]] werkeazen yn deselde [[funksje (posysje)|funksje]]. It bestean fan in pleatslike plysje yn Colton wie lang sa spannend net as yn Tombstone, mar miskien foldie him dat wol sa goed, de omstannichheden fan syn ôfreis út Tombstone yn acht nommen. Syn wurk omfette sokke dingen as it frijmeitsjen fan ferstoppe [[rioel]]en en it byhâlden fan 'e [[gloeilamp]]en yn 'e [[elektrysk]]e [[strjitferljochting]]. Yn it neijier fan [[1888]] naam Earp ûntslach as marshal yn Colton en [[ferfear]]en hy en Allie nei [[San Bernardino (Kalifornje)]]. Fiif jier letter, yn [[1893]], ferhuzen se op 'e nij, diskear nei it mynstedsje [[Vanderbilt (Kalifornje)]], dat mar in koart libben beskern wie. Neffens syn frou wie Earp dêr de eigner en útbater fan 'e Earp Hall, it iennichste gebou fan twa ferdjippings yn it hiele plak, dat tsjinst die [[saloon]], [[stedhûs]] en [[tsjerkegebou|tsjerke]]. Earp besocht yn Vanderbilt ek wer fjildwachter te wurden, mar hy ferlear yn [[1894]] de [[ferkiezing]]s foar dat amt. Yn [[1895]] reizgen Earp en de frou nei [[Kolorado]], dêr't se Wyatt Earp metten en mar koart bleaune. Letter dat jier ferhuzen se werom nei [[Prescott (Arizona)]], dêr't se ek wenne hiene foar't se nei Tombstone gien wiene. Earp rekke dêr behelle yn 'e [[mynbou]]. Noch wer letter giene se nei de [[Kirklanddelling]] besuden Prescott, dêr't Earp in [[ranch]] begûn. Yn [[1900]] stelde Earp him kandidaat foar de ferkiezing fan [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)]] (dêr't sawol Prescott as de Kirkdelling yn lizze), mar hy loek him om sûnensredens werom ear't de ferkiezings plakfûnen. Yn [[1898]] ûntfong Earp in [[brief]] fan in frou Levi Law dy't grif frijwat emosjoneel trelit by him feroarsake hawwe moat. Frou Levi Law bliek syn âldste dochter Nellie Jane te wêzen, dy't yn [[1863]] mei har mem Ellen nei [[Oregon]] ta set en út syn libben ferdwûn wie, nei't Ellen it nijs trochdien wie dat Earp yn 'e Boargeroarloch [[sneuvele]] wie. Oanfitere troch syn frou Allie reizge Virgil Earp nei [[Portland (Oregon)]], dêr't er nei 37 jier Ellen en harren dochter Nellie wer mette, en dêropta ek trije [[pakesizzer]]s wêrfan't er net witten hie dat er se hie. Letter dat jiers brocht Nellie Jane in besyk oan Virgil en Allie yn Arizona. ===Ferstjerren=== It is net alhiel dúdlik wannear't Earp en de frou weromkearden nei Colton yn Kalifornje, mar dat moat foar [[1904]] west hawwe, doe't hy en trije oaren om 'e nocht in [[petysje]] oanbeane oan 'e pleatslike gemeenteried om 'e feroardering op te heffen dy't mar ien saloon yn it stedsje tastie. Letter datselde jiers setten Earp en de frou nei [[Nevada]] ta, dêr't se har by syn broer Wyatt joegen yn [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], dat op dat stuit in mynbou-''boom'' trochmakke. Virgil Earp waard dêr helpsheriff foar de sheriff fan [[Esmeralda County (Nevada)|Esmeralda County]]. Mar hy rûn in [[longûntstekking]] op en nei't er dêr seis moanne lang mei omgammele hie, kaam er op [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] te [[ferstjerren]] yn 'e [[âlderdom]] fan 62 jier. Syn broer Wyatt wie doe noch de iennichste oerlibbene fan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Op fersyk fan syn dochter Nellie Jane stimde syn [[widdo]] Allie deryn ta dat Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)|Portland]] yn [[Oregon]] syn lêste rêstplak krije soe. Hy leit dêre [[begroeven]] op it [[River View Cemetery]]. Nei syn dea ferhuze Allie werom nei Colton, dêr't se deunby de famylje fan har man wêze koe. Se libbe dêr noch 42 jier, oant se yn [[1947]] op 'e hege jierren fan 99 jier kaam te ferstjerren. Allie Sullivan waard begroeven yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier In skiedkundige webside wijd oan Virgil Earp] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Virgil_Earp ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Virgil Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Virgil}} [[Kategory:Wyatt Earp]] [[Kategory:Amerikaansk soldaat]] [[Kategory:Noardlik Amerikaansk militêr yn de Amerikaanske Boargeroarloch]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Revolverman]] [[Kategory:Amerikaansk boer]] [[Kategory:Amerikaansk goudsiker]] [[Kategory:Amerikaansk postrinner]] [[Kategory:Amerikaansk koetsier]] [[Kategory:Amerikaansk spoararbeider]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Persoan dy't in moardoanslach oerlibbe hat]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1843]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1905]] jubn3od8ds3432q6kd8xc8d2i3f4br0 0 191439 1229029 1228946 2026-04-29T20:00:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Oargel */ sekuerder 1229029 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Aartsbasilyk fan 'e hilligen Petrus en Paulus<br><small>''Bazylika archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu''</small> | ôfbylding = PL-Posen-Dom-3.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= Grut-Poalen | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= Poznań | plak = Poznań | adres = Ostrów Tumski | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Poznań|Poznań]] | wijd oan = [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]] | status = Aartsbasilyk | boujier = 968 (earste bou) | boustyl = Bakstiengotyk | hichte = 62 m | webside = [http://www.katedra.poznan.pl/ www.katedra.poznan.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 24 | lat_sec = 41 | lat_dir = N | lon_deg = 16 | lon_min = 56 | lon_sec = 53 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Katedraal fan Poznań''' of folslein de '''Aartsbasilyk fan 'e hilligen Petrus en Paulus''' ([[Poalsk]]: ''Bazylika archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu''), is de biskopssjerke fan it aartsbisdom Poznań. It is de âldste katedraal fan Poalen en stiet histoarysk sjoen foar it begjin fan 'e kerstening fan it lân. De tsjerke stiet op it Katedraaleilân (''Ostrów Tumski''), in eilân yn 'e rivier de [[Warta (rivier)|Warta]]. == Skiednis == De earste foar-romaanske [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] waard stifte yn 968, doe't de earste biskop, Jordanes, nei Poznań kaam. Nei de ferwoastging fan dit gebou om 1038 hinne, waard in [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] basilyk boud. Yn 'e 14e en 15e iuw waard de tsjerke yn ferskate fazen ferboud ta in [[Gotyk|goatysk]] bouwurk. [[Ofbyld:Poznań, Ostrów Tumski,ul. Mieszka I, Katedra pw. śś Apostołów Piotra i Pawła, XI-XX, A 148 z 14.02.1930 (1).JPG|thumb|left|De gevel fan 'e katedraal yn 'e styl fan 'e bakstiengotyk.]] Yn 'e rin fan 'e tiid hat de katedraal ferskate brannen en stoarmskea kind. Nei in brân yn 1772 krige de katedraal in [[Klassisisme|klassisistysk]] uterlik, dat it gebou oant de [[Twadde Wrâldkriich]] hold. Yn 1945 rekke de tsjerke swier skansearre troch brân. By de werbou besletten de restaurateurs om de lettere tafoegings te ferwiderjen en de katedraal werom te bringen yn 'e oarspronklike [[Bakstiengotyk|bakstiengoatyske]] styl. Benammen de [[Barok (styl)|barokke]] spitsen op 'e tuorren (rekonstruearre yn 1952 neffens it ûntwerp fan 1772) en de [[kapellekrâns]] om it [[Koer (tsjerke)|koer]] hinne jouwe jout de tsjerke net in suver goatysk oansjen. De hjoeddeiske katedraal waard yn 1956 wer iepene. == Grêven en kapellen == De katedraal is it lêste rêstplak foar ferskate iere Poalske hearskers fan 'e Piasten-dynasty: * [[Mieszko I]] (de earste kristlike hartoch), * [[Bolesław de Dappere]] (de earste kening fan Poalen), * en noch seis oare keningen en hartoggen. Dizze foarsten lizze hjoed-de-dei yn 'e tusken 1835 en 1841 boude Gouden Kapel, in [[mausoleum]] yn 'e styl fan it byzantynske histoarisme. == Ynterieur == [[Ofbyld:Catedral de Poznan, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 01-03 HDR (cropped).jpg|thumb|left|Ynterieur.]] It hjoeddeiske ynterieur hat in soad keunstwurken dy't nei de Twadde Wrâldkriich út oare plakken nei Poznań brocht binne. It [[Heechalter|haadalter]] is in let-goatysk [[Retabel|triptyk]] út 1512, ôfkomstich út de parochytsjerke fan [[Góra (stêd)|Góra]] (eartiids Guhrau) en makke yn [[Breslau]]. De koerbanken binne letgoatysk en komme út [[Görlitz]]. De barokke preekstoel en in barok doopfont datearje fan 1720 en komme út de protestantske tsjerke fan [[Milicz]] (eartiids Militsch). Yn 'e [[krypt]] fan 'e katedraal binne de resten fan 'e foar-romaanske muorren en in grut sânstiennen doopbekken fan fiif meter trochsnit te sjen. == Oargel == It oargel is yn 2001 boud troch Jan Drozdowicz en hat 51 registers op trije manuaalwurken en pedaal. De spyltraktueren binne mechanysk, de registertraktueren elektrysk. {{boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en referinsjes [[:de:Posener Dom]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poznań Cathedral}} }} [[Kategory:Poznań]] [[Kategory:Katedraal yn Poalen|Poznan]] [[Kategory:Bouwurk út 968]] bnvz09e6a83te5uyi5viqfy4frqv8ry 0 191441 1229031 1228966 2026-04-29T20:03:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1229031 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks rivier | namme = Warta | ôfbylding = Rzeka Warta. Przy przeprawie promowej w Sługocinie.JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Warta by Ratyń | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid = Woiwodskippen | namme bestjoerlike ienheid = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]], [[Łódź (woiwodskip)|Lodz]], [[Grut-Poalen]], [[Lubusz (woiwodskip)|Lubusz]] | ûntspringt yn = [[Poalske Jura]] | lokaasje boarne = [[Zawiercie]] | mûnet út yn = [[Oder]] | lokaasje mûning = [[Kostrzyn nad Odrą]] | plakken = [[Poznań]], [[Gorzów Wielkopolski]], [[Kostrzyn]], [[Sieradz]] | sydstreamen = [[Noteć]], [[Prosna]], [[Widawka]] | lingte = 808 km | ôfwetteringsgebiet = 54.529 km² | ôfbylding99 = Dorzecze Odry mapa.png | ôfbyldingstekst99 = Streamgebiet fan 'e Oder en de Warta | ôfbyldingsbreedte99 = }} De '''Warta''', yn âldere teksten bekend ûnder de [[Dútsk]]e namme ''Warthe'', is in rivier yn it westen fan [[Poalen]]. Mei in lingte fan 808 kilometer is it nei de [[Wisla]] en de [[Oder]] de langste rivier fan it lân. De rivier is in wichtige sydrivier fan 'e Oder. It streamgebiet fan 'e Warta beslacht in oerflak fan 54.529 km². == Rin fan 'e rivier == De boarne fan 'e Warta leit by de stêd [[Zawiercie]] yn 'e [[Poalske Jura]] (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska). De rivier streamt dêrnei troch ferskate [[woiwodskip]]pen troch de histoaryske regio [[Grut-Poalen (histoaryske regio)|Grut-Poalen]]. Op it plak dêr't de Warta yn 'e Oder útmûnet (by [[Kostrzyn]]), hat de rivier in langere wei ôflein as de Oder sels oant dat punt ta. Dochs fiert de Warta minder wetter oan, om't it streamgebiet relatyf earm is oan delslach. == Ferbinings en wetterwurken == Sûnt 1775 is de Warta troch de sydrivier de [[Noteć]] en it Bydgoszcz-kanaal ferbûn mei de Wisla (Weichsel). Dêrfandinne is der in wetterferbining tusken de eastlike en westlike rivierstelsels fan Poalen. By de stêd [[Sieradz]] leit de Jeziorskomar, in opslachmar fan 42,3 km². It is mei de Włocławek-opslachmar ien fan 'e grutste opslachmarren fan Poalen en it wurdt brûkt foar wetterbehear en enerzjyopwekking. == Natuer == By de mûning fan 'e Warta yn 'e Oder leit in wichtich sompegebiet dat foarhinne bekend stie as de Warthebruch. Hjoed-de-dei hat dit gebiet de status fan in nasjonaal park: it [[Nasjonaal Park Wartamûning]] (''Park Narodowy Ujście Warty''). It park is in wichtich [[biotoop]] foar ferskate soarten wetterfûgels en slút oan op 'e Oderbruch oan 'e oare kant fan 'e grins. == Wichtige plakken == De grutste en wichtichste stêden oan 'e Warta binne: * [[Poznań]]: de histoaryske haadstêd fan Grut-Poalen. * [[Gorzów Wielkopolski]]: by de mûning fan 'e [[Noteć]] yn 'e Warta. * [[Kostrzyn nad Odrą]]: De stêd dêr't de Warta yn 'e Oder streamt. {{CommonsBalke|Warta}} [[Kategory:Rivier yn Poalen]] jl0e52h4tttpj7032db6najbvo2xejz 1229032 1229031 2026-04-29T20:03:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229032 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks rivier | namme = Warta | ôfbylding = Rzeka Warta. Przy przeprawie promowej w Sługocinie.JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Warta by Ratyń | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid = Woiwodskippen | namme bestjoerlike ienheid = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]], [[Łódź (woiwodskip)|Lodz]], [[Grut-Poalen]], [[Lubusz (woiwodskip)|Lubusz]] | ûntspringt yn = [[Poalske Jura]] | lokaasje boarne = [[Zawiercie]] | mûnet út yn = [[Oder]] | lokaasje mûning = [[Kostrzyn nad Odrą]] | plakken = [[Poznań]], [[Gorzów Wielkopolski]], [[Kostrzyn]], [[Sieradz]] | sydstreamen = [[Noteć]], [[Prosna]], [[Widawka]] | lingte = 808 km | ôfwetteringsgebiet = 54.529 km² | ôfbylding99 = Dorzecze Odry mapa.png | ôfbyldingstekst99 = Streamgebiet fan 'e Oder en de Warta | ôfbyldingsbreedte99 = }} De '''Warta''', yn âldere teksten bekend ûnder de [[Dútsk]]e namme '''Warthe''', is in rivier yn it westen fan [[Poalen]]. Mei in lingte fan 808 kilometer is it nei de [[Wisla]] en de [[Oder]] de langste rivier fan it lân. De rivier is in wichtige sydrivier fan 'e Oder. It streamgebiet fan 'e Warta beslacht in oerflak fan 54.529 km². == Rin fan 'e rivier == De boarne fan 'e Warta leit by de stêd [[Zawiercie]] yn 'e [[Poalske Jura]] (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska). De rivier streamt dêrnei troch ferskate [[woiwodskip]]pen troch de histoaryske regio [[Grut-Poalen (histoaryske regio)|Grut-Poalen]]. Op it plak dêr't de Warta yn 'e Oder útmûnet (by [[Kostrzyn]]), hat de rivier in langere wei ôflein as de Oder sels oant dat punt ta. Dochs fiert de Warta minder wetter oan, om't it streamgebiet relatyf earm is oan delslach. == Ferbinings en wetterwurken == Sûnt 1775 is de Warta troch de sydrivier de [[Noteć]] en it Bydgoszcz-kanaal ferbûn mei de Wisla (Weichsel). Dêrfandinne is der in wetterferbining tusken de eastlike en westlike rivierstelsels fan Poalen. By de stêd [[Sieradz]] leit de Jeziorskomar, in opslachmar fan 42,3 km². It is mei de Włocławek-opslachmar ien fan 'e grutste opslachmarren fan Poalen en it wurdt brûkt foar wetterbehear en enerzjyopwekking. == Natuer == By de mûning fan 'e Warta yn 'e Oder leit in wichtich sompegebiet dat foarhinne bekend stie as de Warthebruch. Hjoed-de-dei hat dit gebiet de status fan in nasjonaal park: it [[Nasjonaal Park Wartamûning]] (''Park Narodowy Ujście Warty''). It park is in wichtich [[biotoop]] foar ferskate soarten wetterfûgels en slút oan op 'e Oderbruch oan 'e oare kant fan 'e grins. == Wichtige plakken == De grutste en wichtichste stêden oan 'e Warta binne: * [[Poznań]]: de histoaryske haadstêd fan Grut-Poalen. * [[Gorzów Wielkopolski]]: by de mûning fan 'e [[Noteć]] yn 'e Warta. * [[Kostrzyn nad Odrą]]: De stêd dêr't de Warta yn 'e Oder streamt. {{CommonsBalke|Warta}} [[Kategory:Rivier yn Poalen]] tjuqn4ttcliwa84e89xoh5sbv841jfm 0 191442 1229034 1228951 2026-04-29T20:04:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 - typfl 1229034 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Andeskondor |Ofbyld = [[Ofbyld:Vultur gryphus 237023067.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[Andeskondors]] (''Vultur'') |Wittenskiplike namme= Vultur gryphus |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''gefoelich'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Vultur gryphus distribution map.png|250px]] }} De '''Andeskondor''' (''Vultur gryphus'') is in [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Linnaeus]] yn 'e tsiende edysje fan ''[[Systema Naturae]]''. It is ien fan 'e grutste fleanende fûgels op ierde en in nasjonaal symboal foar ferskate [[Súd-Amearika]]anske lannen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Kondor 2.JPG|thumb|left|Mantsje.]] De Andeskondor hat in wjukspanne fan 2,70 oant 3,20 meter. Hoewol't guon [[albatrossen]] in gruttere spanne hawwe, hat de Andeskondor fan alle fleanende fûgels it grutste wjukoerflak. De lichemslingte fan kop oant sturt leit tusken de 1,20 en 1,30 meter. Mantsjes binne grutter en swierder as wyfkes; hja kinne 11 oant 15 kg weage, wylst wyfkes tusken de 8 en 11 kg sitte. [[Ofbyld:Mrs. Condor (15298947989).jpg|thumb|left|Wyfke.]] Lykas in soad oare gieren hat de Andeskondor in keale kop. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in wite kraach en grutte wite flakken op 'e wjukken. By mantsjes is de wite kraach grutter as by wyfkes. It mantsje is ek te werkennen oan in grutte reade kaam op 'e kop en hûdfâlden yn 'e nekke. De hûd fan 'e kaam en de nekke kin read oanrinne; dat wurdt brûkt om sosjale sinjalen nei soartgenoaten troch te jaan. By de wyfkes ûntbrekt de kaam. Yn it wyld kinne Andeskondors wol 50 jier wurde, mar yn finzenskip wurde se âlder. Yn 2010 ferstoar Thaao yn Beardsley Zoo yn [[Bridgeport]], [[Connecticut]] yn 'e âldens fan 79 jier, de âldst bekende Andeskondor fan 'e wrâld.<ref>[https://www.beardsleyzoo.org/andean-condor.html Beardsley Zoo, ]</ref> == Fersprieding == De Andeskondor komt foar yn it hiele [[Andes|Andesberchtme]], fan [[Fenezuëla]] oant yn it suden fan [[Argentynje]] en [[Sily]]. Yn it noarden fan 'e Andes is de soarte hjoed-de-dei seldsumer. As doarmer wurdt de kondor ek wolris sjoen yn [[Brazylje]] en [[Paraguay]]. == Ekology == Kondors binne treflike sweeffleaners dy't gebrûk meitsje fan [[termyk]] om op hichten fan 3.000 oant 5.000 meter te kommen. Se kinne mear as 200 kilometer deis ôflizze op syk nei fretten. Ut ûndersyk (publisearre yn PNAS) docht bliken dat de fûgel mar ien persint fan syn tiid yn 'e loftoan wjukslaggen besteget. Hy kin kilometers efterinoar ôflizze troch fan 'e iene opgeande loftstream nei de oare te gliidzjen, mei hjir en dêr allinne in lytse korrizjearjende slach.<ref>[https://www.kijkmagazine.nl/science/andescondor-vliegt-honderdzeventig-kilometer-zonder-vliegslag/ KIJK: ''Andescondor vliegt 172 kilometer zonder vleugelslag, 16 july 2020.'']</ref> It iten bestiet foaral út [[ies]]. Yn it binnenlân ite se karkassen fan grutte [[sûchdier]]en, wylst se oan 'e kust ek deade seesûchdieren frette. == Fuortplanting == In mantsje wurdt tusken syn fyfte en sechde jier geslachtsryp. Op dat stuit feroaret de kaam fan kleur fan read nei djipgiel en begjint er te sykjen nei in wyfke. Kondors binne [[monogamy|monogaam]]. In wyfke leit om 'e twa jier ien aai op in ûntagonklike rotsrâne. Beide âlden fersoargje it jong: de earste seis moannen op it briedplak en dêrnei nochris seis moannen nei't it jong útflein is. == Status == [[Ofbyld:Peru - Colca Canyon - Andean condor (Vultur gryphus) 02.jpg|thumb|Andeskondors binne tige goede fleaners.]] De wrâldpopulaasje waard yn 2017 troch [[BirdLife International]] rûsd op likernôch 6.700 folwoeksen fûgels. It oantal nimt stadich ôf. De soarte is kwetsber om't er him sa stadich fuortplantet. Bedrigings binne: * Ferfolging: Yn ôfhandige streken wurdt der noch op 'e fûgels jage. * Ferjouwing: Gieren wurde faak it slachtoffer fan fergiftige karkassen dy't troch feehâlders útlein wurde om rôfdieren te bestriidzjen. Om't de bisten somtiden yn grutte groepen fan itselde karkas frette, stjerre der yn it gefal fan in fergiftigd karkas wol tsientallen fûgels.<ref>[https://nos.nl/artikel/2367902-bolivia-onderzoekt-dood-van-35-bedreigde-andescondors NOS, ''Bolivia onderzoekt dood van 35 bedreigde andescondors'', 9 febrewaris 2021.]</ref> * Konkurrinsje: Der is jimmeroan mear konkurrinsje mei de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't it leefgebiet fan 'e Andeskondor binnenkringt. Yn Sily en Argentynje wurdt it toeristysk belang fan 'e fûgel hieltyd mear sjoen, wat liedt ta bettere beskerming. De status op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] is gefoelig (''near threatened''). {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/andean-condor-vultur-gryphus BirdLife International, oproppen 28 april 2026] *[https://ebird.org/species/andcon1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 28 april 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/andcon1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 april 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Vultur gryphus}} }} [[Kategory:Andeskondor]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] 8a8ee3jy5yyuiso1d2pdvkigyle3v2x 0 191444 1229035 1228954 2026-04-29T20:06:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Soarten */ - typfl 1229035 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Andean Condor imported from iNaturalist photo 28100377 on 3 December 2024.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Andeskondor (''Vultur gryphus'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]] | namme14 = '''Andeskondors''' (''Vultur'') | beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} '''Andeskondors''' (''Vultur'') foarmje in [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[famylje]] [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1758 publisearre troch de ferneamde [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] [[Carolus Linnaeus]]. Hjoed-de-dei bestiet it skaai út mar ien libbene soarte: de [[Andeskondor]] (''Vultur gryphus''), dy't ien fan 'e grutste fleanende fûgels op 'e wrâld is. == Skiednis en fossilen == Hoewol't de Andeskondor tsjintwurdich de iennichste fertsjintwurdiger is, wiist fossyl materiaal út it [[Pleistoseen]] op it bestean fan in twadde soarte: * † ''Vultur patrruus'': Resten fan dizze útstoarne soarte binne yn 'e [[Bolivia|Boliviaanske]] Tarija-formaasje fûn. Dizze fossilen litte sjen dat der yn it ferline mear ferskaat wie yn it skaai, al wie ''Vultur patrruus'' nau besibbe oan 'e hjoeddeiske soarte. Lykas by it skaai fan 'e [[Kalifornyske kondors]] (''Gymnogyps''), hat ek dit skaai te lijen hân fan it útstjerren fan 'e Amerikaanske [[megafauna]]. It oerlibjen fan 'e hjoeddeiske Andeskondor is foar in grut part te tankjen oan syn fermogen om grutte ôfstannen ôf te lizzen en te profitearjen fan it ies fan sawol lân- as see[[sûchdieren]]. == Soarten == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Andean Condor, Pichincha, EC imported from iNaturalist photo 362610650.jpg|150px]] || ''Vultur gryphus'' || [[Andeskondor]] || [[Andes|Andesberchtme]] (Súd-Amearika) || <span style="color:orange;">'''gefoelich'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/andean-condor-vultur-gryphus ''Vultur gryphus'' op ''BirdLife''.]</ref> |- | — || † ''Vultur patrruus'' || — || Bolivia || útstoarn (fossyl) |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Vultur gryphus|Vultur}} }} [[Kategory:Andeskondor| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]] qkou88l1wp14ajvo7mk8qo33k8r5eol 0 191446 1229036 1228974 2026-04-29T20:08:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 leginda wat moaier 1229036 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Readkopgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Turkey vultures (Cathartes aura) in Santa Rosa (01757).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[kalkoengieren]] (''Cathartes'') |Wittenskiplike namme= Cathartes aura |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''feilich'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Turkeyvulturerange.jpg|250px]]<br><small>{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> }} De '''readkopgier''' (''Cathartes aura''), ek wol '''kalkoengier''' neamd, is in [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). It is de meast algemiene gier fan 'e Amearika's en stiet bekend om syn bûtengewoane rookfermogen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Cathartes aura -Morro Bay, California, USA -flying-8b.jpg|thumb|left|Fleanende readkopgier.]] De readkopgier is in grutte fûgel mei in wjukspanne fan 160 oant 183 sm en in gewicht tusken de 0,8 en 2,3 kg. It fearrekleed is hast hielendal swartbrún, mar de slachpennen oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken binne sulvergriis, wat in opfallend kontrast jout as de fûgel fljocht. De kop is lyts yn ferhâlding ta it lichem, keal en read fan kleur, krekt lykas by in kalkoen (dêrfandinne de namme). De fûgel fljocht op in hiel karakteristike wize: hy hâldt de wjukken yn in lichte V-foarm en skommelt faak in bytsje hinne en wer yn 'e loft, sels as der mar in bytsje wyn stiet. == Fersprieding == De readkopgier hat in ûnbidich ferspriedingsgebiet dat rint fan it suden fan [[Kanada]] oant de súdpunt fan [[Súd-Amearika]] ([[Fjoerlân]]). De populaasjes yn it noarden binne [[trekfûgel]]s dy't winterdeis nei it suden fleane. De readkopgier past him maklik oan en komt yn in grut ferskaat oan biotopen foar. Se wurde yn iepen en healiepen gebieten oantroffen, lykas subtropyske bosken, strewellen, greiden en woastinen. Hy wurdt ek faak sjoen by minsklike delsettings, op lânbougrûn en oan autodiken, dêr't er it ies fan ferkearsstachtoffers fynt. Hy mijt lykas de measte gieren de tichte reinwâlden om't er dêr dreech lânje en opstige kin. === Undersoarten === Der wurde meastal fiif [[ûndersoarte]]n erkend, dy't ferskille yn grutte en yn 'e tinten fan it swart en brún yn it fearrekleed: * ''C. a. aura'': De nominaatfoarm. Komt foar fan Meksiko oant it suden fan 'e Feriene Steaten. * ''C. a. septentrionalis'': De gruttere ûndersoarte fan it easten en noarden fan Noard-Amearika. Dizze fûgels binne trekfûgels. * ''C. a. meridionalis'': Komt foar yn it westen fan Noard-Amearika; liket in soad op ''septentrionalis''. * ''C. a. ruficollis'': In ûndersoarte út Súd-Amearika (fan Kolombia oant it noarden fan Argentynje). De kop is faak wat mear oranje-read. * ''C. a. jota'': De grutste Súdamearikaanske foarm, dy't fral oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan en yn it Andesberchtme libbet. == Ekology == Oars as de measte oare rôffûgels fertrouwt de readkopgier net allinne op 'e eagen, mar foaral op 'e noas. Hy kin de geur fan ethylmerkaptaan (in gas dat frijkomt by ferrotsjen) op grutte ôfstân opspoare. Troch dit fermogen kin er karkassen fine dy't ûnder it blêdetek fan in bosk ferburgen lizze. Oare gieren, lykas de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't sels net goed rûke kinne, folgje de readkopgier faak om sa by it fretten te kommen. Kondors en oare gieren hawwe faak in ticht septum (skiedingsmuorre tusken de noasgatten), mar by de readkopgier kin der dwers troch de noasgatten hinne sjoen wurde. In bysûnder skaaimerk is dat dizze fûgel oan urohydrosis docht: hy urinearret oer de eigen poaten om ôf te kuoljen, wêrby't it soer yn 'e urine tagelyk baktearjes op 'e poaten deadet. == Ferdigening == De readkopgier hat in bysûndere, mar effektive manier om himsels te ferdedigjen. As er bedrige wurdt, koarret er syn healfertarre, tige soere en stjonkende ynhâld fan 'e mage oer de oanfaller hinne. Dat skrikt net allinne troch de geur ôf , mar it soer kin ek de eagen fan in rôfdier irritearje. == Fuortplanting == De fûgel makket gjin echt nêst, mar leit syn aaien (meastentiids twa) fuort op 'e grûn yn hoalen, tusken rotsen of yn holle beamstammen. Beide âlden briede de aaien út en fuorje de jongen troch it iten op te koarjen. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''least concern'') beskôge. De populaasje is grut en stabyl, en de soarte kin him goed oanpassen oan in minsklike omjouwing. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/turkey-vulture-cathartes-aura BirdLife, oproppen op 28 april 2026.] * [https://ebird.org/species/turvul eBird, oproppen op 28 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/turvul/cur/introduction Birds of the World, oproppen op 28 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cathartes aura}} }} [[Kategory:Kalkoengier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] iqtw5gvt5tuigepb12oz0vgas4i2lrl 0 191449 1229000 1228968 2026-04-29T14:18:37Z Drewes 2754 wurk 1229000 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Sir Andrew Smith.jpg | ôfbyldingstekst = Sir Andrew Smith | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = | berne = [[3 desimber]] [[1797]] | berteplak = [[Hawick]], [[Roxburghshire]] | stoarn = [[11 augustus]] [[1872]] | stjerplak = [[Londen]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[sjirurch]], [[etnolooch]] en [[soölooch]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Andrew Smith''' ([[Hawick]], [[Skotlân]], [[3 desimber]] [[1797]] – [[Londen]], [[11 augustus]] [[1872]]) wie in Skotske militêre [[sjirurch]], ûndersiker, [[etnolooch]] en [[soölooch]]. Hy helle yn 1819 syn dokterseksamen oan de [[Universiteit fan Edinburgh]]. Yn 1816 waard er opnommen by de genêskundige tsjinst fan it Britske leger.<br> Smith wurdt beskôge as de heit fan 'e soölogy yn [[Súd-Afrika]], om't er in protte soarten oer in grut ferskaat oan groepen beskreaun hat yn syn wichtichste wurk, ''Illustrations of the Zoology of South Africa''. <ref>{{cite web|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/92533|title=v. 2 (Incomplete) – Illustrations of the zoology of South Africa : – Biodiversity Heritage Library|access-date=31 jannewaris 2014}}</ref><ref>{{cite book | last=Smith | first=A. | title=Illustrations of the zoology of South Africa. Mammalia. (Aves. Reptilia. Pisces. Invertebratæ). [5 pt. Pt. 5 has an additional title-leaf reading Illustrations of the annulosa of South Africa, by W.S. Macleay. Publ. in parts]. | year=1849 | url=https://books.google.com/books?id=xMkOAAAAQAAJ | page=}} [https://archive.org/details/illustrationszo00smita/page/n15/mode/2up Diel 5, ''Mammalia'', archive.org]</ref> == Súd-Afrika == Tusken 1820 en 1837 ferbleau er as militêr dokter yn [[Súd-Afrika]]. Hy waard nei Grahamstown stjoerd om tafersjoch te hâlden op de medyske soarch foar Jeropeeske soldaten en soldaten fan it Kaapkorps. Hy waard yn 1822 beneamd ta distriktssjirurch fan Albany en sette mei de earste fergese apoteek foar earme pasjinten yn Súd-Afrika útein. Hy late in wittenskiplike ekspedysje nei it binnenlân en koe him rjochtsje op syn belangstelling foar [[natuerlike histoarje]] en [[antropology]]. Yn dy tiid beskreau er in grut tal bisten dy't nij wiene foar de wittenskip. Dêrom wurdt er wol de heit fan de Súd-Afrikaanske dierkunde neamd. Op de [[IOC World Bird List]] steane 86 troch him beskreaun fûgelsoarten. By ferskate gelegenheden waard hy troch gûverneurs op fertroulike misjes stjoerd om Bantû-stammen bûten de grins te besykjen, lykas syn reis nei Kaffraria yn 1824, doe't hy wiidweidige notysjes makke oer de gewoanten fan 'e [[Xhosa]]-stammen. Smith moete in jonge Charles Darwin doe't er op syn twadde reis mei de ''[[Beagle (skip)|Beagle]]'' Súd-Afrika oandie. Hy wie ek ien fan de ûndersikers dy't tusken 1839 en 1871 mei Darwin korrespondearre. == Grut Brittanje == Fan 1837 oant 1872 wied er yn Grut-Brittannië dêr't er yn 1841 in wichtige funksje yn it leger beklaaide (''prinsipal medical officer'') yn Fort Pitt te Chatham. Dêr troude er yn 1844 mei syn húshâldster Ellen Henderson. Hy wie ferantwurdlik foar de medyske tsjinst yn de [[Krimoarloch]] (1853-1856) en waard swier bekritisearre troch [[Florence Nightingale]]. Smith waard nei de Krimoarloch troch in ûndersykskommisje fan alle blaam suvere. Hy ferliet yn 1858 om sûnensredenen de militêre tsjinst en ûntfong ferskate ûnderskiedingen. Ek waard er opnaam yn de prestizjeuze Oarder fan it Bad (''Order of the Bath''). Hy mocht him dêrnei [[Sir]] Andrew Smith neame. Op foarspraak fan [[Charles Darwin|Darwin]] waard er yn 1857 lid fan 'e Britske akademy foar wittenskippen. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Smith, Andrew}} 4kghlc9hkc7sk77qq29ou4s0rdvc6sz 1229001 1229000 2026-04-29T14:37:25Z Drewes 2754 1229001 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Sir Andrew Smith.jpg | ôfbyldingstekst = Sir Andrew Smith | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GBRnasj}} | berne = [[3 desimber]] [[1797]] | berteplak = [[Hawick]], [[Roxburghshire]] | stoarn = [[11 augustus]] [[1872]] | stjerplak = [[Londen]] | etnisiteit = {{SCOetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = [[sjirurch]], [[etnolooch]] en [[soölooch]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Andrew Smith''' ([[Hawick]], [[Skotlân]], [[3 desimber]] [[1797]] – [[Londen]], [[11 augustus]] [[1872]]) wie in Skotske militêre [[sjirurch]], ûndersiker, [[etnolooch]] en [[soölooch]]. Hy helle yn 1819 syn dokterseksamen oan de [[Universiteit fan Edinburgh]]. Yn 1816 waard er opnommen by de genêskundige tsjinst fan it Britske leger.<br> Smith wurdt beskôge as de heit fan 'e soölogy yn [[Súd-Afrika]], om't er in protte soarten oer in grut ferskaat oan groepen beskreaun hat yn syn wichtichste wurk, ''Illustrations of the Zoology of South Africa''. <ref>{{cite web|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/92533|title=v. 2 (Incomplete) – Illustrations of the zoology of South Africa : – Biodiversity Heritage Library|access-date=31 jannewaris 2014}}</ref><ref>{{cite book | last=Smith | first=A. | title=Illustrations of the zoology of South Africa. Mammalia. (Aves. Reptilia. Pisces. Invertebratæ). [5 pt. Pt. 5 has an additional title-leaf reading Illustrations of the annulosa of South Africa, by W.S. Macleay. Publ. in parts]. | year=1849 | url=https://books.google.com/books?id=xMkOAAAAQAAJ | page=}} [https://archive.org/details/illustrationszo00smita/page/n15/mode/2up Diel 5, ''Mammalia'', archive.org]</ref> == Súd-Afrika == Tusken 1820 en 1837 ferbleau er as militêr dokter yn [[Súd-Afrika]]. Hy waard nei Grahamstown stjoerd om tafersjoch te hâlden op de medyske soarch foar Jeropeeske soldaten en soldaten fan it Kaapkorps. Hy waard yn 1822 beneamd ta distriktssjirurch fan Albany en sette mei de earste fergese apoteek foar earme pasjinten yn Súd-Afrika útein. Hy late in wittenskiplike ekspedysje nei it binnenlân en koe him rjochtsje op syn belangstelling foar [[natuerlike histoarje]] en [[antropology]]. Yn dy tiid beskreau er in grut tal bisten dy't nij wiene foar de wittenskip. Dêrom wurdt er wol de heit fan de Súd-Afrikaanske dierkunde neamd. Op de [[IOC World Bird List]] steane 86 troch him beskreaun fûgelsoarten. By ferskate gelegenheden waard hy troch gûverneurs op fertroulike misjes stjoerd om Bantû-stammen bûten de grins te besykjen, lykas syn reis nei Kaffraria yn 1824, doe't hy wiidweidige notysjes makke oer de gewoanten fan 'e [[Xhosa]]-stammen. Smith moete in jonge Charles Darwin doe't er op syn twadde reis mei de ''[[Beagle (skip)|Beagle]]'' Súd-Afrika oandie. Hy wie ek ien fan de ûndersikers dy't tusken 1839 en 1871 mei Darwin korrespondearre. == Grut Brittanje == Fan 1837 oant 1872 wied er yn Grut-Brittannië dêr't er yn 1841 in wichtige funksje yn it leger beklaaide (''prinsipal medical officer'') yn Fort Pitt te Chatham. <ref name=odnb>[http://www.oxforddnb.com/view/article/25772 Smith, Sir Andrew (1797–1872), army medical officer and naturalist] by Dane Kennedy in Dictionary of National Biography online (21 july 2008)</ref> Dêr troude er yn 1844 mei syn húshâldster Ellen Henderson. Hy wie ferantwurdlik foar de medyske tsjinst yn de [[Krimoarloch]] (1853-1856) en waard swier bekritisearre troch [[Florence Nightingale]]. Smith waard nei de Krimoarloch troch in ûndersykskommisje fan alle blaam suvere. Hy ferliet yn 1858 om sûnensredenen de militêre tsjinst en ûntfong ferskate ûnderskiedingen. Ek waard er opnaam yn de prestizjeuze Oarder fan it Bad (''Order of the Bath''). Hy mocht him dêrnei [[Sir]] Andrew Smith neame. Op foarspraak fan [[Charles Darwin|Darwin]] waard er yn 1857 lid fan 'e Britske akademy foar wittenskippen. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Smith, Andrew}} [[Kategory:Skotsk soölooch]] [[Kategory:Skotsk ornitolooch]] [[Kategory:Skotsk dokter]] [[Kategory:Persoan berne yn 1797]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1872]] 6zr7x9d33q18hx7occva6g6ecp1s8ew 1229038 1229001 2026-04-29T20:09:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229038 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Sir Andrew Smith.jpg | ôfbyldingstekst = Sir Andrew Smith | ôfbyldingsbreedte = | namme = Andrew Smith | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GBRnasj}} | berne = [[3 desimber]] [[1797]] | berteplak = [[Hawick]], [[Roxburghshire]] | stoarn = [[11 augustus]] [[1872]] | stjerplak = [[Londen]] | etnisiteit = {{SCOetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = [[sjirurch]], [[etnolooch]] en [[soölooch]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Andrew Smith''' ([[Hawick]], [[Skotlân]], [[3 desimber]] [[1797]] – [[Londen]], [[11 augustus]] [[1872]]) wie in Skotske militêre [[sjirurch]], ûndersiker, [[etnolooch]] en [[soölooch]]. Hy helle yn 1819 syn dokterseksamen oan de [[Universiteit fan Edinburgh]]. Yn 1816 waard er opnommen by de genêskundige tsjinst fan it Britske leger.<br> Smith wurdt beskôge as de heit fan 'e soölogy yn [[Súd-Afrika]], om't er in protte soarten oer in grut ferskaat oan groepen beskreaun hat yn syn wichtichste wurk, ''Illustrations of the Zoology of South Africa''. <ref>{{cite web|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/92533|title=v. 2 (Incomplete) – Illustrations of the zoology of South Africa : – Biodiversity Heritage Library|access-date=31 jannewaris 2014}}</ref><ref>{{cite book | last=Smith | first=A. | title=Illustrations of the zoology of South Africa. Mammalia. (Aves. Reptilia. Pisces. Invertebratæ). [5 pt. Pt. 5 has an additional title-leaf reading Illustrations of the annulosa of South Africa, by W.S. Macleay. Publ. in parts]. | year=1849 | url=https://books.google.com/books?id=xMkOAAAAQAAJ | page=}} [https://archive.org/details/illustrationszo00smita/page/n15/mode/2up Diel 5, ''Mammalia'', archive.org]</ref> == Súd-Afrika == Tusken 1820 en 1837 ferbleau er as militêr dokter yn [[Súd-Afrika]]. Hy waard nei Grahamstown stjoerd om tafersjoch te hâlden op de medyske soarch foar Jeropeeske soldaten en soldaten fan it Kaapkorps. Hy waard yn 1822 beneamd ta distriktssjirurch fan Albany en sette mei de earste fergese apoteek foar earme pasjinten yn Súd-Afrika útein. Hy late in wittenskiplike ekspedysje nei it binnenlân en koe him rjochtsje op syn belangstelling foar [[natuerlike histoarje]] en [[antropology]]. Yn dy tiid beskreau er in grut tal bisten dy't nij wiene foar de wittenskip. Dêrom wurdt er wol de heit fan de Súd-Afrikaanske dierkunde neamd. Op de [[IOC World Bird List]] steane 86 troch him beskreaun fûgelsoarten. By ferskate gelegenheden waard hy troch gûverneurs op fertroulike misjes stjoerd om Bantû-stammen bûten de grins te besykjen, lykas syn reis nei Kaffraria yn 1824, doe't hy wiidweidige notysjes makke oer de gewoanten fan 'e [[Xhosa]]-stammen. Smith moete in jonge Charles Darwin doe't er op syn twadde reis mei de ''[[Beagle (skip)|Beagle]]'' Súd-Afrika oandie. Hy wie ek ien fan de ûndersikers dy't tusken 1839 en 1871 mei Darwin korrespondearre. == Grut Brittanje == Fan 1837 oant 1872 wied er yn Grut-Brittannië dêr't er yn 1841 in wichtige funksje yn it leger beklaaide (''prinsipal medical officer'') yn Fort Pitt te Chatham. <ref name=odnb>[http://www.oxforddnb.com/view/article/25772 Smith, Sir Andrew (1797–1872), army medical officer and naturalist] by Dane Kennedy in Dictionary of National Biography online (21 july 2008)</ref> Dêr troude er yn 1844 mei syn húshâldster Ellen Henderson. Hy wie ferantwurdlik foar de medyske tsjinst yn de [[Krimoarloch]] (1853-1856) en waard swier bekritisearre troch [[Florence Nightingale]]. Smith waard nei de Krimoarloch troch in ûndersykskommisje fan alle blaam suvere. Hy ferliet yn 1858 om sûnensredenen de militêre tsjinst en ûntfong ferskate ûnderskiedingen. Ek waard er opnaam yn de prestizjeuze Oarder fan it Bad (''Order of the Bath''). Hy mocht him dêrnei [[Sir]] Andrew Smith neame. Op foarspraak fan [[Charles Darwin|Darwin]] waard er yn 1857 lid fan 'e Britske akademy foar wittenskippen. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Smith, Andrew}} [[Kategory:Skotsk soölooch]] [[Kategory:Skotsk ornitolooch]] [[Kategory:Skotsk dokter]] [[Kategory:Persoan berne yn 1797]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1872]] td28acts1zwmhz8wamwng0nog3wx0as 0 191457 1229040 1228988 2026-04-29T20:14:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Skiftopbou */ korr 1229040 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = noashoarnfûgeleftigen | ôfbylding = Bucorvus leadbeateri -Masai Mara National Reserve, Kenya-8.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Súdlike hoarnraven (''Bucorvus leadbeateri'') | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson6 = [[ûnderklasse]]: | namme6 = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'') | takson7 = [[tuskenklasse]]: | namme7 = [[nijkakigen]] (''Neognathae'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = ''sûnder rang'': | namme9 = [[lânfûgels]] (''Telluraves'') | takson11 = [[skift]]: | namme11 = '''noashoarnfûgeleftigen''' (''Bucerotiformes'') | takson14 = | namme14 = | takson15 = | namme15 = | beskriuwer, jier = [[Max Fürbringer|Fürbringer]], 1888 }} De '''noashoarnfûgeleftigen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Bucerotiformes'') foarmje in [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[fûgels]]. It skift omfettet trije famyljes, dy't foarkomme yn Afrika en Súd-Aazje. Allinnich de famylje fan 'e [[hûpe]] (''Upupidae'') komt ek foar yn (Súd-)Jeropa. De groep fan 'e hoarnravens waard eartiids ek yn in eigen famylje (''Bucorvidae'') pleatst, mar heart no ta de [[noashoarnfûgels]]. ==Skiftopbou== * (skift) '''noashoarnfûgeleftigen''' (''Bucerotiformes'') ** (famylje) [[hûpefûgels]] (''Upupidae''): Jeropa, Afrika, Aazje ** (famylje) [[beamhûpefûgels]] (''Phoeniculidae''): Afrika ** (famylje) [[noashoarnfûgels]] (''Bucerotidae''): Afrika, Aazje [[Kategory:Fûgelskift]] [[Kategory:Noashoarnfûgeleftige| ]] 5i8r5uddmu9jw6xkn0ki0zu84nxn066 0 191460 1229042 1228994 2026-04-29T20:16:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Histoaryske eftergrûn */ kt 1229042 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:POL voivodships map.svg|thumb|De woiwodskippen fan Poalen]] In '''woiwodskip''' ([[Poalsk]]: ''województwo'', meartal: ''województwa'') is de namme fan regionale bestjoersgebieten fan [[Poalen]]. It wurd tsjut fan oarsprong it gebiet oan dat troch in ''woiwode'' (''wojewoda'') bestjoerd wurdt: de heechste bestjoerder fan in Poalsk woiwodskip wurdt ek hjoed-de-dei noch oantsjut as ''woiwode''. == Namme en etymology == It wurd woiwode (ek: wojewode) komt fan it [[Slavysk]]e voj-voda, dat letterlik legeroanfierder betsjut (''voj'' = leger, ''voda'' = lieder/oanfierder). De betsjutting is dêrmei ferlykber mei de titel fan in [[hartoch]]. Yn it Poalsk wurdt de term województwo allinnich brûkt foar de eigen dielgebieten. Foar provinsjes yn oare lannen brûke de Poalen oare wurden: * In Nederlânske [[provinsje]] wurdt in ''prowincja'' neamd. * In Russyske of Oekraynske [[oblast]] wurdt oantsjut as in ''obwód''. == Histoaryske eftergrûn == It begryp woiwodskip hat in lange skiednis yn East-Europa. It âlde [[Keninkryk Poalen]] wie al opdield yn woiwodskippen. De foarsten fan [[Moldaavje]] en [[Walachije]] (yn it hjoeddeiske [[Roemeenje]]) droegen ek de titel woiwode. De namme fan 'e regio [[Vojvodina]], in autonome provinsje yn it noarden fan [[Servje]], betsjut letterlik neat oars as "woiwodskip". Sûnt de bestjoerlike herfoarming fan 1 jannewaris 1999 is Poalen ferdield yn sechstjin woiwodskippen. Elk woiwodskip hat in eigen parlemint, de ''sejmik''. It bestjoer is [[Dualisme|dualistysk]] ynrjochte. De Wojewoda wurdt beneamd troch de lanlike regearing om tafersjoch te hâlden en de Marszałek wurdt keazen troch de sejmik as de eigentlike regionale bestjoerder. {{CommonsBalke|Voivodeships of Poland|Woiwodskippen fan Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid]] [[Kategory:Lienwurd út it Poalsk]] k4toxcyi7j9xbfypgnbuz7e6w6riljg 0 191461 1229037 1228995 2026-04-29T20:08:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Taksonomy */ kt 1229037 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 20230607 turkey vulture PD26408 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Readkopgier | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]] | namme14 = '''kalkoengieren''' (''Cathartes'') | beskriuwer, jier = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 }} De '''kalkoengieren''' (''Cathartes'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes''). De wittenskiplike namme ''Cathartes'' komt fan it [[Gryksk]]e ''kathartēs'' (καθαρτης), wat "skjinmakkers" betsjut, in ferwizing nei harren rol as oprommers yn 'e natoer. == Skaaimerken == De soarten fan it skaai hawwe allegear in keale kop mei in opfallende kleur (read of giel/oranje). In hiel bysûnder skaaimerk fan it skaai is it tige goede rookfermogen. Se kinne de geur fan in gas dat frijkomt by ferrotsjen, al op grutte ôfstân en sels ûnder in ticht blêdetek fan in bosk rûke. Dat ûnderskiedt har fan 'e measte oare fûgels en sels fan oare gierfûgels lykas de [[swarte gier]], dy't benammen op it sicht fertrouwe. == Soarten == It skaai telt trije libbene soarten en ien [[Fossyl|fossile]] soarte dy't bekend is út it [[Let-Pleistoseen]]: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Cathartes melambrotus 252473078.jpg|250px]] || [[grutte gielkopgier]] || ''Cathartes melambrotus'' || Súd-Amearika (Amazônebekken) || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/greater-yellow-headed-vulture-cathartes-melambrotus ''Cathartes melambrotus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Cathartes burrovianus 416898395.jpg|250px]] || [[lytse gielkopgier]] || ''Cathartes burrovianus'' || Sintraal- en Súd-Amearika || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-yellow-headed-vulture-cathartes-burrovianus ''Cathartes burrovianus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Cathartes aura -Mexico-8.jpg|250px]] || [[readkopgier]] (of kalkoengier) || ''Cathartes aura'' || [[Noard-Amearika|Noard-]], [[Sintraal-Amearika|Sintraal-]] en [[Súd-Amearika]] || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/turkey-vulture-cathartes-aura ''Cathartes aura'' op ''BirdLife'']</ref> |- | - || † (útstoarn) || ''Cathartes emsilei'' || [[Kuba]] || <span style="color:red;">'''útstoarn'''</span> |} == Taksonomy == De libbene soarten wurde hjoed-de-dei dúdlik as aparte [[Soarte (taksonomy)|soarten]] beskôge, al waard de grutte gielkopgier pas yn 1964 as aparte soarte beskreaun troch [[Alexander Wetmore]]. Dêrfoar waarden de beide gielkopgieren as ien en 'e selde soarte sjoen. De fossile soarte ''C. emsilei'' waard yn 2001 beskreaun op basis fan fynsten yn Kuba en wie in stik lytser as de hjoeddeiske readkopgier. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org IUCN Red List of Threatened Species.] * Emslie, S.D. (1988). ''The fossil history and phylogenetic relationships of condors (Ciconiiformes: Vulturidae) in the New World.'' {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cathartes}} }} [[Kategory:Kalkoengier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Gierfûgel fan de Nije Wrâld]] jck1dznqs5v3qux4t6ylma6yk2hrcap 0 191462 1228999 2026-04-29T13:39:09Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [..." 1228999 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Aegypius monachus dis.PNG|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#1E90FF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#808080}} earder briedgebiet</small> R = weryntroduksje. }} De '''muontsegier''' (''Aegypius monachus'') of '''Euraziatyske swarte gier''' is in tige grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Mei in lichemslingte oant 1,2 meter, in wjukspanne fan likernôch 3 meter en in maksimumgewicht fan sa'n 12 kg is it de grutste gier fan 'e [[Alde Wrâld]] en it grutste lid fan 'e famylje fan 'e haukfûgels. De muontsegier spilet in grutte rol yn ferskate ekosystemen troch it iten fan karkassen, wat de fersprieding fan syktes ferminderet. Yn 2015 waard it folsleine genoom fan de fûgel yn kaart brocht. Ut dat ûndersyk die bliken dat de gier genetyske fariaasjes hat dy't gearhingje mei it sykheljen, it ymmúnsysteem en in spesifike maachsoersekreesje om kadavers te fertarjen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buitre negro 1.jpg|thumb|left|Fûgel yn Spanje.]] De muontsegier is 100 oant 110 cm lang mei in wjukspanne fan 250 oant 295 cm. De wyfkes weagje tusken de 7,5 en 12,5 kg en de mantsjes tusken de 7 en 12 kg. De fûgel hat in brúnswart fearrekleed mei in brede kop en in grutte, krêftige snaffel dy't opfalt troch syn donkergrize oant swarte punt en in blaugrize basis. De lange wjukken hawwe opfallend lange "fingers" oan 'e úteinen. De keale hals is blau-rôze mei in brune kraach. Fan in ôfstân sjocht de fûgel der tige donker út. In jonge gier hat in swart fearrekleed mei in donkere kop. Hoe tichter de fûgel by de geslachtsripens komt, hoe bruner it fearrekleed en de kop wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De fûgel komt foar yn [[Súd-Europa]] en [[Aazje]], fan [[Spanje]] oant [[Japan]]. Yn Spanje libbet er yn it beboske heuvel- en berchlân, wylst er yn [[Aazje]] op gruttere hichten foarkomt. De grutste populaasje fan 'e wrâld briedt yn it [[Nasjonaal Park Monfragüe]] yn Spanje. Sûnt 2015 briedt de fûgel ek wer yn Portegal, dêr't er fjirtich jier earder útstoarn wie. De measte muontsegieren libje yn Aazje, mei grutte populaasjes yn [[Sina]] en [[Mongoalje]]. Yn Sintraal-Aazje, lykas yn [[Kazachstan]], is der lykas in sterke tebekgong waarnommen, benammen troch it ferdwinen fan de Saiga-antilope, harren wichtichste fiedselboarne. Winterdeis lûke guon fûgels nei it suden, oant yn [[Saûdy-Araabje]], [[Yndia]] en [[Súd-Koreä]]. === Lege Lannen === Yn Nederlân en Belgje binne mar in pear dokumintearre waarnimmings bekend fan wylde fûgels. De measte waarnimmings (lykas dy yn Flevolân yn 2005 of yn Drinte yn 2019) geane om fûgels út weryntroduksjeprojekten yn Frankryk of Spanje. == Ekology == De muontsegier is in koloniale soarte, al lizze de nêsten n sa'n koloany faak tsientallen oant hûnderten meters útinoar. In briedpear brûkt it nêst it hiele jier troch, faak ek as sliepplak. It pearen fynt meastentiids plak op it nêst en duorret tusken de 30 en 60 sekonden. It bouwen fan it nêst wurdt troch beide âlden dien en kin yn in wike klear wêze. Se brûke koarte tûken en beklaaie it nêst mei hier, wol, resten fan braakballen en plantemateriaal. Nêsten wurde jierren efterinoar op 'e nij brûkt. It wyfke leit fan begjin febrewaris oant ein april hast altiten ien aai. De briedtiid duorret 50 oant 62 dagen en it jong bliuwt 95 oant 110 dagen op it nêst. In muontsegier briedt foar it earst as er fiif of seis jier âld is. Yn finzenskip kin de fûgel wol 39 jier âld wurde. [[Ofbyld:Buitre negro.jpg|thumb|left|Muontsegier mei in kadaver.]] It iten bestiet út sawol farske as ferrotsjende kadavers, dy't mei hûd en hier slynd wurde. Ek de bonken kinne iten wurde. Dêrnjonken wurde libbene dieren, lykas [[kninen]] en oare lytse [[kjifdieren]], as proai pakt. De fûgel makket ek braakballen. De fûgel makket net in soad lûd. It meast karakteristike lûd is in hege tsjirp dy't de pyk makket as er om iten freget. Fan folwoeksen fûgels binne benammen yn it briedseizoen wat fluitsjende, miaukjende en snuvende lûden beskreaun. == Status == Yn Europa is de populaasje sûnt de jierren 1990 wer oan it groeien, benammen yn Spanje, dêr't de grutste populaasje fan Europa libbet (mear as 1.500 pear). Ek yn [[Frankryk]], [[Grikelân]], Syprus en [[Portugal]] nimme de oantallen nei weryntroduksjeprogramma's wer ta. Yn lannen as [[Ruslân]], [[Turkije]] en de [[Oekraine]] binne de oantallen lykwols stabyl of rinne se sels wat tebek. Yn Aazje wurdt de fûgel bedrige troch fergiftige kadavers en ferlies fan leefgebiet. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 8.400-11.400 pearen en de oantallen rinne noch altyd tebek. Dêrom stiet de muontsegier as hast bedrige op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius monachus}} }} [[Kategory:Muontsegier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] Tadzjikistan Bestaande Ynlânske Bewenner, fokken, passaazje Tailân Bestaande Ynlânske Net-fokken Turkmenistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Turkije Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Ukraïne Bestaande Ynlânske Ynwenner Oezbekistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Fjetnam lkpc8zs3opdg0cnniaheq2xv3qqrt2f 1229004 1228999 2026-04-29T14:59:08Z Drewes 2754 /* Ekology */ [[ 1229004 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Aegypius monachus dis.PNG|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#1E90FF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#808080}} earder briedgebiet</small> R = weryntroduksje. }} De '''muontsegier''' (''Aegypius monachus'') of '''Euraziatyske swarte gier''' is in tige grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Mei in lichemslingte oant 1,2 meter, in wjukspanne fan likernôch 3 meter en in maksimumgewicht fan sa'n 12 kg is it de grutste gier fan 'e [[Alde Wrâld]] en it grutste lid fan 'e famylje fan 'e haukfûgels. De muontsegier spilet in grutte rol yn ferskate ekosystemen troch it iten fan karkassen, wat de fersprieding fan syktes ferminderet. Yn 2015 waard it folsleine genoom fan de fûgel yn kaart brocht. Ut dat ûndersyk die bliken dat de gier genetyske fariaasjes hat dy't gearhingje mei it sykheljen, it ymmúnsysteem en in spesifike maachsoersekreesje om kadavers te fertarjen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buitre negro 1.jpg|thumb|left|Fûgel yn Spanje.]] De muontsegier is 100 oant 110 cm lang mei in wjukspanne fan 250 oant 295 cm. De wyfkes weagje tusken de 7,5 en 12,5 kg en de mantsjes tusken de 7 en 12 kg. De fûgel hat in brúnswart fearrekleed mei in brede kop en in grutte, krêftige snaffel dy't opfalt troch syn donkergrize oant swarte punt en in blaugrize basis. De lange wjukken hawwe opfallend lange "fingers" oan 'e úteinen. De keale hals is blau-rôze mei in brune kraach. Fan in ôfstân sjocht de fûgel der tige donker út. In jonge gier hat in swart fearrekleed mei in donkere kop. Hoe tichter de fûgel by de geslachtsripens komt, hoe bruner it fearrekleed en de kop wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De fûgel komt foar yn [[Súd-Europa]] en [[Aazje]], fan [[Spanje]] oant [[Japan]]. Yn Spanje libbet er yn it beboske heuvel- en berchlân, wylst er yn [[Aazje]] op gruttere hichten foarkomt. De grutste populaasje fan 'e wrâld briedt yn it [[Nasjonaal Park Monfragüe]] yn Spanje. Sûnt 2015 briedt de fûgel ek wer yn Portegal, dêr't er fjirtich jier earder útstoarn wie. De measte muontsegieren libje yn Aazje, mei grutte populaasjes yn [[Sina]] en [[Mongoalje]]. Yn Sintraal-Aazje, lykas yn [[Kazachstan]], is der lykas in sterke tebekgong waarnommen, benammen troch it ferdwinen fan de Saiga-antilope, harren wichtichste fiedselboarne. Winterdeis lûke guon fûgels nei it suden, oant yn [[Saûdy-Araabje]], [[Yndia]] en [[Súd-Koreä]]. === Lege Lannen === Yn Nederlân en Belgje binne mar in pear dokumintearre waarnimmings bekend fan wylde fûgels. De measte waarnimmings (lykas dy yn Flevolân yn 2005 of yn Drinte yn 2019) geane om fûgels út weryntroduksjeprojekten yn Frankryk of Spanje. == Ekology == De muontsegier is in koloniale soarte, al lizze de nêsten n sa'n koloany faak tsientallen oant hûnderten meters útinoar. In briedpear brûkt it nêst it hiele jier troch, faak ek as sliepplak. It pearen fynt meastentiids plak op it nêst en duorret tusken de 30 en 60 sekonden. It bouwen fan it nêst wurdt troch beide âlden dien en kin yn in wike klear wêze. Se brûke koarte tûken en beklaaie it nêst mei hier, wol, resten fan braakballen en plantemateriaal. Nêsten wurde jierren efterinoar op 'e nij brûkt. It wyfke leit fan begjin febrewaris oant ein april hast altiten ien aai. De briedtiid duorret 50 oant 62 dagen en it jong bliuwt 95 oant 110 dagen op it nêst. In muontsegier briedt foar it earst as er fiif of seis jier âld is. Yn finzenskip kin de fûgel wol 39 jier âld wurde. [[Ofbyld:Buitre negro.jpg|thumb|left|Muontsegier mei in kadaver.]] It iten bestiet út sawol farske as ferrotsjende [[Ies (kadaver)|kadavers]], dy't mei hûd en hier slynd wurde. Ek de bonken kinne iten wurde. Dêrnjonken wurde libbene dieren, lykas [[kninen]] en oare lytse [[kjifdieren]], as proai pakt. De fûgel makket ek braakballen. De fûgel makket net in soad lûd. It meast karakteristike lûd is in hege tsjirp dy't de pyk makket as er om iten freget. Fan folwoeksen fûgels binne benammen yn it briedseizoen wat fluitsjende, miaukjende en snuvende lûden beskreaun. == Status == Yn Europa is de populaasje sûnt de jierren 1990 wer oan it groeien, benammen yn Spanje, dêr't de grutste populaasje fan Europa libbet (mear as 1.500 pear). Ek yn [[Frankryk]], [[Grikelân]], Syprus en [[Portugal]] nimme de oantallen nei weryntroduksjeprogramma's wer ta. Yn lannen as [[Ruslân]], [[Turkije]] en de [[Oekraine]] binne de oantallen lykwols stabyl of rinne se sels wat tebek. Yn Aazje wurdt de fûgel bedrige troch fergiftige kadavers en ferlies fan leefgebiet. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 8.400-11.400 pearen en de oantallen rinne noch altyd tebek. Dêrom stiet de muontsegier as hast bedrige op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius monachus}} }} [[Kategory:Muontsegier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] Tadzjikistan Bestaande Ynlânske Bewenner, fokken, passaazje Tailân Bestaande Ynlânske Net-fokken Turkmenistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Turkije Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Ukraïne Bestaande Ynlânske Ynwenner Oezbekistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Fjetnam 1imvvb3j74abwy9cwfw5fb6v47n5mv9 1229006 1229004 2026-04-29T15:04:32Z RomkeHoekstra 10582 1229006 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Aegypius monachus dis.PNG|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#1E90FF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#808080}} earder briedgebiet<br>R = weryntroduksje.</small> }} De '''muontsegier''' (''Aegypius monachus'') of '''Euraziatyske swarte gier''' is in tige grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Mei in lichemslingte oant 1,2 meter, in wjukspanne fan likernôch 3 meter en in maksimumgewicht fan sa'n 12 kg is it de grutste gier fan 'e [[Alde Wrâld]] en it grutste lid fan 'e famylje fan 'e haukfûgels. De muontsegier spilet in grutte rol yn ferskate ekosystemen troch it iten fan karkassen, wat de fersprieding fan syktes ferminderet. Yn 2015 waard it folsleine genoom fan de fûgel yn kaart brocht. Ut dat ûndersyk die bliken dat de gier genetyske fariaasjes hat dy't gearhingje mei it sykheljen, it ymmúnsysteem en in spesifike maachsoersekreesje om kadavers te fertarjen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buitre negro 1.jpg|thumb|left|Fûgel yn Spanje.]] De muontsegier is 100 oant 110 cm lang mei in wjukspanne fan 250 oant 295 cm. De wyfkes weagje tusken de 7,5 en 12,5 kg en de mantsjes tusken de 7 en 12 kg. De fûgel hat in brúnswart fearrekleed mei in brede kop en in grutte, krêftige snaffel dy't opfalt troch syn donkergrize oant swarte punt en in blaugrize basis. De lange wjukken hawwe opfallend lange "fingers" oan 'e úteinen. De keale hals is blau-rôze mei in brune kraach. Fan in ôfstân sjocht de fûgel der tige donker út. In jonge gier hat in swart fearrekleed mei in donkere kop. Hoe tichter de fûgel by de geslachtsripens komt, hoe bruner it fearrekleed en de kop wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De fûgel komt foar yn [[Súd-Europa]] en [[Aazje]], fan [[Spanje]] oant [[Japan]]. Yn Spanje libbet er yn it beboske heuvel- en berchlân, wylst er yn [[Aazje]] op gruttere hichten foarkomt. De grutste populaasje fan 'e wrâld briedt yn it [[Nasjonaal Park Monfragüe]] yn Spanje. Sûnt 2015 briedt de fûgel ek wer yn Portegal, dêr't er fjirtich jier earder útstoarn wie. De measte muontsegieren libje yn Aazje, mei grutte populaasjes yn [[Sina]] en [[Mongoalje]]. Yn Sintraal-Aazje, lykas yn [[Kazachstan]], is der lykas in sterke tebekgong waarnommen, benammen troch it ferdwinen fan de Saiga-antilope, harren wichtichste fiedselboarne. Winterdeis lûke guon fûgels nei it suden, oant yn [[Saûdy-Araabje]], [[Yndia]] en [[Súd-Koreä]]. === Lege Lannen === Yn Nederlân en Belgje binne mar in pear dokumintearre waarnimmings bekend fan wylde fûgels. De measte waarnimmings (lykas dy yn Flevolân yn 2005 of yn Drinte yn 2019) geane om fûgels út weryntroduksjeprojekten yn Frankryk of Spanje. == Ekology == De muontsegier is in koloniale soarte, al lizze de nêsten yn sa'n koloany faak tsientallen oant hûnderten meters útinoar. In briedpear brûkt it nêst it hiele jier troch, faak ek as sliepplak. It pearen fynt meastentiids plak op it nêst en duorret tusken de 30 en 60 sekonden. It bouwen fan it nêst wurdt troch beide âlden dien en kin yn in wike klear wêze. Se brûke koarte tûken en beklaaie it nêst mei hier, wol, resten fan braakballen en plantemateriaal. Nêsten wurde jierren efterinoar op 'e nij brûkt. It wyfke leit fan begjin febrewaris oant ein april hast altiten ien aai. De briedtiid duorret 50 oant 62 dagen en it jong bliuwt 95 oant 110 dagen op it nêst. In muontsegier briedt foar it earst as er fiif of seis jier âld is. Yn finzenskip kin de fûgel wol 39 jier âld wurde. [[Ofbyld:Buitre negro.jpg|thumb|left|Muontsegier mei in kadaver.]] It iten bestiet út sawol farske as ferrotsjende [[Ies (kadaver)|kadavers]], dy't mei hûd en hier slynd wurde. Ek de bonken kinne iten wurde. Dêrnjonken wurde libbene dieren, lykas [[kninen]] en oare lytse [[kjifdieren]], as proai pakt. De fûgel makket ek braakballen. De fûgel makket net in soad lûd. It meast karakteristike lûd is in hege tsjirp dy't de pyk makket as er om iten freget. Fan folwoeksen fûgels binne benammen yn it briedseizoen wat fluitsjende, miaukjende en snuvende lûden beskreaun. == Status == Yn Europa is de populaasje sûnt de jierren 1990 wer oan it groeien, benammen yn Spanje, dêr't de grutste populaasje fan Europa libbet (mear as 1.500 pear). Ek yn [[Frankryk]], [[Grikelân]], Syprus en [[Portugal]] nimme de oantallen nei weryntroduksjeprogramma's wer ta. Yn lannen as [[Ruslân]], [[Turkije]] en de [[Oekraine]] binne de oantallen lykwols stabyl of rinne se sels wat tebek. Yn Aazje wurdt de fûgel bedrige troch fergiftige kadavers en ferlies fan leefgebiet. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 8.400-11.400 pearen en de oantallen rinne noch altyd tebek. Dêrom stiet de muontsegier as hast bedrige op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius monachus}} }} [[Kategory:Muontsegier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] Tadzjikistan Bestaande Ynlânske Bewenner, fokken, passaazje Tailân Bestaande Ynlânske Net-fokken Turkmenistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Turkije Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Ukraïne Bestaande Ynlânske Ynwenner Oezbekistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Fjetnam 2aeiwv7dfeplhsz8qmbt147uomo7l7x 1229045 1229006 2026-04-29T20:18:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1229045 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Aegypius monachus dis.PNG|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#1E90FF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#808080}} earder briedgebiet<br>R = weryntroduksje.</small> }} De '''muontsegier''' of '''mûntsegier''' (''Aegypius monachus''), ek: '''Euraziatyske swarte gier''', is in tige grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Mei in lichemslingte oant 1,2 meter, in wjukspanne fan likernôch 3 meter en in maksimumgewicht fan sa'n 12 kg is it de grutste gier fan 'e [[Alde Wrâld]] en it grutste lid fan 'e famylje fan 'e haukfûgels. De muontsegier spilet in grutte rol yn ferskate ekosystemen troch it iten fan karkassen, wat de fersprieding fan syktes ferminderet. Yn 2015 waard it folsleine genoom fan de fûgel yn kaart brocht. Ut dat ûndersyk die bliken dat de gier genetyske fariaasjes hat dy't gearhingje mei it sykheljen, it ymmúnsysteem en in spesifike maachsoersekreesje om kadavers te fertarjen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buitre negro 1.jpg|thumb|left|Fûgel yn Spanje.]] De muontsegier is 100 oant 110 cm lang mei in wjukspanne fan 250 oant 295 cm. De wyfkes weagje tusken de 7,5 en 12,5 kg en de mantsjes tusken de 7 en 12 kg. De fûgel hat in brúnswart fearrekleed mei in brede kop en in grutte, krêftige snaffel dy't opfalt troch syn donkergrize oant swarte punt en in blaugrize basis. De lange wjukken hawwe opfallend lange "fingers" oan 'e úteinen. De keale hals is blau-rôze mei in brune kraach. Fan in ôfstân sjocht de fûgel der tige donker út. In jonge gier hat in swart fearrekleed mei in donkere kop. Hoe tichter de fûgel by de geslachtsripens komt, hoe bruner it fearrekleed en de kop wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De fûgel komt foar yn [[Súd-Europa]] en [[Aazje]], fan [[Spanje]] oant [[Japan]]. Yn Spanje libbet er yn it beboske heuvel- en berchlân, wylst er yn [[Aazje]] op gruttere hichten foarkomt. De grutste populaasje fan 'e wrâld briedt yn it [[Nasjonaal Park Monfragüe]] yn Spanje. Sûnt 2015 briedt de fûgel ek wer yn Portegal, dêr't er fjirtich jier earder útstoarn wie. De measte muontsegieren libje yn Aazje, mei grutte populaasjes yn [[Sina]] en [[Mongoalje]]. Yn Sintraal-Aazje, lykas yn [[Kazachstan]], is der lykas in sterke tebekgong waarnommen, benammen troch it ferdwinen fan de Saiga-antilope, harren wichtichste fiedselboarne. Winterdeis lûke guon fûgels nei it suden, oant yn [[Saûdy-Araabje]], [[Yndia]] en [[Súd-Koreä]]. === Lege Lannen === Yn Nederlân en Belgje binne mar in pear dokumintearre waarnimmings bekend fan wylde fûgels. De measte waarnimmings (lykas dy yn Flevolân yn 2005 of yn Drinte yn 2019) geane om fûgels út weryntroduksjeprojekten yn Frankryk of Spanje. == Ekology == De muontsegier is in koloniale soarte, al lizze de nêsten yn sa'n koloany faak tsientallen oant hûnderten meters útinoar. In briedpear brûkt it nêst it hiele jier troch, faak ek as sliepplak. It pearen fynt meastentiids plak op it nêst en duorret tusken de 30 en 60 sekonden. It bouwen fan it nêst wurdt troch beide âlden dien en kin yn in wike klear wêze. Se brûke koarte tûken en beklaaie it nêst mei hier, wol, resten fan braakballen en plantemateriaal. Nêsten wurde jierren efterinoar op 'e nij brûkt. It wyfke leit fan begjin febrewaris oant ein april hast altiten ien aai. De briedtiid duorret 50 oant 62 dagen en it jong bliuwt 95 oant 110 dagen op it nêst. In muontsegier briedt foar it earst as er fiif of seis jier âld is. Yn finzenskip kin de fûgel wol 39 jier âld wurde. [[Ofbyld:Buitre negro.jpg|thumb|left|Muontsegier mei in kadaver.]] It iten bestiet út sawol farske as ferrotsjende [[Ies (kadaver)|kadavers]], dy't mei hûd en hier slynd wurde. Ek de bonken kinne iten wurde. Dêrnjonken wurde libbene dieren, lykas [[kninen]] en oare lytse [[kjifdieren]], as proai pakt. De fûgel makket ek braakballen. De fûgel makket net in soad lûd. It meast karakteristike lûd is in hege tsjirp dy't de pyk makket as er om iten freget. Fan folwoeksen fûgels binne benammen yn it briedseizoen wat fluitsjende, miaukjende en snuvende lûden beskreaun. == Status == Yn Europa is de populaasje sûnt de jierren 1990 wer oan it groeien, benammen yn Spanje, dêr't de grutste populaasje fan Europa libbet (mear as 1.500 pear). Ek yn [[Frankryk]], [[Grikelân]], Syprus en [[Portugal]] nimme de oantallen nei weryntroduksjeprogramma's wer ta. Yn lannen as [[Ruslân]], [[Turkije]] en de [[Oekraine]] binne de oantallen lykwols stabyl of rinne se sels wat tebek. Yn Aazje wurdt de fûgel bedrige troch fergiftige kadavers en ferlies fan leefgebiet. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 8.400-11.400 pearen en de oantallen rinne noch altyd tebek. Dêrom stiet de muontsegier as hast bedrige op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius monachus}} }} [[Kategory:Muontsegier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] Tadzjikistan Bestaande Ynlânske Bewenner, fokken, passaazje Tailân Bestaande Ynlânske Net-fokken Turkmenistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Turkije Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Ukraïne Bestaande Ynlânske Ynwenner Oezbekistan Bestaande Ynlânske Ynwenner, net-fokkend Fjetnam ie8p12bj6vgrfo8f2xk89vw97k0uya4 1229048 1229045 2026-04-29T20:21:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ red 1229048 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Muontsegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[muontsegieren]] (''Aegypius'') |Wittenskiplike namme= Aegypius monachus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Aegypius monachus dis.PNG|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#1E90FF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#808080}} earder briedgebiet<br>R = weryntroduksje.</small> }} De '''muontsegier''' of '''mûntsegier''' (''Aegypius monachus''), ek: '''Euraziatyske swarte gier''', is in tige grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Mei in lichemslingte oant 1,2 meter, in wjukspanne fan likernôch 3 meter en in maksimumgewicht fan sa'n 12 kg is it de grutste gier fan 'e [[Alde Wrâld]] en it grutste lid fan 'e famylje fan 'e haukfûgels. De muontsegier spilet in grutte rol yn ferskate ekosystemen troch it iten fan karkassen, wat de fersprieding fan syktes ferminderet. Yn 2015 waard it folsleine genoom fan de fûgel yn kaart brocht. Ut dat ûndersyk die bliken dat de gier genetyske fariaasjes hat dy't gearhingje mei it sykheljen, it ymmúnsysteem en in spesifike maachsoersekreesje om kadavers te fertarjen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buitre negro 1.jpg|thumb|left|Fûgel yn Spanje.]] De muontsegier is 100 oant 110 cm lang mei in wjukspanne fan 250 oant 295 cm. De wyfkes weagje tusken de 7,5 en 12,5 kg en de mantsjes tusken de 7 en 12 kg. De fûgel hat in brúnswart fearrekleed mei in brede kop en in grutte, krêftige snaffel dy't opfalt troch syn donkergrize oant swarte punt en in blaugrize basis. De lange wjukken hawwe opfallend lange "fingers" oan 'e úteinen. De keale hals is blau-rôze mei in brune kraach. Fan in ôfstân sjocht de fûgel der tige donker út. In jonge gier hat in swart fearrekleed mei in donkere kop. Hoe tichter de fûgel by de geslachtsripens komt, hoe bruner it fearrekleed en de kop wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De fûgel komt foar yn [[Súd-Europa]] en [[Aazje]], fan [[Spanje]] oant [[Japan]]. Yn Spanje libbet er yn it beboske heuvel- en berchlân, wylst er yn [[Aazje]] op gruttere hichten foarkomt. De grutste populaasje fan 'e wrâld briedt yn it [[Nasjonaal Park Monfragüe]] yn Spanje. Sûnt 2015 briedt de fûgel ek wer yn Portegal, dêr't er fjirtich jier earder útstoarn wie. De measte muontsegieren libje yn Aazje, mei grutte populaasjes yn [[Sina]] en [[Mongoalje]]. Yn Sintraal-Aazje, lykas yn [[Kazachstan]], is der lykas in sterke tebekgong waarnommen, benammen troch it ferdwinen fan de Saiga-antilope, harren wichtichste fiedselboarne. Winterdeis lûke guon fûgels nei it suden, oant yn [[Saûdy-Araabje]], [[Yndia]] en [[Súd-Koreä]]. === Lege Lannen === Yn Nederlân en Belgje binne mar in pear dokumintearre waarnimmings bekend fan wylde fûgels. De measte waarnimmings (lykas dy yn Flevolân yn 2005 of yn Drinte yn 2019) geane om fûgels út weryntroduksjeprojekten yn Frankryk of Spanje. == Ekology == De muontsegier is in koloniale soarte, al lizze de nêsten yn sa'n koloany faak tsientallen oant hûnderten meters útinoar. In briedpear brûkt it nêst it hiele jier troch, faak ek as sliepplak. It pearen fynt meastentiids plak op it nêst en duorret tusken de 30 en 60 sekonden. It bouwen fan it nêst wurdt troch beide âlden dien en kin yn in wike klear wêze. Se brûke koarte tûken en beklaaie it nêst mei hier, wol, resten fan braakballen en plantemateriaal. Nêsten wurde jierren efterinoar op 'e nij brûkt. It wyfke leit fan begjin febrewaris oant ein april hast altiten ien aai. De briedtiid duorret 50 oant 62 dagen en it jong bliuwt 95 oant 110 dagen op it nêst. In muontsegier briedt foar it earst as er fiif of seis jier âld is. Yn finzenskip kin de fûgel wol 39 jier âld wurde. [[Ofbyld:Buitre negro.jpg|thumb|left|Muontsegier mei in kadaver.]] It iten bestiet út sawol farske as ferrotsjende [[Ies (kadaver)|kadavers]], dy't mei hûd en hier slynd wurde. Ek de bonken kinne iten wurde. Dêrnjonken wurde libbene dieren, lykas [[kninen]] en oare lytse [[kjifdieren]], as proai pakt. De fûgel makket ek braakballen. De fûgel makket net in soad lûd. It meast karakteristike lûd is in hege tsjirp dy't de pyk makket as er om iten freget. Fan folwoeksen fûgels binne benammen yn it briedseizoen wat fluitsjende, miaukjende en snuvende lûden beskreaun. == Status == Yn Europa is de populaasje sûnt de jierren 1990 wer oan it groeien, benammen yn Spanje, dêr't de grutste populaasje fan Europa libbet (mear as 1.500 pear). Ek yn [[Frankryk]], [[Grikelân]], Syprus en [[Portugal]] nimme de oantallen nei weryntroduksjeprogramma's wer ta. Yn lannen as [[Ruslân]], [[Turkije]] en de [[Oekraine]] binne de oantallen lykwols stabyl of rinne se sels wat tebek. Yn Aazje wurdt de fûgel bedrige troch fergiftige kadavers en ferlies fan leefgebiet. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 8.400-11.400 pearen en de oantallen rinne noch altyd tebek. Dêrom stiet de muontsegier as hast bedrige op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius monachus}} }} [[Kategory:Muontsegier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] 904ytxq81cq3my9u50lohslc1cy84ph 14 191463 1229005 2026-04-29T15:00:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Aegypius}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229005 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Aegypius}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]] qyifpzxdbovyd85z0mrcf0kd23y8jec 1229018 1229005 2026-04-29T17:50:02Z RomkeHoekstra 10582 1229018 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Aegypius}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] kjptq0egploffghchx5hqu8k7p299xz 0 191464 1229007 2026-04-29T15:25:07Z Drewes 2754 wurk 1229007 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = George W. Joy (1900), by himself.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret (1900) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[7 july]] [[1844]] | berteplak = [[Dublin]] | stoarn = [[28 oktober]] [[1925]] (82 jier) | stjerplak = [[Purbrook]], [[Hampshire]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder fan sjenrestikken, histoaryske sênes en oriïntalistyske tema's | perioade = | streaming = [[Oriïntalisme|Oriïntalist]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''George William Joy''' ([[7 july]] [[1844]] - [[28 oktober]] [[1925]]) wie in [[Ierlân|Ierske]] skilder dy't yn [[Londen]] wurke. == Libben en wurk == <gallery mode="packed" heights=180> George William Joy - A dinner of herbs.jpg|''A dinner of herbs'' George William Joy - The Bayswater Omnibus.jpg|''The Bayswater [[Omnibus]]'' General Gordon's Last Stand.jpg|''The Death of General Gordon, Khartoum, 26 January 1885'' (1893) George W. Joy, An English Drummer Boy (1902).jpg|''An English Drummer Boy'' (1902) </gallery> == Keppelingen om utens == *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy ArtMagick Image Gallery]. *[https://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=2690 The Athenæum]. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://archive.org/details/workofgeorgewjoy00joyguoft ''The work of George W. Joy with an autobiographical sketch''], Londen, Cassell, 1904. *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy George W. Joy] fan Grove Art Online fia ArtMagick. }} {{DEFAULTSORT:Joy, George W.}} m40z8wbgm28ih2r8nivdgi24jtnykfl 1229011 1229007 2026-04-29T16:27:41Z Drewes 2754 wurk 1229011 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = George W. Joy (1900), by himself.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret (1900) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[7 july]] [[1844]] | berteplak = [[Dublin]] | stoarn = [[28 oktober]] [[1925]] (82 jier) | stjerplak = [[Purbrook]], [[Hampshire]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder fan sjenrestikken, [[Histoarjestik|histoaryske]] sênes en oriïntalistyske tema's | perioade = | streaming = [[Oriïntalisme|Oriïntalist]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''George William Joy''' ([[Dublin]], [[7 july]] [[1844]] - [[Purbrook]], [[28 oktober]] [[1925]]) wie in [[Ierlân|Ierske]] [[keunstskilder]] dy't yn [[Londen]] wurke. == Libben en wurk == Joy wie de soan fan William Bruce Joy en de broer fan byldhouwer [[Albert Bruce-Joy]], neikommelingen fan in âlde [[Hugenoaten|Hugenoatefamylje]] dy't him yn 1612 yn County Antrim nei wenjen sette. Hy soe oarspronklik it leger yn en wie ek in betûft fioelespiler. Nei in foetblessuere op jonge jierren ferklearre syn heit him ûngeskikt foar militêre tsjinst. Joy waard doe oplaat oan de Harrow Schoolyn Londen en folge úteinlik in karriêre as keunstner. Hy studearre fierders oan de South Kensington School of Art yn Londen en letter oan de Royal Academy of Arts ûnder [[John Everett Millais]], [[Frederic Leighton]] en [[George Frederic Watts]]. Yn 1868 gie Joy nei [[Parys]] dêr't er twa jier learling wie fan Charles-François Jalabert en Léon Bonnat. Dêr moete er masters lykas Gérôme, Cabanel, Jules Breton, Jules Lefebvre en Philippe Rousseau. Werom yn Londen fêstige Joy him as in skiednis- en sjenreskilder, en eksposearre er faak by de Royal Academy, de Salon des artistes français en de Royal Hibernian Academy. Hy waard yn 1895 lid fan it Royal Institute of Oil Painters. Om syn iere militêre ambysjes te befredigjen, gie Joy nei de ''Artists Rifles'', dêr't er bekend waard as in goede skutter, en fertsjintwurdige er Ierlân ferskate kearen. Hy brocht in protte winters troch yn Swanage ([[Dorset]]) fan 1896 ôf en gie úteinlik mei [[pinsjoen]] yn Purbrook. Beide soannen waarden yn 1915 fermoarde ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]]. <gallery mode="packed" heights=180> George William Joy - A dinner of herbs.jpg|''A dinner of herbs'' George William Joy - The Bayswater Omnibus.jpg|''The Bayswater [[Omnibus]]'' General Gordon's Last Stand.jpg|''The Death of General Gordon, Khartoum, 26 January 1885'' (1893) George W. Joy, An English Drummer Boy (1902).jpg|''An English Drummer Boy'' (1902) </gallery> == Keppelingen om utens == *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy ArtMagick Image Gallery]. *[https://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=2690 The Athenæum]. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://archive.org/details/workofgeorgewjoy00joyguoft ''The work of George W. Joy with an autobiographical sketch''], Londen, Cassell, 1904. *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy George W. Joy] fan Grove Art Online fia ArtMagick. }} {{DEFAULTSORT:Joy, George W.}} rl5uyjd8jlz8h9x1ncrfcufm9kv9je7 1229012 1229011 2026-04-29T16:46:12Z Drewes 2754 1229012 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = George W. Joy (1900), by himself.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret (1900) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{IRLnasj}} | berne = [[7 july]] [[1844]] | berteplak = [[Dublin]] | stoarn = [[28 oktober]] [[1925]] (82 jier) | stjerplak = [[Purbrook]], [[Hampshire]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder fan sjenrestikken, [[Histoarjestik|histoaryske]] sênes en oriïntalistyske tema's | perioade = | streaming = [[Oriïntalisme|Oriïntalist]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''George William Joy''' ([[Dublin]], [[7 july]] [[1844]] - [[Purbrook]], [[28 oktober]] [[1925]]) wie in [[Ierlân|Ierske]] [[keunstskilder]] dy't yn [[Londen]] wurke. == Libben en wurk == Joy wie de soan fan William Bruce Joy en de broer fan byldhouwer [[Albert Bruce-Joy]], neikommelingen fan in âlde [[Hugenoaten|Hugenoatefamylje]] dy't him yn 1612 yn County Antrim nei wenjen sette. Hy soe oarspronklik it leger yn en wie ek in betûft fioelespiler. Nei in foetblessuere op jonge jierren ferklearre syn heit him ûngeskikt foar militêre tsjinst. Joy waard doe oplaat oan de Harrow School yn Londen en folge úteinlik in karriêre as keunstner. Hy studearre fierders oan de South Kensington School of Art yn Londen en letter oan de Royal Academy of Arts ûnder [[John Everett Millais]], [[Frederic Leighton]] en [[George Frederic Watts]]. Yn 1868 gie Joy nei [[Parys]] dêr't er twa jier learling wie fan Charles-François Jalabert en Léon Bonnat. Dêr moete er masters lykas Gérôme, Cabanel, Jules Breton, Jules Lefebvre en Philippe Rousseau. Werom yn Londen fêstige Joy him as in skiednis- en sjenreskilder, en eksposearre er faak by de Royal Academy, de Salon des artistes français en de Royal Hibernian Academy. Hy waard yn 1895 lid fan it Royal Institute of Oil Painters. Om syn iere militêre ambysjes te befredigjen, gie Joy nei de ''Artists Rifles'', dêr't er bekend waard as in goede skutter, en fertsjintwurdige er Ierlân ferskate kearen. Hy brocht in protte winters troch yn Swanage ([[Dorset]]) fan 1896 ôf en gie úteinlik mei [[pinsjoen]] yn Purbrook. Beide soannen sneuvelen yn 1915 ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]]. <gallery mode="packed" heights=180> George William Joy - A dinner of herbs.jpg|''A dinner of herbs'' George William Joy - The Bayswater Omnibus.jpg|''The Bayswater [[Omnibus]]'' General Gordon's Last Stand.jpg|''The Death of General Gordon, Khartoum, 26 January 1885'' (1893) George W. Joy, An English Drummer Boy (1902).jpg|''An English Drummer Boy'' (1902) </gallery> == Keppelingen om utens == *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy ArtMagick Image Gallery]. *[https://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=2690 The Athenæum]. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://archive.org/details/workofgeorgewjoy00joyguoft ''The work of George W. Joy with an autobiographical sketch''], Londen, Cassell, 1904. *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy George W. Joy] fan Grove Art Online fia ArtMagick. }} {{DEFAULTSORT:Joy, George W.}} [[Kategory:Iersk keunstskilder]] [[Kategory:Britsk keunstskilder]] [[Kategory:Persoan berne yn 1844]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1925]] d66ws46lfm20iqk183f35za7r8c8q8u 1229013 1229012 2026-04-29T16:55:11Z Drewes 2754 [[]] better 1229013 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = George W. Joy (1900), by himself.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret (1900) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{IRLnasj}} | berne = [[7 july]] [[1844]] | berteplak = [[Dublin]] | stoarn = [[28 oktober]] [[1925]] (82 jier) | stjerplak = [[Purbrook]], [[Hampshire]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder fan sjenrestikken, [[Histoarjestik|histoaryske]] sênes en oriïntalistyske tema's | perioade = | streaming = [[Oriïntalisme|Oriïntalist]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''George William Joy''' ([[Dublin]], [[7 july]] [[1844]] - [[Purbrook]], [[28 oktober]] [[1925]]) wie in [[Ierlân|Ierske]] [[keunstskilder]] dy't yn [[Londen]] wurke. == Libben en wurk == Joy wie de soan fan William Bruce Joy en de broer fan byldhouwer [[Albert Bruce-Joy]], neikommelingen fan in âlde [[Hugenoaten|Hugenoatefamylje]] dy't him yn 1612 yn County Antrim nei wenjen sette. Hy soe oarspronklik it leger yn en wie ek in betûft fioelespiler. Nei in foetblessuere op jonge jierren ferklearre syn heit him ûngeskikt foar militêre tsjinst. Joy waard doe oplaat oan de Harrow School yn Londen en folge úteinlik in karriêre as keunstner. Hy studearre fierders oan de South Kensington School of Art yn Londen en letter oan de Royal Academy of Arts ûnder [[John Everett Millais]], [[Frederic Leighton]] en [[George Frederic Watts]]. Yn 1868 gie Joy nei [[Parys]] dêr't er twa jier learling wie fan Charles-François Jalabert en Léon Bonnat. Dêr moete er masters lykas Gérôme, Cabanel, Jules Breton, Jules Lefebvre en Philippe Rousseau. Werom yn Londen fêstige Joy him as in skiednis- en sjenreskilder, en eksposearre er faak by de Royal Academy, de Salon des artistes français en de Royal Hibernian Academy. Hy waard yn 1895 lid fan it Royal Institute of Oil Painters. Om syn iere militêre ambysjes te befredigjen, gie Joy nei de ''Artists Rifles'', dêr't er bekend waard as in goede skutter, en fertsjintwurdige er Ierlân ferskate kearen. Hy brocht in protte winters troch yn Swanage ([[Dorset]]) fan 1896 ôf en gie úteinlik mei [[pinsjoen]] yn Purbrook. Beide soannen sneuvelen yn 1915 ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]]. <gallery mode="packed" heights=180> George William Joy - A dinner of herbs.jpg|''A dinner of herbs'' George William Joy - The Bayswater Omnibus.jpg|''The Bayswater [[Omnibus (ferfiermiddel)|Omnibus]]'' General Gordon's Last Stand.jpg|''The Death of General Gordon, Khartoum, 26 January 1885'' (1893) George W. Joy, An English Drummer Boy (1902).jpg|''An English Drummer Boy'' (1902) </gallery> == Keppelingen om utens == *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy ArtMagick Image Gallery]. *[https://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=2690 The Athenæum]. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://archive.org/details/workofgeorgewjoy00joyguoft ''The work of George W. Joy with an autobiographical sketch''], Londen, Cassell, 1904. *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy George W. Joy] fan Grove Art Online fia ArtMagick. }} {{DEFAULTSORT:Joy, George W.}} [[Kategory:Iersk keunstskilder]] [[Kategory:Britsk keunstskilder]] [[Kategory:Persoan berne yn 1844]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1925]] 5py97ag8vx7vh440o04rp8cuwgidyd1 1229049 1229013 2026-04-29T20:23:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelingen om utens */ kt 1229049 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keunstner | ôfbylding = George W. Joy (1900), by himself.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret (1900) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{IRLnasj}} | berne = [[7 july]] [[1844]] | berteplak = [[Dublin]] | stoarn = [[28 oktober]] [[1925]] (82 jier) | stjerplak = [[Purbrook]], [[Hampshire]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = Skilder fan sjenrestikken, [[Histoarjestik|histoaryske]] sênes en oriïntalistyske tema's | perioade = | streaming = [[Oriïntalisme|Oriïntalist]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} '''George William Joy''' ([[Dublin]], [[7 july]] [[1844]] - [[Purbrook]], [[28 oktober]] [[1925]]) wie in [[Ierlân|Ierske]] [[keunstskilder]] dy't yn [[Londen]] wurke. == Libben en wurk == Joy wie de soan fan William Bruce Joy en de broer fan byldhouwer [[Albert Bruce-Joy]], neikommelingen fan in âlde [[Hugenoaten|Hugenoatefamylje]] dy't him yn 1612 yn County Antrim nei wenjen sette. Hy soe oarspronklik it leger yn en wie ek in betûft fioelespiler. Nei in foetblessuere op jonge jierren ferklearre syn heit him ûngeskikt foar militêre tsjinst. Joy waard doe oplaat oan de Harrow School yn Londen en folge úteinlik in karriêre as keunstner. Hy studearre fierders oan de South Kensington School of Art yn Londen en letter oan de Royal Academy of Arts ûnder [[John Everett Millais]], [[Frederic Leighton]] en [[George Frederic Watts]]. Yn 1868 gie Joy nei [[Parys]] dêr't er twa jier learling wie fan Charles-François Jalabert en Léon Bonnat. Dêr moete er masters lykas Gérôme, Cabanel, Jules Breton, Jules Lefebvre en Philippe Rousseau. Werom yn Londen fêstige Joy him as in skiednis- en sjenreskilder, en eksposearre er faak by de Royal Academy, de Salon des artistes français en de Royal Hibernian Academy. Hy waard yn 1895 lid fan it Royal Institute of Oil Painters. Om syn iere militêre ambysjes te befredigjen, gie Joy nei de ''Artists Rifles'', dêr't er bekend waard as in goede skutter, en fertsjintwurdige er Ierlân ferskate kearen. Hy brocht in protte winters troch yn Swanage ([[Dorset]]) fan 1896 ôf en gie úteinlik mei [[pinsjoen]] yn Purbrook. Beide soannen sneuvelen yn 1915 ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]]. <gallery mode="packed" heights=180> George William Joy - A dinner of herbs.jpg|''A dinner of herbs'' George William Joy - The Bayswater Omnibus.jpg|''The Bayswater [[Omnibus (ferfiermiddel)|Omnibus]]'' General Gordon's Last Stand.jpg|''The Death of General Gordon, Khartoum, 26 January 1885'' (1893) George W. Joy, An English Drummer Boy (1902).jpg|''An English Drummer Boy'' (1902) </gallery> == Keppelingen om utens == *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy ArtMagick Image Gallery]. *[https://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=tu&aid=2690 The Athenæum]. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://archive.org/details/workofgeorgewjoy00joyguoft ''The work of George W. Joy with an autobiographical sketch''], Londen, Cassell, 1904. *[https://web.archive.org/web/20080330234121/http://www.artmagick.com/pictures/artist.aspx?artist=george-w-joy George W. Joy] fan Grove Art Online fia ArtMagick. }} {{DEFAULTSORT:Joy, George W.}} [[Kategory:Iersk keunstskilder]] [[Kategory:Britsk keunstskilder]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1844]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1925]] miwqxwion1ihcud9zlq8gpe793md5q2 0 191465 1229008 2026-04-29T15:27:34Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Aegypius monachus, Catalan Pyrenees, Spain S4E7599 (24849630059).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Muontsegier (''Aegypius monachus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = klasse (taksonomy)|klasse..." 1229008 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Aegypius monachus, Catalan Pyrenees, Spain S4E7599 (24849630059).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Muontsegier (''Aegypius monachus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''muontsegieren''' (''Aegypius'') | beskriuwer, jier = [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809 }} De '''muontsegieren''' (''Aegypius'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat it hjoed-de-dei mar ien libbene soarte telt: de [[muontsegier]]. == Etymology == De wittenskiplike namme ''Aegypius'' komt út it [[Aldgryksk]] (αἰγυπιός). Hoewol't faak tocht wurdt dat it in gearfoeging is fan ''αἴξ'' (''aíx'', "geit") en ''γύψ'' (''gúps'', "gier"), wurdt dat troch taalkundigen as ûnwierskynlik sjoen. De oanwêzigens fan it efterheaksel ''-οπ-'' wiist earder op in Pre-Grykske oarsprong. Der is ek besocht in ferbân te lizzen mei it [[Sanskryt|Sanskrytske]] wurd ''ṛjipya'' (in oantsjutting foar in falk), mar dat is út in taalkundich eachpunt wei dreech te ûnderbouwen.<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/%CE%B1%E1%BC%B0%CE%B3%CF%85%CF%80%CE%B9%CF%8C%CF%82 English Wiktionary]</reF> == Soarten == It skaai bestiet út de folgjende libbene soarte: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Cinereous Vulture in Jodbeed Gadhwala Conservation Reserve November 2025 by Tisha Mukherjee 15.jpg|100px]] || [[muontsegier]] || ''Aegypius monachus'' || [[Euraazje]] || <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cinereous-vulture-aegypius-monachus ''Aegypius monachus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | — || † (útstoarn) || † ''Aegypius jinniushanensis'' || Noardeast-[[Sina]] (Let-[[Pleistoseen]]) || '''útstoarn''' |- | — || † (útstoarn) || † ''Aegypius prepyrenaicus'' || Súdwest-[[Europa]] (Midden-[[Pleistoseen]]) || '''útstoarn''' |} == Taksonomy == De muontsegieren hearre ta de gieren fan 'e Alde Wrâld, mar se binne nau besibbe oan it skaai fan 'e [[eargieren]] (''Torgos''). Somtiden wurde dy twa skaaien sels gearfoege, mar meastentiids wurde se as aparte groepen behannele op basis fan ferskillen yn it uterlik en de nêstbou. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegypius}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Muontsegier| ]] 0fhnyuzwxcfeq4fgzuo3sh0rlcxgtuq 0 191466 1229009 2026-04-29T15:28:03Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Muontsegieren]] 1229009 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muontsegieren]] 9hprjib6wm0mevstudbdyrncc43jplw 1 191467 1229010 2026-04-29T15:58:10Z Ginien 14881 /* Utspraak */ nije seksje 1229010 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) snp095g3b9oh907w71itcvgw2ovntx2 1229050 1229010 2026-04-29T20:33:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1229050 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) :Oanfollings binne altyd wolkom. Mar foar yngeande feroarings oan 'e besteande tekst is wol wat ûnderbouwing fereaske. Wat is der bygelyks mis mei 'boadskip' en 'ljocht' sa't dy wurden no werjûn binne? Bedoele jo mei "fonetyske útlis" de ferienfâldige Fryske werjefte ("bòtskip") of hawwe jo it ek oer de IPA-werjefte (['bɔtskɪp])? En Wêr basearje jo jo op? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 22.33 (CEST) 55qvxiuqt6u0nzte5cmxya5dsqo7hj2 0 191468 1229014 2026-04-29T17:45:32Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Lammegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Bearded Vulture - Catalan Pyrenees - Spain (25098398432).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[lammegieren]] (''Gypaetus'') |Wittenskiplike namme= Gypaetus barbatus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |..." 1229014 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Lammegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Bearded Vulture - Catalan Pyrenees - Spain (25098398432).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[lammegieren]] (''Gypaetus'') |Wittenskiplike namme= Gypaetus barbatus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:GypaetusBarbatusIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} net-briedend<br>{{Color box|#FF0000}} útstoarn |Kolom2= {{Color box|#FF8080}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik oanwêzich<br>{{Color box|#FFFF00}} weryntrodusearre }}</small> }} De '''lammegier''' (''Gypaetus barbatus''), ek wol de '''burdgier''' neamd, is in grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it skaai fan 'e ''Gypaetus''. De fûgel wykt bot fan oare gieren ôf troch syn fearrekleed en syn unike dieet, dat foar 70% oant 90% út bonken bestiet. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Bartgeier (Gypaetus barbatus) Goldau.jpg|thumb|left|De fûgel wurdt ek wol burdgier neamd fanwegen syn swarte boarstels ûnder de snaffel.]] In folwoeksen lammegier is 94 oant 125 cm lang en hat in wjukspanne fan 231 oant 283 cm. Opfallend is de lange, rûtfoarmige sturt dy't oare gieren net hawwe. De kop is net keal, mar bedutsen mei fearren. Under de snaffel hat de fûgel in bondeltsje swarte boarstels dy't op in burd lykje, dêrfandinne ek de namme "burdgier". De natuerlike kleur fan it boarst en de kop is wyt oant ljochtgiel, mar yn 'e natuer sjogge dizze fûgels der faak oranje-eftich of rustbrún út. Dat komt om't de fûgels baaie yn izerhâldende modder of grûn, wêrtroch't it fearrekleed ferkleuret. == Fersprieding == De lammegier is in bewenner fan heechberchtmen en komt foar yn dielen fan [[Europa]], [[Afrika]] en [[Aazje]]. It leefgebiet bestiet út rûge berchstreken mei steile rotswanden boppe de beamgrins, faak tusken de 500 en 4.000 meter hichte, al binne se yn e [[Himalaya]] sels waarnommen op mear as 7.000 meter. Yn Europa briedt de fûgel yn 'e [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], op [[Kreta]] en op [[Korsika]]. Yn Afrika komt er foar yn 'e [[Atlasberchtme|Atlas]] en yn 'e berchgebieten fan East- en Súd-Afrika. De grutste populaasjes libje yn 'e sintrale berchrêgen fan Aazje. === Undersoarten === Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''G. b. barbatus'': de nominaatfoarm fan Noard-Afrika en Europa oant yn Sintraal-Aazje. * ''G. b. meridionalis'': de ûndersoarte fan East- en Súd-Afrika, dy't wat lytser is en de donkere earstreek mist. == Ekology en gedrach == De lammergier is de iennichste spesjalist op it mêd fan it iten fan bonken. As in bonke te grut is om troch te slokken, fljocht de fûgel dêrmei heech de loft yn en lit him falle op in fêste plak mei rotsen (in saneamde "bonkekreaker"). De bonke spat dan útinoar, wêrnei't de gier it opslynt. It maachsoer fan 'e lammegier is sa sterk, dat sels grutte bonken yn 24 oant 48 oere folslein fertard wurde. [[Ofbyld:Vautour moine MHNT.jpg|thumb|left|Aai fan 'e lammegier.]] De namme lammegier komt fan it âlde misferstân dat dizze fûgels op lammen of sels bern jeie soene. Yn werklikheid fret er hast allinnich mar de resten fan kadavers dy't troch oare rôfdieren lizze litten binne. Lammegieren begjinne al hiel betiid yn it jier te brieden, faak midden yn 'e winter (desimber of jannewaris), sadat de jongen út it aai komme as de winter oergiet op 'e maitiid, it momint dat der troch it teiwaar in soad kadavers fan gimsen en oare berchdieren ûnder de snie tefoarskyn komme. De fûgels bouwe grutte nêsten fan tûken op ûntagonklike rotsen of yn hoalen yn 'e rotsen. It nêst wurdt dik mei wol en hier fan 'e bisten dy't se iten hawwe. In opfallend skaaimerk is dat der somtiden sprake is fan [[polyandry]]; it wyfke briedt mei twa mantsjes. De trije folwoeksen fûgels wurkje gear om it nêst te ferdidenjen en it jong te fuorjen. == Status == [[OFbyld:010a Wild Bearded Vulture in flight at Pfyn-Finges (Switzerland) Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|Fleanende lammegier yn Switserlân.]] De fûgel komt foar yn heechberchtmen lykas de [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], de [[Himalaya]] en yn dielen fan [[Afrika]]. Yn Europa wie de fûgel yn 'e Alpen hast útstoarn, mar troch suksesfolle weryntroduksjeprojekten briedt er dêr no wer. De wrâldpopulaasje waard yn 2021 op 1.675 oant 6.700 folwoeksen fûgels rûsd. De soarte stiet as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]], foaral troch fergiftiging, fersteuring fan nêstplakken en ûngemakken mei heechspanningskabels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bearded-vulture-gypaetus-barbatus BirdLife, oproppen 29 april 2026.] * [https://ebird.org/species/lammer1 eBird, oproppen 29 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lammer1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypaetus barbatus}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Lammegier| ]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje en Herzegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] niojfl4otydummjkhw5x0ly2h86jtpy 1229016 1229014 2026-04-29T17:46:24Z RomkeHoekstra 10582 1229016 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Lammegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Bearded Vulture - Catalan Pyrenees - Spain (25098398432).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[lammegieren]] (''Gypaetus'') |Wittenskiplike namme= Gypaetus barbatus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:GypaetusBarbatusIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} net-briedend<br>{{Color box|#FF0000}} útstoarn |Kolom2= {{Color box|#FF8080}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik oanwêzich<br>{{Color box|#FFFF00}} weryntrodusearre }}</small> }} De '''lammegier''' (''Gypaetus barbatus''), ek wol de '''burdgier''' neamd, is in grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it skaai fan 'e ''Gypaetus''. De fûgel wykt bot fan oare gieren ôf troch syn fearrekleed en syn unike dieet, dat foar 70% oant 90% út bonken bestiet. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Bartgeier (Gypaetus barbatus) Goldau.jpg|thumb|left|De fûgel wurdt ek wol burdgier neamd fanwegen syn swarte boarstels ûnder de snaffel.]] In folwoeksen lammegier is 94 oant 125 cm lang en hat in wjukspanne fan 231 oant 283 cm. Opfallend is de lange, rûtfoarmige sturt dy't oare gieren net hawwe. De kop is net keal, mar bedutsen mei fearren. Under de snaffel hat de fûgel in bondeltsje swarte boarstels dy't op in burd lykje, dêrfandinne ek de namme "burdgier". De natuerlike kleur fan it boarst en de kop is wyt oant ljochtgiel, mar yn 'e natuer sjogge dizze fûgels der faak oranje-eftich of rustbrún út. Dat komt om't de fûgels baaie yn izerhâldende modder of grûn, wêrtroch't it fearrekleed ferkleuret. == Fersprieding == De lammegier is in bewenner fan heechberchtmen en komt foar yn dielen fan [[Europa]], [[Afrika]] en [[Aazje]]. It leefgebiet bestiet út rûge berchstreken mei steile rotswanden boppe de beamgrins, faak tusken de 500 en 4.000 meter hichte, al binne se yn e [[Himalaya]] sels waarnommen op mear as 7.000 meter. Yn Europa briedt de fûgel yn 'e [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], op [[Kreta]] en op [[Korsika]]. Yn Afrika komt er foar yn 'e [[Atlasberchtme|Atlas]] en yn 'e berchgebieten fan East- en Súd-Afrika. De grutste populaasjes libje yn 'e sintrale berchrêgen fan Aazje. === Undersoarten === Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''G. b. barbatus'': de nominaatfoarm fan Noard-Afrika en Europa oant yn Sintraal-Aazje. * ''G. b. meridionalis'': de ûndersoarte fan East- en Súd-Afrika, dy't wat lytser is en de donkere earstreek mist. == Ekology en gedrach == De lammergier is de iennichste spesjalist op it mêd fan it iten fan bonken. As in bonke te grut is om troch te slokken, fljocht de fûgel dêrmei heech de loft yn en lit him falle op in fêste plak mei rotsen (in saneamde "bonkekreaker"). De bonke spat dan útinoar, wêrnei't de gier it opslynt. It maachsoer fan 'e lammegier is sa sterk, dat sels grutte bonken yn 24 oant 48 oere folslein fertard wurde. [[Ofbyld:Vautour moine MHNT.jpg|thumb|left|Aai fan 'e lammegier.]] De namme lammegier komt fan it âlde misferstân dat dizze fûgels op lammen of sels bern jeie soene. Yn werklikheid fret er hast allinnich mar de resten fan kadavers dy't troch oare rôfdieren lizze litten binne. Lammegieren begjinne al hiel betiid yn it jier te brieden, faak midden yn 'e winter (desimber of jannewaris), sadat de jongen út it aai komme as de winter oergiet op 'e maitiid, it momint dat der troch it teiwaar in soad kadavers fan gimsen en oare berchdieren ûnder de snie tefoarskyn komme. De fûgels bouwe grutte nêsten fan tûken op ûntagonklike rotsen of yn hoalen yn 'e rotsen. It nêst wurdt dik mei wol en hier fan 'e bisten dy't se iten hawwe. In opfallend skaaimerk is dat der somtiden sprake is fan [[polyandry]]; it wyfke briedt mei twa mantsjes. De trije folwoeksen fûgels wurkje gear om it nêst te ferdidenjen en it jong te fuorjen. == Status == [[OFbyld:010a Wild Bearded Vulture in flight at Pfyn-Finges (Switzerland) Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|Fleanende lammegier yn Switserlân.]] De fûgel komt foar yn heechberchtmen lykas de [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], de [[Himalaya]] en yn dielen fan [[Afrika]]. Yn Europa wie de fûgel yn 'e Alpen hast útstoarn, mar troch suksesfolle weryntroduksjeprojekten briedt er dêr no wer. De wrâldpopulaasje waard yn 2021 op 1.675 oant 6.700 folwoeksen fûgels rûsd. De soarte stiet as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]], foaral troch fergiftiging, fersteuring fan nêstplakken en ûngemakken mei heechspanningskabels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bearded-vulture-gypaetus-barbatus BirdLife, oproppen 29 april 2026.] * [https://ebird.org/species/lammer1 eBird, oproppen 29 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lammer1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypaetus barbatus}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Lammegier| ]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] mdjhgwjnk0mam74qia9j3e2qx7tkitj 1229074 1229016 2026-04-30T06:51:50Z RomkeHoekstra 10582 1229074 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Lammegier |Ofbyld = [[Ofbyld:Bearded Vulture - Catalan Pyrenees - Spain (25098398432).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[lammegieren]] (''Gypaetus'') |Wittenskiplike namme= Gypaetus barbatus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:GypaetusBarbatusIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} net-briedend<br>{{Color box|#FF0000}} útstoarn |Kolom2= {{Color box|#FF8080}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik oanwêzich<br>{{Color box|#FFFF00}} weryntrodusearre }}</small> }} De '''lammegier''' (''Gypaetus barbatus''), ek wol de '''burdgier''' neamd, is in grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it skaai fan 'e ''Gypaetus''. De fûgel wykt bot fan oare gieren ôf troch syn fearrekleed en syn unike dieet, dat foar 70% oant 90% út bonken bestiet. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Bartgeier (Gypaetus barbatus) Goldau.jpg|thumb|left|De fûgel wurdt ek wol burdgier neamd fanwegen syn swarte boarstels ûnder de snaffel.]] In folwoeksen lammegier is 94 oant 125 cm lang en hat in wjukspanne fan 231 oant 283 cm. Opfallend is de lange, rûtfoarmige sturt dy't oare gieren net hawwe. De kop is net keal, mar bedutsen mei fearren. Under de snaffel hat de fûgel in bondeltsje swarte boarstels dy't op in burd lykje, dêrfandinne ek de namme "burdgier". De natuerlike kleur fan it boarst en de kop is wyt oant ljochtgiel, mar yn 'e natuer sjogge dizze fûgels der faak oranje-eftich of rustbrún út. Dat komt om't de fûgels baaie yn izerhâldende modder of grûn, wêrtroch't it fearrekleed ferkleuret. == Fersprieding == De lammegier is in bewenner fan heechberchtmen en komt foar yn dielen fan [[Europa]], [[Afrika]] en [[Aazje]]. It leefgebiet bestiet út rûge berchstreken mei steile rotswanden boppe de beamgrins, faak tusken de 500 en 4.000 meter hichte, al binne se yn e [[Himalaya]] sels waarnommen op mear as 7.000 meter. Yn Europa briedt de fûgel yn 'e [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], op [[Kreta]] en op [[Korsika]]. Yn Afrika komt er foar yn 'e [[Atlasberchtme|Atlas]] en yn 'e berchgebieten fan East- en Súd-Afrika. De grutste populaasjes libje yn 'e sintrale berchrêgen fan Aazje. === Undersoarten === Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''G. b. barbatus'': de nominaatfoarm fan Noard-Afrika en Europa oant yn Sintraal-Aazje. * ''G. b. meridionalis'': de ûndersoarte fan East- en Súd-Afrika, dy't wat lytser is en de donkere earstreek mist. == Ekology en gedrach == De lammergier is de iennichste spesjalist op it mêd fan it iten fan bonken. As in bonke te grut is om troch te slokken, fljocht de fûgel dêrmei heech de loft yn en lit him falle op in fêste plak mei rotsen (in saneamde "bonkekreaker"). De bonke spat dan útinoar, wêrnei't de gier it opslynt. It maachsoer fan 'e lammegier is sa sterk, dat sels grutte bonken yn 24 oant 48 oere folslein fertard wurde. [[Ofbyld:Vautour moine MHNT.jpg|thumb|left|Aai fan 'e lammegier.]] De namme lammegier komt fan it âlde misferstân dat dizze fûgels op lammen of sels bern jeie soene. Yn werklikheid fret er hast allinnich mar de resten fan kadavers dy't troch oare rôfdieren lizze litten binne. Lammegieren begjinne al hiel betiid yn it jier te brieden, faak midden yn 'e winter (desimber of jannewaris), sadat de jongen út it aai komme as de winter oergiet op 'e maitiid, it momint dat der troch it teiwaar in soad kadavers fan gimsen en oare berchdieren ûnder de snie tefoarskyn komme. De fûgels bouwe grutte nêsten fan tûken op ûntagonklike rotsen of yn hoalen yn 'e rotsen. It nêst wurdt dik mei wol en hier fan 'e bisten dy't se iten hawwe. In opfallend skaaimerk is dat der somtiden sprake is fan [[polyandry]]; it wyfke briedt mei twa mantsjes. De trije folwoeksen fûgels wurkje gear om it nêst te ferdidenjen en it jong te fuorjen. == Status == [[OFbyld:010a Wild Bearded Vulture in flight at Pfyn-Finges (Switzerland) Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|Fleanende lammegier yn Switserlân.]] De fûgel komt foar yn heechberchtmen lykas de [[Pyreneeën]], de [[Alpen]], de [[Himalaya]] en yn dielen fan [[Afrika]]. Yn Europa wie de fûgel yn 'e Alpen hast útstoarn, mar troch suksesfolle weryntroduksjeprojekten briedt er dêr no wer. De wrâldpopulaasje waard yn 2021 op 1.675 oant 6.700 folwoeksen fûgels rûsd. De soarte stiet as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]], foaral troch fergiftiging, fersteuring fan nêstplakken en ûngemakken mei heechspanningskabels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bearded-vulture-gypaetus-barbatus BirdLife, oproppen 29 april 2026.] * [https://ebird.org/species/lammer1 eBird, oproppen 29 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lammer1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypaetus barbatus}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Lammegier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 5c1qhqwpx3g8y4badtudaotyov7t3ja 0 191469 1229015 2026-04-29T17:45:52Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Lammegier]] 1229015 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lammegier]] 47r7o0w0mdi0mc3pm3ge9iyfcqzj9mk 14 191470 1229017 2026-04-29T17:48:31Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Gypaetus}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229017 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gypaetus}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]] 6c53mf4pw6q2gxh7xeuw3wmaw2rzi07 1229019 1229017 2026-04-29T17:50:23Z RomkeHoekstra 10582 1229019 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gypaetus}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] 711ng1uj9ahty926i04alo538t15ekp 0 191471 1229025 2026-04-29T19:34:11Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Sileezje<br><small>''Województwo śląskie''</small> | ôfbylding = Slaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Sileezje yn Poalen | flagge = POL województwo śląskie flag.svg | wapen = POL województwo śląskie COA.svg | haadstêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | grutste stêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | powiats = 19 stedsdistrikten<br>17 distrikte..." 1229025 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Sileezje<br><small>''Województwo śląskie''</small> | ôfbylding = Slaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Sileezje yn Poalen | flagge = POL województwo śląskie flag.svg | wapen = POL województwo śląskie COA.svg | haadstêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | grutste stêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | powiats = 19 stedsdistrikten<br>17 distrikten | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 4.320.130 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 12.333 km² | befolkingstichtens = 351 ynw./km² | hichte = 1.257 m (Skrzyczne) | iso-koade = PL-24 | kenteken = S | webside = [https://www.katowice.uw.gov.pl/ www.katowice.uw.gov.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Sileezje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Schlesien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Sileezje }} '''Sileezje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo śląskie'') is in [[woiwodskip]] yn it suden fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en omfiemet it eastlike diel fan 'e histoaryske regio [[Sileezje]] en it westlike diel fan [[Lyts-Poalen (hitoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]. De haadstêd is [[Katowice]]. It woiwodskip is de meast tichtbefolke en de meast ferstedske regio fan Poalen. Dit komt benammen troch it Silezysk yndustrygebiet (GOP), dat ien fan 'e grutste yndustriële konsintraasjes yn Europa is. It lânskip fariearret fan 'e yndustrystêden yn it sintrum oant it berchlânskip fan 'e [[Beskiden]] yn it suden. == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Sileezje is ûnderferdiend yn 19 stedsdistrikten en 17 plattelânsdistrikten. Dizze stêden foarmje op harsels in distrikt. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. De Dútske namme fan 'e stêd stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Katowice COA.svg|35px]] || [[Katowice]] (Kattowitz) || 279.119 || 165 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Częstochowa COA.svg|35px]] || [[Częstochowa]] (Tschenstochau) || 206.183 || 160 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sosnowiec COA.svg|35px]] || [[Sosnowiec]] || 188.115 || 91 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gliwice COA.svg|35px]] || [[Gliwice]] (Gleiwitz) || 171.023 || 134 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zabrze COA.svg|35px]] || [[Zabrze]] (Hindenburg O.S.) || 155.430 || 80 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsko-Biała COA.svg|35px]] || [[Bielsko-Biała]] (Bielitz-Biala) || 166.765 || 125 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bytom COA.svg|35px]] || [[Bytom]] (Beuthen O.S.) || 139.540 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ruda Śląska COA.svg|35px]] || [[Ruda Śląska]] (Ruda O.S.) || 132.328 || 78 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rybnik COA.svg|35px]] || [[Rybnik]] || 131.744 || 148 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tychy COA.svg|35px]] || [[Tychy]] (Tichau) || 123.356 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Dąbrowa Górnicza COA.svg|35px]] || [[Dąbrowa Górnicza]] || 114.148 || 189 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chorzów COA.svg|35px]] || [[Chorzów]] (Königshütte) || 101.914 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jaworzno COA.svg|35px]] || [[Jaworzno]] || 88.003 || 153 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jastrzębie-Zdrój COA.svg|35px]] || [[Jastrzębie-Zdrój]] (Bad Königsdorff-Jastrzemb) || 84.536 || 85 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mysłowice COA.svg|35px]] || [[Mysłowice]] (Myslowitz) || 72.115 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siemianowice COA.svg|35px]] || [[Siemianowice Śląskie]] (Laurahütte) || 63.303 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Żory COA.svg|35px]] || [[Żory]] (Sohrau) || 61.839 || 65 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piekary Śląskie COA.svg|35px]] || [[Piekary Śląskie]] (Deutsch Piekar) || 51.986 || 40 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świętochłowice COA.svg|35px]] || [[Świętochłowice]] (Schwientochlowitz) || 45.337 || 13 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't faak besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat będziński COA.svg|35px]] || Będzin || [[Będzin]] (Bendzin) || 143.153 || 155 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bielski (województwo śląskie) COA.svg|35px]] || Bielsko || [[Bielsko-Biała]] (Bielitz) || 167.339 || 442 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieruńsko-lędziński COA.svg|35px]] || Bieruń-Lędziny || [[Bieruń]] (Berun) || 60.108 || 157 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat cieszyński COA.svg|35px]] || Cieszyn || [[Cieszyn]] (Teschen) || 174.457 || 730 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat częstochowski COA.svg|35px]] || Częstochowa || [[Częstochowa]] (Tschenstochau) || 158.468 || 1.519 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gliwicki COA.svg|35px]] || Gliwice || [[Gliwice]] (Gleiwitz) || 114.789 || 663 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kłobucki COA.svg|35px]] || Kłobuck || [[Kłobuck]] (Klobuck) || 83.332 || 889 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubliniecki COA.svg|35px]] || Lubliniec || [[Lubliniec]] (Lublinitz) || 75.313 || 822 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mikołowski COA.svg|35px]] || Mikołów || [[Mikołów]] (Nikolai) || 98.718 || 232 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat myszkowski COA.svg|35px]] || Myszków || [[Myszków]] || 69.467 || 479 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pszczyński COA.svg|35px]] || Pszczyna || [[Pszczyna]] (Pless) || 111.458 || 473 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat raciborski COA.svg|35px]] || Racibórz || [[Racibórz]] (Ratibor) || 103.013 || 544 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rybnicki COA.svg|35px]] || Rybnik || [[Rybnik]] || 78.213 || 224 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnogórski COA.svg|35px]] || Tarnowskie Góry || [[Tarnowskie Góry]] (Tarnowitz) || 140.560 || 643 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieruńsko-lędziński COA.svg|35px]] || Tychy (ûnder it distrikt Bieruń) || [[Bieruń]] || 59.813 || 156 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wodzisławski COA.svg|35px]] || Wodzisław || [[Wodzisław Śląski]] (Loslau) || 151.782 || 287 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zawierciański COA.svg|35px]] || Zawiercie || [[Zawiercie]] || 113.167 || 1.003 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żywiecki COA.svg|35px]] || Żywiec || [[Żywiec]] (Saybusch) || 150.321 || 1.040 |} == Grutste stêden == Sileezje hat in tige hege stêdedichtheid, benammen yn de regio om Katowice hinne. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Katowice COA.svg|25px]] || [[Katowice]] || Kattowitz || 279.119 || 165 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Częstochowa COA.svg|25px]] || [[Częstochowa]] || Tschenstochau || 206.183 || 160 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sosnowiec COA.svg|25px]] || [[Sosnowiec]] || Sosnowitz || 188.115 || 91 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gliwice COA.svg|25px]] || [[Gliwice]] || Gleiwitz || 171.023 || 134 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsko-Biała COA.svg|25px]] || [[Bielsko-Biała]] || Bielitz-Biala || 166.765 || 125 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zabrze COA.svg|25px]] || [[Zabrze]] || Hindenburg O.S. || 155.430 || 80 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bytom COA.svg|25px]] || [[Bytom]] || Beuthen O.S. || 139.540 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ruda Śląska COA.svg|25px]] || [[Ruda Śląska]] || Ruda O.S. || 132.328 || 78 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rybnik COA.svg|25px]] || [[Rybnik]] || Rybnik || 131.744 || 148 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tychy COA.svg|25px]] || [[Tychy]] || Tichau || 123.356 || 82 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Silesian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 9p2611vxwqls8yhc1alna448fttzfpl 14 191472 1229030 2026-04-29T20:01:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229030 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Bouwurk út de 10e iuw|0968]] [[Kategory:968]] fbh04t2bu60zfuan64eaeaictv8tod3 0 191473 1229033 2026-04-29T20:04:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Warta (rivier)]] 1229033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Warta (rivier)]] k051mg7kg716l9qagdnaglki848mu5f 14 191474 1229041 2026-04-29T20:14:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229041 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fûgelskift]] hhanunmd415exnuj9qngkix6r0oboq4 14 191475 1229043 2026-04-29T20:16:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229043 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Frysk wurd|Poalsk]] [[Kategory:Poalsk]] llmeq1rqv7z2ejsdiq5x3zsstvpb4t5 0 191476 1229044 2026-04-29T20:17:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Muontsegier]] 1229044 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muontsegier]] gz9w35nxoaktyxbmgrl3jgj3ab7gpkn 0 191477 1229046 2026-04-29T20:18:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Muontsegier]] 1229046 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muontsegier]] gz9w35nxoaktyxbmgrl3jgj3ab7gpkn 0 191478 1229047 2026-04-29T20:18:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Muontsegier]] 1229047 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muontsegier]] gz9w35nxoaktyxbmgrl3jgj3ab7gpkn 0 191479 1229051 2026-04-29T20:52:26Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Mazoovje ''Województwo mazowieckie'' | ôfbylding = Mazowieckie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | flagge = POL województwo mazowieckie flag.svg | wapen = POL województwo mazowieckie COA.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | grutste stêd = [[Warsjau]] | powiats = 5 stedsdistrikten<br>37 distrikten | wojewoda = | marszalk..." 1229051 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Mazoovje ''Województwo mazowieckie'' | ôfbylding = Mazowieckie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | flagge = POL województwo mazowieckie flag.svg | wapen = POL województwo mazowieckie COA.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | grutste stêd = [[Warsjau]] | powiats = 5 stedsdistrikten<br>37 distrikten | wojewoda = | marszalk = | sejmik = S | ynwennertal = 5.510.527 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 35.558 km² | befolkingstichtens = 155 ynw./km² | hichte = 408 m (Altana) | iso-koade = PL-14 | kenteken = W | webside = [https://mazovia.pl/ mazovia.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Masowien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Mazoovje }} It '''woiwodskip Mazoovje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo mazowieckie'') is it grutste en meast folkrike [[woiwodskip]] fan [[Poalen]]. It leit yn it sintraal-eastlike diel fan it lân en de haadstêd is [[Warsjau]] (''Warszawa''), wat tagelyk de haadstêd fan hiel Poalen is. Mazoovje is it ekonomyske en politike hert fan 'e Poalske republyk en is goed foar sawat in fearn fan it Poalske [[BYP|bruto ynlânsk produkt]]. It gebiet wurdt skaaimerke troch in kontrast tusken de hypermoderne metropoal Warsjau en it omlizzende plattelân, dat noch jimmeroan in sterk agrarysk karakter hat. Wat lânoerflak oanbelanget is it woiwodskip (± 35.558 km²) wat grutter as Nederlân (± 33.670 km²) en 10,6 kear sa grut as Fryslân (± 3.350 km²). == Skiednis == De skiednis fan it hjoeddeiske woiwodskip Mazoovje as bestjoerlike ienheid begjint op 1 jannewaris 1999. By de grutte bestjoerlike herfoarming fan Poalen waard it oantal woiwodskippen werombrocht fan 49 nei 16. It nije Mazoovje waard foarme troch de gearfoeging fan seis eardere woiwodskippen: Warsjau, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce en Radom. Hoewol't it woiwodskip neamd is nei de histoaryske krite [[Mazoovje]], binne de moderne grinzen neffens ekonomyske en logistike oanliedingen lutsen. Sadwaande binne ek gebieten dy't histoarysk sjoen net by Mazoovje hearden, lykas de regio om 'e stêd Radom hinne (histoarysk [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]), by it woiwodskip foege. Sûnt de oprjochting hat it woiwodskip in ûnbidige groei trochmakke, benammen troch Warsjau. Dit hat lykwols ek laat ta in grutte ekonomyske kleau tusken de rike agglomeraasje fan 'e haadstêd en de fierderop lizzende plattelânsdistrikten. Om dy reden wurdt it woiwodskip sûnt 2018 foar de statistiken fan 'e Jeropeeske Uny sjoen as twa aparte ienheden (Warsjau en it omlizzende Mazoovje), sadat it earmere plattelân mear oanspraak meitsje kin op Jeropeeske subsydzjes. == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Mazoovje is ûnderferdield yn 5 stedsdistrikten en 37 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. De Dútske namme fan 'e stêd stiet tusken heakken efter de Poalske namme as dy der is (foar Warsjau is dat de bekende Nederlânske/Dútske foarm). {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|35px]] || [[Warsjau]] (Warschau) || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|35px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|35px]] || [[Płock]] (Plotzk) || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|35px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|35px]] || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 48.065 || 29 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. Mazoovje hat it heechste oantal lânpowiats fan hiel Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białobrzeski COA.svg|35px]] || Białobrzegi || [[Białobrzegi]] || 32.551 || 639 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ciechanowski COA.svg|35px]] || Ciechanów || [[Ciechanów]] (Zichenau) || 85.342 || 1.063 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat garwolinski COA.svg|35px]] || Garwolin || [[Garwolin]] || 106.902 || 1.284 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gostyniński COA.svg|35px]] || Gostynin || [[Gostynin]] (Gasten) || 41.745 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grodziski (mazowieckie) COA.svg|35px]] || Grodzisk || [[Grodzisk Mazowiecki]] || 101.442 || 367 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grójecki COA.svg|35px]] || Grójec || [[Grójec]] || 96.012 || 1.269 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kozienicki COA.svg|35px]] || Kozienice || [[Kozienice]] || 57.102 || 917 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat legionowski COA.svg|35px]] || Legionowo || [[Legionowo]] || 123.456 || 393 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lipski COA.svg|35px]] || Lipsko || [[Lipsko]] || 31.902 || 740 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łosicki COA.svg|35px]] || Łosice || [[Łosice]] || 29.873 || 772 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat makowski COA.svg|35px]] || Maków || [[Maków Mazowiecki]] || 42.102 || 1.064 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat miński COA.svg|35px]] || Mińsk || [[Mińsk Mazowiecki]] || 157.021 || 1.164 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mławski COA.svg|35px]] || Mława || [[Mława]] (Mielau) || 71.302 || 1.182 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Dwór Mazowiecki COA.svg|35px]] || Nowy Dwór || [[Nowy Dwór Mazowiecki]] || 78.431 || 692 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostrołęcki COA.svg|35px]] || Ostrołęka || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 88.012 || 2.099 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrów Mazowiecka COA.svg|35px]] || Ostrów || [[Ostrów Mazowiecka]] || 70.321 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat otwocki COA.svg|35px]] || Otwock || [[Otwock]] || 122.903 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piaseczyński COA.svg|35px]] || Piaseczno || [[Piaseczno]] || 194.203 || 621 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płocki COA.svg|35px]] || Płock || [[Płock]] (Plotzk) || 108.321 || 1.798 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płoński COA.svg|35px]] || Płońske || [[Płońsk]] (Plöhnen) || 85.012 || 1.383 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pruszkowski COA.svg|35px]] || Pruszków || [[Pruszków]] || 169.302 || 246 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przasnyski COA.svg|35px]] || Przasnysz || [[Przasnysz]] (Praschnitz) || 50.402 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przysuski COA.svg|35px]] || Przysucha || [[Przysucha]] || 39.812 || 801 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pułtuski COA.svg|35px]] || Pułtusk || [[Pułtusk]] (Ostenburg) || 51.302 || 829 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radomski COA.svg|35px]] || Radom || [[Radom]] || 150.102 || 1.530 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat siedlecki COA.svg|35px]] || Siedlce || [[Siedlce]] || 79.431 || 1.603 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sierpecki COA.svg|35px]] || Sierpc || [[Sierpc]] (Sichelberg) || 49.302 || 853 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sochaczewski COA.svg|35px]] || Sochaczew || [[Sochaczew]] || 83.431 || 731 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sokołowski COA.svg|35px]] || Sokołów || [[Sokołów Podlaski]] || 52.102 || 1.131 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szydłowiecki COA.svg|35px]] || Szydłowiec || [[Szydłowiec]] || 38.321 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat warszawski zachodni COA.svg|35px]] || West-Warsjau || [[Ożarów Mazowiecki]] || 121.302 || 533 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat węgrowski COA.svg|35px]] || Węgrów || [[Węgrów]] || 63.431 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wołomiński COA.svg|35px]] || Wołomin || [[Wołomin]] || 256.012 || 955 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wyszkowski COA.svg|35px]] || Wyszków || [[Wyszków]] || 72.321 || 876 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zwoleński COA.svg|35px]] || Zwoleń || [[Zwoleń]] || 34.903 || 571 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żuromiński COA.svg|35px]] || Żuromin || [[Żuromin]] || 37.102 || 805 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żyrardowski COA.svg|35px]] || Żyrardów || [[Żyrardów]] || 74.431 || 530 |} == Grutste stêden == Yn Mazoovje wennet in grut part fan 'e befolking yn 'e agglomeraasje fan Warsjau. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|25px]] || [[Warsjau]] || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|25px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|25px]] || [[Płock]] || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|25px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pruszków COA.svg|25px]] || [[Pruszków]] || 65.431 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Legionowo COA.svg|25px]] || [[Legionowo]] || 53.431 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|25px]] || [[Ostrołęka]] || 48.065 || 29 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piaseczno COA.svg|25px]] || [[Piaseczno]] || 47.903 || 16 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Otwock COA.svg|25px]] || [[Otwock]] || 43.102 || 47 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ciechanów COA.svg|25px]] || [[Ciechanów]] || 42.302 || 32 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Masovian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] sa8w7z6aknjchp5aqkztzy2zb8droca 0 191480 1229052 2026-04-29T21:02:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Trouwen oer de putheak]] 1229052 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Trouwen oer de putheak]] omwb2b1gm3rsqdhfmr8nq6131oxvg43 14 191481 1229055 2026-04-29T22:03:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229055 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaansk persoan|Koetsier]] [[Kategory:Koetsier]] aezf8mkq73srqduiw4pvlf4l0fs9cmp 14 191482 1229056 2026-04-29T22:04:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229056 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Persoan nei berop]] [[Kategory:Mennen]] sqowgp468kph1fls27jgbj42v4gzd3e 14 191483 1229057 2026-04-29T22:05:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229057 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaansk arbeider|Spoar]] [[Kategory:Spoararbeider]] nfi4v3kxke4pns1prqc49vtj8pz1kdg 14 191484 1229058 2026-04-29T22:06:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229058 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Arbeider]] [[Kategory:Spoarwegen]] 2ku7drw4x4g354e0srvpmigbr3yyfhh 6 191485 1229064 2026-04-29T22:13:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de eastlike goudûle (''Tyto javanica''). Eigenmakke ôfbylding. 1229064 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de eastlike goudûle (''Tyto javanica''). Eigenmakke ôfbylding. == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} olc7l3nytk4smfk5129vgbnf6422bpk 0 191486 1229069 2026-04-29T22:48:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Eastlike goudûle]] 1229069 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Eastlike goudûle]] 2umq90k5u0dwzkgyopx31u5tl5uewbb 0 191487 1229070 2026-04-29T22:51:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wurk 1229070 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} De '''reuzetoekan''' (''Ramphastos toco'') is in fûgelsoarte út Súd-Amearika. lz3m8ckd47udd4uojr36wvm5jumghro 0 191488 1229072 2026-04-30T06:49:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Bartgeier (Gypaetus barbatus) am Beute Suchen.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | t..." 1229072 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Bartgeier (Gypaetus barbatus) am Beute Suchen.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''lammegieren''' (''Gypaetus'') | beskriuwer, jier = [[Storr]], 1784 }} De '''lammegieren''' (''Gypaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]], mei de [[lammegier]] (''Gypaetus barbatus'') as iennichste libbene fertsjintwurdiger. == Taksonomy == De lammegieren wurde binnen de haukfûgels faak yn in aparte [[Underfamylje (taksonomy)|ûnderfamylje]] pleatst, de [[lammegieren en sibben]] (''Gypaetinae''), tegearre mei de [[iesgier]] (''Neophron percnopterus''), de [[palmgier]] (''Gypohierax angolensis'') en de Madagaskarslange-earn (''Eutriorchis astur''). Dit binne gieren fan 'e Alde Wrâld dy't genetysk en morfologysk ôfwike fan 'e echte gieren út it skaai fan 'e [[muontsegieren]] (''Aegypius'') of de [[gieren]] (''Gyps''). == Soarten == Yn dit skaai wurde de folgjende libbene en fossile soarten ûnderskieden: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Gypaète barbu 77 (detail).jpg|120px]] || [[lammegier]] || ''Gypaetus barbatus'' || [[Europa]], [[Aazje]] en [[Afrika]] || <span style="color:orange;">'''hast bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bearded-vulture-gypaetus-barbatus ''Gypaetus barbatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | — || † (útstoarn) || † ''Gypaetus osseticus'' || [[Kaukasus]] (Let-[[Pleistoseen]]) || '''útstoarn''' |} Fossile fynsten lykas dy fan † ''G. osseticus'' yn 'e Kaukasus jouwe oan dat it skaai yn it ferline mear ferskaat en in grutter ferspriedingsgebiet hie yn it [[Paleärktysk gebiet]]. {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypaetus}} }} [[Kategory:Lammegier| ]] [[Kategory:Haukfûgel]] kk7a03o9ivrqxijuf43bxdavnxzklc5 0 191489 1229073 2026-04-30T06:50:23Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Lammegieren]] 1229073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lammegieren]] jeeskc0janq4knfsuhfm5l2fgx58c51 0 191490 1229075 2026-04-30T07:38:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Palmgeier (47945962093).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De palmgier (''Gypohierax angolensis'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = fûgels..." 1229075 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Palmgeier (47945962093).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De palmgier (''Gypohierax angolensis'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson13 = [[ûnderfamylje]]: | namme13 = [[lammegieren en sibben]] (''Gypaetinae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''palmgieren''' (''Gypohierax'') | beskriuwer, jier = [[Eduard Rüppell|Rüppell]], 1836 }} De '''palmgieren''' (''Gypohierax'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat it mar út ien libbene soarte bestiet: de [[palmgier]] (''Gypohierax angolensis''). == Taksonomy == De wittenskiplike namme ''Gypohierax'' is in gearstalling fan it [[Gryksk]]: 'gyps' (gier) en 'hierax' (falk of earn). Dit wiist op de tuskenposysje dy't de fûgel ynnimt; hy hat skaaimerken fan sawol gieren as earnen. Yn 'e taksonomy wurde de palmgieren yndield by de ûnderfamylje fan de [[lammegieren en sibben]] (''Gypaetinae''). Dêrmei binne se nauwer besibbe oan 'e [[lammegier]], de [[iesgier]] en de [[Madagaskarslange-earn]] as oan de "echte" gieren fan de Alde Wrâld. == Kenmerken == Palmgieren ûnderskiede har fan oare gieren mei't se gjin suvere iesiters binne. Hoewol't se wolris kadavers of lytse bisten (fisken, krabben) ite, bestiet in grut part fan harren dieet út de fruchten fan 'e oaljepalm en de raffiapalm. Dit is hiel útsûnderlik foar in rôffûgel. Fanwegen dit dieet binne se sterk bûn oan gebieten dêr't sokke beammen foarkomme, benammen yn [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. == Soarten == It skaai bestiet út mar ien soarte: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Palm-nut vulture, Gypohierax angolensis, at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (29068086295).jpg|100px]] || [[palmgier]] || ''Gypohierax angolensis'' || [[Afrika]] súdlik fan de Sahara || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/palm-nut-vulture-gypohierax-angolensis ''Gypohierax angolensis'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypohierax}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Palmgier| ]] tqaxocmilv4iukvx04zkjqxa9hi86u9 0 191491 1229076 2026-04-30T07:39:08Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Palmgieren]] 1229076 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Palmgieren]] 3jrnzjv065yhfdcpu3x13xizwaglfsj