Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3310 1229196 1229183 2026-05-02T18:52:46Z Kneppelfreed 2013 red 1229196 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lân | namme1 = <small>Republyk Poalen | namme2 = ''Rzeczpospolita Polska'' | namme3 = | namme_Frysk_koart = Poalen | flagge = Flag of Poland.svg | wapen = Coat of arms of Poland-official.svg | motto = | motto_oersetting = | folksliet = [[Mazurek Dąbrowskiego]] | folksliet_muzyk = Mazurek Dabrowskiego.ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = Poland in European Union.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | offisjele_taal1 = [[Poalsk]] | offisjele_taal2 = | steatsfoarm = [[Parlemintêre republyk]] | presidint = [[Karol Nawrocki]] | steatshaad = | regearlieder = [[Donald Tusk]] | ûnôfhinklikheid = [[11 novimber]] [[1918]] <small>(twadde republyk)</small> | oerflak = 312.696 km² | dêrfan lân = 311.888 km² | dêrfan wetter = 808 km² | ynwennertal = 37.561.599 <small>(rûzing 2026)</small><ref>[https://www.worldometers.info/world-population/poland-population/ WorldoMeter, oproppen 24 april 2026; Dit sifer is in rûzing foar 2026 fan WorldoMeter, basearre op 'e lêste demografyske gegevens en algoritmes fan 'e Feriene Naasjes.]</ref> | ynwennertal_datum = | befolkingstichtens = 120 ynw./km² | munt = [[Złoty]] (PLN) | tiidsône = [[UTC]] +1 | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[3 maaie]] <small>(Dei fan 'e Grûnwet)</small> | nasjonale_feestdei2 = [[11 novimber]] <small>(Unôfhinklikheidsdei)</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .pl | telefoan = +48 | ISO_3166 = PL, POL, 616 | noat1 = Poalen is lid fan de [[Europeeske Uny]] sûnt 1 maaie 2004. | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Poalen''' ([[Poalsk]]: Polska), offisjeel de '''Republyk Poalen''' (''Rzeczpospolita Polska''), is in lân yn [[Sintraal-Europa]] oan 'e [[Eastsee]]. It lân hat in strategyske lokaasje tusken [[Dútslân]] yn it westen en lannen as [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]] yn it easten. De haadstêd en grutste stêd is [[Warsjau]]. Nei in rûzige skiednis fan dielingen en kommunistyske oerhearsking, waard it lân yn 1989 in frije demokrasy. Hjoed-de-dei is Poalen in wichtige lidsteat fan 'e [[NATO]] en de [[Jeropeeske Uny]] mei in rap ûntwikkeljende ekonomy. == Geografy == === Lizzing === Poalen leit yn it hert fan [[Sintraal-Europa]] en hat in oerflak fan 312.696 km². It lân hat in strategyske lokaasje oan 'e [[Eastsee]] en grinzet yn it westen oan [[Dútslân]], yn it suden oan [[Tsjechje]] en [[Slowakije]], en yn it easten oan [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]], [[Litouwen]] en de Russyske regio [[Kaliningrad]]. De grinzen fan Poalen wurde yn it westen markearre troch de rivieren de [[Oder]] (Odra) en de [[Neisse]], yn it suden troch de berchrêgen fan 'e [[Sudeten]] en de [[Karpaten]], en yn it noarden troch de 440 kilometer lange kustline fan 'e [[Eastsee]].” === Lânskip === [[Ofbyld:Kblnk brngr wgrskgrk 18jun06 017.jpg|thumb|left|[[Silesyske Beskiden]].]] It lân kin yn grutte linen opdield wurde yn trije geografyske regio's. Yn it noarden leit de leechflakte mei de kuststripe en it [[Masoeryske marreplato]], in gebiet mei mear as twatûzen marren dat bekend stiet om syn tichte bosken en syn oantreklike natoer. De grutste mar is [[Sniardwymar]] mei 13,8 km². It sintrale part fan Poalen bestiet benammen út flak oant licht gloaiend heuvellân en foarmet it agraryske hert fan it lân, dat trochsnien wurdt troch wichtige rivieren. Yn it uterste suden lizze de berchtmen fan 'e [[Karpaten]] en de [[Sudeten]], mei de [[Tatra]] as heechste diel; hjir leit ek de [[Rysy]], dy’t mei 2.499 meter de heechste berch fan Poalen is. De wetterhúshâlding fan it lân wurdt foaral bepaald troch twa grutte rivieren dy't fan súd nei noard streame en útmûnje yn de Eastsee. De [[Wisła]] (ek bekend as Weichsel) is de langste rivier en rint ûnder oare troch stêden as Krakau en Warsjau, wylst de Oder foar in grut part de grins mei Dútslân foarmet. It klimaat fan Poalen is tuskenbeide kontinintaal, mei kâlde winters dêr't faak snie falt en waarme, meastentiids sinnige simmers. De ynfloed fan it lânklimaat nimt nei it easten ta, wat soarget foar gruttere temperatuerferskillen tusken de seizoenen. === Natoer === Poalen hat yn totaal 23 nasjonale parken dy't tegearre likernôch 1% fan it lânflak beslane. Dizze parken beskermje wichtige ekosystemen, lykas de rivierdelta fan 'e Oder, de delling fan 'e Biebrza (it grutste sompegebiet fan Midden-Europa) en de berchgebieten yn it suden. De belangrykste parken binne: [[Ofbyld:Wisent.jpg|thumb|left|Wisent]] * it[[Nasjonaal Park Biebrza]] (Biebrzański Park Narodowy) yn it noardeasten dat foar in grut part út sompen en feangrûnen bestiet. * it [[Nasjonaal Park Kampinos]] (Kampinoski Park Narodowy) net fier fan Warsjau. * it [[Nasjonaal Park Bieszczady]] (Bieszczadzki Park Narodowy) is it grutste park yn 'e bergen (yn it uterste súdeasten). It stiet bekend om de heechlizzende greiden en de rûge natoer. * it [[Nasjonaal Park Słowiński]] (Słowiński Park Narodowy). Ien fan 'e meast bysûndere natoergebieten leit yn it easten, op 'e grins mei Wyt-Ruslân: it Białowieża-oerbosk (Nasjonaal Park Białowieski). Dit is it lêste stik fan 'e grutte leechlân-oerbosken dy't ea oer hiel Europa leine. It park stiet op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] en is ferneamd om syn iuwenâlde iken en de grutte [[wisent]]populaasje (de Jeropeeske bizon). De wisent is it nasjonale symboal fan 'e Poalske natoer en wie yn it wyld hast útstoarn, mar is troch súksesfolle fokprogramma's yn Białowieża weryntrodusearre. === Stêden === [[Ofbyld:Castle Square (22346p).jpg|thumb|Warsjau, mei it kastiel en de katedraal op 'e eftergrûn.]] [[Ofbyld:Stary Rynek Poznań.jpg|thumb||Poznan.]] [[Ofbyld:Gdansk view.jpg|thumb|Alde sintrum fan Gdansk.]] {| border="1" cellpadding="5" style="border-collapse: collapse;" |+ De 5 grutste stêdekloften fan Poalen |- style="background:#efefef;" ! !! stêdekloft !! provinsje !! ynwenners (2005) !! ynwenners (2022/2023)<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjanaggr3/default/table?lang=en Eurostat Metropolitan Regions], sifers 2022/2023.</ref> |- | 1 || [[Katowice]] (Sileezje) || Sileezje || 3.487.000 || 2.443.000* |- | 2 || [[Warsjau]] (Warszawa) || Mazoovje || 2.679.000 || 3.100.844 |- | 3 || [[Krakau]] (Kraków) || Lyts Poalen || 1.400.000 || 1.489.102 |- | 4 || [[Trójmiasto]] || Pommeren || 1.100.000 || 1.150.342 |- | 5 || [[Lodz|Łódź]] || Lodz || 1.300.000 || 1.042.846 |- |} * <small>''De trijestêd is de stêdekloft fan [[Gdansk]], [[Sopot]] en [[Gdynia]].''</small> * <small>* ''De sterke daling yn it sifer fan Katowice komt foar in part troch in feroaring yn de statistyske definysje fan de regio troch Eurostat (de saneamde Functional Urban Area), njonken de feitlike krimp yn it Silezysk yndustrygebiet.''</small> {| border="1" cellpadding="5" style="border-collapse: collapse;" |+ De 10 grutste stêden fan Poalen |- style="background:#efefef;" ! !! stêd !! ynwenners (2009) !! ynwenners (31-12-2023)<ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-as-of-december-31-2023,3,37.html Statistics Poland (GUS) - Population size and structure 2023].</ref> |- | 1 || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.711.466 || 1.861.975 |- | 2 || [[Krakau]] (Kraków) || 754.854 || 804.237 |- | 3 || [[Breslau]] (Wrocław) || 632.240 || 674.132 |- | 4 || [[Lodz]] (Łódź) || 744.541 || 655.279 |- | 5 || [[Poznan]] (Poznań) || 556.022 || 540.146 |- | 6 || [[Gdansk]] (Gdańsk) || 455.830 || 486.492 |- | 7 || [[Stettin]] (Szczecin) || 406.427 || 389.066 |- | 8 || [[Bromberch (Poalen)|Bromberch]] (Bydgoszcz) || 358.029 || 328.370 |- | 9 || [[Lublin]] || 350.392 || 329.566 |- | 10 || [[Bjalystok]] (Białystok) || 294.399* || 294.242 |} *<small>''Katowice stie yn 2009 op it 10e plak (308.724), mar is no út de top 10 sakke; Białystok hat dat plak oernommen.''</small> == Skiednis == [[Ofbyld:Rzeczpospolita de.png|thumb|Poalsk Litouske Uny]] [[Ofbyld:Curzon line en.svg|thumb|thumb|Kaart mei de opskowende grinzen nei de Twadde Wrâldkriich.]] Om [[500 f.Kr.]] waard it gebiet fan it hjoeddeiske Poalen bewenne troch [[Germanen|Germaanske]] folken. Yn 'e [[2e iuw]] ûntstie in lyts [[folkeferfarren]] en begûnen guon folken lykas de [[Goaten]] en [[Fandalen]] stadichoan yn súdlike en eastlike rjochting wei te lûken. Oan 'e ein fan 'e [[5e iuw]] wennen [[Slaven (folk)|Slavyske]] folken yn it gebiet om Poznan en Gniezno. Harren earste foarst wie [[Miesko I]] dy't him yn [[966]] bekearde ta it [[Kristendom]] en de ferskillende Slavyske folken tusken de rivieren [[Oder]] en [[Wisla]] ûnder ien bewâld ferienige. Syn soan Bolesław de Dappere waard ta earste kening kroand, ferstevige de posysje fan 'e jonge steat yn Midden-Europa en wreide it ryk tydlik út nei it easten ta troch de oermastering fan [[Kiev]]. It wurd Poalen is ôfkomstich fan it Poalske wurd ''"Pole"'', dat fjild of flakte betsjut. Dêrnei stie Poalen bleat oan bûtenlânske oanfallen en ynlânske twisten. Under [[Wladislaus de Koarte]] (Władysław Łokietek) (± 1320) waard de ienheid fan Poalen wersteld. Syn soan [[Kasimir de Grutte]] (1313-1370) ferovere dielen fan [[Galysje]] en Oekraïne. De jonge keninginne [[Hedwig fan Poalen (1373-1399)|Hedwig]] (Jadwiga), in omkesizzer fan Kasimir, boaske de Litouske grutfoarst Jogaila (Jagiello). Troch dat houlik ûntstie de [[Poalsk-Litouwske Uny]] en berikte Poalen syn grutste útwreiding. Kasimir IV (1447-1492) slagge deryn de macht fan 'e [[Dútske Oarde]] te brekken; nei de Tretjinjierrige Oarloch waard de Oardesteat in lienfazal fan 'e Poalske kroan. As gefolch dêrfan waard it westen fan [[Prusen]] Poalsk en it easten dêrfan ûnderhearrich oan Poalen. Yn 1569 waard de [[Uny fan Lublin]] ûndertekene, wêrtroch it [[Poalsk-Litouske Mienebest]] ûntstie. Under de keningen [[Sigismund I fan Poalen|Sigismund I]] en [[Sigismund II fan Poalen|Sigismund II]] belibbe Poalen yn 'e [[16e iuw]] in kulturele bloeitiid. Ynlânsk rûn de macht fan 'e keningen lykwols tebek. Poalen waard in keninkryk mei in keazen kening. Yn 'e twadde helte fan 'e iuw ûntstie de Poalske [[lândei]], besteande út kening en Senaat. Sûnt [[1572]] hie de kening gjin macht mear en wie der sprake fan in 'keninklike republyk', mei meastentiids bûtenlânske foarsten as keningen. Under de [[Kontrareformaasje]] ferlear Poalen hieltyd mear lân oan 'e omhinne lizzende steaten [[Ruslân]], [[Sweden]], [[Prusen]] en it [[Osmaanske Ryk]]. Troch de Poalske dielingen fan [[1772]], [[1793]] en [[1795]] gie de Poalske steat lang-om-let ten ûnder. [[Napoleon]] brocht Poalen wer ta libben mei de stifting fan it Gruthartochdom Warsjau (1807-1814), mar nei de [[Frânske tiid]] rekke it lân op 'e nij ûnder Russysk, Prusysk en Eastenryksk bewâld. Yn Russysk Poalen brutsen yn [[1830]] en [[1863]] opstannen út tsjin it Russifikaasjebelied fan Ruslân. Dy opstannen waarden hurd en bloedich ûnderdrukt. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard yn [[1918]] in nij Poalen stifte, dat syn ûnôfhinklikens foar de [[Sowjet-Uny]] oer súksesfol ferdigene yn 'e Poalsk-Sovjet-Oarloch fan 1920-1921. Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it lân dield tusken Nazy-Dútslân en de Sowjet-Uny. De [[Twadde Wrâldkriich]] waard in ramp foar Poalen; it lân waard swier troffen en it lân ferlear likernôch seis miljoen boargers, wêrfan de helte fan Joadsk komôf wie. Op it troch de nazy's besette grûngebiet fan Poalen waarden ferskate [[Konsintraasjekamp|konsintraasje- en ferneatigingskampen]] opset, wêrûnder [[Auschwitz-Birkenau]], [[Treblinka]], [[Sobibor]] en [[Majdanek]]. Dizze plakken waarden troch de Dútske besetter brûkt foar de systematyske útroeging fan 'e Joadske befolking fan Europa (de [[Holocaust]]) en foar it fermoardzjen fan hûnderttûzenen Poalske yntellektuelen, fersetsstriders en oare minderheden. Hjoed-de-dei binne in soad fan dizze lokaasjes steatsmusea en monuminten dy't tsjinje as in bliuwende warskôging foar de minskheid. Nei de oarloch waarden de east- en westgrins nei it westen ta ferskood, mei in grutte twongen folksferhuzing as gefolch. Mear noch as oare lannen dy't troch de Sovjet-Uny op Dútslân ferovere wienen, kaam Poalen ûnder direkte ynfloed fan 'e Sovjet-Uny. [[Ofbyld:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 34.jpg|thumb|left|Stakingen op 'e Leninwerf yn Gdansk (1980).]] Yn [[1980]] kaam it ta stakingen yn Gdansk ûnder lieding fan 'e frije fakbûn [[Solidariteit]] mei [[Lech Wałęsa]] as lieder. Yn augustus [[1989]] wûn dit bûn de ferkiezings, de earste frije ferkiezings efter it [[Izeren Gerdyn]]. Letter stoarten alle oare kommunistyske rezjyms fan 'e oare Midden- en East-Jeropeeske lannen yn, mei as symboalysk hichtepunt de fal fan 'e [[Berlynske Muorre]]. Sûnt de oprjochting op [[24 oktober]] [[1945]] is Poalen lid fan 'e [[Feriene Naasjes]]. Fan [[14 maaie]] [[1955]] oant [[1991]] wie it lân in stiftsjend lid fan it [[Warsjaupakt]], mar nei de fal fan it kommunisme feroare de koers nei it westen ta. Sûnt [[1999]] is Poalen lid fan 'e [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]] (NATO) en sûnt [[1991]] fan 'e [[Rie fan Jeropa]]. Op [[1 maaie]] [[2004]] waard Poalen lid fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en sûnt [[2007]] makket it diel út fan 'e [[Schengen-akkoart|Schengen-sône]]. Hoewol't it lân ferplichte is om úteinlik de [[Euro]] yn te fieren, hat it oant no ta de eigen munt, de [[Zloty|złoty]], noch. Op regionaal nivo wurket Poalen nau gear mei [[Tsjechje]], [[Slowakije]] en [[Hongarije]] yn 'e [[Visegrád-groep]]. == Demografy == === Befolking en etnisiteit === [[Ofbyld:Haczów, kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (HB6).jpg|thumb|Let goatyske houten tsjerke yn 'e [[Karpaten]] [[Haczów]]]] It meastepart fan 'e Poalen hat de Poalske nasjonaliteit en is roomsk-katolyk, al is it lân de lêste desennia [[Sekularisaasje|sekulierder]] wurden. === Etnyske gearstalling === By de folkstelling fan 2002 waarden 36.983.700 Poalen registrearre (96,74% fan de befolking). Yn dy tiid joech mar 1,23% oan in oare nasjonaliteit te hawwen. By de meast resinte folkstelling fan 2021 is dat byld feroare: hoewol't de Poalske identiteit mei 91,1% noch altyd dominant is, binne minderheidsgroepen lykas de [[Sileezje|Sileezjers]] (± 596.000), [[Kasjûben]] (± 179.000) en [[Dútslân|Dútsers]] (± 144.000) dúdliker sichtber wurden. Oare groepen binne [[Oekraïne|Oekraïners]], [[Wyt-Ruslân|Wyt-Russen]] en [[Joaden]]. Histoarysk sjoen hie Poalen in grutte joadske mienskip, mar dat feroare nei 1939 troch de [[Holocaust]] en de nei-oarlochske grinsferoarings, wêrtroch Poalen ûnder it [[Kommunisme]] in hiel homogene steat waard. Sûnt de Russyske ynvaazje yn Oekraïne yn 2022 is de etnyske gearstalling lykwols flink feroare troch de komst fan miljoenen Oekraynske flechtlingen en arbeidsmigranten. === Demografyske ûntwikkeling === Yn 'e earste jierren nei de tastreding ta de [[Jeropeeske Uny]] (2004) gie it ynwennertal omleech troch grutskalige emigraasje. Yn 2006 waard de befolking op 38.536.869 rûze. In soad jongeren teagen doe fuort nei lannen lykas [[Grut-Brittanje]] en [[Ierlân]] om de hege wurkleazens (doe 10,5%) te ûntflechtsjen. Sûnt 2018 is dy trend ombûgd en Poalen is no in ymmigraasjelân wurden. In soad Poalen binne weromkaam út it bûtenlân, wylst de wurkleazens sakke is nei it histoarysk lege perzintaazje fan likernôch 3% yn 2026. Nettsjinsteande de ymmigraasje stiet it ynwennertal ûnder druk (rûsd op 37.561.599 yn 2026) troch in leech bertesifer en in fergriizgjende befolking. It grutste part fan 'e Poalske migranten bûten Poalen (de saneamde ''Polonia'') wennet yn 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]]. Der binne ek lytse Poalske minderheden yn 'e buorlannen lykas de Oekraïne, Wyt-Ruslân en Letlân.<ref>https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/ Narodowy Spis Powszechny (Folkstellingen 2002, 2011 en 2021).]</ref><ref>[https://stat.gov.pl/en/ Demographic Yearbook 2025/2026].</ref> === Taal === De offisjele taal is it [[Poalsk]], in [[West-Slavysk]]e taal dy't heart ta de [[Slavyske talen]]. Wat frjemde talen oangiet, wurdt it [[Ingelsk]] hjoed-de-dei it measte praat, foaral troch de jongerein dy't it as earste frjemde taal op skoalle leart. It [[Dútsk]] folget as twadde wichtige frjemde taal. It [[Russysk]], dat yn de kommunistyske tiid ferplichte wie op skoallen, wurdt noch hieltyd praat troch de âldere generaasjes, mar de kennis dêrfan nimt by de jongerein hurd ôf. Fierders hat it [[Kasjûbysk]] de offisjele status fan regionale taal (neffens it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]], mar ek sûnt 2005 neffens de Poalske wet). Dêrneist erkent de Poalske wet njoggen nasjonale minderheidstalen ([[Armeensk]], [[Dútsk]], [[Jiddysk]], [[Litousk]], [[Oekraynsk]], [[Russysk]], [[Slowaaksk]], [[Tsjechysk]] en [[Wyt-Ruslân|Wytrussysk]]) en fjouwer etnyske minderheidstalen ([[Karaymsk]], de ''Lemko''-fariant fan it [[Roeteensk]], [[Romany]] en [[Tataarsk]]). === Religy yn Poalen (2002–2021) === [[Ofbyld:Licheń bazylika 2.JPG|thumb|Marijebasilyk fan Licheń.]] Wylst yn 2002 noch 96% fan 'e befolking har as roomsk-katolyk omskreau, is dat sifer yn 'e folkstelling fan 2021 sakke nei 71,3%. De groep dy't oanjout gjin religy te hawwen of dy't gjin antwurd jaan wol, is yn 'e selde tiid flink groeid. Ek de tsjerkegong nimt stadichoan ôf: yn 1998 gie noch mear as de helte fan 'e roomsk-katoliken alle sneins nei tsjerke, yn 2008 wie dat sakke nei 38% en neffens de meast resinte sifers (2024/2026) leit dat oantal no op likernôch 28% à 29%. De ferskillen tusken stêd en plattelân binne lykwols grut. Yn it bisdom Tarnów (yn it suden) giet faak noch mear as 60% nei tsjerke, wylst dat yn stêden lykas Łódź of Warsjau soms ûnder de 20% leit.<ref name="ISKK_2024">[https://iskk.pl/instytut Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego (ISKK), Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia.]</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" |- style="background:#efefef;" ! Religy / Groep !! Folkstelling 2002 !! Folkstelling 2011 !! Folkstelling 2021 |- | Roomsk-Katolyk || 96,0% || 87,6% || 71,3% <ref>[https://stat.gov.pl/en/ Statistics Poland (GUS): Narodowy Spis Powszechny (Folkstellingen 2002, 2011, 2021)].[https://iskk.pl/ Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego (ISKK)]</ref>. |- | Otterdoks || 0,4% || 0,4% || 0,4% |- | Protestantsk || 0,3% || 0,4% || 0,4% |- | Jehovah-tsjûgen || 0,3% || 0,4% || 0,3% |- | Oare religys || 0,1% || 0,2% || 0,5% |- | Gjin religy || 1,0% || 2,4% || 6,9% |- | Net opjûn / Wegere || 1,9% || 8,6% || 20,5% |} == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:EC map of poland.png|right|thumb|250px|Woiwodskippen fan Poalen]] Yn Poalen binne 16 [[woiwodskip]]pen of [[provinsje]]s dy't wer ûnderferdield binne yn 379 distrikten (''[[powiat]]s''). Dy powiats hawwe yn totaal wer 2478 gemeenten (''[[Gmina|gmina's]]'').<ref>[http://web.archive.org/web/20110512174657/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_oz_rocznik_wojewodztw_2008.pdf Poalsk Buro foar Statistyk, 2008]</ref> De 16 woiwodskippen of provinsjes binne: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" |- style="background:#efefef;" ! Woiwodskip (Frysk) !! Poalske namme !! Haadstêd(en) (Dútske namme) |- | [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]] || Województwo dolnośląskie || [[Wrocław]] (Breslau) |- | [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] || Województwo kujawsko-pomorskie || [[Bydgoszcz]] (Bromberch) & [[Toruń]] (Thorn) |- | [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] || Województwo lubelskie || [[Lublin]] |- | [[Lubusz (woiwodskip)|Lubusz]] || Województwo lubuskie || [[Gorzów Wielkopolski]] (Landsberg an der Warthe) & [[Zielona Góra]] (Grünberg in Schlesien) |- | [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] || Województwo łódzkie || [[Łódź]] (Lodz) |- | [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] || Województwo małopolskie || [[Kraków]] (Krakau) |- | [[Mazoovje (woiwodskip)|Mazoovje]] || Województwo mazowieckie || [[Warszawa]] (Warsjau) |- | [[Opole (woiwodskip)|Opole]] || Województwo opolskie || [[Opole]] (Oppeln) |- | [[Subkarpaten (woiwodskip)|Subkarpaten]] || Województwo podkarpackie || [[Rzeszów]] (Reschau) |- | [[Podlachje (woiwodskip)|Podlachje]] || Województwo podlaskie || [[Białystok]] |- | [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] || Województwo pomorskie || [[Gdańsk]] (Gdansk) |- | [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] || Województwo śląskie || [[Katowice]] (Kattowitz) |- | [[Święty Krzyż (woiwodskip)|Święty Krzyż]] || Województwo świętokrzyskie || [[Kielce]] |- | [[Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)|Ermlân-Mazoerje]] || Województwo warmińsko-mazurskie || [[Olsztyn]] (Allenstein) |- | [[Grut-Poalen (woiwodskip)|Grut-Poalen]] || Województwo wielkopolskie || [[Poznań]] (Poznan) |- | [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] || Województwo zachodniopomorskie || [[Szczecin]] (Stettin) |} == Ekonomy == It [[BYP]] per persoan wie yn 2007 noch $16.200, mar is troch de jierren hinne flink groeid nei likernôch $24.000 (nominaal) en mear as $49.000 neffens keapkrêftstandert yn 2025. Ek de gearstalling fan de ekonomy is feroare. Yn 2025 wie de lânbou ferantwurdlik foar likernôch 2,2% fan it BYP (yn 2007 wie dat 4,1%), de yndustry foar 28,1% (31,6% yn 2007) en de tsjinstesektor foar 69,7% (64,4% yn 2007). Poalen hat ien fan de hurdst groeiende ekonomyen fan de Jeropeeske Uny.<ref name="WorldBank_Poland">[https://data.worldbank.org/country/PL World Bank Data - Poland Economic Indicators 2024-2026].</ref> == Toerisme == Nei it ferdwinen fan it Izeren Gerdyn hat Poalen hat him ûntjûn ta ien fan 'e meast besochte lannen yn Sintraal-Europa mei in ryk ferskaat oan histoarysk erfskip Njonken it prachtige lânskip binne [[Krakow]], [[Warsjau]], [[Wroclaw]] en [[Gdansk]] populêre reisdoelen. [[Ofbyld:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|thumb|left|Kastiel fan Malbork.]] De binnenstêden fan Krakau (1978) en Warsjau (1980) hearre ta it wrâlderfgoed fan UNESCO. Sûnt 1992 stiet ek de âlde, neffens Italjaansk model boude, stêd [[Zamość]] op 'e list fan UNESCO. Poalen is ryk oan religieus erfgoed. De 17e-iuwske Fredestsjerken yn Jawor en Świdnica (2001) binne de grutste houten religieuze gebouwen yn Europa. Dêrnjonken steane de houten tsjerken fan Lyts Poalen sûnt 2003 op 'e UNESCO-list. Dy houten tsjerken binne boud sûnder spikers te brûken. Yn Malbork stiet it kastiel fan 'e Dútske Ridderoarder. It is it grutste bakstiennen kastiel yn 'e wrâld. == Definsje == ;Struktuer De Poalske striidkrêften (Wojsko Polskie) besteane út de lânmacht, de loftmacht, de marine, spesjale ienheden en de territoriale definsje (WOT). [[Ofbyld:8 Batalion Remontowy Kołobrzeg.JPG|thumb|It Poalske leger is ien fan 'e sterkste lânmachten fan Jeropa.]] ;Mankrêft Yn 2009 is de ferplichte tsjinstplicht ôfskaft en sûnt dy tiid hat Poalen in beropsleger. Troch de feroare feilichheidssituaasje yn Europa nei 2022, hat it lân de ambysje útsprutsen om it leger út te wreidzjen nei 300.000 aktive soldaten, wêrmei't it ien fan 'e grutste lânmachten fan 'e EU wurde soe.<ref>[https://eenvandaag.avrotros.nl/videos/polen-wil-het-grootste-leger-van-europa-en-daarmee-meer-invloed-300000-militairen-in-2035-146880 Eén Vandaag: Polen wil het grootste leger van Europa en daarmee meer invloed: '300.000 militairen in 2035', 12 oktober 2023.]</ref> ;Budzjet It militêre budzjet is de lêste jierren enoarm ferhege. Wylst it yn 2002 noch $3,5 miljard wie (1,7% fan it BYP), is dat yn 2024/2025 omheech gien nei mear as 4% fan it BYP. Dêrmei hat Poalen yn de NATO ien fan de heechste útjeften oan definsje yn relaasje ta de omfang fan de ekonomy. It lân ynvestearret benammen yn moderne tanks, loftôfwar en artillery.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=PL Data Worldbank, oproppen 25 april 2026.]</ref> == Ferfier == [[Ofbyld:Lotnisko Chopina w Warszawie 2018b.jpg|thumb|left|Lotnisko Chopina.]] De wichtichste seehavens fan Poalen binne [[Gdansk]], [[Gdynia]], [[Swinoujscie]] en [[Szczecin]]. It lân hat 15 ynternasjonale fleanfjilden, wêrfan de lofthaven fan [[Warsjau]] (Lotnisko Chopina) fierút de grutste is, folge troch dy fan [[Krakau]], [[Gdansk]], [[Katowice]] en [[Wrocław]]. Poalen hat hjoed-de-dei in wiidweidich netwurk fan snelwegen en ekspreswegen fan mear as 5.000 km (yn 2006 wie dat noch mar in fraksje dêrfan). Yn it ferkear jildt in tige strang alkoholbelied (in limyt fan 0,2 promille, wat yn 'e praktyk foar de measte minsken delkomt op in totaalferbod). De maksimumsnelheid op 'e autodyk is 140 km/h.<ref>[https://www.anwb.nl/vakantie/polen/reisvoorbereiding/verkeersregels ANWB, oproppen 25 april 2026]</ref> It spoarnetwurk beslacht likernôch 19.000 km en wurdt hieltyd mear geskikt makke foar hegesnelheidstreinen dy't de grutte stêden ferbine. It lân hat likernôch 4.000 km oan befarbere wetterwegen, al wurdt it measte guod oer de dyk en it spoar ferfierd. {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.kprm.gov.pl/english/ Offisjele webside fan it Poalske Regear] {{noat|Ingelsk}} * [http://www.poland.pl/ Offisjele Poalenportaal] {{noat|Ingelsk}} * [http://polskiswiat.com Poalen online] {{noat|Ingelsk}} <references/> ---- {{Commonscat|Poland|Poalen}} }} {{Poalen}} {{EU}} [[Kategory:Poalen| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Republyk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn de 9e iuw]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1795]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1807]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1815]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1939]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1944]] pokzcqwjvxjax7uf816fs49tj72a4ei 0 29624 1229230 1216149 2026-05-03T09:20:49Z RomkeHoekstra 10582 Eutriorchis tafoege by de ûnderfamylje [[slange-earnen]] (''Circaetinae'') (stie yn it artikel oer de Gieren fan de Alde Wrâld yn 'e ûnderfamylje Gypaetinae. 1229230 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Milvus milvus R(ThKraft).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[reade glee]] (''Milvus milvus'') | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson7 = [[boppeskift]]: | namme7 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson8 = ''rangleas'': | namme8 = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | beskriuwer, jier = Veillot, 1816 }} De '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] yn it skift fan de [[rôffûgels]] of [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De famylje omfet alle fûgels út it skift, útsein de sân [[gieren fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''), de [[siktarisfûgel]] (''Sagittariidae'') en de twa [[fiskearnfûgels]] (''Pandionidae''). De fûgels yn dizze famylje hawwe heakbekken en kinne ornaris op de kop de fearren oerein sette. Oars as by de measte oare fûgelfamyljes is it wyfke ornaris grutter as it mantsje. == Klassifikaasje == De opdieling fan de haukfûgels is net hielendal wis, mar der kinne likernôch 10-15 [[ûnderfamylje]]s ûnderskaat wurde. De famylje omfiemet sa'n 68 skaaien. Lykwols binne der ek ûndersyksrisseltaten dy't oantsjutte dat de famylje mûglik in apart skift, de haukeftigen wêze moat. * ''Famylje'': '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') ** ''Ûnderfamylje'': grize gleeën (''Elaninae''), 3 skaaien, 6 soarten *** ''Skaai'': [[skiere gleeën]] (''Elanus''), 4 soarten *** ''Skaai'': [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx''), 1 soarte *** ''Skaai'': [[swellegleeën]] (''Chelictinia''), 1 soarte ** ''Ûnderfamylje'': kealwanghauken (''Polyboroidinae'') *** ''Skaai'': ''Polyboroides'', 2 soarten: **** [[kealwanghauk]] (''Polyboroides typus'') **** [[Madagaskarkealwanghauk]] (''Polyboroides radiatus'') ** ''Ûnderfamylje'': [[gieren fan de Alde Wrâld]] 1 (''Gypaetinae'') *** ''Skaaien'': ''Gypohierax'', ''Gypaetus'', ''Neophron'', ''Eutriorchis'', 4 soarten ** ''Ûnderfamylje'': [[huningfalken]] of [[wapsebiters]] (''Perninae'') *** ''Skaaien'': ''Leptodon'', ''Chondrohierax'', ''Pernis'', ''Elanoides'', ''Lophictinia'', ''Hamirostra'', ''Aviceda'', ''Henicopernis'', 18 soarten, dêrûnder: **** [[huningfalk]] of [[wapsebiter]] (''Pernis apivorus'') ** ''Ûnderfamylje'': [[gieren fan de Alde Wrâld]] 2 (''Gypinae'' of ''Aegypiinae'') *** ''Skaaien'': ''Necrosyrtes'', ''Gyps'', ''Sarcogyps'', ''Trigonoceps'', ''Aegypius'', ''Torgos'', 13 soarten, dêrûnder: **** [[feale gier]] (''Gyps fulvus'') ** ''Ûnderfamylje'': [[slange-earnen]] (''Circaetinae'') *** ''Skaaien'': ''Eutriorchis'' ''Spilornis'', ''Pithecophaga'', ''Circaetus'', ''Terathopius'',''Macheiramphus'', dêrûnder: **** [[slange-earn]] (''Circaetus gallicus'') **** [[Madagaskarslange-earn]] (Eutriorchis astur) ** ''Ûnderfamylje'': harpij-earnen (''Harpiinae'') *** ''Skaai'': ''Harpyopsis'', 1 soarte: **** (''Harpyopsis novaeguineae'') *** ''Skaai'': ''Morphnus'', 1 soarte: **** [[wurchearn]] (''Morphnus guianensis'') *** ''Skaai'': ''Harpia'', 1 soarte: **** (''Harpia harpyja'') ** ''Ûnderfamylje'': [[earnen]] (''Aquilinae'') *** ''Skaaien'': ''Nisaetus'', ''Spizaetus'', ''Stephanoaetus'', ''Lophotriorchis'', ''Polemaetus'', ''Lophatus'', ''Ictinaetus'', ''Clanga'', ''Hieraaetus'', ''Aquila'', 40 soarten, dêrûnder: **** [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') ** ''Ûnderfamylje'' [[hauken en sparwers]] (''Accipitrinae'') *** ''Skaaien'': ''Kaupifalco'', ''Aerospiza'', ''Tachyspiza'', ''Micronisus'', ''Melierax'', ''Urotriorchis'', ''Erythrotriorchis'', ''Megatriorchis'', ''Astur'', ''Accipiter'' en ''Circus'', 62 soarten, dêrûnder: **** [[sparwer]] (''Accipiter nisus'') en [[hauk]] (''Astur gentilis'') ** ''Ûnderfamylje'': [[gleeën]] (''Milvinae''), 2-4 skaaien, 5-8 soarten; posysje fan ''Harpagus'' net wis *** ''Skaai'': ''Milvus'', 3 soarten: **** [[reade glee]] (''Milvus milvus'') **** [[swarte glee]] (''Milvus migrans'') **** [[gielsnaffelglee]] (''Milvus aegyptius'') *** ''Skaai'': ''Haliastur'', 2 soarten: **** [[kylsturtglee]] (''Haliastur sphenurus'') **** [[Bramaanske glee]] (''Haliastur indus'') *** ''Skaai'': ''Harpagus'', 2 soarten: **** [[toskeglee]] (''Harpagus bidentatus'') **** [[readbiltoskeglee]] (''Harpagus diodon'') ** ''Ûnderfamylje'': [[see-earnfûgels]] (''Haliaeetinae'') *** ''Skaai'': [[see-earnen]] (''Haliaeetus''), 4 soarten, dêrûnder: **** [[see-earn]] (''Haliaeetus albicilla'') *** ''Skaai'': ''Ichthyophaga'', 6 soarten ** ''Ûnderfamylje'': [[mûzefalkfûgels]] of mûzebiters (''Buteoninae'') *** ''Skaaien '': ''Butastur'', ''Ictinia'', ''Busarellus'', ''Rostrhamus'', ''Helicolestes'', ''Geranospiza'', ''Cryptoleucopteryx'', ''Buteogallus'', ''Morphnarchus'', ''Rupornis'', ''Buteogallus'', ''Parabuteo'', ''Geranoaetus'', ''Pseudastur'', ''Leucopternis'', ''Bermuteo'', ''Buteo'', 63 soarten, dêrûnder: **** [[mûzefalk]] (''Buteo buteo''). ==Keppelings om utens== *[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/raptors/ IOC World Bird List 13.2, aug. 2023] *[https://www.avionary.info Avionary - 51 Language Holarctic Bird Names 4.3, jan. 2023] [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Rôffûgel (skift)]] [[Kategory:Haukfûgel| ]] dkabp2aa8mc05zhemf4t52hksniuvlc 0 33587 1229232 1228339 2026-05-03T10:40:20Z Hurkonides 5270 1229232 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = EsmeevanEeghen.jpg | ôfbyldingstekst = Esmee van Eeghen<br> (foto: Kolleksje NIOD; fotograaf ûnbekend) | ôfbyldingsbreedte = 225px | echte namme = Esmée Adrienne van Eeghen | oare namme(n) = Elly of Sjoerdje | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[7 july]] [[1918]] | berteplak = [[Amsterdam]] | stoarn = [[7 septimber]] [[1944]] | stjerplak = [[Paddepoel]], (gemeente [[Noarddyk]] (Grinslân) | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = 1940-1944 | reden bekendheid = Ferset WOII, <br> [[Lanlike Knokploegen]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Esmée Adrienne van Eeghen ''' ([[Amsterdam]], [[7 july]] [[1918]] - [[Paddepoel]], (gemeente [[Noarddyk]] (Grinslân)), [[7 septimber]] [[1944]]) wie in Nederlânske fersetsstriidster yn de [[Twadde Wrâldkriich]]. Van Eeghen jildt as kontroversjeel omdat se in ferhâlding mei in Dútske offisier oangie. Dochs is it in feit dat se in rol yn it ferset spile hat, benammen yn [[Fryslân]], in rol dy't har lang om let needlottich wurden is. == Jonkheid == Esmée wie in dochter fan Reginald Hendrik van Eeghen, direkteur fan de Amstel-brouwerij, en jonkfrou Minette Adrienne van Lennep, better bekend as Miesje van Lennep. Esmée hie in twa jier jongere broer, Dave. Hja hie in ûnrêstige jeugd, troch de skieding fan har âlden doe't se acht jier wie en alle ferhuzingen en hieltyd oare skoallen. Har heit stoar yn 1936 yn [[San Fransisko]]; har mem troude yn 1930 mei Alphert baron Schimmelpenninck van der Oye, mei wa't se in tredde bern krige, Sander. == Ferset == Har broer Dave gie yn it ferset en ek Esmée waard dêr yn behelle troch har feint Henk Kluvers. Beide wienen faak yn Ljouwert om ûnderdûkplakken foar Amsterdamske studinten dy't de loyaliteitsferklearring wegeren te tekenjen, te regeljen. De regionale [[Lanlike Knokploegen|Knokploech]] (KP)-lieder [[Krijn van den Helm]] sette Elly of Sjoerdsje, sa't se yn it ferset hjitte, yn 't earst oan yn by it ûnderbringen fan Joadske bern, mar geandewei die se hieltyd gefaarliker wurk, lykas it bringen fan inkelde alliëerde piloaten nei ûnderdûkadressen. Esmée rekke net gau fan it sintrum sa't it like. [[Piet Oberman]], dy't healwei july 1944 Krijn van der Helm en [[Pieter Wijbenga]] opfolge as KP-lieder yn Fryslân ferklearre nei de oarloch: 'Esmée wie tige goed op de hichte fan alles wat de fersetsbeweging yn Fryslân oanbelange en se hie kunde oan in protte liedingjaande yllegale persoanen yn oare provinsjes mei wa't se as haadkoerierster kontakt hie. Hja wie by ferskate wichtige petearen op it haadkertier fan de KP, doetiids fêstige yn it fabryk fan de hear [[Harmen Kingma]], direkteur fan in timmerfabryk yn Ljouwert, en syn frou Annie. Hielendal allinnich rêde se har mei ûnder oaren ferfier fan wapens nei Limburch en Amsterdam.' == Swierrichheden == Doe't Esmée, Wijbenga omskriuwt har as [[Nymfomany|nymfomane]], ferhâldingen krige mei ferskillende fersetsminsken ûntstiene swierrichheden. Dochs liket dit allegear rabjen, omdat der gjin betroubere boarnen oan te wizen binne. It gong folslein mis doe't Esmée, yn opdracht fan it ferset, kontakt sykje moast mei de SD ([[Sicherheitsdienst]]). Esmée rekke fereale op in Dútske offisier, Hans Schmälzlein, Oberzahlmeister by it ''Verpflegungsamt'' yn Grins en gie by him yn. Al barde dat pas op 7 july 1944, in goed wike foardat se Ljouwert definityf ferliet. It strykte net mei har rol yn it ferset.<br>Krijn van den Helm hat sein dat Esmée fan him kontakt mei Dútske offisieren sykje moast. Dat seit [[Pieter Wybenga|Pieter Wijbenga]] ek, lid fan de KP yn Ljouwert. Hy en Krijn woenen Esmée ynsette om twa SD’ers nei [[Makkum]] te lokjen dêr't se deasketten wurde soene. Troch omstannichheden waard dit him net. Der binne ek oare eardere KP’ers dy't sein hawwe dat Esmée spionearre yn opdracht fan Krijn. Guonts sizze dat se sa ynformaasje oer har broer Dave besocht te krijen, dy't oppakt wie doe't er mei in fiskersboat út IJmuiden wei nei [[Ingelân]] besocht te kommen. Dave stoar koart foar de befrijing yn [[Bergen-Belsen]]. == Ferrie == Op 15 july 1944 wie der in oerfal fan de Dútsers op it haadopslachplak fan it ferset, it tsiispakhús fan Tamminga, en se fûnen in tal wichtige dokuminten. Esmée waard net mear fertroud. Piet Oberman woe har foar it [[feemgerjocht]] bringe. Krijn van den Helm naam it foar har op, dat Piet Oberman joech har de kar: út Ljouwert weigean of deasketten wurde. Troch ûndersyk hat letter bliken dien dat se neat ferret hat, mar dat de ferwûne fersetsman [[Ben de Vries]] by in SD-ferhear trochslein wie. Esmée gie út Ljouwert wei en dûkte ûnder by har mem. De SD socht har . Esmée har saneamde freondinne Ans Jaakke hat har ferret, dat se waard oppakt troch de SD op 9 augustus 1944. De SD besocht har om te draaien, mar dêr is se net op yngien. It is net dudlik wat se presys tsjin de SD sein hat, mar op de jûn fan 7 septimber 1944 waard se mei [[Luitje Kremer]] (1920-1944), 24 jier en lid fan de KP Noard-Drinte deasketten. De oare deis waard se yn it [[Van Starkenborghkanaal]] fûn. Esmée leit yn [[Baarn]] begroeven. == De byldfoarming == [[File:Esmée van Eeghen graf Baarn 6.JPG|thumb|Van Eeghen har grêf yn Baarn]] De mienings oer Van Eeghen hawwe lange tiid ferdield west. Hja waard wol as dûbeldspionne sjoen, in soarte fan [[Mata Hari]] dy't it ferset yn Ljouwert ferret hawwe soe. Ek de skuld foar de dea fan [[Krijn van den Helm]], dy't troch de SD'er [[Pieter Johan Faber]] yn Amersfoart deasketten waard is wol oan har taskreaun. Bewiis is der lykwols nea foar fûn. It is wol sa dat har manear fan libjen fan Van Eeghen by de fersetslju yn Ljouwert net altyd goed foel. De figuer Silvia yn it boek ''[[Reis door de nacht]]'' fan [[Anne de Vries]] is loswei basearre op Esmée van Eeghen; [[Paul Verhoeven]] syn heldinne Rachel Stein yn de film ''Zwartboek'' ek. De musical ''Esmée'' fan komponist [[Theo Loevendie]] en librettist [[Jan Blokker]] giet oer har affêre mei Hans Schmälzlein en de [[NCRV]] bestege omtinken oan Van Eeghen yn de rige ''Wonderlijke Wegen''. == Rehabilitaasje == Op 12 april 2024 waard troch it [[Frysk Fersetsmuseum]] te Ljouwert earherstel oan fan Eeghen ferliend. <ref>[https://nos.nl/artikel/2516469-eerherstel-verzetsvrouw-esmee-van-eeghen-beeld-femme-fatale-bijstellen Eerherstel verzetsvrouw Esmée van Eeghen, 'beeld femme fatale bijstellen']. NOS (12 april 2024). Rieplachte op 12 april 2024.</ref> Foar it museum stiet sûnt it nije histoarysk ûndersyk fan [[Hessel de Walle]] foar syn boek ''Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten'' fêst dat Esmée oan 'e goede kant stie. Ek makke it museum bekend har namme tegearre mei dy fan [[Wieke Bosch]] (1882 -1945) taheakje te sillen oan in monumint mei de nammen fan fallen fersetsstriders. <ref> [https://www.friesverzetsmuseum.nl/over-het-museum/nieuws/2024/fries-verzetsmuseum-past-verzetsmonument-aan ''Fries verzetsmuseum voegt wieke bosch en esmée van eeghen toe aan verzetsmonument''] (12 april 2024)</ref> De feitlike rehabilitaasje hat plak fûn op 15 maaie 2024. [[Hessel de Walle]] skreau yn 2025 in biografy oer Van Eeghen. Hy konkludearet nei syn ûndersyk dat har rol yn it ferset folle lytser wie as oant dan ta oannommen waard, mar dat se gjin ferriedster wie.<ref>[https://www.rtvnoord.nl/cultuur/1290752/was-esmee-van-eeghen-nou-verzetsheld-verraadster-of-toch-vooral-een-femme-fatale Was Esmée van Eeghen nou verzetsheld, verraadster of toch vooral een femme fatale?], [[Reinder Smith]], [[RTV Noord]], 13 april 2025</ref> Op 2 maaie 2026 waard oan it Van Starkenborgkanaal by Grins op it plak dêr't beiden fermoarde binne op plechtige wize in tinkstien ûntbleate foar Esmée en [[Luit Kremer]].<ref>https://www.oogtv.nl/2026/05/gedenkteken-voor-esmee-van-eeghen-en-luit-kremer-onthuld-bij-paddepoelsterbrug/?fbclid=IwY2xjawRjOLpleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFuV0pLN0Zjbnl4Y1JTbDR0c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHqcnwMGZ99Jrn9I6RkxOGUoWeJmUhf7jBApRSR7jQIpOSZg8dmzjaEfQHnDr_aem_x5ufFCQi12zwe_5dAf1EqA [[Sebastiaan Scheffer]], [[Oogtv]]</ref> == Literatuer == * [[Loe de Jong]], ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945'', diel 7: Tweede helft (De Haach 1976). * [[Pieter Wijbenga]], ''Bezettingstijd in Friesland'', diel 2: ''Met de rug tegen de muur'' (Ljouwert 1978). * [[Ageeth Scherphuis]] en Anita van Ommeren, ''De oorlog van Esmée van Eeghen'' (Amsterdam 1988). * Jan Meyers, ''Het lijk in het Van Starkenborghkanaal'', Maatstaf 42 (1994) nr. 11/12, 46-55. * [[Ype Schaaf]], ''Dodelijke dilemma’s in het Friese verzet. Het veemgericht en Esmeé van Eeghen'' (Frjentsjer 1995). * [[Arnold Karskens]], ''Beest contra beauty'', De Pers, 5-12-2011. * Jan Meyers, ''Esmée. Een vrouw in oorlogstijd'' (Soesterberch 2011). * Sander Schimmelpenninck van Oye, ''My Life'' (Canada 2016). * [[Hessel de Walle]], ''Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten'' (Dokkum 2024). * [[Hessel de Walle]], ''Verzetsvrouw Esmée van Eeghen van een kort leven en een lange weg naar eerherstel'' (Dokkum 2025). {{boarnen|boarnefernijing= * Wikipedia nl:, ''Esmée van Eeghen'' * [[Tresoar]], Ljouwert ----- {{Reflist}} ----- ; Keppelings om utens *[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content/digiten/1.jsp Esmée van Eeghen op de side fan it Frysk Histoarysk en Taalkundich museum] *[http://www.begraafplaats-baarn.nl/levensberichten/eeghen.htm Biografy Esmée van Eeghen] *[http://www.dodenakkers.nl/oorlog/grafmonumenten/18-eeghen.html Pim de Bie, ''Het graf van Esmée van Eeghen'', mei biografyske feiten] * [http://www.begraafplaats-baarn.nl/levensberichten/eeghen1.htm Artikel Vrij Nederland fan 13 septimber 1986. Minsken dy't Van Eeghen kend hawwe oan it wurd.] }} {{DEFAULTSORT:Eeghen, Esmee van}} [[Kategory:Nederlânsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1918]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]] f4xcqxn2rwzvxwnjuh79lzvtgz2w9sv 0 69261 1229213 1132082 2026-05-02T23:50:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 oanf. 1229213 wikitext text/x-wiki [[File:Male_Lion_and_Cub_Chitwa_South_Africa_Luca_Galuzzi_2004.JPG|right|thumb|180px|Karnivoaren oan it miel.]] In '''karnivoar''' of '''fleisiter''' is in [[organisme]] dat [[dier]]lik materiaal brûkt om him mei te fieden. De term komt út it [[Latyn]], fan ''carnis'' ("fleis") en ''-vorus'' ("iter"). Dizze oantsjutting wurdt net inkeld brûkt foar bisten dy't oare bisten opfrette, mar ek foar [[fleisitende plant]]en en [[fleisitende baktearjes]]. It begryp "karnivoar" moat net betize wurde mei de ''[[Carnivora]]'', it [[taksonomy]]ske [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]]. In protte bisten dy't ta dy groep hearre binne yndie karnivoaren, mar guon binne ynstee [[omnivoar]]en (bgl. de measte [[bearen]]), wylst guon just [[herbivoar]]en binne (tink oan 'e [[reuzepanda]]). In spesifyk soarte fan karnivoaren binne de [[ynsektivoar]]en of ynsekte-iters. Karnivoaren yn 'e sit fan fleisitende organismen kinne opdield wurde yn trije kategoryen: *[[hyperkarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 70% of mear út dierlik materiaal bestiet *[[mesokarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 30–70% út dierlik materiaal bestiet *[[hypokarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 30% of minder út dierlik materiaal bestiet {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Carnivore ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Dierlik hâlden en dragen]] [[Kategory:Lienwurd út it Frânsk]] pkgedh1t083te09tex71c4kc6rshu1s 1229214 1229213 2026-05-02T23:50:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229214 wikitext text/x-wiki [[File:Male_Lion_and_Cub_Chitwa_South_Africa_Luca_Galuzzi_2004.JPG|right|thumb|250px|Karnivoaren oan it miel.]] In '''karnivoar''' of '''fleisiter''' is in [[organisme]] dat [[dier]]lik materiaal brûkt om him mei te fieden. De term komt út it [[Latyn]], fan ''carnis'' ("fleis") en ''-vorus'' ("iter"). Dizze oantsjutting wurdt net inkeld brûkt foar bisten dy't oare bisten opfrette, mar ek foar [[fleisitende plant]]en en [[fleisitende baktearjes]]. It begryp "karnivoar" moat net betize wurde mei de ''[[Carnivora]]'', it [[taksonomy]]ske [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]]. In protte bisten dy't ta dy groep hearre binne yndie karnivoaren, mar guon binne ynstee [[omnivoar]]en (bgl. de measte [[bearen]]), wylst guon just [[herbivoar]]en binne (tink oan 'e [[reuzepanda]]). In spesifyk soarte fan karnivoaren binne de [[ynsektivoar]]en of ynsekte-iters. Karnivoaren yn 'e sit fan fleisitende organismen kinne opdield wurde yn trije kategoryen: *[[hyperkarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 70% of mear út dierlik materiaal bestiet *[[mesokarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 30–70% út dierlik materiaal bestiet *[[hypokarnivoar]]en binne organismen mei in dieet dat foar 30% of minder út dierlik materiaal bestiet {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Carnivore ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Dierlik hâlden en dragen]] [[Kategory:Lienwurd út it Frânsk]] 95j8aitffjn5r2upjnga2t2urj9cz17 0 123052 1229220 1227947 2026-05-03T00:54:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1229220 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - It [[Regional Comprehensive Economic Partnership]], de grutste [[frijhannel]]sône fan 'e wrâld, wurdt yn wurking steld. It gebiet omfiemet [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Birma]], [[Brûnei]], de [[Filipinen]], [[Fjetnam]], [[Yndoneezje]], [[Japan]], [[Kambodja]], [[Maleizje]], [[Laos]], [[Nij-Seelân]], [[Sina]], [[Singapoer]], [[Súd-Koreä]] en [[Tailân]]. *[[2 jannewaris|2]] - Yn [[Kazachstan]] brekke [[protesten yn Kazachstan (2022)|grutskalige protesten]] út tsjin it [[regear]] fan [[diktator]] [[Kassym-Jomart Tokajev]]. Dy binne yn 't earstoan rjochte tsjin 'e ferheging fan 'e [[benzine]]prizen, mar kantsje har de folgjende dagen almar mear oan tsjin 'e [[korrupsje]] fan 'e hearskjende [[elite]]. *[[6 jannewaris|6]] - Yn [[Kazachstan]] wurde [[protesten yn Kazachstan (2022)|de protesten]] troch de autoriteiten mei grouwélich [[geweld]] de kop yn drukt. Guon oare leden fan 'e [[Kollektive Feilichheidsferdrachsorganisaasje]], wêrûnder [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]], stjoere op fersyk fan [[presidint]] [[Kassym-Jomart Tokajev]] helptroepen. *[[7 jannewaris|7]] - Der hawwe no wrâldwiid 300 miljoen gefallen fan [[COVID-19]] west. *[[10 jannewaris|10]] - Foar it earst wurdt der mei súkses in [[baarch|bargehert]] yn in [[minske]] [[orgaantransplantaazje|transplantearre]]. *10 - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 299 [[dagen]] (de langste ea) it [[Kabinet-Rutte IV]] ynstallearre. *[[15 jannewaris|15]] - In [[útbarsting fan de Hunga Tonga (2022)|grutte útbarsting]] fan 'e ûnderseeske [[fulkaan]] de [[Hunga Tonga]], yn [[Tonga]], soarget foar [[tsûnamy]]warskôgings yn it hiele gebiet fan 'e [[Stille Oseaan]]. De skea falt ta, behalven yn [[Perû]], dêr't de weagen [[oaljeramp yn Perû (2022)|in oaljeramp]] feroarsaakje. De útbarsting easket yn Tonga 5 [[minske]]libbens en oerdekt it lân mei in tsjûke laach [[gif]]tige [[fulkanyske jiske]], wat foar swierrichheden op it mêd fan [[drinkwetter]]foarsjenning liedt. *[[20 jannewaris|20]] - It [[Nederlân]]ske [[online]] [[konsuminteprogramma]] ''[[BOOS (websearje)|BOOS]]'' publisearret in [[fideo]] wêryn't ferskate meiwurkers fan 'e [[tillefyzjeprogramma|tillefyzje]][[talintejacht]]en ''[[The Voice of Holland]]'' en ''[[The Voice Kids (Nederlân)|The Voice Kids]]'', ûnder wa [[orkest]]lieder [[Jeroen Rietbergen]] en [[sjuery (kompetysje)|sjuerylid]] [[Ali B]], beskuldige wurde fan [[seksueel oer de grins geand gedrach]], wat ta it stopsetten fan 'e programma's en in grut trelit yn 'e [[media]] liedt. *[[21 jannewaris|21]] - By [[bombardemint op de finzenis yn Saäda|in bombardemint]] troch [[Saûdy-Araabje]] fan 'e [[Jemen]]ityske [[stêd]] [[Saäda]], yn it ramt fan 'e oangeande [[Twadde Jemenityske Boargeroarloch]], wurdt de pleatslike [[finzenis]] rekke ynstee fan posysjes fan 'e [[Hûty]]rebellen. Der komme teminsten 70 [[finzen]]n om. *[[23 jannewaris|23]] - By [[steatsgreep yn Boerkina Faso (jannewaris 2022)|in steatsgreep]] yn [[Boerkina Faso]] wurdt [[presidint]] [[Roch Marc Christian Kaboré]] troch it [[kriichsmacht|leger]] ôfset. * 23 - De [[tropyske stoarm]] [[Tropyske stoarm Ana (2022)|Ana]] slacht ta yn it [[easten]] fan [[Súdlik Afrika]] en easket 115 [[libben]]s yn [[Madagaskar]], [[Malawy]] en [[Mozambyk]]. *[[28 jannewaris|28]] - It tal [[faksinaasje]]s tsjin it [[COVID-19]]-[[firus (biology)|firus]] dat wrâldwiid dien is, passearret de 10 miljard. ;febrewaris *[[1 febrewaris|1]] - [[Denemark]] heft alle beheinende maatregels yn it ramt fan 'e [[koroanafiruspandemy (2019-2020)|koroanafiruspandemy]] op. *1 - [[Eastenryk]] wurdt it earste lân dêr't [[faksinaasje]] tsjin it [[COVID-19]]-[[firus (biology)|firus]] no ferplichte is. *[[3 febrewaris|3]] - By in [[militêre operaasje]] fan [[kommando's]] fan it [[Amerikaanske Leger]] yn it noardwesten fan [[Syrje]] komt de lieder fan 'e saneamde [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje]], [[Abû Ibrahim al-Hasjimi al-Koerasji]], om as er himsels [[ûntploffing|opblaasd]] om syn [[finzen]]name tsjin te kearen. *3 - [[Yndia]] wurdt it trêde lân op 'e wrâld nei de [[Feriene Steaten]] en [[Brazylje]] dêr't no mear as 500.000 [[minsken]] [[ferstoarn]] binne oan [[COVID-19]]. *[[4 febrewaris|4]]-[[20 febrewaris|20]] - Yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Peking]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2022]] holden. *[[5 febrewaris|5]] - It tal [[stjergefal]]len yn 'e [[Feriene Steaten]], feroarsake troch de [[koroanafiruspandemy (2019-2020)|koroanafiruspandemy]], passearret de 900.000. *[[8 febrewaris|8]] - Der hawwe no wrâldwiid 400 miljoen gefallen fan [[COVID-19]] west. *[[15 febrewaris|15]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[prins]] [[Andrew, hartoch fan York|Andrew]] treft in [[skikking]] mei [[Virginia Giuffre]], de [[Feriene Steaten|Amerikaanse]] dy't him beskuldiget fan [[seksueel misbrûk]] by syn besiken oan 'e [[filla]] fan [[miljonêr]] en [[sedemisdriuw|sededelinkwint]] [[Jeffrey Epstein]]. *[[17 febrewaris|17]]-[[21 febrewaris|21]] - Yn fiif [[dagen]] tiid wurde [[Nederlân]] en de rest fan [[Noardwest-Jeropa]] troffen troch trije swiere [[stoarm]]en: [[Stoarm Dudley|Dudley]], [[Stoarm Eunice|Eunice]] en [[Stoarm Franklin|Franklin]]. Dêrby falle teminsten 14 [[dea]]den. *[[21 febrewaris|21]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] erkent de ûnôfhinklikheid fan 'e selsútroppen [[republiken]] [[Folkrepublyk Donjetsk|Donjetsk]] en [[Folkrepublyk Lûhansk|Lûhansk]], de gebieten yn it easten fan 'e [[Oekraïne]] dy't yn 'e hannen binne fan [[etnysk]] [[Russen|Russyske]] [[rebel]]len. *[[22 febrewaris|22]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[bûnskânselier]] [[Olaf Scholz]] leit it goedkarringsproses stil fan [[Nord Stream&nbsp;2]], in nije [[ierdgas]]piiplieding fan [[Ruslân]] troch de [[Eastsee]] nei Dútslân. Dêrtroch kin dy, hoewol foltôge, foarearst net yn gebrûk nommen wurde. Dit is ien fan 'e [[sanksje]]s tsjin Ruslân fanwegen it erkennen fan 'e rebellerepublykjes yn it easten fan 'e [[Oekraïne]]. Oare sanksjes fan û.o. de [[Jeropeeske Uny]], de [[Feriene Steaten]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Japan]], [[Kanada]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] treffe Russyske [[bank (finansjele ynstelling)|banken]] en teffens [[oligarch|oligargen]] yn it freonefermidden fan [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]]. *[[24 febrewaris|24]] - [[Ruslân]] fiert [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|in grutskalige militêre ynfal]] yn 'e [[Oekraïne]] út. Dêrmei giet de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], dat sûnt [[2014]] in konflikt mei lege yntinsiteit is, in folslein nije faze yn. [[Westerske wrâld|Westerske lannen]] kundigje ekstreme sanksjes tsjin Ruslân oan. *[[25 febrewaris|25]] - Yn it easten fan 'e [[Oekraïne]] begjint [[Belis fan Mariûpol|it belis]] fan 'e stêd [[Mariûpol]] troch [[Ruslân|Russyske]] [[troepen]]. *[[26 febrewaris|26]] - [[Dútslân]], dat sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] gjin [[wapen]]s levere hat oan lannen dy't yn [[oarloch]] binne, makket in ommeswaai en beslút ta it leverjen fan wapens oan 'e [[Oekraïne]]. De [[Feriene Steaten]] en de [[Jeropeeske Uny]] komme ta oerienstimming om beskate [[Ruslân|Russyske]] [[bank (finansjele ynstelling)|banken]] út te sluten fan it ynternasjonaal betellingsferkear by wize fan [[sanksje]] foar de [[Russyske ynvaazje fan de Oekraïne (2022)|Russyske ynvaazje fan 'e Oekraïne]]. *[[27 febrewaris|27]] - Yn [[Wyt-Ruslân]] wurdt in [[referindum]] holden wêrby't de [[befolking]] ynstimd hawwe soe mei it opheffen fan 'e net-[[atoombom|nukleêre]] status fan it lân en ek mei de permaninte stasjonearring fan [[Ruslân|Russyske]] troepen yn it lân. Mei't Wyt-Ruslân in [[diktatuer]] is dêr't gjin frije en earlike [[ferkiezing]]s besteane, is ûndúdlik wat de wiere útslach fan it referindum is. *[[28 febrewaris|28]] - Yn in ienriedigens mei de rest fan 'e [[Westerske wrâld]] dêr't gjin presedint foar bestiet, kundigje ek [[Switserlân]], [[Monako]] en [[Singapoer]] sanksjes ôf tsjin [[Ruslân]] omreden fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]]. ;maart *[[2 maart|2]] - Neffens de [[Feriene Naasjes]] binne al 2 miljoen [[flechtling]]en de [[oarloch]] yn 'e [[Oekraïne]] ûntflechte troch de grinzen fan buorlannen oer te gean. *[[3 maart|3]] - Yn it suden fan 'e [[Oekraïne]] falt de stêd [[Cherson]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen. Ek de [[Kearnsintrale Zaporizja]] wurdt troch de Russen ferovere, wêrby't se de gebouwen fan 'e sintrale mei [[artillery]] besjitte. De [[domdrystens]] fan dat dwaan wurdt wrâldwiid skande fan sprutsen. *[[4 maart|4]] - Yn [[Ruslân]] wurdt in nije [[wet]] oannommen, dy't 15 jier [[finzenisstraf]] set op it fersprieden fan "[[nepnijs]]" oer de "[[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|spesjale militêre operaasje]]" yn 'e [[Oekraïne]]. In protte bûtenlânske [[media]]-[[organisaasje]]s, wêrûnder [[CNN]] en de [[BBC]], beëinigje har wurk yn it lân. *[[4 maart|4]]-[[13 maart|13]] - Yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Peking]] wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2022]] holden. [[Ruslân]] en syn bûnsgenoat [[Wyt-Ruslân]] wurde omreden fan harren ferantwurdlikens foar de [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|ynfal yn 'e Oekraïne]] útsletten fan dielname. *[[8 maart|8]] - [[Ierdoaljemaatskippij]] [[Shell]], [[restaurant]]keatling [[McDonald's]], [[frisdrinken]]produsint [[Coca-Cola]] en [[kofjehûs]]keatling [[Starbucks]] lûke har omreden fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]] werom út [[Ruslân]]. *[[10 maart|10]] - [[Sily]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[16 maart|16]] - By de [[Nederlânske gemeenteriedsferkiezings (2022)|gemeenteriedsferkiezings]] yn [[Nederlân]] binne benammen de lokale [[politike partij]]en de grutte winners. *[[24 maart|24]] - De [[NATO]] makket bekend dat der 40.000 man gefjochtstroepen ekstra stasjonearre wurde sille oan 'e eastflank fan it bûngenoatskip, yn [[Slowakije]], [[Hongarije]], [[Roemeenje]] en [[Bulgarije]], yn ferbân mei de nije bedriging dy't [[Ruslân]] ynhâldt sûnt de [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|ynfal yn 'e Oekraïne]]. *[[25 maart|25]] - It [[regear]] fan [[Ruslân]] makket bekend dat "de earste faze" fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]] foltôge is, en dat de striid fan no ôf oan benammen taspitst wurde sil op 'e eastlike [[Donbas]]-regio. *[[29 maart|29]] - It regear fan [[Ruslân]] kundiget oan dat yn it ramt fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]] de [[oarloch]]shannelings om 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] haadstêd [[Kiëv]] hinne "struktureel werombrocht" wurde sille. [[Westerske wrâld|Westerske]] analisten hâlde it derop dat by de Russyske lieding it besef trochkringt dat it mei de hjoeddeistige steat fan it [[Russyske Leger]] net mooglik is om Kiëv yn te nimmen. ;april *[[3 april|3]] - Nei de weromlûking fan [[Ruslân|Russyske]] [[troepen]] út [[Bûtsja]], in westlike [[foarstêd]] fan 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] haadstêd [[Kiëv]], komt oan it ljocht dat dêr 300 oant 400 [[boarger]]s troch it [[Russyske Leger]] [[fermoarde]] binne by it saneamde [[Bloedbad fan Bûtsja]]. Dat wurdt rûnom oanmurken foar in [[oarlochsmisdie]]. Yn 'e [[Westerske wrâld]] wurdt skokt reägearre en oproppen ta noch strangere sanksjes tsjin Ruslân. *[[7 april|7]] - De [[Algemiene Gearkomste fan 'e Feriene Naasjes]] stimt mei 93 tsjin 24 lidsteaten om [[Ruslân]] út 'e [[Minskerjochteried fan 'e Feriene Naasjes]] te setten. 58 lannen ûnthâlde har fan stimming. *[[8 april|8]] - [[Ruslân]] kriget rûnom [[krityk]] as it [[bombardemint fan it treinstasjon fan Kramatorsk|in bombardemint]] útfierd op it [[treinstasjon]] fan 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] stêd [[Kramatorsk]]. By de oanfal komme 59 [[boarger]]s om dy't de krite besochten te ûntflechtsjen en reitsje 109 oaren [[ferwûne]]. *[[9 april|9]] - De [[Pakistan|Pakistaanske]] [[premier]] [[Imran Khan]] moat ôftrede nei't er yn 'e [[Nasjonale Assimblee (Pakistan)|Nasjonale Assimblee]] in [[moasje fan wantrouwen]] ferlern hat. Hy wurdt twa dagen letter opfolge troch [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Shehbaz Sharif]]. *[[13 april|13]] - Der hawwe no wrâldwiid 500 miljoen gefallen fan [[COVID-19]] west. *[[14 april|14]] - By in [[Oekraïne|Oekraynske]] raketoanfal wurdt de ''[[Moskva (skip út 1979)|Moskva]]'', it [[flaggeskip]] fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[Swarte-Seefloat]], ta [[sinken]] brocht. *[[24 april|24]] - By de twadde omgong fan 'e [[Frânske presidintsferkiezings (2022)|Frânske presidintsferkiezings]] ferslacht de sittende [[sintrisme|sintristyske]] [[presidint]] [[Emmanuel Macron]] syn [[ekstreem-rjochts]]e útdaachster [[Marine Le Pen]]. *[[25 april|25]] - [[Miljardêr]] [[Elon Musk]], wrâlds [[rykdom|rykste]] man, skaft foar [[$]]44&nbsp;miljard it [[sosjale media|sosjaal medium]] [[Twitter]] oan. *[[27 april|27]] - [[Ruslân]] set de levering fan [[ierdgas]] oan [[Poalen]] en [[Bulgarije]] stil as dy lannen wegerje te beteljen yn [[Russyske roebel|roebels]]. (Yn it [[kontrakt]] is fêstlein dat se yn [[Amerikaanske dollar|dollars]] of [[euro's]] betelje meie, mar troch de ynternasjonale [[boycot]] fan Ruslân yn it ramt fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]] kin Ruslân net by tegoeden yn bûtenlânske [[faluta]].) *27 - De [[bitcoin]] wurdt in offisjele [[muntienheid]] fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]]. ;maaie *[[2 maaie|2]] - [[Ruslân]] kundiget oan dat it him, omreden fan 'e ynternasjonale [[sanksje]]s dy't tsjin it lân ôfkundige binne yn it ramt fan 'e [[Russyske ynfal yn de Oekraïne (2022)|Russyske ynfal yn 'e Oekraïne]], binnen twa jier weromlûke sil út 'e gearwurking oangeande [[romtefeart]] op it mêd fan it [[Ynternasjonaal Romtestasjon ISS]]. *[[6 maaie|6]] - De [[Omgong fan Itaalje]] 2022 start yn [[Bûdapest]] [[Hongarije]]. *[[9 maaie|9]] - [[Premier]] [[Mahinda Rajapaksa]] fan [[Sry Lanka]] treedt ôf nei [[protesten yn Sry Lanka (2022)|oanhâldende en fûleinige protesten]] tsjin 'e [[ekonomyske krisis yn Sry Lanka (2022)|ekonomyske krisis yn it lân]]. *9 - By [[Filipynske presidintsferkiezings (2022)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Filipinen]] wurdt [[Ferdinand Marcos jr.]], better bekend ûnder syn [[bynamme]] "Bongbong", keazen ta de nije [[presidint]]. Hy is de [[soan]] fan [[Ferdinand Marcos]], dy't yn 'e [[1970-er jierren|1970-er]] en [[1980-er jierren]] as [[diktator]] yn skrikbewâld fierde yn it lân. *[[11 maaie|11]] - By de [[stêd]] [[Djenin]], yn it [[Westjordaanlân]], wurdt de [[Palestina|Palestynske]] [[ferslachjouster]] foar [[Al-Jazeera]] [[Sjiriin Abû Akleh]] [[dea]]sketten as se ferslach docht fan botsings tusken Palestynske [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] en [[Israel]]yske [[soldaten]]. Ut ferklearrings fan [[tsjûge (strafrjocht)|eachtsjûgen]] en ûndersyk troch ferskate [[media]], wêrûnder Al-Jazeera en [[CNN]], docht bliken dat it giet om in opsetlike [[moard]] troch in Israelyske [[skerpskutter]]. *[[12 maaie|12]] - [[Sagittarius A*]], in supermassyf [[swart gat]] yn it sintrum fan 'e [[Molkewei]], wurdt troch [[astronomen]] foar it earst direkt yn byld brocht. *12 - Yn 'e [[Feriene Steaten]] binne no mear as 1 miljoen [[minsken]] [[ferstoarn]] oan [[COVID-19]]. *[[13 maaie|13]] - It frachtskip de ''Ilse-Marie'' út [[Warten]] fart de [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] wenwyk [[Suderbuorren (wyk)|Suderbuorren]] yn as de [[skipper (gesachfierder)|skipper]] net goed wurden is, en fernielt dêrby ferskate [[oanlissteger]]s en [[boat]]sjes. *[[14 maaie|14]] - [[Oekraïne|Oekraynske]] troepen ferdriuwe de [[Ruslân|Russyske]] ynfallers út 'e omkriten fan 'e op ien nei grutste stêd fan 'e Oekraïne, [[Charkiv]], en winne sa de [[Slach om Charkiv (2022)|Slach om Charkiv]]. *[[15 maaie|15]] - [[Paus]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] ferklearret [[Titus Brandsma]] [[hillichferklearring|hillich]]. *[[16 maaie|16]] - De lêste ferdigeners fan 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] stêd [[Mariûpol]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[See fan Azov]], [[oerjefte|jouwe har oer]] oan 'e [[Ruslân|Russyske]] ynfallers. Dêrmei komt der nei 82 [[dagen]] in ein oan 'e [[Slach om Mariûpol (2022)|Slach om Mariûpol]]. *[[18 maaie|18]] - [[Finlân]] en [[Sweden]] freegje it lidmaatskip fan 'e [[NATO]] oan, mei't se benaud wurden binne fan 'e agresje fan [[Ruslân]] tsjin 'e [[Oekraïne]]. *[[20 maaie|20]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) hâldt in [[gearkomste|needgearkomste]] oer it opdûken fan gefallen fan 'e [[apepokken]] yn in tsienmannich [[lannen]] bûten it natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] yn [[Sintraal-Afrika]] en [[West-Afrika]]. *[[21 maaie|21]] - By [[Australyske ferkiezings (2022)|federale ferkiezings]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] ferslacht de [[sosjalist]]yske [[Laborpartij (Austraalje)|Laborpartij]] fan [[Anthony Albanese]] de [[Liberale Partij fan Austraalje|Liberaal]]-[[Nasjonale Partij fan Austraalje|Nasjonale]] [[koälysje]] fan sittend [[premier]] [[Scott Morrison]]. De [[elektoraat|kiezers]] binne benammen ûntefreden oer it fierhinne negearjen troch Morrison-en-dy fan it [[klimaatferoaring]]sfraachstik. *[[24 maaie|24]] - By [[skoallesjitpartij yn Uvalde|in sjitpartij]] yn in [[legere skoalle]] yn [[Uvalde (Teksas)|Uvalde]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Teksas]], rjochtet in mei [[mitrailleur]]s bewapene [[sljochtsinnigens|geastlik steurde]] 18-jierrige [[jonge]] in [[bloedbad]] oan. Der komme 19 [[bern (persoan)|bern]] en 2 [[learkrêft]]en om. De dieder, dy't foartiid ek syn eigen [[beppe]] besocht hat te fermoardzjen, wurdt troch de [[plysje]] deasketten. ;juny * [[2 juny|2]] - Yn it [[Feriene Keninkryk]] begjint it saneamde [[Patina Jubileum fan Elizabeth II|Platina Jubileum]], wêrby't fiert wurdt dat [[keninginne]] [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Elizabeth&nbsp;II]] 70 jier op 'e troan sit. * [[5 juny|5]] - By [[Tsjerke-oanfal yn Owo|in bomoanslach en besjitting]] fan in [[tsjerke]] yn [[Owo]], yn [[Nigearia]], komme mear as 50 [[minske]]n om en reitsje nochris 60 oaren [[ferwûne]]. De [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] wurdt opeaske troch [[Islamityske Steat yn West-Afrika]]. * [[6 juny|6]] - De 88ste [[Alvestêdetocht op de Fyts]] giet de boeken yn as ien fan de swierste âlvestêdetochten ea fanwegen it minne [[waar]] ([[rein (delslach)|rein]] en hurde [[wyn (waar)|wyn]]). *6 - Foar it earst yn 125-jier moat de [[Bûnspartij foar Senioaren]] healwei de twadde omgong beëinige wurden fanwegen it minne [[waar]]. * [[9 juny|9]] - [[Tailân]] dekriminalisearret it rekreätyf gebrûk fan [[kannabis]] en [[himp]]. * [[14 juny|14]] - It [[regear]] fan it eilânsteatsje [[Kiribaty]], yn 'e [[Stille Súdsee]], ropt de [[needtastân]] út omreden fan slimme en oanhâldende [[drûchte]]. * [[19 juny|19]] - By de twadde omgong fan 'e [[Frânske parlemintsferkiezings (2022)|Frânske parlemintsferkiezings]] behellet de [[Ensemble Citoyens|Ensemble]]-[[koälysje]], fan [[presidint]] [[Emmanuel Macron]], de oerwinning mei 245 fan 577 sitten yn 'e [[Nasjonale Assimblee (Frankryk)|Nasjonale Assimblee]]. Ensemble ferliest lykwols de absolute mearderheid. * 19 - By de [[Kolombiaanske presidintsferkiezings (2022)|presidintsferkiezings]] yn [[Kolombia]] wurdt foar it earst yn 'e [[Kolombiaanske skiednis|skiednis fan it lân]] in [[links (polityk)|linkse]] kandidaat, de eardere [[guerrilja]]strider [[Gustavo Petro]], ta it heechste [[amt (funksje)|amt]] keazen. * [[22 juny|22]] - It easten fan [[Afganistan]] wurdt troffen troch [[ierdbeving yn Afganistan (juny 2022)|in ierdbeving]] mei in krêft fan 5,9 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme teminsten 1.500 [[minske]]n yn Afganistan om en 43 yn it oanbuorjende [[Pakistan]]. * [[24 juny|24]] - Yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] falt de stêd [[Sevjerodonjetsk]] yn [[Ruslân|Russyske]] hannen. * 24 - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]], dat in [[konservative]] mearderheid hat sûnt [[presidint]] [[Donald Trump]] der trije aartskonservative [[rjochter]]s yn beneamde, smyt in eardere [[fûnis|útspraak]] yn 'e [[rjochtsaak]] ''[[Roe v. Wade]]'' út [[1973]] om en heft dêrmei it algemien rjocht op [[abortus]] yn 'e [[Feriene Steaten]] op. * [[28 juny|28]]-[[30 juny|30]] - Op in top yn [[Madrid]] akseptearret de [[NATO]] it fersyk om lidmaatskip troch [[Sweden]] en [[Finlân]], nei't [[presidint]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] fan [[Turkije]] syn ferset dêrtsjin opjûn hat. ;july *[[1 july|1]] - [[Yair Lapid]] wurdt de nije premier fan [[Israel]]; hy lost [[Naftali Bennett]] ôf. *1 - [[Switserlân]] fiert it [[homohoulik]] yn. *1 - De [[Omgong fan Frankryk]] 2022 start yn [[Keappenhaven]] [[Denemark]]. *[[3 july|3]] - In geastlik siike man sjit yn in winkelsintrum yn 'e [[Denemark|Deenske]] haadstêd [[Keappenhaven]] trije minsken dea, en en der reitsje meardere minsken ferwûne. *[[7 july|7]] - [[Boris Johnson]] treedt ôf as lieder fan de [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]], mar is fan doel [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] te bliuwen oant in nije lieder keazen is.<ref>[https://nos.nl/artikel/2435695-premier-johnson-kondigt-vertrek-aan-wil-aanblijven-tot-er-een-opvolger-is {{nl}} NOS, 7-7-2022, Premier Johnson kondigt vertrek aan, wil aanblijven tot er een opvolger is]</ref> * [[8 july|8]] - De [[Japan]]ske âld-[[premier]] [[Shinzo Abe]] wurdt delsketten by in [[taspraak|ferkiezingstaspraak]] yn [[Nara]] en beswykt oan syn [[ferwûning]]en. * [[9 july|9]] - [[Sloveenje]] fiert it [[homohoulik]] yn. * 9 - [[Presidint]] [[Gotabaya Rajapaksa]] en [[premier]] [[Ranil Wickremesinghe]] fan [[Sry Lanka]] stimme dermei yn om ôf te treden as gefolch fan 'e [[protesten yn Sry Lanka (2022)|grutskalige en oanhâldende protesten]] tsjin 'e [[ekonomy]]ske krisis yn it lân. * [[18 july|18]] - Yn [[Yndia]] wurdt [[Droupadi Murmu]] keazen ta [[presidint]]e; hja is de earste [[frou]] út in lânseigen [[etnysk]]e [[minderheid]] (de [[Santal (folk)|Santal]]) dy't dat [[amt (funksje)|amt]] beklaait, en teffens de jongste persoan oant no ta. * [[23 july|23]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt de útbraak fan 'e [[apepokken]] út ta in "needgefal fan ynternasjonale soarch op it mêd fan 'e publike sûnens". Der binne no mear as 17.000 gefallen fan 'e [[sykte]] registrearre yn 75 [[lannen en territoaria]]. * [[24 july|24]] - De [[Denemark|Deenske]] [[hurdfytser]] [[Jonas Vingegaard]] wint de [[Omgong fan Frankryk]] 2022 * 24 - De fernijde [[Omgong fan Frankryk foar froulju]] set útein yn [[Parys]]. * [[30 july|30]] - Nei twa jier sûnder [[skûtsjesilen]] giet it [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS kampioenskip]] yn 2022 wer los * [[31 july|31]] - [[Ayman al-Zawahiri]], dy't sûnt de [[dea]] fan [[Osama bin Laden]] de lieding oer it [[terrorisme|terreurnetwurk]] [[Al-Qaida]] hat, wurdt [[moard|fermoarde]] by in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[drone]]-oanfal op syn [[wente]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabul]]. * 31 - De [[Nederlân]]ske [[hurdfytster]] [[Annemiek van Vleuten]] wint de [[Omgong fan Frankryk foar froulju]] 2022 ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Tjisse Steenstra]], [[Hans Wassenaar]] en [[Renze Pieter Hiemstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2022|169ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[4 augustus|4]] - Nei it besyk fan [[Nancy Pelosi]], de [[foarsitter]] fan it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]], oan [[Taiwan]], set [[Sina]] útein mei in [[yntimidaasje]]kampanje yn 'e foarm fan grutskalige militêre oefenings om it eilân hinne, dat troch Sina beskôge wurdt as in opstannige provinsje. * [[5 augustus|5]]-[[7 augustus|7]] - [[Israel]] en de militante [[Palestina|Palestynske]] beweging [[Islamityske Djihaad yn Palestina|Islamityske Djihaad]] yn 'e [[Gazastripe]] fiere [[Operaasje Breaking Dawn|oer en wer besjittings]] út. [[Hamas]], dat yn 'e Gazastripe de tsjinst útmakket, bliuwt ôfsidich. * [[8 augustus|8]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] federale [[resjerzje]] [[FBI]] docht [[hûssiking]] yn [[Mar-a-Lago]], de residinsje yn [[Palm Beach (Floarida)]] fan 'e eardere [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Donald Trump]]. Der wurde tsientallen doazen fol steatsgeheime [[dokumint]]en yn beslach nommen, dy't Trump oan 'e ein fan syn termyn as presidint fan 'e Amerikaanske [[oerheid]] [[tsjeafte|ûntfrjemde]] hie en wegere werom te jaan ek al wied er dêr ferskate kearen om fersocht. * [[10 augustus|10]] - [[Moarre]]-[[Ljussens]] wint yn [[Wommels]] de 120ste [[Freulepartij]]. * [[12 augustus|12]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Salman Rushdie]] wurdt ûnder in [[taspraak|lêzing]] yn [[Chautauqua (New York)]] ferskate kearen delstutsen troch in [[sjiïsme|sjiïtyske]] [[moslim]], nei alle gedachten fanwegen it [[fatwa]] ([[religieus]] [[dea]]fûnis) dat [[grutayatollah]] [[Rûholla Chomeini|Chomeini]] yn [[1989]] oer him útspriek. Rushdie rekket swier [[ferwûne]], mar oerlibbet de [[oanslach (misdriuw)|oanslach]]. * 12 - Skipper [[Albert Visser]] wint mei it [[Lemster Skûtsje]] it [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS kampioenskip]] fan 2022. * [[13 augustus|13]] - Nei twa jier sûnder [[skûtsjesilen]] giet it [[Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen|IFKS kampioenskip]] yn 2022 wer los. * [[15 augustus|15]] - Yn it [[Noarwegen|Noarske]] [[Tretten]], stoart in tsien jier âlde en 148 meter lange houten [[brêge]] foar autoferkear yn. * [[16 augustus|16]] - Nei acht dagen kaam der in ein oan de tsiende [[hjitteweach]] yn Fryslân.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1164611/tsiende-hjitteweach-yn-fryslan-no-foarby Omrop Fryslân 17-8-2022, Tsiende hjitteweach yn Fryslân no foarby]</ref> * [[17 augustus|17]] - [[Turkije]] en [[Israel]] geane nei jierren fan deilisskip oer ta it wer ynstellen fan normale [[diplomatike]] betrekkings. * [[19 augustus|19]] - De [[Omgong fan Spanje]] 2022 start yn [[Utert (stêd)|Utert]] [[Nederlân]]. * [[19 augustus|19]]-[[21 augustus]] - By in [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] op en in [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] yn [[Hoteloanslach yn Mogadisjû (2022)|in hotel]] yn 'e [[Somaalje|Somalyske]] [[haadstêd]] [[Mogadisjû]] komme mear as 21 minsken om, wylst 117 oaren ferwûne reitsje. * [[20 augustus|20]] - Skipper [[Pieter Jilles Tjoelker]] wint mei de ''Sterke Jerke'' it [[Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen|IFKS kampioenskip]] fan 2022. * [[27 augustus|27]] - Yn it buorskip ''Zuidzijde'' by [[Nieuw-Beijerland]] yn [[Súd-Hollân]] rydt in frachtwein yn op in barbecue fan de pleatslike iisklup. Dêrby komme sân minsken om it libben en reitsje sân minsken ferwûne * [[28 augustus|28]] - Omreden fan [[oerstreamings yn Pakistan (2022)|oanhâldende oerstreamings]] dy't hast in trêdepart fan it lân splis set hawwe, ropt [[Pakistan]] in "klimaatkatastrôfe" út. (De oerstreamings wurde foar in grut part feroarsake troch it fuortranen fan 'e [[gletsjers]]s yn 'e [[Himalaya]] yn it noarden fan it lân.) ;septimber * [[1 septimber|1]] - De [[Feriene Naasjes]] publisearret in rapport wêryn't steld wurdt dat de al jierren geande [[Oeigoerske Genoside|ekstreme ûnderdrukking]] fan 'e [[Oeigoeren]], in [[etnysk]]e, [[islam]]ityske [[minderheid]] yn it westen fan [[Sina]], [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] ynhâldt. Sina reägearret [[lulk]]. * [[5 septimber|5]] - [[Liz Truss]], de nije liedster fan 'e Britske [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]], wurdt beneamd ta de nije [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] * [[8 septimber|8]] - De [[Grut-Brittanje|Britske]] [[keninginne]] [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Elizabeth II]] [[ferstjerren|ferstjert]] yn 'e [[âldens]] fan 96 jier op [[Kastiel Balmoral]], yn [[Skotlân]]. Sy wurd opfolge troch har âldste soan [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|kening Charles III]]. * [[11 septimber|11]] - Koereur [[Nyck de Vries]] makket by de [[Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2022|Grutte Priis fan Itaalje]] as earste [[Westerlauwerske Friezen|Fries]] ea, syn [[debút]] yn in [[Formule 1]] wedstriid. * [[11 septimber|11]] - De [[Sweedske parlemintsferkiezings (2022)|parlemintsferkiezings]] yn [[Sweden]] wurde nipt wûn troch de [[rjochts (polityk)|rjochtse]] [[opposysje (polityk)|opposysje]], mei 176 sitten tsjin 173. De [[sosjalisme|sosjaal-demokratyske]] [[premier]] [[Magdalena Andersson]] treedt ôf. * 11 - De [[Belgje|Belgyske]] [[hurdfytser]] [[Remco Evenepoel]] wint de [[Omgong fan Spanje]] 2022 * [[12 septimber|12]] - Der brekke [[Armeensk-Azerbeidzjaanske skermutselings (septimber 2022)|nije skermutselings]] út tusken [[Armeenje]] en [[Azerbeidzjan]], nei't Armeenske stellings troch Azerbeidzjaanske troepen oanfallen binne. De folgjende dagen komme mear as 100 Armeenske en 71 Azerbeidzjaanske [[soldaten]] by de gefjochten om. * [[14 septimber|14]]-[[16 septimber|16]] - By [[Kirgizysk-Tadzjykske skermutselings (2022)|skermutselings oan 'e grins]] fan [[Kirgyzje]] en [[Tadzjikistan]] komme 41 Tadzjykske en 59 Kirgizyske [[soldaten]] om. * [[18 septimber|18]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Fiona|Fiona]] rjochtet grutte skea oan op [[Porto Riko]] en feroarsaket dêr de [[dea]] fan 25 [[persoan]]en. Ek de [[Turks- en Kaikoseilannen]], dy't in [[oerseeske gebietsdielen fan it Feriene Keninkryk|Britsk oerseesk territoarium]] foarmje, wurde swier troffen. * [[19 septimber|19]] - Yn [[Londen]] is de steatsbegraffenis fan de Britske [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Keninginne Elizabeth II]] mei in tsjinst yn [[Westminster Abbey]] en de bysetting yn [[St George's Chapel]] by it [[Kastiel fan Windsor]]. * [[21 septimber|21]] - Nei in grut tsjinoffinsyf fan 'e [[Oekraïne]] yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrby't gâns beset gebiet beëasten [[Charkov]] befrijd is, ropt [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] yn [[Ruslân]] foar in part de [[mobilisaasje]] út om 300.000 manlju ûnder de wapens te krijen sadat de Oekraynske opmars tsjinkeard wurde kin. Syn ôfkundiging liedt ta in grutte eksodus fan jonge Russyske manlju út Ruslân nei de buorlannen, út eangst om nei it front stjoerd te wurden. * [[25 septimber|25]] - By [[Italjaanske parlemintsferkiezings (2022)|parlemintsferkiezings]] yn [[Itaalje]] winne de [[rjochts (polityk)|rjochtse]] [[politike partij|partijen]]. Fan gefolgen wurdt [[Giorgia Meloni]], de liedster fan 'e partij [[Bruorren fan Itaalje]], de earste [[frou]]like [[premier]] fan it lân. * [[26 septimber|26]] - De [[Double Asteroid Redirection Test|DART]]-[[romtesonde]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] wurdt te pletter flein tsjin 'e [[asteroïde]] [[Dimorphos]] oan, by de earste test fan in potinsjele [[planetêr]]e ferdigening fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] tsjin [[asteroïde-ynslach|asteroïde-ynslaggen]]. * [[23 septimber|23]]-[[27 septimber|27]] - [[Ruslân]] organisearret [[skynreferinda oer de anneksaasje troch Ruslân fan 'e eastlike en súdlike Oekraïne|skynreferinda]] yn fjouwer [[oblast|provinsje]]s fan 'e [[Oekraïne]] oer [[anneksaasje]] fan dy gebieten troch Ruslân. It giet om 'e [[Folksrepublyk Lûhansk]] en de [[Folksrepublyk Donjetsk]] (twa selsútroppen steaten sûnder ynternasjonale erkenning) en om twa oare besette gebieten, [[Zaporizja (oblast)|Zaporizja]] en [[Cherson (oblast)|Cherson]]. Ynternasjonaal wurdt dizze gong fan saken skerp feroardiele en beskôge as in panykgreep fan 'e Russyske [[diktator]] [[Vladimir Pûtin]]. * [[27 septimber|27]] - [[Kuba]] fiert it [[homohoulik]] yn. * [[28 septimber|28]] - De [[orkaan]] [[Orkaan Ian|Ian]] komt oan lân oan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Floarida]] om dêrnei dwers oer it [[Floarida-skiereilân]] te razen, fan 'e [[Golf fan Meksiko]] nei de [[Atlantyske Oseaan]]. Dêrby wurdt katostrofale skea oanrjochte en komme teminsten 105 minsken om. * [[30 septimber|30]] - [[Presidint]] [[Vladimir Pûtin]] formalisearret de [[anneksaasje fan de eastlike en súdlike Oekraïne|yllegale anneksaasje]] troch [[Ruslân]] fan 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] gebietsdielen [[Lûhansk (oblast)|Lûhansk]], [[Donjetsk (oblast)|Donjetsk]], [[Zaporizja (oblast)|Zaporizja]] en [[Cherson (oblast)|Cherson]]. Dat giet folslein tsjin it [[ynternasjonaal rjocht]] yn, en wurdt troch oare lannen net erkend. * 30 - By [[steatsgreep yn Boerkina Faso (septimber 2022)|in nije steatsgreep]] yn [[Boerkina Faso]], de twadde fan it jier, wurdt de regearjende [[militêr]]e [[gûnta]] ôfset troch in groep [[ofsier]]en û.l.f. [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Ibarhim Traore]]. ;oktober * [[1 oktober|1]] - Yn 'e [[stêd]] [[Malang]] yn [[Yndoneezje]] komme 131 [[minske]]n om en reitsje 323 oaren [[ferwûne]] by de [[Kanjuruhan-stadionramp]]. Dat bart as nei in ferlerne [[fuotbal]]wedstryd [[breinroer]]e fuotbalsupporters it fjild op streame om ferhaal te heljen by de eigen fuotbalploech en de [[plysje]] reägearret troch [[triengas]]granaten ôf te sjitten. Dat jout oanlieding ta in stoarmrin om út it [[stadion]] te kommen, wêrby't tsientallen minsken ûnder de foet rûn wurde. * [[1 oktober|1]] - Yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] lije de [[Ruslân|Russen]] in gefoelige nederlaach as it [[Oekraïne|Oekraynske]] leger de [[strategy]]sk wichtige stêd [[Lyman (Oekraïne)|Lyman]], yn 'e [[provinsje]] [[Donjetsk (oblast)|Donjetsk]], befrijt. * [[5 oktober|5]] - De [[OPEC]] komt oerien om 2 miljoen fetten [[ierdoalje]] deis minder te produsearjen, om sa de priis fan oalje heech te hâlden. Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurdt dat ynterpretearre as in dolkstjit yn 'e rêch troch [[Saûdy-Araabje]]. Dat lân hjit in Amerikaanske bûnsgenoat te wêzen, mar stelt him hjirmei dúdlik oan 'e kant fan [[Ruslân]] op, mei't fral de Russen baat hawwe by in hege oaljepriis. Ien en oar liedt ta in [[diplomatike]] krisis yn 'e relaasjes tusken de Feriene Steaten en Saûdy-Araabje. * [[8 oktober|8]] - De [[Krimbrêge]], dy't it [[fêstelân]] fan [[Ruslân]] ferbynt mei de yllegaal [[anneksearre]] [[Krim]], eins in diel fan 'e [[Oekraïne]], rekket swier skansearre by in [[eksploazje]]. Hoewol't it Oekraynske regear der gjin útlittings oer docht, wurdt der algemien fan útgien dat de Oekraïners efter de [[sabotaazje]]die sitte, mei't de Krimbrêge in [[symboal]] fan 'e [[Russyske anneksaasje fan de Krim|Russyske besetting fan 'e Krim]] is. Twa dagen letter fiert Ruslân by wize fan ferjilding [[raket]]besjittings út fan Oekraynske stêden en [[enerzjysintrale]]s. *[[20 oktober|20]] - [[Liz Truss]] (lieder fan de [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]]) giet al nei 45 dagen ôf as [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]], mar hâldt dat amt oant in nije lieder keazen is.<ref>[https://nos.nl/artikel/2449116-britse-premier-truss-treedt-af-na-wekenlange-kritiek-op-beleid {{nl}} NOS, 20-10-2022, Britse premier Truss treedt af na wekenlange kritiek op beleid]</ref> * [[21 oktober|21]] - Yn de iere moarn komme snelboat ''[[Tiger (skip út 2002)|Tiger]]'' fan [[Rederij Doeksen]] en de [[wettertaksy]] ''Stormloper'' fan rederij De Bazuin yn it [[Skûtegat]] mei-inoar yn oanfarring.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1173281/twa-deaden-by-oanfarring-op-waadsee-noch-twa-fermisten Omrop Fryslân, 21-10-2022, Twa deaden by oanfarring op Waadsee, noch twa fermisten]</ref> * [[23 oktober|23]] - De [[Sina|Sineeske]] lieder [[Xi Jinping]] wurdt foar in trêde termyn beneamd as [[siktaris-generaal]] fan 'e [[Sineeske Kommunistyske Partij]] (en dêrmei as hearsker oer de Folksrepublyk Sina). Hy is sûnt de [[dea]] fan [[Mao Zedong]] de earste persoan yn dy funksje dy't net nei twa terminen romte makket foar in opfolger. * [[29 oktober|29]] - Yn it [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] [[Seoel]] [[Halloweenferdrukking fan Seoel|komme mear as 150 minsken om it libben]] troch de ekstreme drokte, by in [[Halloween]]feest yn in útgeansgebiet.<ref>[https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/buitenland/artikel/5343299/seoul-halloween-parade-doden-en-gewonden-verdrukking-nationale rtlnieuws 30-10-2022 Periode van nationale rouw in Zuid-Korea na drama bij halloweenfestiviteiten]</ref> ;novimber * [[1 novimber|1]] - In [[Israel]] wurde de ferkiezings foar de [[Knesset]] wûn troch it rjochtse blok fan [[Benjamin Netanyahu]] syn [[Likûdblok]]. * [[6 novimber|6]]-[[18 novimber|18]] - Yn [[Sjarm el-Sjeich]], yn [[Egypte]], wurdt de [[Klimaatferoaringkonferinsje fan 'e Feriene Naasjes (2022)]] holden. * [[8 novimber|8]] - By de [[Amerikaanske ferkiezings (2022)|midtermynsferkiezings]] yn 'e [[Feriene Steaten]] bliuwt de ferwachte "reade weach" fan oerwinnings foar de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] (wêrfan't read de partijkleur is) út. De [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokraten]] witte de kontrôle oer de [[Amerikaanske Senaat]] te behâlden, wylst de Republikeinen mei de hakken oer de sleat de mearderheid yn it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] bemachtigje. Op steatsnivo witte de Demokraten boppedat oansjenlike winst te boeken yn steaten as [[Michigan]], [[Minnesota]] en [[Pennsylvania]]. Oanhingers fan 'e eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]], dy't noch altyd wegerje de útslach fan 'e [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)]] te erkennen, wurde op in protte plakken ferslein, wêrûnder yn [[Arizona]], [[Georgia]] en [[Nij-Hampshire]]. * [[11 novimber|11]] - Yn 'e [[Russysk-Oekraynske Oarloch]] befrijt it [[Oekraïne|Oekraynske]] leger [[Cherson]], de iennichste provinsjehaadstêd dy't de [[Ruslân|Russen]] sûnt it begjin 'e ynvaazje yn [[febrewaris]] fan dit jier witten hawwe te feroverjen. * [[15 novimber|15]] - De [[wrâldbefolking]] berikt it oantal fan 8 miljard. * [[17 novimber|17]] - Yn it sûnt [[2019]] rinnende [[proses (rjochtsaak)|proses]] tsjin [[Igor Girkin]], [[Sergej Dûbinskij]], [[Oleg Pûlatov]] en [[Leonid Chartsjenko]], dy't fertocht wurde fan ferantwurdlikheid foar it delheljen fan [[Malaysia Airlines-flecht 17]] boppe de eastlike [[Oekraïne]] yn [[2014]], docht de [[rjochter]] [[fûnis|útspraak]]. Girkin, Dûblinski en Chartsjenko wurde skuldich befûn oan [[massamoard]] en [[by ferstek]] feroardiele ta [[libbenslange finzenisstraf]]. Pûlatov wurdt [[frijspraak|frijsprutsen]]. * [[20 novimber|20]]-[[18 desimber]] - It [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|WK fuotbal 2022]] wurdt holden yn [[Katar]]. * [[21 novimber|21]] - It [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilân [[Java (eilân)|Java]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] mei in krêft fan 5,6 op 'e [[skaal fan Richter]]. Mear as 50 minsken komme dêrby om it libben. * [[25 novimber|25]] - Op it [[Itaalje|Italjaanske]] eilân [[Ischia (eilân)|Ischia]] hat in [[ierdferskowing]] plak, ferskate minsken komme om it libben. * [[27 novimber|27]] - Yn ferskate stêden yn [[Sina]] brekke [[COVID-19-protesten yn Sina (2022)|protesten]] út tsjin 'e strange anty-[[COVID-19|koroana]]maatregels dy't yn it lân noch altyd fan krêft binne. ;desimber * [[2 desimber|2]] - De [[Jeropeeske Uny]], de [[G7]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] stelle mei-inoar in boppepriis yn fan [[$]]60 it fet [[ierdoalje|rouwe oalje]] út [[Ruslân]]. Dat dogge se om foar te kommen dat Ruslân profitearje sil fan [[Russysk-Oekraynske Oarloch|syn agresje]] tsjin 'e [[Oekraïne]] en de wrâldwide enerzjykrisis dy't dêr it gefolch fan is. * [[7 desimber|7]] - De [[Perû]]viaanske presidint [[Pedro Castillo]] besiket it [[parlemint]] te ûntbinen om syn ôfsetting foar kommen, mar dat wurket averjochts en is foar it troch de [[opposysje (polityk)|opposysje]] behearske parlemint krekt oanlieding om him daliks ôf te setten. Hy wurdt neitiid [[arrestearre]] foar it besykjen fan in [[steatsgreep]]. * [[7 desimber|7]] - Nei [[COVID-19-protesten yn Sina (2022)|oanhâldende protesten]] fersoepelet it regear fan [[Sina]] de anty-[[COVID-19|koroana]]maatregels yn it lân. * [[14 desimber|14]] - De earste [[Maratonriden|maraton]] op [[natueriis]] fan it seizoen wurd feriden op de iisbaan fan [[Burgum]]. It wie foar it earst dat de earste maraton op natueriis yn Fryslân feriden wurde koe.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1181264/iisbaan-burgum-organisearret-de-earste-maraton-op-natueriis Omrop Fryslân, 14-12-2022, IIsbaan Burgum organisearret de earste maraton op natueriis]</ref> * [[21 desimber|21]]-[[26 desimber|26]] - In [[sniestoarm]], bekend ûnder de ûnoffisjele namme [[Winterstoarm Elliott]], teheisteret it noarden en noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it súdeasten fan [[Kanada]]. Fral de stêd [[Buffalo (New York)|Buffalo]] en omkriten, yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[New York (stêd)|New York]], wurde swier troffen, mei op plakken 203&nbsp;[[sintimeter|sm]] [[snie]]. Dêr allinnich al falle 39 deaden. Yn totaal komme 91 minsken om. * [[29 desimber|29]] - [[Benjamin Netanyahu]] wurdt de nije premier fan [[Israel]]. * [[31 desimber|31]] - [[Guerrero]] fiert it [[homohoulik]] yn. Dat wie de lêste steat fan [[Meksiko]] dy't dat noch net dien hie; [[trouwen]] is foar [[homo's]] en [[lesbiënne]]s sadwaande fan no ôf oan legaal yn hiel it lân. * [[31 desimber|31]] - Yn [[Rome]] komt [[paus]] [[Benedictus XVI]] yn 'e âldens fan 95 jier te [[ferstjerren]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - [[Eric Walter Elst]], Belgyske astronoom (* [[1936]]) * [[4 jannewaris|4]] - [[Henny Orri]], Nederlânsk aktrise (* [[1925]]) * [[9 jannewaris|9]] - [[Bob Saget]], Amerikaansk komyk, akteur en presintator (* [[1956]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Nils Århammar]], Sweedsk taalkundige, spesjalisearre yn it [[Noardfrysk]] (* [[1931]]) * [[15 jannewaris|15]] - [[Frank Leyendekker]], Frysk-Amerikaansk boer en hynsteman (* [[1928]]) * 15 - [[Candy Manson]], Amerikaansk pornoaktrise (* [[1983]]) * [[20 jannewaris|20]] - [[Meat Loaf]] (Marvin Lee Aday), Amerikaansk sjonger (* [[1947]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Jean-Claude Mézières]], Frânsk auteur (* [[1938]]) * [[25 jannewaris|25]] - [[Gert Schutte]], Nederlânsk politikus (* [[1939]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Klaas Tuinstra]], Frysk politikus (* [[1945]]) * [[9 febrewaris|9]] - [[Sebastian Bieniek]], Dútsk keunstner (* [[1975]]) * [[19 febrewaris|19]] - [[Kakuichi Mimura]], Japansk fuotballer (* [[1931]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Sheila Benson]], Amerikaansk filmkritika (* [[1930]]) ;maart * [[17 maart|17]] - [[Gerrit Noordzij]], Nederlânsk typograaf en letterûntwerper (* [[1931]]) * [[20 maart|20]] - [[Piet Paulusma]], Frysk waarman (* [[1956]]) * [[25 maart|25]] - [[Taylor Hawkins]], Amerikaansk drummer (* [[1972]]) ;april * [[3 april|3]] - [[Geert Eijgelaar]], Nederlânsk politikus (* [[1927]]) * [[14 april|14]] - [[Alex Brenninkmeijer]], Nederlânsk jurist en Nasjonale Ombudsman (* [[1951]]) * [[18 april|18]] - [[Harrison Birtwistle]], Ingelsk Komponist (* [[1934]]) * [[22 april|22]] - [[Jan Rot (sjonger)|Jan Rot]], Nederlânsk sjonger en lietsjeskriuwer (* [[1957]]) * [[25 april|25]] - [[Henny Vrienten]], Nederlânsk sjonger (* [[1948]]) * [[28 april|28]] - [[Leo Beerendonk]], Nederlânsk fuotballer (* [[1938]]) * 28 - [[Juan Diego (acteur)|Juan Diego]], Spaansk akteur (* [[1942]]) * [[30 april|30]] - [[Mino Raiola]], Italjaansk-Nederlânsk fuotbalmakelder (* [[1967]]) ;maaie * [[1 maaie|1]] - [[Ric Parnell]], Ingelsk drummer (* [[1951]]) * [[4 maaie|4]] - [[Harm Ottenbros]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1943]]) * 4 - [[Sis van Rossem]], Nederlânsk keunsthistoarikus (* [[1945]]) * [[9 maaie|9]] - [[Jody Lukoki]], Kongoleesk-Nederlânsk fuotballer (* [[1992]]) * [[10 maaie|10]] - [[Trevor Strnad]], Amerikaansk sjonger (* [[1981]]) * [[11 maaie|11]] - [[Henk Groot]] Nederlânsk fuotballer (* [[1938]]) * [[11 maaie|11]] - [[Jeroen Brouwers]], Nederlânske skriuwer (* [[1940]]) * [[13 maaie|13]] - [[Khalifa bin Zayed Al Nahayan]], [[Feriene Arabyske Emiraten|Arabysk]] presidint en Emir fan Abu Dhabi (* [[1948]]) * [[15 maaie|15]] - [[Mient Jan Faber]], Nederlânske wiskundige en fredesaktivist (* [[1940]]) * [[16 maaie|16]] - [[Logan Long]], Amerikaansk pornoakteur (* [[1988]]) * [[17 maaie|17]] - [[Vangelis]], Gryksk muzikant en komponist (* [[1943]]) * [[21 maaie|21]] - [[Colin Cantwell]], Amerikaansk keunstner en animator (* [[1932]]) * [[23 maaie|23]] - [[Eric Schneider]], Nederlânsk akteur en skriuwer (* [[1934]]) * [[25 maaie|25]] - [[Wies van Dongen (1931)|Wies van Dongen]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1931]]) * 25 - [[Gijs de Lange]], Nederlansk akteur (* [[1956]]) * [[26 maaie|26]] - [[Andrew Fletcher]], Britsk bassist en sjonger (* [[1961]]) * 26 - [[Willibrord Frequin]], Nederlânsk sjoernalist en programmamaker (* [[1941]]) * 26 - [[Alan White (drummer)|Alan White]], Ingelsk drummer (* [[1949]]) * [[27 maaie|27]] - [[Joop Mink]], Frysk skûtsjekipper (* [[1935]]) * [[28 maaie|28]] - [[Bujar Nishani]], Albaansk presidint (* [[1966]]) * [[29 maaie|29]] - [[Ronnie Hawkins]], Amerikaansk sjonger (* [[1935]]) ;juny * [[5 juny|5]] - [[Alec John Such]], Amerikaansk bassist (* [[1951]]) * [[7 juny|7]] - [[Hans Brian]], Nederlânsk sportkommentator en rugbybûnscoach (* [[1940]]) * [[8 juny|8]] - [[Julio Jiménez]], Spaansk hurdfytser (* [[1934]]) * [[11 juny|11]] - [[Ebeltje Boekema-Hut]], Aldste frou fan Nederlân (* [[1911]]) * [[13 juny|13]] - [[Philip Baker Hall]], Amerikaansk akteur (* [[1931]]) * [[13 juny|13]] - [[Henri Garcin]], Nederlânsk akteur (* [[1928]]) * [[17 juny|17]] - [[Jean-Louis Trintignant]], Frânsk akteur (* [[1930]]) * [[19 juny|19]] - [[Wim Dik]], Nederlânsk bestjoerder (* [[1939]]) * [[22 juny|22]] - [[Jonny Nilsson]], Sweedsk reedrider (* [[1943]]) * [[23 juny|23]] - [[Stien Baas-Kaiser]], Nederlânsk hurdrydster (* [[1938]]) ;july * [[3 july|3]] - [[Remco Campert]], Nederlânsk skriuwer en dichter (* [[1929]]) * [[5 july|5]] - [[Manny Charlton]], Skotsk gitarist (* [[1941]]) * [[6 july|6]] - [[Wim Quist]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1930]]) * [[6 july|6]] - [[Nop de Graaf]], Mei-grûnlizzer Kameleondoarp Terherne (* [[1956]]) * [[8 july|8]] - [[Shinzo Abe]], Japansk premier (* [[1954]]) * 8 - [[Tony Sirico]], Amerikaansk akteur (* [[1942]]) * 8 - [[José Eduardo dos Santos]], Angoleesk presedint (* [[1942]]) * 8 - [[Luis Echeverría]], Meksikaansk presedint (* [[1922]]) * 8 - [[Gregory Itzin]], Amerikaansk akteur (* [[1948]]) * [[9 july|9]] - [[Gerrit Hensens]], Nederlânsk politikus (* [[1930]]) * [[11 july|11]] - [[Monty Norman]] Britsk filmmuzykkomponist (* [[1928]]) * [[14 july|14]] - [[Pleun Strik]], Nederlânsk fuotballer (* [[1944]]) * 14 - [[Jürgen Heinsch]], Dútsk fuotballer (* [[1940]]) * [[20 july|20]] - [[Cas Enklaar]], Nederlânsk akteur (* [[1943]]) * [[23 july|23]] - [[Rinus Ferdinandusse]], Nederlânsk skriuwer (* [[1931]]) * [[24 july|24]] - [[Win Remmerswaal]], Nederlânsk honkballer (* [[1954]]) * [[26 july|26]] - [[Felix Thijssen]], Nederlânsk skriuwer (* [[1933]]) * [[28 july|28]] - [[Leontien Ceulemans]], Nederlânsk aktrise en presintatrise (* [[1952]]) * [[29 july|29]] - [[Janine van Wely]], Nederlânsk aktrise en kabaretiêre (* [[1937]]) * [[30 july|30]] - [[Jean Bobet]], Frânsk hurdfytser (* [[1930]]) * [[31 july|31]] - [[Bill Russell]], Amerikaansk basketballer (* [[1934]]) * 31 - [[Ayman al-Zawahiri]], Egyptysk terrorist (* [[1951]]) ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Ton Frinking]], Nederlânsk politikus (* [[1931]]) * [[5 augustus|5]] - [[Judith Durham]], Australysk sjongeres (* [[1943]]) * 5 - [[Clu Gulager]], Amerikaansk akteur (* [[1928]]) * [[8 augustus|8]] - [[Lamont Dozier]], Amerikaansk lietsjeskriuwer (* [[1941]]) * 8 - [[Olivia Newton-John]], Britsk-Australysk aktrise en sjongeres (* [[1948]]) * [[9 augustus|9]] - [[Raymond Briggs]], Ingelsk berneboeksrkiuwer (* [[1934]]) * 9 - [[Nicholas Evans]], Ingelsk skriuwer (* [[1950]]) * [[12 augustus|12]] - [[Anne Heche]], Amerikaanske aktrise (* [[1969]]) * 12 - [[Wolfgang Petersen]], Eastfrysk filmregisseur en filmprodusint (* [[1941]]) * [[13 augustus|13]] - [[Denise Dowse]], Amerikaanske aktrise (* [[1958]]) * [[16 augustus|16]] - [[Joseph Delaney]], Ingelsk skriuwer (* [[1945]]) * [[18 augustus|18]] - [[Josephine Tewson]], Ingelsk aktrise (* [[1931]]) * [[20 augustus|20]] - [[Bram Peper]], Nederlânsk politikus (* [[1940]]) * [[22 augustus|22]] - [[Jerry Allison]], Amerikaansk drummer (* [[1939]]) * [[25 augustus|25]] - [[Herman Vanspringel]] Belgysk hurdfytser (* [[1943]]) * [[30 augustus|30]] - [[Michail Gorbatsjov]], Russysk politikus en lieder fan 'e [[Sovjet-Uny]] (* [[1931]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[Peter Straub]], Amerikaansk skriuwer (* [[1943]]) * [[5 septimber|5]] - [[Lars Vogt]], Dútsk pianist en dirigint (* [[1970]]) * [[7 septimber|7]] - [[Piet Schrijvers]] Nederlânsk fuotballer (* [[1946]]) * [[8 septimber|8]] - Keninginne [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk]] (* [[1926]]) * [[11 septimber|11]] - [[Willem Hageman]], Nederlânsk ballonfeartpionier (* [[1946]]) * [[19 septimber|19]] - [[Paul Grijpma]], Nederlânsk sjoernalist en akteur (* [[1948]]) * [[22 septimber|22]] - [[Hilary Mantel]], Ingelsk skriuwster (* [[1952]]) * [[23 septimber|23]] - [[Jaak Dreesen]], Flaamsk skriuwer en sjoernalist (* [[1934]]) * [[28 septimber|28]] - [[Jentsje Popma]], Frysk byldzjend keunstner (* [[1921]]) * 28 - [[Coolio]], Amerikaansk rapper (* [[1963]]) ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Léonie Sazias]], Nederlânsk presintatrise, keunstneresse en politika (* [[1957]]) * [[8 oktober|8]] - [[Meike de Vlas]], Frysk roeister (* [[1942]]) * 8 - [[Gerben Karstens]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1942]]) * [[9 oktober|9]] - [[Eileen Ryan]], Amerikaansk aktrise (* [[1927]]) * 9 - [[Cees Lute]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1941]]) * [[10 oktober|10]] - [[Anita Kerr]], Amerikaansk muzikante (* [[1927]]) * [[11 oktober|11]] - [[Angela Lansbury]], Ingelsk aktrise (* [[1925]]) * 11 - [[Victor Steeman]], Nederlânsk motorkoereur (* [[2000]]) * [[13 oktober|13]] - [[James McDivitt]], Amerikaansk romtefarder (* [[1929]]) * [[14 oktober|14]] - [[Robbie Coltrane]], Skotsk akteur (* [[1950]]) * 14 - [[Jurrit Visser]], Frysk boargemaster (* [[1952]]) * [[16 oktober|16]] - [[Lodewijk van den Berg]], Nederlânsk-Amerikaansk romtefarder (* [[1932]]) * [[18 oktober|18]] - [[Ole Ellefsæter]], Noarsk skyrinner (* [[1939]]) * [[22 oktober|22]] - [[John Lilipaly]], Nederlânsk politikus (* [[1943]]) * 22 - [[Dietrich Mateschitz]], Eastenryksk ûndernimmer (* [[1944]]) * [[24 oktober|24]] - [[Leslie Jordan]], Amerikaansk akteur (* [[1955]]) * [[26 oktober|26]] - [[Hans Galjaard]], Nederlânsk heechlearaar humane genetika (* [[1935]]) * [[27 oktober|27]] - [[Rob Herwig]], Nederlânsk publisist (* [[1935]]) * [[28 oktober|28]] - [[Jerry Lee Lewis]], Amerikaansk muzikant (* [[1935]]) * [[29 oktober|29]] - [[Hugo Camps]], Flaamsk skriuwer en sjoernalist (* [[1943]]) ;novimber * [[5 novimber|5]] - [[Hein van Nievelt]], Nederlânske omropper, presintator, redakteur en regisseur (* [[1942]]) * 5 - [[Aaron Carter]], Amerikaansk sjonger (* [[1987]]) * [[8 novimber|8]] - [[Pierre Kartner]], Nederlânsk sjonger (* [[1935]]) * 8 - [[Dan McCafferty]], Skotsk sjonger (* [[1946]]) * [[10 novimber|10]] - [[Chris Koerts]], Nederlânsk gitarist (* [[1947]]) * [[11 novimber|11]] - [[Keith Levene]], Ingelsk gitarist (* [[1957]]) * [[12 novimber|12]] - [[Cor van der Gijp]], Nederlânsk fuotballer (* [[1931]]) * [[13 novimber|13]] - [[Rudi Hemmes]], Nederlânsk fersetsstrider en kommandant fan de loftmacht (* [[1923]]) * [[15 novimber|15]] - [[Leen Droppert]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1930]]) * [[16 novimber|16]] - [[Nicki Aycox]], Amerikaansk aktrise (* [[1975]]) * [[17 novimber|17]] - [[Piet Buijnsters]], Nederlânsk heechlearaar en boekhistoarikus (* [[1933]]) * [[19 novimber|19]] - [[Greg Bear]], Amerikaansk skriuwer (* [[1951]]) * [[25 novimber|25]] - [[Irene Cara]], Amerikaansk aktrise en sjongeres (* [[1959]]) * [[26 novimber|26]] - [[Henrie Adams]], Nederlânsk dirigint (* [[1959]]) * [[27 novimber|27]] - [[Wim Cornelis (hockey)|Wim Cornelis]], Nederlânsk sportbestjoerder (* [[1938]]) * [[28 novimber|28]] - [[Clarence Gilyard jr.]], Amerikaansk akteur (* [[1955]]) * [[27 novimber|27]] - [[Klaas Werumeus Buning]], Frysk byldzjend keunstner (* [[1955]]) * [[30 novimber|30]] - [[Jiang Zemin]], [[Sina|Sineesk]] presidint (* [[1926]]) * 30 - [[Christine McVie]], Ingelsk sjongeres en toetsenist (* [[1943]]) ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Ercole Baldini]], Italjaansk hurdfytser (* [[1933]]) * [[2 desimber|2]] - [[Floris Maljers]], Nederlânsk bestjoerder (* [[1933]]) * [[4 desimber|4]] - [[Nick Bollettieri]], Amerikaansk trainer (* [[1931]]) * 4 - [[Patrick Tambay]], Frânsk Formule 1 koereur (* [[1949]]) * [[5 desimber|5]] - [[Kirstie Alley]], Amerikaansk aktrise (* [[1951]]) * [[7 desimber|7]] - [[Johan de Jong (fûgelkenner)|Johan de Jong]], Frysk amateur-ornitolooch (* [[1941]]) * [[11 desimber|11]] - [[Joke Folmer]], Nederlânsk fersetsstrider (* [[1923]]) * [[14 desimber|14]] - [[Jacob Luitjens]], Nederlânske kollaborateur yn de Twadde Wrâldoarloch en heechlearaar (* [[1919]]) * 14 - [[Han Peekel]], Nederlânsk programmamakker (* [[1947]]) * [[15 desimber|15]] - [[Joop Dikmans]], Nederlânsk akteur (* [[1930]]) * 15 - [[Karel van Eerd]], Nederlânsk ûndernimmer (* [[1938]]) * [[18 desimber|18]] - [[Greetje den Ouden-Dekkers]], Nederlânsk politikus (* [[1940]]) * [[22 desimber|22]] - [[Anton Tkáč]], Slowaaks baanhurdfytser (* [[1951]]) * [[23 desimber|23]] - [[Maxi Jazz]], Britsk muzikant (* [[1957]]) * [[24 desimber|24]] - [[Vittorio Adorni]] Italjaansk hurdfytser (* [[1937]]) * [[25 desimber|25]] - [[John Leddy]], Nederlânsk akteur (* [[1930]]) * [[29 desimber|29]] - [[Willem de Ridder]], Nederlânsk keunstner (* [[1939]]) * 29 - [[Pelé]], Brazyljaansk fuotballer (* [[1940]]) * 29 - [[Vivienne Westwood]], Britsk moadeûntwerpster (* [[1941]]) * 29 - [[Baukje Wytsma]], Frysk skriuwster en sjoernaliste (* [[1946]]) * 29 - [[Margriet Eshuijs]], Nederlânsk sjongeres (* [[1952]]) * [[31 desimber|31]] - Paus [[Benedictus XVI]] (* [[1927]]) * 31 - [[Anita Pointer]], Amerikaansk sjongeres (* [[1948]]) ===Bisten=== * [[14 augustus]] - ''Freya'', In yn 'e [[Noardsee]] omswalkjende [[Walrus]].<ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1163919/omswalkjende-walrus-freya-deamakke-yn-noarwegen Omrop Fryslân, 14-8-2022, Omswalkjende walrus Freya deamakke yn Noarwegen]</ref> * Desimber - Salinero, In dressuerhynder dat mei amazône [[Anky van Grunsven]] goud wûn op de [[Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 2004|Olympyske Simmerspullen fan 2004]] en [[Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 2008|2008]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2455380-van-grunsven-meldt-overlijden-gouden-paard-salinero-mijn-hart-is-gebroken NOS, 16-12-2022, Van Grunsven meldt overlijden gouden paard Salinero: 'Mijn hart is gebroken']</ref> (* [[1994]]) ==Films== * ''[[Black Adam (film)|Black Adam]]'' * ''[[Death on the Nile (film út 2022)|Death on the Nile]]'' * ''[[Doctor Strange in the Multiverse of Madness]]'' * ''[[Jurassic World: Dominion]]'' * ''[[Marry Me (film út 2022)|Marry Me]]'' * ''[[Memory (film út 2022)|Memory]]'' * ''[[Minions: The Rise of Gru]]'' * ''[[Post Modern Minion]]'' * ''[[Shotgun Wedding (film út 2022)|Shotgun Wedding]]'' ==Literatuer== ;romans * [[Anne Bishop]], ''[[Crowbones]]'' * [[Patricia Briggs]], ''[[Soul Taken]]'' ;ferhalebondels * [[Jim Butcher]] en [[Kerrie L. Hughes]] (red.), ''[[Heroic Hearts]]'' ;koarte ferhalen * [[Anne Bishop]], ''[[The Dark Ship]]'' * [[Patricia Briggs]], ''[[Dating Terrors]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Andor (tillefyzjesearje)|Andor]]'' * ''[[Obi-Wan Kenobi (tillefyzjesearje)|Obi-Wan Kenobi]]'' * ''[[Star Trek: Strange New Worlds]]'' * ''[[Star Wars: Galactic Pals]]'' * ''[[Star Wars: Tales of the Jedi]]'' ==Muzyk== ;singles *[[Megan Moroney]], ''[[Tennessee Orange]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2022| ]] [[Kategory:21e iuw]] hecac667o3viih3heh4pm10hwoqfuw4 0 148593 1229231 1228565 2026-05-03T09:24:41Z RomkeHoekstra 10582 Skaai Eutriorchis, 1 soarte: Madagaskarslange-earn(''Eutriorchis astur'') út de list ferwidere. Heart by de ûnderfamylje Circaetinae. 1229231 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk|ôfbylding=Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|takson9=[[skift]]:|namme13=[[gieren fan de Alde Wrâld]] 2 (''Aegypiinae'')|takson13=[[ûnderfamylje]]:|namme12=[[gieren fan de Alde Wrâld]] 1 (''Gypaetinae'')|takson12=[[ûnderfamylje]]:|namme11=[[haukfûgels]] (''Accipitridae'')|takson11=[[famylje]]:|namme9=[[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')|namme8=[[bitterfûgels]] (''Afroaves'')|ôfbyldingsbreedte=|takson8=''rangleas'':|namme7=[[nije fûgels]] (''Neoaves'')|takson7=[[boppeskift]]:|namme5=[[fûgels]] (''Aves'')|takson5=[[klasse (taksonomy)|klasse]]:|namme1=|takson1=|ôfbyldingstekst=[[lammegier]] (''Gypaetus barbatus'')|beskriuwer, jier=}} [[Ofbyld:Gyps_rueppellii_-Nairobi_National_Park,_Kenya-8-4c.jpg|thumb|265x265px|sparwergier (''Gyps rueppellii'')]] De '''gieren fan de Alde Wrâld''' foarmje twa [[Ûnderfamylje|ûnderfamyljes]] fan [[rôffûgels]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Se binne fûgels fan Súd-Jeropa, Súd-Aazje en Afrika. De [[gieren fan de Nije Wrâld]] hearre net ta de [[famylje]] fan de [[haukfûgels]] en foarmje in aparte famylje (''Cathartidae'') yn it skift fan de [[rôffûgels]] of [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De gieren binne iesiters en fuorje harren mei karkassen fan deade dieren. Folle gieren hawwe in keale of heal keale kop mei in pear fearren of allinnich in bytsje dûns. Dêrmei kinne se makliker de waarmte fan harren kop regelje. == Taksonomy == De twa ûnderfamyljes fan de gieren fan de Alde Wrâld binne net nau besibbe mei-inoar. De fûgels fan de iene ûnderfamylje, dy ‘t fan de ''Gypaetinae'', binne besibbe mei de [[huningfalken]] (''Perninae''); de fûgels fan de oare ûnderfamylje, dy fan de ''Aegypiinae'', binne nauwer besibbe mei de [[earnen]] (''[[Aquilinae]]''). De posysje fan it skaai ''Eutriorchis'' binnen de ''Gypaetinae'' is net alhiel wis. * '''Gieren fan de Alde Wrâld''', 2 ûnderfamyljes: * '''''Underfamylje''''': ''Gypaetinae'': ** ''Skaai'': ''[[Gypohierax]]'', 1 soarte: *** [[palmgier]] (''Gypohierax angolensis'') ** ''Skaai'': ''[[Gypaetus]]'', 1 soarte: *** [[lammegier]] (''Gypaetus barbatus'') ** ''Skaai'': ''[[Neophron]]'', 1 soarte: *** [[iesgier]] (''Neophron percnopterus'') * '''''Underfamylje''''': ''Aegypiinae'': ** ''Skaai'': ''[[Necrosyrtes]]'', 1 soarte: *** [[kapgier]] (''Necrosyrtes monachus'') ** ''Skaai'': ''[[Gyps]]'', 8 soarten: *** [[wytrêchgier]] (''Gyps africanus'') *** [[Bingaalske gier]] (''Gyps bengalensis'') *** [[Yndyske gier]] (''Gyps indicus'') *** [[tinsnaffelgier]] (''Gyps tenuirostris'') *** [[sparwergier]] (''Gyps rueppelli'') *** [[sniegier]] (''Gyps himalayensis'') *** [[feale gier]] (''Gyps fulvus'') *** [[Kaapske gier]] (''Gyps coprotheres'') ** ''Skaai'': ''[[Sarcogyps]]'', 1 soarte: *** [[readkopgier]] (''Sarcogyps calvus'') ** ''Skaai'': ''[[Trigonoceps]]'', 1 soarte: *** [[wytkopgier]] (''Trigonoceps occipitalis'') ** ''Skaai'': ''[[Aegypius]]'', 1 soarte: *** [[muontsegier]] (''Agypius monachus'') ** ''Skaai'': ''[[Torgos]]'', 1 soarte: *** [[eargier]] (''Torgos tracheliotos'') == Keppelings om utens == * [http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, 11.1, jan. 2021] * [http://www.avionary.info Avionary - 50 Language Bird Names, 4.1, juny 2020] [[Kategory:Haukfûgel]] hcxw361p0916t8ms04jj7njyv7nhr1w 0 180767 1229218 1197729 2026-05-03T00:45:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1229218 wikitext text/x-wiki {{Bedriuw | ôfbylding = Nu Boyana Film Studios.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Nu Boyana Film Studios | histoaryske namme = Studija za Igpalnja Filmi "Bojana" | nasjonaliteit = [[File:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]] [[Bulgarije|Bulgaarsk]] | type = privaat | sektor = [[tillefyzje]]- en [[filmyndustry]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Sofia]] ([[Bulgarije]]) | oprjochte = [[1962]] | opdoekt = | oprjochter = | eigner = | fuortkommen út = | opgien yn = | memme-ûndernimming = [[Nu Image]]<br>[[Millennium Films]] | dochterûndernimmings = | omset = | winst = | wearde = | aktyf yn = | wurknimmers = | tal lokaasjes = | webside = [https://nuboyana.com/ nuboyana.com] | mapname = Bulgarije | lat_deg = 42 | lat_min = 38 | lat_sec = 25 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 17 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn [[Bulgarije]]. }} De '''Nu Boyana Film Studios''', sa't it [[bedriuw]] him yn it [[Ingelsk]] ynternasjonaal presintearret ([[Bulgaarsk]]: Ню Бояна Филм, [[transliteraasje]]: ''Njû Bojana Film''), binne in [[studiokompleks]] yn 'e [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[haadstêd]] [[Sofia]]. Nu Bojana waard oprjochte yn [[1962]] as in [[steatsbedriuw]], en dat bleau it oant it yn [[2005]] oankocht waard troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmstudio's]] [[Nu Image]] en [[Millennium Films]]. Yn 'e Nu Boyana Film Studios hawwe de [[opnamen (film)|opnamen]] plakfûn foar gâns grutte [[Westerske wrâld|Westerske]] [[film]]s en [[tillefyzjesearje]]s. Behalven it fasilitearjen fan 'e produksjes fan oare filmstudio's fungearret Nu Boyana sels ek as filmstudio troch aktyf mei te wurkjen oan 'e produksje fan films. ==Skiednis== De [[skiednis]] fan 'e Nu Boyana Film Studios giet tebek oant [[1962]], doe't it [[kommunist]]yske [[regear]] fan 'e doetiidske [[Folksrepublyk Bulgarije]] besleat om in eigen [[filmstudio]] anneks [[studiokompleks]] op te rjochtsjen. Dat waard Студия за Игрални Филми „Бояна“ (''Studija za Igpalnja Filmi "Bojana"''), de "Studio foar Spylfilms "Bojana", ferneamd nei de [[wyk]] fan 'e [[haadstêd]] [[Sofia]] dêr't it kompleks boud waard. Tsientallen jierren waard it studiokompleks brûkt foar it meitsjen fan kommunistyske [[propagandafilm]]s en spylfilms mei in boadskip dy't de kommunistyske machthawwers wolgefallich wie. Oant [[1989]] wie Bojana it grutste studiokompleks op 'e [[Balkan]], dêr't elts jier 20&nbsp;[[spylfilm]]s, 25&nbsp;[[tillefyzjefilm]]s en 50&nbsp;[[tekenfilm]]s produsearre waarden. Doe't yn [[1990]], nei it iepenbrekken fan it [[Izeren Gerdyn]] de Folksrepublyk Bulgarije opheft waard en de [[Republyk Bulgarije]] derfoar yn it plak kaam, gie de filmproduksje efterút nei 2 oant 5&nbsp;film yn 't jier. Dy ôfname late ta oanboazjende [[jild|finansjele]] swierrichheden. Yn 'e twadde helte fan 'e [[1990-er jierren]] waard it kompleks lykwols ûntdutsen troch bûtenlânske filmstudio's, dy't der relatyf goedkeap eigen produksjes draaie koene. It nije [[kapitalist]]yske regear fan Bulgarije besleat yn [[1994]] om Studija za Igpalnja Filmi "Bojana" om te setten yn in [[namleaze fennoatskip]] (N.V.), dêr't ek de Bulgaarske [[tekenfilmstudio]] Sofia en de filmstudio Obrabotka na Filmi yn opgiene. De [[oandiel]]en fan it nije bedriuw bleaune lykwols foar 100% yn 'e hannen fan 'e steat, sadat it, wat eignerskip oangie, frijwol net fan it âlde steatsbedriuw te ûnderskieden wie. Yn 'e praktyk waard it bedriuw laat út it Bulgaarske Ministearje foar Kultuer wei. Under druk fan 'e [[Jeropeeske Uny]], dêr't Bulgarije doe noch in kandidaat-lid fan wie, waard yn [[2001]] úteinset mei in wier [[privatisearring]]sproses. Yn [[2005]] waard dat ôfrûne mei de ferkeap fan it studiokompleks, dat tenei in [[dochterûndernimming]] waard fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] filmstudio's [[Nu Image]] en [[Millennium Films]], twa fan 'e âldste [[ûnôfhinklike film]]maatskippijen út 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]]. Yn [[febrewaris]] [[2007]] waard it bedriuw omneamd ta Njû Bojana Film, wylst de [[Ingelsk]]e namme Nu Boyana Film Studios oanholden waard foar ynternasjonaal gebrûk. Yn [[2020]] waard yn [[Thermi]], yn [[Grikelân]], in soarte fan 'depindânse' fan 'e Nu Boyana Film Studios iepene ûnder de namme Nu Boyana Film Studios Hellenic. ==Fasiliteiten== De Nu Boyana Film Studios binne boud op in [[backlot]] fan 30&nbsp;[[hektare|ha]]. It eigentlike gebouwekompleks omfettet 10&nbsp; [[soundstage]]s foar binnendoaropnamen en fasiliteiten foar [[preproduksje|pre]]- en [[postproduksje]]. Dêrnjonken binne der ek ferskate fêste [[filmset]]s bûtendoar, wêrûnder [[strjitte]]n yn [[New York (stêd)|New York]], [[Londen]] en it [[Midden-Easten]], ien mei de Londenske [[Sint-Pauluskatedraal (Londen)|Sint-Pauluskatedraal]] en in hiele grutte set dy't it âlde [[Rome]] neibeart, kompleet mei in replika fan it [[Kolosseum]]. ==Produksjes== ===Films=== In seleksje fan films dy't alteast foar in diel yn 'e Nu Boyana Film Studios opnommen binne: {{Kolommen3 |Kolom1= *''[[The Black Dahlia (film út 2006)|The Black Dahlia]]'' (2006) *''[[Day of the Dead (film út 2008)|Day of the Dead]]'' (2008) *''[[Universal Soldier: Regeneration]]'' (2009) *''[[The Expendables (film út 2010)|The Expendables]]'' (2010) *''[[Conan the Barbarian (film út 2011)|Conan the Barbarian]]'' (2011) *''[[The Expendables 2]]'' (2012) *''[[Kon-Tiki (film út 2012)|Kon-Tiki]]'' (2012) *''[[Olympus Has Fallen]]'' (2013) *''[[The Expendables 3]]'' (2014) |Kolom2= *''[[300: Rise of an Empire]]'' (2014) *''[[The Legend of Hercules]]'' (2014) *''[[Survivor (film út 2015)|Survivor]]'' (2015) *''[[London Has Fallen]]'' (2016) *''[[Mechanic: Resurrection]]'' (2016) *''[[Day of the Dead: Bloodline]]'' (2017) *''[[Hunter Killer (film)|Hunter Killer]]'' (2017) *''[[The Hitman's Bodyguard]]'' (2017) |Kolom3= *''[[Rambo: Last Blood]]'' (2018) *''[[Hellboy (film út 2019)|Hellboy]]'' (2019) *''[[Angel Has Fallen]]'' (2019) *''[[The Hitman's Wife's Bodyguard]]'' (2021) *''[[Memory (film út 2022)|Memory]]'' (2022) *''[[Expend4bles]]'' (2023) *''[[Air Force One Down]]'' (2024) *''[[Hellboy: The Crooked Man]]'' (2024) }} ===Tillefyzje=== In seleksje fan tillefyzjesearjes dy't alteast foar in diel yn 'e Nu Boyana Film Studios opnommen binne: *''[[Spartacus (tillefyzjesearje út 2004)|Spartacus]]'' (2004) *''[[Ancient Rome: The Rise and Fall of an Empire]]'' (2006) *''[[Barbarians Rising]]'' (2016) *''[[Doctor Who (tillefyzjesearje)|Doctor Who]]'' (2016, 2020) *''[[Into the Night (tillefyzjesearje)|Into the Night]]'' (2020) ==Keppelings om utens== *{{en}}[https://nuboyana.com/ Offisjele webside fan 'e Nu Boyana Film Studios] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Nu_Boyana_Film_Studios ''References'', op dizze side], en ûnder [http://de.wikipedia.org/wiki/Nu_Boyana_Film_Studios ''Einzelnachweise'', op dizze side] ---- {{commonscat|Nu Boyana Film Studios}} }} [[Kategory:Film- en telefyzjestudiokompleks yn Bulgarije]] [[Kategory:Bulgaarske filmstudio]] [[Kategory:Bouwurk yn Sofia]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1962]] [[Kategory:Bouwurk út 1962]] 567zg4vwv6u02mrt2tmpczxywsoxghc 0 189798 1229184 1224383 2026-05-02T13:31:27Z IronGargoyle 30227 Remove AI nonsense 1229184 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bibelsk persoan | namme = Deboara | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | alternative nammen = Deborah | namme oarsprong = Hebriuwsk: דְּבוֹרָה (Dəḇōrāh, “bij”) | folk = Israëlysk | heit = net neamd yn 'e Bibel | mem = net neamd yn 'e Bibel | partner = Lappidot (Rjochters 4:4) | bern = net neamd yn 'e Bibel | titel = rjochter; profetesse | rol = | perioade = 12e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters) | bekend fan = lieding fan Israel; oerwinning op Sisera; Liet fan Deboara | neamd yn = [[Rjochters]] 4–5 | tradysje = [[joadedom]]; [[kristendom]] }} '''Deboara''' is yn it [[Alde Testamint]] de iennige frou dy't eksplisyt rjochter neamd wurdt en hja wie yn 'e 12e iuw foar Kristus sawol geastlik as polityk lieder fan Israel. Hja spriek rjocht ûnder de "palmbeam fan Deboara", dy't tusken [[Rama yn Benjamin|Rama]] en [[Bet-El]] stie ([[Rjochters]] 4:5). Dêr gong it folk fan Israel hinne om juridyske skelen en oare kwestjes foar te lizzen. Oer har man Lappidot is fierder neat bekend, sels net ta hokker stamme hy hearde. Deboara hie har posysje fral te tankjen oan har religieuze besieling. Hja wie it dy generaal [[Barak (bibelsk persoan)|Barak]] opdracht joech in leger te organisearjen om de striid oan te gean mei de wrede underdrukker fan it folk, de [[Kanaän]]ityske kening Jabin fan Chasor. Ek joech Deboara ynstruksjes wêr't dy slach plakfine moast tsjin [[Sisera]], de legeroanfierder fan Jabin. Barak woe ek dat Deboara meigyng om't har oanwêzigens en ynfloed by God wis bydrage soe oan 'e oerwinning. Deboara gyng mei, mar warskôge Barak dat hy dêrtroch net de eare fan 'e oerwinning opstrike soe en dat de Heare it lot fan Sisera yn 'e hannen fan in frou lizze soe. Tegearre teachen hja nei [[Tel Kadesh|Kêdesj]] en dêr waard in leger fan 10.000 man by inoar sammele en doe gie it oan nei de berch Tabor. Fan 'e berchhellingen wie it naderjende leger fan Jabin te sjen. Legeroanfierder Sisera hie mei 900 izeren weinen in grut militêr oerwicht, mar makke in grutte fout troch de striidmacht te konsintrearjen by it rivierke de Kison. Doe sei Deboara tsjin Barak: "Oerein, want dit is de dei dat de Heare Sisera oan jo oerlevere hat. De Heare giet ommers foar jo út". Yn it kamp fan Sisera wie yntusken grutte panyk útbrutsen. De Heare die de grûn nammentlik skodzjen en wetter spielde út de himel sadat de Kison in kolkjende stream waard en de grûn by it rivierke kleare dridze, dêr't de striidweinen fan Sisera yn fêst kamen te sitten. Net de militêre krêft fan Barak, mar it yngripen fan God, de stoarm en de panyk brocht Israel de oerwinning. Sisera besocht te flechtsjen nei Chêber de Kenyt en tocht dêr feilich te wêzen om't der frede wie tusken kening Jabin en Chêber de Kenyt. Mar dêr gyng de profesije fan Deboara yn ferfolling dat Sisera stjerre soe troch de hân fan in frou. Chêber's frou Jaël ferwolkomme Sisera en joech him in gastfrij ûnthaal. Hja joech him te drinken en liet him rêste yn 'e tinte, yn 'e fersekering dat hja elkenien dy't nei him frege fuortstjoere soe. Doe't Sisera de sliep hie, krige Jaël lykwols in hearring fan 'e tinte en sloech dy hearring mei in hammer dwers troch de holle fan Sisera yn 'e grûn. Doe't Barak by de tinte kaam, rûn Jaël him al yn 'e mjitte om te sizzen dat hja de man hie dy't Barak socht. Deboara's ferhaal lit sjen dat it liederskip yn Israel net bûn wie oan geslacht, mar oan ropping fan God. == Bibelteksten == * Rjochters 4 is in ferslach oer har optreden as rjochter ûnder de palmbeam en har berop oan 'e legerlieder Barak en de striid tsjin de Kanaänityske kening Jabin. * Rjochters 5 stiet bekend as it Liet fan Deboara. It is in oerwinningsliet yn dichtfoarm dat hja tegearre mei Barak song nei it ferslaan fan generaal Sisera. == Grêf == Neffens de joadske tradysje wurdt Tel Kadesh (Kêdesj) assosjearre mei it begraafplak fan 'e profetes Deboara. By de tagong fan 'e archeologyske lokaasje fan Tel Kadesj lizze twa grutte stiennen sarkofagen út de [[Romeinske tiid]], dy't troch guon joaden identifisearre wurde as de grêven fan Deboara en Barak. {{boarnen|boarnefernijing= * Rjochters 4 * Rjochters 5 {{reflist}} ---- {{Commonscat|Deborah|Deboara}} }} {{Rjochters fan Israel}} [[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]] [[Kategory:Israelitysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 12e iuw f.Kr.]] f034gkk91063n7owgflne4a6r84yfoy 1229185 1229184 2026-05-02T14:36:36Z Drewes 2754 oar plaatsje 1229185 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bibelsk persoan | namme = Deboara | ôfbylding = Tissot Deborah Beneath the Palm Tree.jpg | ôfbyldingstekst = Deboara ûnder de palmbeam <br> ([[James Tissot]]) | alternative nammen = Deborah | namme oarsprong = Hebriuwsk: דְּבוֹרָה (Dəḇōrāh, “bij”) | folk = Israëlysk | heit = net neamd yn 'e Bibel | mem = net neamd yn 'e Bibel | partner = Lappidot (Rjochters 4:4) | bern = net neamd yn 'e Bibel | titel = rjochter; profetesse | rol = | perioade = 12e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters) | bekend fan = lieding fan Israel; oerwinning op Sisera; Liet fan Deboara | neamd yn = [[Rjochters]] 4–5 | tradysje = [[joadedom]]; [[kristendom]] }} '''Deboara''' is yn it [[Alde Testamint]] de iennige frou dy't eksplisyt rjochter neamd wurdt en hja wie yn 'e 12e iuw foar Kristus sawol geastlik as polityk lieder fan Israel. Hja spriek rjocht ûnder de "palmbeam fan Deboara", dy't tusken [[Rama yn Benjamin|Rama]] en [[Bet-El]] stie ([[Rjochters]] 4:5). Dêr gong it folk fan Israel hinne om juridyske skelen en oare kwestjes foar te lizzen. Oer har man Lappidot is fierder neat bekend, sels net ta hokker stamme hy hearde. Deboara hie har posysje fral te tankjen oan har religieuze besieling. Hja wie it dy generaal [[Barak (bibelsk persoan)|Barak]] opdracht joech in leger te organisearjen om de striid oan te gean mei de wrede underdrukker fan it folk, de [[Kanaän]]ityske kening Jabin fan Chasor. Ek joech Deboara ynstruksjes wêr't dy slach plakfine moast tsjin [[Sisera]], de legeroanfierder fan Jabin. Barak woe ek dat Deboara meigyng om't har oanwêzigens en ynfloed by God wis bydrage soe oan 'e oerwinning. Deboara gyng mei, mar warskôge Barak dat hy dêrtroch net de eare fan 'e oerwinning opstrike soe en dat de Heare it lot fan Sisera yn 'e hannen fan in frou lizze soe. Tegearre teachen hja nei [[Tel Kadesh|Kêdesj]] en dêr waard in leger fan 10.000 man by inoar sammele en doe gie it oan nei de berch Tabor. Fan 'e berchhellingen wie it naderjende leger fan Jabin te sjen. Legeroanfierder Sisera hie mei 900 izeren weinen in grut militêr oerwicht, mar makke in grutte fout troch de striidmacht te konsintrearjen by it rivierke de Kison. Doe sei Deboara tsjin Barak: "Oerein, want dit is de dei dat de Heare Sisera oan jo oerlevere hat. De Heare giet ommers foar jo út". Yn it kamp fan Sisera wie yntusken grutte panyk útbrutsen. De Heare die de grûn nammentlik skodzjen en wetter spielde út de himel sadat de Kison in kolkjende stream waard en de grûn by it rivierke kleare dridze, dêr't de striidweinen fan Sisera yn fêst kamen te sitten. Net de militêre krêft fan Barak, mar it yngripen fan God, de stoarm en de panyk brocht Israel de oerwinning. Sisera besocht te flechtsjen nei Chêber de Kenyt en tocht dêr feilich te wêzen om't der frede wie tusken kening Jabin en Chêber de Kenyt. Mar dêr gyng de profesije fan Deboara yn ferfolling dat Sisera stjerre soe troch de hân fan in frou. Chêber's frou Jaël ferwolkomme Sisera en joech him in gastfrij ûnthaal. Hja joech him te drinken en liet him rêste yn 'e tinte, yn 'e fersekering dat hja elkenien dy't nei him frege fuortstjoere soe. Doe't Sisera de sliep hie, krige Jaël lykwols in hearring fan 'e tinte en sloech dy hearring mei in hammer dwers troch de holle fan Sisera yn 'e grûn. Doe't Barak by de tinte kaam, rûn Jaël him al yn 'e mjitte om te sizzen dat hja de man hie dy't Barak socht. Deboara's ferhaal lit sjen dat it liederskip yn Israel net bûn wie oan geslacht, mar oan ropping fan God. == Bibelteksten == * Rjochters 4 is in ferslach oer har optreden as rjochter ûnder de palmbeam en har berop oan 'e legerlieder Barak en de striid tsjin de Kanaänityske kening Jabin. * Rjochters 5 stiet bekend as it Liet fan Deboara. It is in oerwinningsliet yn dichtfoarm dat hja tegearre mei Barak song nei it ferslaan fan generaal Sisera. == Grêf == Neffens de joadske tradysje wurdt Tel Kadesh (Kêdesj) assosjearre mei it begraafplak fan 'e profetes Deboara. By de tagong fan 'e archeologyske lokaasje fan Tel Kadesj lizze twa grutte stiennen sarkofagen út de [[Romeinske tiid]], dy't troch guon joaden identifisearre wurde as de grêven fan Deboara en Barak. {{boarnen|boarnefernijing= * Rjochters 4 * Rjochters 5 {{reflist}} ---- {{Commonscat|Deborah|Deboara}} }} {{Rjochters fan Israel}} [[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]] [[Kategory:Israelitysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 12e iuw f.Kr.]] 1il9zk3rb8jqppwlj62tuq5v5q3y8rz 0 191135 1229189 1228180 2026-05-02T16:11:04Z ~2026-26746-47 57917 /* */ 1229189 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttar Pradesh<br><small>उत्तर प्रदेश<br>اتر پردیش</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Aks The Reflection Taj Mahal.jpg | ôfbyldingstekst = De Taj Mahal yn Agra, it meast ferneamde symboal fan UP. | wapen = Seal of Uttar Pradesh.svg | haadstêd = [[Lucknow]] | grutste stêd = [[Kanpur]] | distrikten = 75 | ynwennertal = 199.812.341 <small>(2011)</small> | oerflak = 243.286 km² | hichte = 60 – 957 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Urdu]] | stifting = 24 jannewaris 1950 | webside = [https://up.gov.in/ up.gov.in] | ôfbylding99 = Uttar Pradesh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttar Pradesh yn Yndia }} '''Uttar Pradesh''' is in steat yn it noarden fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik "Noardlike Provinsje". Mei hast 200 miljoen ynwenners (neffens de folkstelling fan 2011) is it de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. De steat foarmet it politike en kulturele hert fan 'e saneamde "Hindy-gurdle" en spilet in wichtige rol yn de Yndiaaske polityk. == Geografy == Uttar Pradesh leit foar it grutste part yn 'e fruchtbere flakte fan 'e [[Ganges]] en de [[Yamuna]]. It lânskip is oer it algemien hiel flak. De steat wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Nepal]] en de steat [[Uttarakhand]]. Yn it westen leit [[Haryana]] en it federaal territoarium [[Delhi]]. Yn it suden leit [[Madhya Pradesh]] en yn it easten [[Bihar]]. Yn it hege noarden fan 'e steat, tsjin de grins mei Uttarakhand en Nepal oan, lizze de Shivalik-heuvels, dy't it begjin fan 'e Himalaya foarmje. De heuvels binne 300 oant 600 meter heech, mar guon útrinders sitte dêr noch boppe. Foardat Uttarakhand yn 2000 in eigen steat waard, leine de echt hege piken fan 'e Himalaya ek yn Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Birds in agriculture by Dr. Raju Kasambe DSCN8713 (1).jpg|thumb|left|Lânbou yn Uttar Pradesh.]] It grutste part fan 'e steat is flakte dy't hiel stadich ôfrint fan it noardwesten nei it súdeasten. Yn it westen by Delhi en Saharanpur leit de grûn op sa'n 275 meter boppe seenivo, wylst yn it easten by Varanasi en de grins mei Bihar dat sakke is nei mar 60 oant 80 meter. Yn it suden begjint it Vindhya-berchtme en dêr leit in plato mei heuvelrêgen en djippe dellingen. Troch de steat streamt de Ganges. Oare wichtige rivieren binne de Yamuna, de Gomti en de Ghaghara. Dy rivieren soargje foar de oanfier fan slibôfsettings dy't fan 'e grûn ien fan 'e fruchtberste fan 'e wrâld meitsje. == Skiednis == [[Ofbyld:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|left|Kleaster en Dhamek stûpa, Sarnath, dêr't Gautama Boeda foar it earst preke.]] Yn 'e 6e en iere 5e iuw f.Kr. libbe en wurke [[Gautama Boeda]] foar in grut part fan syn libben yn it gebiet dat no Uttar Pradesh is. By Sarnath, net fier fan [[Varanasi]], hold er nei syn ferljochting syn earste preek. Yn 'e 3e iuw f.Kr. liet keizer [[Ashoka]] yn 'e hiele regio monuminten en stiennen pylders oprjochtsje om it [[boedisme]] te fersprieden. It ferneamde liuwekapiteel fan Ashoka yn Sarnath is tsjintwurdich it nasjonale embleem fan de Republyk Yndia. Uttar Pradesh wie yn 'e Aldheid in wichtich part fan wat bekend stie as de Madhyadesha (it “middenlân”) fan Noard-Yndia. Dizze regio hie in grutte kulturele en politike betsjutting en wie it machtssintrum fan ûnder oaren it Maurya-ryk en it Gupta-ryk. [[Ofbyld:Agra Fort walls.jpg|thumb|left|Muorren fan it Agra Fort.]] Sûnt de 16e iuw waard de regio in kearngebiet fan it [[Mogolryk]]. De keizers ferhûzen harren haadstêden tusken [[Delhi]] en [[Agra]]. Ut dy perioade stamme de meast ferneamde bouwurken fan 'e steat, lykas de [[Taj Mahal]] en it [[Agra Fort]]. Yn de [[Britsk-Ynje|Britske]] tiid kaam de regio stadichoan ûnder Britsk bewâld. Sûnt 1902 stie it bekend as de United Provinces of Agra and Oudh, letter koartwei de United Provinces. Uttar Pradesh wie ek it toaniel fan 'e Yndiaaske Opstân fan 1857 (ek wol de Sepoy-opstân neamd), dy't yn [[Meerut]] begûn. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 bleau de namme earst noch United Provinces, mar yn 1950 waard de steat omneamd ta Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Babri Masjid demolition on December 1992.jpg|thumb|De ferneatiging fan 'e Babrimoskee yn desimber 1992.]] Yn 1991 kaam de Bharatiya Janata-partij (BJP) oan de macht yn de dielsteat, al wiksele de macht dêrnei geregeld tusken ferskate partijen. In wichtich spearpunt fan 'e BJP is de Hindutva-ideology, dy't de hindoeïstyske identiteit fan Yndia sintraal stelt. Dit spitste him ta op de stêd [[Ayodhya]], dêr't de 16e-iuwske Babrimoskee stie. In soad hindoes leauden dat de moskee boud wie op it berteplak fan de god Rama. Op 6 desimber 1992 kaam it ta in útbarsting doe't in grutte mannichte de moskee bestoarme en ôfbruts. Dat ynsidint hie grutte gefolgen en late ta religieuze ûnrêst yn hiel Yndia; dêrnei spile religy in noch gruttere rol yn 'e polityk en de ferkiezings. In oare wichtige ûntwikkeling wie de opkomst fan de Bahujan Samaj Party (BSP). Yn 1995 skreau de steat skiednis doe't Mayawati de earste Dalit-froulike chief minister (regearingslieder) waard. De Dalits (foarhinne bekend as de “ûnoanreitsberren”) foarmje in grutte groep dy't histoarysk faak eftersteld en ûnderdrukt waard. Yn 2000 waard it bercheftige noarden fan de steat ôfsplitst om de nije dielsteat Uttarakhand te foarmjen. == Befolking == [[Ofbyld:2019 Feb 04 - Kumbh Mela - Mauni Amavasya Crowd 17.jpg|thumb|Minskemassa's yn Kumbh Mela.]] Mei hast 200 miljoen ynwenners yn 2011 is Uttar Pradesh de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 241 oant 245 miljoen. De befolkingstichtens is mei mear as 800 ynwenners de kante kilometer tige heech. De steat hat in tige jonge befolking en de groei bliuwt oanhâldend heech, wat in grutte druk leit op de lânbougrûn en de ynfrastruktuer. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Uttar Pradesh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,61% || 79,73% || style="color: red;" | -0,88% || De grutste groep; konsintrearre om hillige stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 18,50% || 19,26% || style="color: green;" | +0,76% || Benammen yn 'e stêden en it westen fan 'e steat. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,41% || 0,32% || style="color: red;" | -0,09% || Fral yn 'e grensgebieten mei Pûndjaab/Haryana. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,18% || 0,10% || style="color: red;" | -0,08% || Histoarysk belang (Sarnath, Kushinagar). |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style="color: green;" | +0,05% || Lytse mienskip, fral yn stedske kearnen. |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Jaïnisme]]) || 0,17% || 0,41% || style="color: green;" | +0,24% |} === Kultuer === [[Ofbyld:Brass Handicrafts of Moradabad.jpg|thumb|Koper út Moradabad]] De kultuer fan Uttar Pradesh is in mjuks fan Hindoeïstyske tradysjes en Perzysk-Islamityske ynfloeden fan it Mogol-tiidrek (de Ganga-Jamuni tehzeeb). De steat is it berteplak fan 'e klassike dûns Kathak en stiet bekend om syn ambachtlike produkten, lykas it koperwurk út Moradabad en de side út Varanasi. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Uttar Pradesh (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 48.625.301 || 48.152.411 || 46.669.865 || 49.776.754 || 56.511.233 || 63.215.742 || 73.746.401 |- ! Groei | — || style="color:red;" | -1,0% || style="color:red;" | -3,1% || +6,7% || +13,5% || +11,9% || +16,7% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 88.341.144 || 110.862.013 || 132.062.801 || 166.197.921 || 199.812.341 || |- ! Groei | +19,8% || +25,5% || +19,1% || +25,8% || +20,2% || |} == Grutste stêden == De measte grutte stêden yn Uttar Pradesh hawwe in lange histoarje as hannelsknooppunten of religieuze sintra. De ûntwikkeling fan 'e miljoenestêden fynt foaral plak yn 'e fruchtbere Ganges-flakte en yn 'e regio om Delhi hinne. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011 UA) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Kanpur]] || 2.920.496 || Grutste yndustrystêd; thúsbasis fan lear- en tekstylfabriken. |- | 2 || [[Lucknow]] || 2.902.920 || De haadstêd; ferneamd om syn histoaryske arsjitektuer en bestjoer. |- | 3 || [[Ghaziabad]] || 2.375.820 || Hurdgroeiende yndustrystêd en foarstêd fan [[Delhi]]. |- | 4 || [[Agra]] || 1.760.285 || Wrâldferneamd fanwegen de Taj Mahal; eardere haadstêd fan 'e Mogols. |- | 5 || [[Varanasi]] || 1.432.280 || Hillige stêd oan 'e Ganges; it spirituele hert fan it Hindoeïsme. |- | 6 || [[Meerut]] || 1.420.902 || Belangryk militêr en yndustrieel sintrum yn it westen. |- | 7 || [[Prayagraj]] || 1.212.395 || Earder Allahabad. Sit fan it Hegegerjochtshôf en it plak fan it Kumbh Mela-feest. |- | 8 || [[Bareilly]] || 985.752 || Belangryk hannelssintrum; bekend om de meubelyndustry en kosmetika. |- | 9 || [[Aligarh]] || 911.223 || Universiteitsstêd. |- | 10 || [[Moradabad]] || 887.871 || Bekend as de "Pital Nagri" fanwegen de grutte eksport fan koper- en messing. |} == Ekonomy == [[Ofbyld:Ceremonia al amanecer. Varanassi. Ciudad Sagrada. Rio Ganges.JPG|thumb|Varanassi.]] Uttar Pradesh hat de op ien nei grutste ekonomy fan alle Yndiaaske dielsteaten. Troch de fruchtbere grûn fan 'e Ganges-flakte is de steat de grutste produsint fan lânbouprodukten. De steat produsearret it measte sûkerreid, de measte weet en de measte molke fan hiel Yndia. Mei hûnderten sûkerfabriken is dit in krúsjale sektor foar de wurkgelegenheid op it plattelân. De Taj Mahal yn Agra en de hillige stêd Varanasi lûke miljoenen toeristen út de hiele wrâld, wat in wichtige boarne fan ynkomsten is. Njonken de tradisjonele lear- en tekstylsektor yn Kanpur, groeit it westen fan 'e steat (Noida en Greater Noida) as in sintrum foar elektroanika en IT. == Bestjoerlike yndieling == Uttar Pradesh wurdt fanút de haadstêd Lucknow bestjoerd. De steat hat in dielsteatparlemint mei twa keamers (it Vidhan Sabha en it Vidhan Parishad). De [[Gûverneur (Yndia)|Gûverneur]] wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia, mar de deistige útfierende macht leit by de Chief Minister. Fanwegen it ûnbidige ynwennertal hat de steat de measte sitten yn it nasjonale parlemint fan Yndia. Dêrom wurdt der faak sein dat de politike koers fan Uttar Pradesh de takomst fan hiel Yndia bepaalt. De steat is ferdield yn 18 divyzjes (regionale bestjoerslagen dy't út ferskate distrikten besteane) en 75 distrikten. It Heechgerjochtshôf fan 'e steat sit yn Prayagraj, mei in ekstra ôfdieling yn Lucknow. == Bestjoerlike yndieling == <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Oerflak (km²) !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) |- |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Agra Divyzje |- | Agra || [[Agra (distrikt)|Agra]] || 4.027 || 3.621.702 || 4.418.797 |- | Agra || [[Firozabad (distrikt)|Firozabad]] || 2.407 || 2.052.730 || 2.498.156 |- | Agra || [[Mainpuri (distrikt)|Mainpuri]] || 2.760 || 1.596.718 || 1.868.529 |- | Agra || [[Mathura (distrikt)|Mathura]] || 3.340 || 2.101.484 || 2.547.184 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aligarh Divyzje |- | Aligarh || [[Aligarh (distrikt)|Aligarh]] || 3.650 || 2.992.286 || 3.673.889 |- | Aligarh || [[Etah (distrikt)|Etah]] || 2.431 || 1.531.645 || 1.774.480 |- | Aligarh || [[Hathras (distrikt)|Hathras]] || 1.840 || 1.336.031 || 1.564.708 |- | Aligarh || [[Kasganj (distrikt)|Kasganj]] || 1.955 || 1.228.705 || 1.436.719 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ayodhya Divyzje |- | Ayodhya || [[Ayodhya (distrikt)|Ayodhya]] || 2.341 || 2.088.928 || 2.470.996 |- | Ayodhya || [[Ambedkar Nagar (distrikt)|Ambedkar Nagar]] || 2.350 || 2.026.876 || 2.397.888 |- | Ayodhya || [[Amethi (distrikt)|Amethi]] || 2.329 || 2.030.000 || 2.540.956 |- | Ayodhya || [[Barabanki (distrikt)|Barabanki]] || 4.402 || 2.673.581 || 3.260.699 |- | Ayodhya || [[Sultanpur (distrikt)|Sultanpur]] || 4.436 || 3.190.926 || 3.797.117 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Azamgarh Divyzje |- | Azamgarh || [[Azamgarh (distrikt)|Azamgarh]] || 4.054 || 3.939.916 || 4.613.913 |- | Azamgarh || [[Ballia (distrikt)|Ballia]] || 2.981 || 2.761.620 || 3.239.774 |- | Azamgarh || [[Mau (distrikt)|Mau]] || 1.713 || 1.853.997 || 2.205.968 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bareilly Divyzje |- | Bareilly || [[Bareilly (distrikt)|Bareilly]] || 4.120 || 3.618.589 || 4.448.359 |- | Bareilly || [[Budaun (distrikt)|Budaun]] || 5.168 || 3.069.426 || 3.681.896 |- | Bareilly || [[Pilibhit (distrikt)|Pilibhit]] || 3.686 || 1.645.183 || 2.031.007 |- | Bareilly || [[Shahjahanpur (distrikt)|Shahjahanpur]] || 4.388 || 2.481.534 || 3.006.538 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Basti Divyzje |- | Basti || [[Basti (distrikt)|Basti]] || 2.688 || 2.084.914 || 2.464.464 |- | Basti || [[Sant Kabir Nagar (distrikt)|Sant Kabir Nagar]] || 1.646 || 1.420.226 || 1.715.183 |- | Basti || [[Siddharthnagar (distrikt)|Siddharthnagar]] || 2.895 || 2.040.191 || 2.559.203 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Chitrakoot Divyzje |- | Chitrakoot || [[Banda (distrikt)|Banda]] || 4.408 || 1.537.334 || 1.799.410 |- | Chitrakoot || [[Chitrakoot (distrikt)|Chitrakoot]] || 3.216 || 766.040 || 991.730 |- | Chitrakoot || [[Hamirpur (distrikt)|Hamirpur]] || 4.021 || 1.043.724 || 1.104.285 |- | Chitrakoot || [[Mahoba (distrikt)|Mahoba]] || 3.144 || 708.447 || 875.958 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Devipatan Divyzje |- | Devipatan || [[Bahraich (distrikt)|Bahraich]] || 4.623 || 2.381.072 || 3.487.731 |- | Devipatan || [[Balarampur (distrikt)|Balarampur]] || 3.349 || 1.682.315 || 2.148.665 |- | Devipatan || [[Gonda (distrikt)|Gonda]] || 4.003 || 2.765.586 || 3.433.919 |- | Devipatan || [[Shravasti (distrikt)|Shravasti]] || 1.640 || 1.176.391 || 1.117.361 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Gorakhpur Divyzje |- | Gorakhpur || [[Gorakhpur (distrikt)|Gorakhpur]] || 3.321 || 3.769.456 || 4.440.895 |- | Gorakhpur || [[Deoria (distrikt)|Deoria]] || 2.540 || 2.714.179 || 3.100.946 |- | Gorakhpur || [[Kushinagar (distrikt)|Kushinagar]] || 2.905 || 2.893.196 || 3.564.544 |- | Gorakhpur || [[Maharajganj (distrikt)|Maharajganj]] || 2.952 || 2.173.878 || 2.684.703 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jhansi Divyzje |- | Jhansi || [[Jhansi (distrikt)|Jhansi]] || 5.024 || 1.744.931 || 1.998.603 |- | Jhansi || [[Jalaun (distrikt)|Jalaun]] || 4.565 || 1.454.452 || 1.689.974 |- | Jhansi || [[Lalitpur (distrikt)|Lalitpur]] || 5.039 || 977.734 || 1.221.592 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kanpur Divyzje |- | Kanpur || [[Kanpur Nagar (distrikt)|Kanpur Nagar]] || 3.155 || 4.167.999 || 4.581.268 |- | Kanpur || [[Kanpur Dehat (distrikt)|Kanpur Dehat]] || 3.021 || 1.563.336 || 1.796.184 |- | Kanpur || [[Auraiya (distrikt)|Auraiya]] || 2.016 || 1.179.993 || 1.379.545 |- | Kanpur || [[Etawah (distrikt)|Etawah]] || 2.311 || 1.338.871 || 1.581.810 |- | Kanpur || [[Farrukhabad (distrikt)|Farrukhabad]] || 2.181 || 1.570.408 || 1.885.204 |- | Kanpur || [[Kannauj (distrikt)|Kannauj]] || 2.093 || 1.388.923 || 1.656.616 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Lucknow Divyzje |- | Lucknow || [[Lucknow (distrikt)|Lucknow]] || 2.528 || 3.647.834 || 4.589.838 |- | Lucknow || [[Hardoi (distrikt)|Hardoi]] || 5.986 || 3.398.306 || 4.092.845 |- | Lucknow || [[Lakhimpur Kheri (distrikt)|Lakhimpur Kheri]] || 7.680 || 3.207.232 || 4.021.243 |- | Lucknow || [[Raebareli (distrikt)|Raebareli]] || 4.609 || 2.872.335 || 3.405.559 |- | Lucknow || [[Sitapur (distrikt)|Sitapur]] || 5.743 || 3.619.661 || 4.483.992 |- | Lucknow || [[Unnao (distrikt)|Unnao]] || 4.558 || 2.700.324 || 3.108.367 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Meerut Divyzje |- | Meerut || [[Meerut (distrikt)|Meerut]] || 2.559 || 2.997.361 || 3.443.689 |- | Meerut || [[Baghpat (distrikt)|Baghpat]] || 1.321 || 1.163.991 || 1.303.048 |- | Meerut || [[Bulandshahr (distrikt)|Bulandshahr]] || 4.512 || 2.913.122 || 3.499.171 |- | Meerut || [[Gautam Buddha Nagar (distrikt)|Gautam Buddha Nagar]] || 1.442 || 1.202.030 || 1.648.115 |- | Meerut || [[Ghaziabad (distrikt)|Ghaziabad]] || 1.179 || 3.290.540 || 4.681.645 |- | Meerut || [[Hapur (distrikt)|Hapur]] || 660 || 1.130.000 || 1.338.651 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Mirzapur Divyzje |- | Mirzapur || [[Mirzapur (distrikt)|Mirzapur]] || 4.405 || 2.116.042 || 2.496.970 |- | Mirzapur || [[Sant Ravidas Nagar (distrikt)|Bhadohi]] || 1.015 || 1.353.705 || 1.578.213 |- | Mirzapur || [[Sonbhadra (distrikt)|Sonbhadra]] || 6.905 || 1.463.519 || 1.862.559 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Moradabad Divyzje |- | Moradabad || [[Moradabad (distrikt)|Moradabad]] || 3.718 || 3.828.597 || 4.772.006 |- | Moradabad || [[Amroha (distrikt)|Amroha]] || 2.249 || 1.499.193 || 1.840.221 |- | Moradabad || [[Bijnor (distrikt)|Bijnor]] || 4.561 || 3.131.619 || 3.635.245 |- | Moradabad || [[Rampur (distrikt)|Rampur]] || 2.367 || 1.923.839 || 2.335.819 |- | Moradabad || [[Sambhal (distrikt)|Sambhal]] || 2.453 || 1.830.000 || 2.192.750 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Prayagraj Divyzje |- | Prayagraj || [[Prayagraj (distrikt)|Prayagraj]] || 5.482 || 4.937.266 || 5.954.391 |- | Prayagraj || [[Fatehpur (distrikt)|Fatehpur]] || 4.152 || 2.308.384 || 2.632.733 |- | Prayagraj || [[Kaushambi (distrikt)|Kaushambi]] || 1.779 || 1.293.154 || 1.599.596 |- | Prayagraj || [[Pratapgarh (distrikt)|Pratapgarh]] || 3.717 || 2.731.174 || 3.209.141 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Saharanpur Divyzje |- | Saharanpur || [[Saharanpur (distrikt)|Saharanpur]] || 3.689 || 2.896.832 || 3.466.382 |- | Saharanpur || [[Muzaffarnagar (distrikt)|Muzaffarnagar]] || 2.742 || 3.543.362 || 4.143.512 |- | Saharanpur || [[Shamli (distrikt)|Shamli]] || 1.063 || 1.070.000 || 1.273.578 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Varanasi Divyzje |- | Varanasi || [[Varanasi (distrikt)|Varanasi]] || 1.535 || 3.138.671 || 3.676.841 |- | Varanasi || [[Chandauli (distrikt)|Chandauli]] || 2.489 || 1.643.251 || 1.952.756 |- | Varanasi || [[Ghazipur (distrikt)|Ghazipur]] || 3.377 || 3.037.582 || 3.620.268 |- | Varanasi || [[Jaunpur (distrikt)|Jaunpur]] || 4.038 || 3.911.679 || 4.494.204 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|350px|thumb|center|Kaart fan de 75 distrikten fan Uttar Pradesh.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Natoer == Hoewol't Uttar Pradesh foar it grutste part út lânbougrûn bestiet, hat de steat ek wichtige natuergebieten yn regio's dy't minder geskikt binne foar yntinsive akkerbou. === Floara en fauna === De steat hat ien grut nasjonaal park en ferskate wyldreservaten: [[Ofbyld:Dudhwa National Park, Lucknow division, Uttar Pradesh, India (30783128830).jpg|thumb|Harten yn it Nasjonaal Park Dudhwa.]] * It [[Nasjonaal Park Dudhwa]] leit oan 'e grins mei Nepal. Bekende bisten binne de tiger, de Yndyske noashoarn en it sompehart. It is ien fan 'e pear plakken dêr't it oarspronklike ekosysteem fan heech gerslân en sompen bewarre bleaun is. * It tigerreservaat Pilibhit is in tigerreservaat yn it foarberchtme fan 'e Himalaya. * De steat leit ek op in wichtige rûte foar [[trekfûgel]]s. Reservaten lykas Okhla Bird Sanctuary binne fan grut belang foar tûzenen fûgels dy't út [[Sibearje]] wei komme. === Miljeu en de Ganges === It grutste miljeuprobleem fan 'e steat is de fersmoarging fan 'e Ganges en de Yamuna. Troch de grutte befolkingsdruk en de yndustry (benammen de learferwurking yn Kanpur) komt der in soad ôffalwetter yn 'e rivieren telâne. De hillige status fan 'e Ganges soarget der ek foar dat der in soad ritueel ôffal yn 'e rivier komt. De lêste jierren binne der grutte projekten opset, lykas Namami Gange, om de rivier wer skjin te krijen. Troch de grutte en kompleksiteit fan 'e steat bliuwt dat lykwols in drege opjefte. {{boarnen|boarnefernijing= [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uttar Pradesh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Uttar Pradesh| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] i2v0z4zeeeifjyodka04a8zlh2fo6gm 1229192 1229189 2026-05-02T16:36:23Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-26746-47|~2026-26746-47]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-26746-47|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Ieneach fan 'e Esk". 1228180 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Uttar Pradesh<br><small>उत्तर प्रदेश<br>اتر پردیش</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Aks The Reflection Taj Mahal.jpg | ôfbyldingstekst = De Taj Mahal yn Agra, it meast ferneamde symboal fan UP. | wapen = Seal of Uttar Pradesh.svg | haadstêd = [[Lucknow]] | grutste stêd = [[Kanpur]] | distrikten = 75 | ynwennertal = 199.812.341 <small>(2011)</small> | oerflak = 243.286 km² | hichte = 60 – 957 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), [[Urdu]] | stifting = 24 jannewaris 1950 | webside = [https://up.gov.in/ up.gov.in] | ôfbylding99 = Uttar Pradesh in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Uttar Pradesh yn Yndia }} '''Uttar Pradesh''' is in dielsteat yn it noarden fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik "Noardlike Provinsje". Mei hast 200 miljoen ynwenners (neffens de folkstelling fan 2011) is it de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. De steat foarmet it politike en kulturele hert fan 'e saneamde "Hindy-gurdle" en spilet in wichtige rol yn de Yndiaaske polityk. == Geografy == Uttar Pradesh leit foar it grutste part yn 'e fruchtbere flakte fan 'e [[Ganges]] en de [[Yamuna]]. It lânskip is oer it algemien hiel flak. De steat wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Nepal]] en de steat [[Uttarakhand]]. Yn it westen leit [[Haryana]] en it federaal territoarium [[Delhi]]. Yn it suden leit [[Madhya Pradesh]] en yn it easten [[Bihar]]. Yn it hege noarden fan 'e steat, tsjin de grins mei Uttarakhand en Nepal oan, lizze de Shivalik-heuvels, dy't it begjin fan 'e Himalaya foarmje. De heuvels binne 300 oant 600 meter heech, mar guon útrinders sitte dêr noch boppe. Foardat Uttarakhand yn 2000 in eigen steat waard, leine de echt hege piken fan 'e Himalaya ek yn Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Birds in agriculture by Dr. Raju Kasambe DSCN8713 (1).jpg|thumb|left|Lânbou yn Uttar Pradesh.]] It grutste part fan 'e steat is flakte dy't hiel stadich ôfrint fan it noardwesten nei it súdeasten. Yn it westen by Delhi en Saharanpur leit de grûn op sa'n 275 meter boppe seenivo, wylst yn it easten by Varanasi en de grins mei Bihar dat sakke is nei mar 60 oant 80 meter. Yn it suden begjint it Vindhya-berchtme en dêr leit in plato mei heuvelrêgen en djippe dellingen. Troch de steat streamt de Ganges. Oare wichtige rivieren binne de Yamuna, de Gomti en de Ghaghara. Dy rivieren soargje foar de oanfier fan slibôfsettings dy't fan 'e grûn ien fan 'e fruchtberste fan 'e wrâld meitsje. == Skiednis == [[Ofbyld:Monastery around Dhamek stupa, Sarnath.jpg|thumb|left|Kleaster en Dhamek stûpa, Sarnath, dêr't Gautama Boeda foar it earst preke.]] Yn 'e 6e en iere 5e iuw f.Kr. libbe en wurke [[Gautama Boeda]] foar in grut part fan syn libben yn it gebiet dat no Uttar Pradesh is. By Sarnath, net fier fan [[Varanasi]], hold er nei syn ferljochting syn earste preek. Yn 'e 3e iuw f.Kr. liet keizer [[Ashoka]] yn 'e hiele regio monuminten en stiennen pylders oprjochtsje om it [[boedisme]] te fersprieden. It ferneamde liuwekapiteel fan Ashoka yn Sarnath is tsjintwurdich it nasjonale embleem fan de Republyk Yndia. Uttar Pradesh wie yn 'e Aldheid in wichtich part fan wat bekend stie as de Madhyadesha (it “middenlân”) fan Noard-Yndia. Dizze regio hie in grutte kulturele en politike betsjutting en wie it machtssintrum fan ûnder oaren it Maurya-ryk en it Gupta-ryk. [[Ofbyld:Agra Fort walls.jpg|thumb|left|Muorren fan it Agra Fort.]] Sûnt de 16e iuw waard de regio in kearngebiet fan it [[Mogolryk]]. De keizers ferhûzen harren haadstêden tusken [[Delhi]] en [[Agra]]. Ut dy perioade stamme de meast ferneamde bouwurken fan 'e steat, lykas de [[Taj Mahal]] en it [[Agra Fort]]. Yn de [[Britsk-Ynje|Britske]] tiid kaam de regio stadichoan ûnder Britsk bewâld. Sûnt 1902 stie it bekend as de United Provinces of Agra and Oudh, letter koartwei de United Provinces. Uttar Pradesh wie ek it toaniel fan 'e Yndiaaske Opstân fan 1857 (ek wol de Sepoy-opstân neamd), dy't yn [[Meerut]] begûn. Nei de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 bleau de namme earst noch United Provinces, mar yn 1950 waard de steat omneamd ta Uttar Pradesh. [[Ofbyld:Babri Masjid demolition on December 1992.jpg|thumb|De ferneatiging fan 'e Babrimoskee yn desimber 1992.]] Yn 1991 kaam de Bharatiya Janata-partij (BJP) oan de macht yn de dielsteat, al wiksele de macht dêrnei geregeld tusken ferskate partijen. In wichtich spearpunt fan 'e BJP is de Hindutva-ideology, dy't de hindoeïstyske identiteit fan Yndia sintraal stelt. Dit spitste him ta op de stêd [[Ayodhya]], dêr't de 16e-iuwske Babrimoskee stie. In soad hindoes leauden dat de moskee boud wie op it berteplak fan de god Rama. Op 6 desimber 1992 kaam it ta in útbarsting doe't in grutte mannichte de moskee bestoarme en ôfbruts. Dat ynsidint hie grutte gefolgen en late ta religieuze ûnrêst yn hiel Yndia; dêrnei spile religy in noch gruttere rol yn 'e polityk en de ferkiezings. In oare wichtige ûntwikkeling wie de opkomst fan de Bahujan Samaj Party (BSP). Yn 1995 skreau de steat skiednis doe't Mayawati de earste Dalit-froulike chief minister (regearingslieder) waard. De Dalits (foarhinne bekend as de “ûnoanreitsberren”) foarmje in grutte groep dy't histoarysk faak eftersteld en ûnderdrukt waard. Yn 2000 waard it bercheftige noarden fan de steat ôfsplitst om de nije dielsteat Uttarakhand te foarmjen. == Befolking == [[Ofbyld:2019 Feb 04 - Kumbh Mela - Mauni Amavasya Crowd 17.jpg|thumb|Minskemassa's yn Kumbh Mela.]] Mei hast 200 miljoen ynwenners yn 2011 is Uttar Pradesh de meast folkrike subnasjonale ienheid yn 'e wrâld. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 241 oant 245 miljoen. De befolkingstichtens is mei mear as 800 ynwenners de kante kilometer tige heech. De steat hat in tige jonge befolking en de groei bliuwt oanhâldend heech, wat in grutte druk leit op de lânbougrûn en de ynfrastruktuer. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Uttar Pradesh ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 80,61% || 79,73% || style="color: red;" | -0,88% || De grutste groep; konsintrearre om hillige stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 18,50% || 19,26% || style="color: green;" | +0,76% || Benammen yn 'e stêden en it westen fan 'e steat. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,41% || 0,32% || style="color: red;" | -0,09% || Fral yn 'e grensgebieten mei Pûndjaab/Haryana. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,18% || 0,10% || style="color: red;" | -0,08% || Histoarysk belang (Sarnath, Kushinagar). |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 0,13% || 0,18% || style="color: green;" | +0,05% || Lytse mienskip, fral yn stedske kearnen. |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Jaïnisme]]) || 0,17% || 0,41% || style="color: green;" | +0,24% |} === Kultuer === [[Ofbyld:Brass Handicrafts of Moradabad.jpg|thumb|Koper út Moradabad]] De kultuer fan Uttar Pradesh is in mjuks fan Hindoeïstyske tradysjes en Perzysk-Islamityske ynfloeden fan it Mogol-tiidrek (de Ganga-Jamuni tehzeeb). De steat is it berteplak fan 'e klassike dûns Kathak en stiet bekend om syn ambachtlike produkten, lykas it koperwurk út Moradabad en de side út Varanasi. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Uttar Pradesh (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 48.625.301 || 48.152.411 || 46.669.865 || 49.776.754 || 56.511.233 || 63.215.742 || 73.746.401 |- ! Groei | — || style="color:red;" | -1,0% || style="color:red;" | -3,1% || +6,7% || +13,5% || +11,9% || +16,7% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 88.341.144 || 110.862.013 || 132.062.801 || 166.197.921 || 199.812.341 || |- ! Groei | +19,8% || +25,5% || +19,1% || +25,8% || +20,2% || |} == Grutste stêden == De measte grutte stêden yn Uttar Pradesh hawwe in lange histoarje as hannelsknooppunten of religieuze sintra. De ûntwikkeling fan 'e miljoenestêden fynt foaral plak yn 'e fruchtbere Ganges-flakte en yn 'e regio om Delhi hinne. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011 UA) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Kanpur]] || 2.920.496 || Grutste yndustrystêd; thúsbasis fan lear- en tekstylfabriken. |- | 2 || [[Lucknow]] || 2.902.920 || De haadstêd; ferneamd om syn histoaryske arsjitektuer en bestjoer. |- | 3 || [[Ghaziabad]] || 2.375.820 || Hurdgroeiende yndustrystêd en foarstêd fan [[Delhi]]. |- | 4 || [[Agra]] || 1.760.285 || Wrâldferneamd fanwegen de Taj Mahal; eardere haadstêd fan 'e Mogols. |- | 5 || [[Varanasi]] || 1.432.280 || Hillige stêd oan 'e Ganges; it spirituele hert fan it Hindoeïsme. |- | 6 || [[Meerut]] || 1.420.902 || Belangryk militêr en yndustrieel sintrum yn it westen. |- | 7 || [[Prayagraj]] || 1.212.395 || Earder Allahabad. Sit fan it Hegegerjochtshôf en it plak fan it Kumbh Mela-feest. |- | 8 || [[Bareilly]] || 985.752 || Belangryk hannelssintrum; bekend om de meubelyndustry en kosmetika. |- | 9 || [[Aligarh]] || 911.223 || Universiteitsstêd. |- | 10 || [[Moradabad]] || 887.871 || Bekend as de "Pital Nagri" fanwegen de grutte eksport fan koper- en messing. |} == Ekonomy == [[Ofbyld:Ceremonia al amanecer. Varanassi. Ciudad Sagrada. Rio Ganges.JPG|thumb|Varanassi.]] Uttar Pradesh hat de op ien nei grutste ekonomy fan alle Yndiaaske dielsteaten. Troch de fruchtbere grûn fan 'e Ganges-flakte is de steat de grutste produsint fan lânbouprodukten. De steat produsearret it measte sûkerreid, de measte weet en de measte molke fan hiel Yndia. Mei hûnderten sûkerfabriken is dit in krúsjale sektor foar de wurkgelegenheid op it plattelân. De Taj Mahal yn Agra en de hillige stêd Varanasi lûke miljoenen toeristen út de hiele wrâld, wat in wichtige boarne fan ynkomsten is. Njonken de tradisjonele lear- en tekstylsektor yn Kanpur, groeit it westen fan 'e steat (Noida en Greater Noida) as in sintrum foar elektroanika en IT. == Bestjoerlike yndieling == Uttar Pradesh wurdt fanút de haadstêd Lucknow bestjoerd. De steat hat in dielsteatparlemint mei twa keamers (it Vidhan Sabha en it Vidhan Parishad). De [[Gûverneur (Yndia)|Gûverneur]] wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia, mar de deistige útfierende macht leit by de Chief Minister. Fanwegen it ûnbidige ynwennertal hat de steat de measte sitten yn it nasjonale parlemint fan Yndia. Dêrom wurdt der faak sein dat de politike koers fan Uttar Pradesh de takomst fan hiel Yndia bepaalt. De steat is ferdield yn 18 divyzjes (regionale bestjoerslagen dy't út ferskate distrikten besteane) en 75 distrikten. It Heechgerjochtshôf fan 'e steat sit yn Prayagraj, mei in ekstra ôfdieling yn Lucknow. == Bestjoerlike yndieling == <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start;"> <div style="flex: 1; min-width: 300px; margin-right: 20px;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Divyzje !! Distrikt !! Oerflak (km²) !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) |- |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Agra Divyzje |- | Agra || [[Agra (distrikt)|Agra]] || 4.027 || 3.621.702 || 4.418.797 |- | Agra || [[Firozabad (distrikt)|Firozabad]] || 2.407 || 2.052.730 || 2.498.156 |- | Agra || [[Mainpuri (distrikt)|Mainpuri]] || 2.760 || 1.596.718 || 1.868.529 |- | Agra || [[Mathura (distrikt)|Mathura]] || 3.340 || 2.101.484 || 2.547.184 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Aligarh Divyzje |- | Aligarh || [[Aligarh (distrikt)|Aligarh]] || 3.650 || 2.992.286 || 3.673.889 |- | Aligarh || [[Etah (distrikt)|Etah]] || 2.431 || 1.531.645 || 1.774.480 |- | Aligarh || [[Hathras (distrikt)|Hathras]] || 1.840 || 1.336.031 || 1.564.708 |- | Aligarh || [[Kasganj (distrikt)|Kasganj]] || 1.955 || 1.228.705 || 1.436.719 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Ayodhya Divyzje |- | Ayodhya || [[Ayodhya (distrikt)|Ayodhya]] || 2.341 || 2.088.928 || 2.470.996 |- | Ayodhya || [[Ambedkar Nagar (distrikt)|Ambedkar Nagar]] || 2.350 || 2.026.876 || 2.397.888 |- | Ayodhya || [[Amethi (distrikt)|Amethi]] || 2.329 || 2.030.000 || 2.540.956 |- | Ayodhya || [[Barabanki (distrikt)|Barabanki]] || 4.402 || 2.673.581 || 3.260.699 |- | Ayodhya || [[Sultanpur (distrikt)|Sultanpur]] || 4.436 || 3.190.926 || 3.797.117 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Azamgarh Divyzje |- | Azamgarh || [[Azamgarh (distrikt)|Azamgarh]] || 4.054 || 3.939.916 || 4.613.913 |- | Azamgarh || [[Ballia (distrikt)|Ballia]] || 2.981 || 2.761.620 || 3.239.774 |- | Azamgarh || [[Mau (distrikt)|Mau]] || 1.713 || 1.853.997 || 2.205.968 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Bareilly Divyzje |- | Bareilly || [[Bareilly (distrikt)|Bareilly]] || 4.120 || 3.618.589 || 4.448.359 |- | Bareilly || [[Budaun (distrikt)|Budaun]] || 5.168 || 3.069.426 || 3.681.896 |- | Bareilly || [[Pilibhit (distrikt)|Pilibhit]] || 3.686 || 1.645.183 || 2.031.007 |- | Bareilly || [[Shahjahanpur (distrikt)|Shahjahanpur]] || 4.388 || 2.481.534 || 3.006.538 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Basti Divyzje |- | Basti || [[Basti (distrikt)|Basti]] || 2.688 || 2.084.914 || 2.464.464 |- | Basti || [[Sant Kabir Nagar (distrikt)|Sant Kabir Nagar]] || 1.646 || 1.420.226 || 1.715.183 |- | Basti || [[Siddharthnagar (distrikt)|Siddharthnagar]] || 2.895 || 2.040.191 || 2.559.203 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Chitrakoot Divyzje |- | Chitrakoot || [[Banda (distrikt)|Banda]] || 4.408 || 1.537.334 || 1.799.410 |- | Chitrakoot || [[Chitrakoot (distrikt)|Chitrakoot]] || 3.216 || 766.040 || 991.730 |- | Chitrakoot || [[Hamirpur (distrikt)|Hamirpur]] || 4.021 || 1.043.724 || 1.104.285 |- | Chitrakoot || [[Mahoba (distrikt)|Mahoba]] || 3.144 || 708.447 || 875.958 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Devipatan Divyzje |- | Devipatan || [[Bahraich (distrikt)|Bahraich]] || 4.623 || 2.381.072 || 3.487.731 |- | Devipatan || [[Balarampur (distrikt)|Balarampur]] || 3.349 || 1.682.315 || 2.148.665 |- | Devipatan || [[Gonda (distrikt)|Gonda]] || 4.003 || 2.765.586 || 3.433.919 |- | Devipatan || [[Shravasti (distrikt)|Shravasti]] || 1.640 || 1.176.391 || 1.117.361 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Gorakhpur Divyzje |- | Gorakhpur || [[Gorakhpur (distrikt)|Gorakhpur]] || 3.321 || 3.769.456 || 4.440.895 |- | Gorakhpur || [[Deoria (distrikt)|Deoria]] || 2.540 || 2.714.179 || 3.100.946 |- | Gorakhpur || [[Kushinagar (distrikt)|Kushinagar]] || 2.905 || 2.893.196 || 3.564.544 |- | Gorakhpur || [[Maharajganj (distrikt)|Maharajganj]] || 2.952 || 2.173.878 || 2.684.703 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Jhansi Divyzje |- | Jhansi || [[Jhansi (distrikt)|Jhansi]] || 5.024 || 1.744.931 || 1.998.603 |- | Jhansi || [[Jalaun (distrikt)|Jalaun]] || 4.565 || 1.454.452 || 1.689.974 |- | Jhansi || [[Lalitpur (distrikt)|Lalitpur]] || 5.039 || 977.734 || 1.221.592 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kanpur Divyzje |- | Kanpur || [[Kanpur Nagar (distrikt)|Kanpur Nagar]] || 3.155 || 4.167.999 || 4.581.268 |- | Kanpur || [[Kanpur Dehat (distrikt)|Kanpur Dehat]] || 3.021 || 1.563.336 || 1.796.184 |- | Kanpur || [[Auraiya (distrikt)|Auraiya]] || 2.016 || 1.179.993 || 1.379.545 |- | Kanpur || [[Etawah (distrikt)|Etawah]] || 2.311 || 1.338.871 || 1.581.810 |- | Kanpur || [[Farrukhabad (distrikt)|Farrukhabad]] || 2.181 || 1.570.408 || 1.885.204 |- | Kanpur || [[Kannauj (distrikt)|Kannauj]] || 2.093 || 1.388.923 || 1.656.616 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Lucknow Divyzje |- | Lucknow || [[Lucknow (distrikt)|Lucknow]] || 2.528 || 3.647.834 || 4.589.838 |- | Lucknow || [[Hardoi (distrikt)|Hardoi]] || 5.986 || 3.398.306 || 4.092.845 |- | Lucknow || [[Lakhimpur Kheri (distrikt)|Lakhimpur Kheri]] || 7.680 || 3.207.232 || 4.021.243 |- | Lucknow || [[Raebareli (distrikt)|Raebareli]] || 4.609 || 2.872.335 || 3.405.559 |- | Lucknow || [[Sitapur (distrikt)|Sitapur]] || 5.743 || 3.619.661 || 4.483.992 |- | Lucknow || [[Unnao (distrikt)|Unnao]] || 4.558 || 2.700.324 || 3.108.367 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Meerut Divyzje |- | Meerut || [[Meerut (distrikt)|Meerut]] || 2.559 || 2.997.361 || 3.443.689 |- | Meerut || [[Baghpat (distrikt)|Baghpat]] || 1.321 || 1.163.991 || 1.303.048 |- | Meerut || [[Bulandshahr (distrikt)|Bulandshahr]] || 4.512 || 2.913.122 || 3.499.171 |- | Meerut || [[Gautam Buddha Nagar (distrikt)|Gautam Buddha Nagar]] || 1.442 || 1.202.030 || 1.648.115 |- | Meerut || [[Ghaziabad (distrikt)|Ghaziabad]] || 1.179 || 3.290.540 || 4.681.645 |- | Meerut || [[Hapur (distrikt)|Hapur]] || 660 || 1.130.000 || 1.338.651 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Mirzapur Divyzje |- | Mirzapur || [[Mirzapur (distrikt)|Mirzapur]] || 4.405 || 2.116.042 || 2.496.970 |- | Mirzapur || [[Sant Ravidas Nagar (distrikt)|Bhadohi]] || 1.015 || 1.353.705 || 1.578.213 |- | Mirzapur || [[Sonbhadra (distrikt)|Sonbhadra]] || 6.905 || 1.463.519 || 1.862.559 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Moradabad Divyzje |- | Moradabad || [[Moradabad (distrikt)|Moradabad]] || 3.718 || 3.828.597 || 4.772.006 |- | Moradabad || [[Amroha (distrikt)|Amroha]] || 2.249 || 1.499.193 || 1.840.221 |- | Moradabad || [[Bijnor (distrikt)|Bijnor]] || 4.561 || 3.131.619 || 3.635.245 |- | Moradabad || [[Rampur (distrikt)|Rampur]] || 2.367 || 1.923.839 || 2.335.819 |- | Moradabad || [[Sambhal (distrikt)|Sambhal]] || 2.453 || 1.830.000 || 2.192.750 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Prayagraj Divyzje |- | Prayagraj || [[Prayagraj (distrikt)|Prayagraj]] || 5.482 || 4.937.266 || 5.954.391 |- | Prayagraj || [[Fatehpur (distrikt)|Fatehpur]] || 4.152 || 2.308.384 || 2.632.733 |- | Prayagraj || [[Kaushambi (distrikt)|Kaushambi]] || 1.779 || 1.293.154 || 1.599.596 |- | Prayagraj || [[Pratapgarh (distrikt)|Pratapgarh]] || 3.717 || 2.731.174 || 3.209.141 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Saharanpur Divyzje |- | Saharanpur || [[Saharanpur (distrikt)|Saharanpur]] || 3.689 || 2.896.832 || 3.466.382 |- | Saharanpur || [[Muzaffarnagar (distrikt)|Muzaffarnagar]] || 2.742 || 3.543.362 || 4.143.512 |- | Saharanpur || [[Shamli (distrikt)|Shamli]] || 1.063 || 1.070.000 || 1.273.578 |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Varanasi Divyzje |- | Varanasi || [[Varanasi (distrikt)|Varanasi]] || 1.535 || 3.138.671 || 3.676.841 |- | Varanasi || [[Chandauli (distrikt)|Chandauli]] || 2.489 || 1.643.251 || 1.952.756 |- | Varanasi || [[Ghazipur (distrikt)|Ghazipur]] || 3.377 || 3.037.582 || 3.620.268 |- | Varanasi || [[Jaunpur (distrikt)|Jaunpur]] || 4.038 || 3.911.679 || 4.494.204 |} </div> <div style="flex: 0 0 350px;"> [[Ofbyld:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|350px|thumb|center|Kaart fan de 75 distrikten fan Uttar Pradesh.]] </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Natoer == Hoewol't Uttar Pradesh foar it grutste part út lânbougrûn bestiet, hat de steat ek wichtige natuergebieten yn regio's dy't minder geskikt binne foar yntinsive akkerbou. === Floara en fauna === De steat hat ien grut nasjonaal park en ferskate wyldreservaten: [[Ofbyld:Dudhwa National Park, Lucknow division, Uttar Pradesh, India (30783128830).jpg|thumb|Harten yn it Nasjonaal Park Dudhwa.]] * It [[Nasjonaal Park Dudhwa]] leit oan 'e grins mei Nepal. Bekende bisten binne de tiger, de Yndyske noashoarn en it sompehart. It is ien fan 'e pear plakken dêr't it oarspronklike ekosysteem fan heech gerslân en sompen bewarre bleaun is. * It tigerreservaat Pilibhit is in tigerreservaat yn it foarberchtme fan 'e Himalaya. * De steat leit ek op in wichtige rûte foar [[trekfûgel]]s. Reservaten lykas Okhla Bird Sanctuary binne fan grut belang foar tûzenen fûgels dy't út [[Sibearje]] wei komme. === Miljeu en de Ganges === It grutste miljeuprobleem fan 'e steat is de fersmoarging fan 'e Ganges en de Yamuna. Troch de grutte befolkingsdruk en de yndustry (benammen de learferwurking yn Kanpur) komt der in soad ôffalwetter yn 'e rivieren telâne. De hillige status fan 'e Ganges soarget der ek foar dat der in soad ritueel ôffal yn 'e rivier komt. De lêste jierren binne der grutte projekten opset, lykas Namami Gange, om de rivier wer skjin te krijen. Troch de grutte en kompleksiteit fan 'e steat bliuwt dat lykwols in drege opjefte. {{boarnen|boarnefernijing= [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uttar Pradesh}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Uttar Pradesh| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] 5xodmhtzaerz1vcasen6840yj527dz3 1 191467 1229233 1229050 2026-05-03T10:44:37Z Ginien 14881 /* Utspraak */ Antwurd 1229233 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) :Oanfollings binne altyd wolkom. Mar foar yngeande feroarings oan 'e besteande tekst is wol wat ûnderbouwing fereaske. Wat is der bygelyks mis mei 'boadskip' en 'ljocht' sa't dy wurden no werjûn binne? Bedoele jo mei "fonetyske útlis" de ferienfâldige Fryske werjefte ("bòtskip") of hawwe jo it ek oer de IPA-werjefte (['bɔtskɪp])? En Wêr basearje jo jo op? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 22.33 (CEST) ::It binne faaks yndie yngeande feroarings. Ik bedoelde yn alle gefallen beide werjeften. De klank fan 'fuotten' is yn it Súdwesthoeksk gelyk oan dy fan 'burd', sjoch dêrfoar ek it Wurdboek fan de Fryske taal (WFT) by 'foet' en 'burd I'. Yn eltse boarne komt noch wolris in aparte werjefte foar deselde klank foar. It liket my om de klank [ø] te gean. Under 'moanne I' wurdt yn it WFT in oar lûd neamd. Dat lûd is likernôch in [œ]. Dat strykt dan mei Hof (1933, 14) dy't in ferskil omskriuwt tusken de Súdwesthoekske alternativen foar de [wo] fan 'fuotten' en de [wa] fan 'moanne'. It strykt ek mei myn persoanlike ûnderfinings mei it Súdwesthoeksk. ::Persoanlik werken ik [bɔtskɪp] en [lɔxt] net, mar soene it [bœtskɪp] en [lœxt] wêze. It útsluten fan [bɔtskɪp] en [lɔxt] sjoch ik lykwols net yn ’e boarnen, dus ik sjoch fan dat punt dochs ôf. Wol liket it my handich om it ferskil yn klank wer te jaan sa't ek te finen is yn [bœtʃə] (buordsje) en [bøtʃə] (burdsje). ::https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft ::Hof, J.J. (1933). ''Friesche dialectgeographie''. Martinus Nijhoff. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 3 mai 2026, 12.44 (CEST) p2d4789qw77znbmehquvjxxo2pvi30y 0 191527 1229206 1229181 2026-05-02T23:35:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 útspraak 1229206 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Białystok | ôfbylding = Bazylika w Białymstoku - Emilia Ernst.jpg | ôfbyldingstekst = Stedssintrum | flagge = POL Białystok flag.svg | wapen = POL Białystok COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Podlachje (woiwodskip)|Podlachje]] | boargemaster = Tadeusz Truskolaski | ynwennertal = 291.688 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland.]</ref> | oerflak = 102,13 km² | befolkingstichtens = 2.856 ynw./km² | hichte = 120–160 m | stifting = stedsrjochten yn 1692 | postkoade = 15-001 oant 15-999 | netnûmer = +48 85 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.bialystok.pl | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 08 | lat_sec = 07 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 08 | lon_sec = 44 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Białystok yn Poalen }} '''Białystok''' ([[útspraak]]: [bʲaˈwɨstɔk], likernôch "bja-<u>wy</u>-stok" <small>mei de w fan "skowe"</small>; {{Audio|Pl-Białystok.ogg|beharkje}}) is de grutste stêd yn it noardeasten fan [[Poalen]] en de haadstêd fan it [[Podlachje (woiwodskip)|woiwodskip Podlachje]]. De stêd leit tichteby de grins mei [[Wyt-Ruslân]] en is in wichtich kultureel, wittenskiplik en ekonomysk sintrum foar de omlizzende krite. Białystok stiet bekend om syn multykulturele skiednis en de omlizzende natuer. == Geografy == Białystok leit yn in leechlângebiet oan 'e rivier de [[Biała (Wisła)|Biała]]. De stêd wurdt omfieme troch it "Griene Hert fan Poalen", mei it ferneamde [[Nasjonaal Park Białowieża]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Białystok 2023 091 Branicki Palace Garden.jpg|thumb|left|Paleis fan Jan Klemens Branicki.]] De stêd ûntstie yn 'e 14e iuw, dy't fral yn 'e 18e iuw ûnder de famylje Branicki opbloeide. Jan Klemens Branicki boude hjir syn ferneamde paleis, dat ek wol it Versailles fan Poalen neamd wurdt. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Białystok him ta in wichtich tekstylsintrum. Troch de lokaasje op 'e grins fan ferskate lannen, wennen der Poalen, Joaden, Wyt-Russen en Dútsers njonken elkoar. Dizze mingeling ynspirearre [[Ludwik Zamenhof]], dy't hjir berne is, ta it ûntwikkeljen fan 'e wrâldtaal [[Esperanto]]. Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de stêd swier troffen en de grutte Joadske mienskip waard hast folslein útrûge troch de nazy-bezetter. Nei de oarloch waard de stêd wer opboud as ûnderdiel fan 'e [[Poalske Folksrepublyk]]. == Befolking == Hjoed-de-dei hat Białystok likernôch 291.000 ynwenners (2024). It is ien fan 'e pear plakken yn Poalen dêr't noch in grutte minderheid fan 'e Otterdokse Tsjerke wennet. Dat jout de stêd in eigen karakter neffens de rest fan it foar it grutste part roomsk-katolike Poalen. == It besjen wurdich == * It barokke Branicki-paleis (Pałac Branickich) is sûnder mis it meast ferneamde monumint fan 'e stêd. It 18e-iuwske kompleks wurdt it "Poalske Versailles" neamd. Om it paleis binne Frânske tunen en in Ingelsk park oanlein. * It Kościuszko-merkplein (Rynek Kościuszki) is it trijehoekige merkplein mei it barokke riedshûs, dat no in museum is. === Tsjerken === [[Ofbyld:Cerkiew sw.Mikolaja.jpg|thumb|left|De otterdokse Nikolaaskatedraal.]] * De Marije-Himelfeartbasilyk is in bysûnder tsjerkekompleks dat bestiet út in lytse wite 17e-iuwske tsjerke en in folle gruttere [[Neogotyk|neogoatyske]] reade bakstiennen katedraal dy't der tsjinoan boud is. * De Sint-Nikolaaskatedraal is in wichtige otterdokse katedraal út de 19e iuw mei prachtige fresko's en in gouden koepel. * De Sint-Rochustsjerke (Kościół św. Rocha) is in opfallende, moderne wite tsjerke út de jierren 1920 en 1930 as monumint foar de Poalske ûnôfhinklikens. De toer is 83 meter heech. * De Otterdokse Tsjerke fan 'e Hillige Geast is ien fan 'e grutste otterdokse tsjerken fan Poalen en bekend om syn moderne arsjitektuer mei fiif koepels. === Joadsk erfgoed === [[Ofbyld:Synagogue Bialystok -1 -1920.jpg|thumb|De yn 1941 ferneatige Grutte Synagoge.]] Foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie de helte fan 'e befolking Joadsk. * It Monumint foar de Grutte Synagoge stiet op it plak dêr't de grutte synagoge yn 1941 troch de nazy's ferbaarnd waard. * It Ludwik Zamenhof-sintrum is in plak dat wijd is oan 'e grûnlizzer fan it Esperanto en de multykulturele skiednis fan syn bertestêd. == Ferkear == Oer it spoar binne der streekrjochte ferbinings mei [[Warsjau]], [[Kaunas]] yn [[Litouwen]] en oare grutte stêden. De stêd leit oan de Rail Baltica-rûte. De S8-sneldyk ferbynt de stêd streejrocht mei Warschau. De stêd hat in wiidweidich netwurk fan buslinen en is bekend om syn moderne fytsplan (BiKe). == Sport == De fuotbalklub Jagiellonia Białystok spilet yn 'e Ekstraklasa (de heechste difyzje fan Poalen) en hat de thúsbasis yn it moderne Stadion Miejski. Njonken fuotbal binne ek atletyk en follybal populêr yn 'e regio. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Białystok}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] aci10an9oh5lxi0orvjxzwcsjga542z 0 191528 1229186 2026-05-02T15:03:40Z ~2026-26628-40 57916 lyts begjin 1229186 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Anura Diversity.jpg|thumb|Kikkertsoarten]] '''Kikkerts''' of '''frosken''' (Anura) binne ien fan de trije groepen fan [[amfiby]]en, neist de salamanders (Caudata) en de wjirmsalamanders. Kikkerts binne fierwei de grutste groep; fan de likernôch 8400 soarten amfibyen heart rûchwei 88% by de kikkerts. Der binne tsjintwurdich hast 7600 ferskillende soarten kikkerts beskreaun. Kikkerts yn hast alle dielen fan de wrâld en libje yn sterk útinoar rinnende habitats. Kikkerts hearre by de [[rêchbonkedier]]en, se hawwe fjouwer poaten mar gjin sturt en ferskille dêrmei fan de measte oare amfibyen. Alle kikkerts hawwe in ôfplatte, parfoarmige bealch en útpûljende eagen. De kop en bek binne breed, de lange efterpoaten binne spiersterk en goed ûntwikkele. Kikkerts binne de iennige bisten dy't in kwêkblaas hawwe en dêrmei eigensoartige lûden meitsje om inoar te lokjen. Krektas oare amfibyen binne kikkerts kâldbloedich,dêr is sawol de bloedsomloop as it sykheljen op oanpast. In oantal soarten hâldt in simmerrêst of wintersliep om tige waarme respektyflik kâlde tiden fan it jier troch te kommen. De ûntwikkeling fan de larve oant folwoeksen kikkert is unyk binnen de [[wringedier]]en. Kikkerts trochrinne in folsleine metamorfoaze wêrby't de larve der gâns oars útsjocht as de folwoeksen kikkert. Kikkerts ite in breed ferskaat oan proaien, meastal lytse bisten as ynsekten en oare net-wringedieren. De gruttere soarten ite soms lytse wringedieren. Kikkerts hawwe dêrneist in soad natuerlike fijannen, lykas fisken, fûgels, sûchdieren en [[reptyl|reptilen]]. In protte soarten wurde direkt of yndirekt bedrige troch de minske, in tal soarten is dêrtroch bot bedrige of útstoarn. Sûnt 1985 is it tal beskreaune amfibyen mei mear as in tredde tanomd, dat jildt benammen foar de kikkerts. De yndieling fan 'e kikkerts is troch dizze konstante stream fan nije ynsichten sterk feroare. It feit dat guon soarten podde neamd wurde is dêr in foarbyld fan, dat hat hjoed-de-dei gjin wittenskiplike basis mear. [[Kategory:Kikkerts]] pgvhge9ym0ttewk8a6vpwzfwtobn0eo 1229207 1229186 2026-05-02T23:37:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229207 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Anura Diversity.jpg|thumb|Kikkertsoarten]] '''Kikkerts''' of '''froasken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Anura'') binne ien fan de trije groepen fan [[amfiby]]en, neist de salamanders (''Caudata'') en de wjirmsalamanders. Kikkerts binne fierwei de grutste groep; fan de likernôch 8400 soarten amfibyen heart rûchwei 88% by de kikkerts. Der binne tsjintwurdich hast 7600 ferskillende soarten kikkerts beskreaun. Kikkerts yn hast alle dielen fan de wrâld en libje yn sterk útinoar rinnende habitats. Kikkerts hearre by de [[rêchbonkedier]]en, se hawwe fjouwer poaten mar gjin sturt en ferskille dêrmei fan de measte oare amfibyen. Alle kikkerts hawwe in ôfplatte, parfoarmige bealch en útpûljende eagen. De kop en bek binne breed, de lange efterpoaten binne spiersterk en goed ûntwikkele. Kikkerts binne de iennige bisten dy't in kwêkblaas hawwe en dêrmei eigensoartige lûden meitsje om inoar te lokjen. Krektas oare amfibyen binne kikkerts kâldbloedich,dêr is sawol de bloedsomloop as it sykheljen op oanpast. In oantal soarten hâldt in simmerrêst of wintersliep om tige waarme respektyflik kâlde tiden fan it jier troch te kommen. De ûntwikkeling fan de larve oant folwoeksen kikkert is unyk binnen de [[wringedier]]en. Kikkerts trochrinne in folsleine metamorfoaze wêrby't de larve der gâns oars útsjocht as de folwoeksen kikkert. Kikkerts ite in breed ferskaat oan proaien, meastal lytse bisten as ynsekten en oare net-wringedieren. De gruttere soarten ite soms lytse wringedieren. Kikkerts hawwe dêrneist in soad natuerlike fijannen, lykas fisken, fûgels, sûchdieren en [[reptyl|reptilen]]. In protte soarten wurde direkt of yndirekt bedrige troch de minske, in tal soarten is dêrtroch bot bedrige of útstoarn. Sûnt 1985 is it tal beskreaune amfibyen mei mear as in tredde tanomd, dat jildt benammen foar de kikkerts. De yndieling fan 'e kikkerts is troch dizze konstante stream fan nije ynsichten sterk feroare. It feit dat guon soarten podde neamd wurde is dêr in foarbyld fan, dat hat hjoed-de-dei gjin wittenskiplike basis mear. [[Kategory:Kikkert| ]] [[Kategory:Amfibyeskift]] ovvyy1dzmshjhb3fjf4rcgzynnyqkiy 0 191530 1229188 2026-05-02T16:04:00Z Drewes 2754 wurk 1229188 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Karl Samuel Leberecht Hermann (1765-1846).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|border|20px]] [[Prusen|Prusysk]] | berne = [[20 jannewaris]] [[1765]] | berteplak = [[Königerode]], [[Prusen]] | stoarn = [[1 septimber]] [[1846]] (81 jier) | stjerplak = [[Schönebeck (Elbe)]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Karl Samuel Leberecht Hermann''' ([[20 jannewaris]] [[1765]] – [[1 septimber]] [[1846]]) wie in Dútske [[skiekundige]] dy't yn 1817 holp by de ûntdekking fan [[kadmium]]. Nei't er syn farmaseutyske oplieding yn [[Halberstadt]] foltôge hie, naam Hermann yn 1792 de apteek yn Groß Salze by [[Magdeburg]] oer. == Wichtichst wurk == * ''Über das schlesische Zinkoxyd, und über ein darin gefundenes sehr wahrscheinlich noch unbekanntes Metall'', yn: ''Gilberts [[Annalen der Physik]]'' 59, 1818, S. 95f.; 66, 1820, S. 285–289. {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Hermann, Karl Samuel Leberecht}} [[Kategory:Dútsk skiekundige]] [[Kategory:Persoan berne yn 1765]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1846]] a9yf9f4x9f6oi8loztxm2h9t897tnba 1229190 1229188 2026-05-02T16:32:10Z Drewes 2754 1229190 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Karl Samuel Leberecht Hermann (1765-1846).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|border|20px]] [[Prusen|Prusysk]] | berne = [[20 jannewaris]] [[1765]] | berteplak = [[Königerode]], [[Prusen]] | stoarn = [[1 septimber]] [[1846]] (81 jier) | stjerplak = [[Schönebeck (Elbe)]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Karl Samuel Leberecht Hermann''' ([[20 jannewaris]] [[1765]] – [[1 septimber]] [[1846]]) wie in Dútske [[skiekundige]] dy't yn 1817 holp by de ûntdekking fan [[kadmium]]. Nei't er syn farmaseutyske oplieding yn [[Halberstadt]] foltôge hie, naam Hermann yn 1792 de apteek yn Groß Salze by [[Magdeburg]] oer. Kadmium waard yn 1817 ûntdutsen troch dokter [[Friedrich Stromeyer]] (1776–1835). It elemint waard foar it earst fûn yn 'e kondensaasje fan dampen (mingd mei roet en sinkokside) dy't út in ûne kamen wêryn't sinkokside roastere waard. De ûntdekking fan kadmium wurdt ek wolris taskreaun oan '''K.S.L. Hermann''' en J.C.H. Roloff, dy't mooglik yn itselde jier kadmium yn sinkokside fûn hawwe. It histoarysk debat oer wa't eins earst de suvere foarm fan it elemint ûntduts is noch net útiten. De faze fan 'e wittenskiplike skiednis wêryn't Stromeyer aktyf wie, wie ien wêryn't gemyske ûntdekkingen benammen dien waarden troch aptekers, aptekers en dokters. De praktyk fan alchemy wie oan it útstjerren, en skiekunde begon krekt te ûntstean as in aparte wittenskip. Stromeyer, in heechlearaar oan 'e [[Universiteit fan Göttingen[[, testte sinkokside, in medisyn yn dy tiid, op suverens. De namme fan it elemint is ôflaat fan it Latynske "cadmia" en it Grykske "kadmeia", beide âlde nammen foar kalamine (sinkkarbonaat). == Wichtichst wurk == * ''Über das schlesische Zinkoxyd, und über ein darin gefundenes sehr wahrscheinlich noch unbekanntes Metall'', yn: ''Gilberts Annalen der Physik'' 59, 1818, s. 95f.; 66, 1820, s. 285–289. {{DEFAULTSORT:Hermann, Karl Samuel Leberecht}} [[Kategory:Dútsk apteker]] [[Kategory:Dútsk skiekundige]] [[Kategory:Persoan berne yn 1765]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1846]] c9zt5kybyfmsyougmrrijo0fifupogs 1229191 1229190 2026-05-02T16:35:05Z Drewes 2754 [[]] 1229191 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Karl Samuel Leberecht Hermann (1765-1846).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|border|20px]] [[Prusen|Prusysk]] | berne = [[20 jannewaris]] [[1765]] | berteplak = [[Königerode]], [[Prusen]] | stoarn = [[1 septimber]] [[1846]] (81 jier) | stjerplak = [[Schönebeck (Elbe)]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Karl Samuel Leberecht Hermann''' ([[20 jannewaris]] [[1765]] – [[1 septimber]] [[1846]]) wie in Dútske [[skiekundige]] dy't yn 1817 holp by de ûntdekking fan [[kadmium]]. Nei't er syn farmaseutyske oplieding yn [[Halberstadt]] foltôge hie, naam Hermann yn 1792 de apteek yn Groß Salze by [[Magdeburg]] oer. Kadmium waard yn 1817 ûntdutsen troch dokter [[Friedrich Stromeyer]] (1776–1835). It elemint waard foar it earst fûn yn 'e kondensaasje fan dampen (mingd mei roet en sinkokside) dy't út in ûne kamen wêryn't sinkokside roastere waard. De ûntdekking fan kadmium wurdt ek wolris taskreaun oan '''K.S.L. Hermann''' en J.C.H. Roloff, dy't mooglik yn itselde jier kadmium yn sinkokside fûn hawwe. It histoarysk debat oer wa't eins earst de suvere foarm fan it elemint ûntduts is noch net útiten. De faze fan 'e wittenskiplike skiednis wêryn't Stromeyer aktyf wie, wie ien wêryn't gemyske ûntdekkingen benammen dien waarden troch aptekers, aptekers en dokters. De praktyk fan alchemy wie oan it útstjerren, en skiekunde begon krekt te ûntstean as in aparte wittenskip. Stromeyer, in heechlearaar oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], testte sinkokside, in medisyn yn dy tiid, op suverens. De namme fan it elemint is ôflaat fan it Latynske "cadmia" en it Grykske "kadmeia", beide âlde nammen foar kalamine (sinkkarbonaat). == Wichtichst wurk == * ''Über das schlesische Zinkoxyd, und über ein darin gefundenes sehr wahrscheinlich noch unbekanntes Metall'', yn: ''Gilberts Annalen der Physik'' 59, 1818, s. 95f.; 66, 1820, s. 285–289. {{DEFAULTSORT:Hermann, Karl Samuel Leberecht}} [[Kategory:Dútsk apteker]] [[Kategory:Dútsk skiekundige]] [[Kategory:Persoan berne yn 1765]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1846]] l7scwd3k3wp3c0zqnkkxhy5tmiq9zrq 0 191531 1229193 2026-05-02T18:28:37Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Wytkopgier |Ofbyld = [[Ofbyld:White-headed vulture, South Luangwa National Park (51866473539).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps'') |Wittenskiplike namme= Trigonoceps occipitalis |Beskriuwer, jier= (W..." 1229193 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Wytkopgier |Ofbyld = [[Ofbyld:White-headed vulture, South Luangwa National Park (51866473539).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps'') |Wittenskiplike namme= Trigonoceps occipitalis |Beskriuwer, jier= ([[William John Burchell|Burchell]], 1824) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:White-headed vulture range map.png|250px]]</span><small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} net-briedfûgel<br> {{Color box|#FF0000}} útstoarn |Kolom2= {{Color box|#FF8080}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik oanwêzich }}</small> }} De '''wytkopgier''' (''Trigonoceps occipitalis'') is in grutte [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Flickr - bslmmrs - I feel a little sick ......jpg|thumb|left|Kop fan 'e wytkopgier.]] De wytkopgier is in middelgrutte gier mei in lingte fan 72 oant 85 cm en in wjukspanne fan likernôch 207 oant 230 cm. De fûgel hat in kontrastryk fearrekleed: de wjukken en de sturt binne donkerbrún oant swart, wylst de búk, de "broek" oan 'e poaten en de efterkant fan 'e wjukken wyt binne. De kop is keal en hat in puntige, trijehoekige foarm. Boppe op 'e kop hat de Fûgel dûnzige wite fearkes, dêr't de fûgel syn namme oan tanket. De snaffel is opfallend rôze oant oranje-read mei in blauwe basis. De poaten binne rôze-read. Der is in lyts ferskil tusken de geslachten: by de wyfkes binne de binnenste slachpinnen wyt, wylst dy by de mantsjes donker binne. == Fersprieding == Dizze soarte komt foar op 'e [[savanne]]s en iepen boskgebieten fan [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. De fûgel mijt gebieten mei minsklike bewenning en wurdt fral sjoen yn grutte nasjonale parken en beskerme natoergebieten. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:White-headed Vulture, Manyara, TZ imported from iNaturalist photo 52268654.jpg|thumb|left|Fleanende wytkoopgier.]] De wytkopgier is faak de earste fûgel dy't by in kadaver oankomt. Hoewol't se lytser binne as de [[eargieren]] of de ''[[Gyps]]''-gieren, binne se fûleindich en litte se har net gau ozn 'e kant reagje. In opfallend skaaimerk is dat wytkopgieren ek sels aktyf jeie op lytse proaien, lykas hagedissen, slangen of lytse [[sûchdier]]en. Se libje meastentiids solitêr of yn pearkes en wurde komselden yn grutte groepen sjoen. == Fuortplanting == De wytkopgier briedt yn 'e top fan hege beammen, lykas de [[akkasia]] of de [[baobab]]. It nêst is in grut platfoarm fan tûken, dat mei gers en hier beklaaid wurdt. It wyfke leit ien wyt aai, dat yn likernôch 55 dagen útbret wurdt. It jong bliuwt sa'n fjouwer moannen yn it nêst foardat it útfleant. == Status == Sûnt 2015 stiet de wytkopgier as krityk op 'e [[Reade list]] fan 'e IUCN]]. De populaasje is yn koarte tiid rap ôfnommen troch fergiftiging (kadavers mei gif dy't ornearre binne foar rôfdieren), de hannel yn lichemsdielen fan fûgels foar tradisjonele medisinen en it ferlies fan leefgebiet troch de útwreiding fan lânbou. Ek de delgong fan it oantal grutte wylde bisten hat in negative ynfloed op it oanbod fan fretten foar de wytkopgier. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-headed-vulture-trigonoceps-occipitalis BirdLife, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/whhvul1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whhvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Trigonoceps occipitalis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wytkopgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] eunscjtc1ef9u674ye9euvw311qiufk 1229211 1229193 2026-05-02T23:44:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ defsort 1229211 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Wytkopgier |Ofbyld = [[Ofbyld:White-headed vulture, South Luangwa National Park (51866473539).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps'') |Wittenskiplike namme= Trigonoceps occipitalis |Beskriuwer, jier= ([[William John Burchell|Burchell]], 1824) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:White-headed vulture range map.png|250px]]</span><small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} net-briedfûgel<br> {{Color box|#FF0000}} útstoarn |Kolom2= {{Color box|#FF8080}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik oanwêzich }}</small> }} De '''wytkopgier''' (''Trigonoceps occipitalis'') is in grutte [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Flickr - bslmmrs - I feel a little sick ......jpg|thumb|left|Kop fan 'e wytkopgier.]] De wytkopgier is in middelgrutte gier mei in lingte fan 72 oant 85 cm en in wjukspanne fan likernôch 207 oant 230 cm. De fûgel hat in kontrastryk fearrekleed: de wjukken en de sturt binne donkerbrún oant swart, wylst de búk, de "broek" oan 'e poaten en de efterkant fan 'e wjukken wyt binne. De kop is keal en hat in puntige, trijehoekige foarm. Boppe op 'e kop hat de Fûgel dûnzige wite fearkes, dêr't de fûgel syn namme oan tanket. De snaffel is opfallend rôze oant oranje-read mei in blauwe basis. De poaten binne rôze-read. Der is in lyts ferskil tusken de geslachten: by de wyfkes binne de binnenste slachpinnen wyt, wylst dy by de mantsjes donker binne. == Fersprieding == Dizze soarte komt foar op 'e [[savanne]]s en iepen boskgebieten fan [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. De fûgel mijt gebieten mei minsklike bewenning en wurdt fral sjoen yn grutte nasjonale parken en beskerme natoergebieten. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:White-headed Vulture, Manyara, TZ imported from iNaturalist photo 52268654.jpg|thumb|left|Fleanende wytkoopgier.]] De wytkopgier is faak de earste fûgel dy't by in kadaver oankomt. Hoewol't se lytser binne as de [[eargieren]] of de ''[[Gyps]]''-gieren, binne se fûleindich en litte se har net gau ozn 'e kant reagje. In opfallend skaaimerk is dat wytkopgieren ek sels aktyf jeie op lytse proaien, lykas hagedissen, slangen of lytse [[sûchdier]]en. Se libje meastentiids solitêr of yn pearkes en wurde komselden yn grutte groepen sjoen. == Fuortplanting == De wytkopgier briedt yn 'e top fan hege beammen, lykas de [[akkasia]] of de [[baobab]]. It nêst is in grut platfoarm fan tûken, dat mei gers en hier beklaaid wurdt. It wyfke leit ien wyt aai, dat yn likernôch 55 dagen útbret wurdt. It jong bliuwt sa'n fjouwer moannen yn it nêst foardat it útfleant. == Status == Sûnt 2015 stiet de wytkopgier as krityk op 'e [[Reade list]] fan 'e IUCN]]. De populaasje is yn koarte tiid rap ôfnommen troch fergiftiging (kadavers mei gif dy't ornearre binne foar rôfdieren), de hannel yn lichemsdielen fan fûgels foar tradisjonele medisinen en it ferlies fan leefgebiet troch de útwreiding fan lânbou. Ek de delgong fan it oantal grutte wylde bisten hat in negative ynfloed op it oanbod fan fretten foar de wytkopgier. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-headed-vulture-trigonoceps-occipitalis BirdLife, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/whhvul1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whhvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Trigonoceps occipitalis}} }} {{DEFAULTSORT:Witkopgier}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wytkopgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 2ikqpmpru193ait8l444uvfaqfbbw55 0 191532 1229194 2026-05-02T18:29:05Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Wytkopgier]] 1229194 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wytkopgier]] bou0aupos2fzmtw78pfusihklum0x2l 14 191533 1229195 2026-05-02T18:32:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Trigonoceps occipitalis|Trigonoceps}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229195 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Trigonoceps occipitalis|Trigonoceps}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] bu0fh0cs3sidhxp46e9bqrwsv0arafx 0 191534 1229197 2026-05-02T18:53:38Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Białystok]] 1229197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Białystok]] e31af61ttugess4elkt43utsj9tmmif 0 191535 1229198 2026-05-02T18:54:29Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Warsjau]] 1229198 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Warsjau]] 839eli5y9kezi6hgf1xwdh9938x0utw 0 191536 1229199 2026-05-02T19:36:28Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Kapgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Necrosyrtes monachus.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[kapgieren]] (''Necrosyrtes'') |Wittenskiplike namme= Necrosyrtes monachus |Beskriuwer, jier= ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823) |IUCN-statu..." 1229199 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kapgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Necrosyrtes monachus.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[kapgieren]] (''Necrosyrtes'') |Wittenskiplike namme= Necrosyrtes monachus |Beskriuwer, jier= ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span> |lânkaart= }} De '''kapgier''' (''Necrosyrtes monachus'') is in lytse [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[kapgieren]] (''Necrosyrtes''). Hoewol't de kapgier fan oarsprong in algemiene ferskyning wie yn 'e buert fan minsklike delsettings, wurdt de soarte no troch de ekstreem rappe delgong fan 'e populaasje kritysk bedrige. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Head of a vulture in the Gambia.jpg|thumb|left|Kop fan 'e fûgel.]] De kapgier is ien fan 'e lytste gieresoarten fan 'e Alde Wrâld. Hy hat in lingte fan 62 oant 72 cm en in wjukspanne fan likernôch 155 oant 165 cm. It fearrekleed is oer it generaal donkerbrún. It meast opfallende skaaimerk is de keale, rôze kop dy't oan 'e efterkant en yn 'e nekke oergiet yn in tichte, ljochtbrune oant wite dûnzige kap. De snaffel is yn fergeliking mei oare gieren frij smel en lang, wat de fûgel by steat stelt om lytse stikjes fleis tusken de bonken fan in kadaver wei te skuorren. As de fûgel him opwynt, kin de rôze hûd fan 'e kop fluch feroarje yn in felreade kleur. == Fersprieding == De kapgier komt foar yn in grut part fan [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. Hy libbet net allinne yn de savanne, mar is ek faak te finen by slachthuzen, ôffalbergen en op merken yn doarpen en stêden. Yn tsjinstelling ta de measte oare gieren hat dizze soarte him goed oanpast oan it libben yn 'e buert fan de minske. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Necrosyrtes monachus 0032.jpg|thumb|left|Groep gieren yn Gambia.]] De kapgier is in echte allefretter. Hoewol't er foaral fan kadavers fret, stiet er ek bekend om it iten fan ynsekten, larven en sels minsklik ôffal. Troch syn lytse formaat en smelle snaffel kin er net konkurrearje mei de gruttere gieresoarten by in kadaver. Dêrom wachtet er faak oan 'e râne fan 'e groep of fret er de lytse resten op as de gruttere fûgels klear binne. Kapgieren binne hiel sosjaal en wurde yn grutte groepen sjoen. Kapgieren bouwe it nêst yn beammen en bouwe in nêst fan tûken dat beklaaid wurdt mei gers en blêden. Se lizze mar ien yt aai mei brune, readbrune plakjes, dat troch beide âlden yn likernôch 46 oant 54 dagen útbredt wurdt. It jong bliuwt sa'n trije oant fjouwer moannen yn it nêst foardat it selsstannich wurdt. == Status == Hoewol't de kapgier eartiids ien fan 'e meast algemiene gieren wie, is de status sûnt 2017 krityk op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. De populaasje is yn koarte tiid dramatysk ôfnommen. De wichtichste oarsaken binne fergiftiging, jacht foar de hannel yn tradisjonele medisinen en it ferlies fan geskikte nêstbeammen. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hooded-vulture-necrosyrtes-monachus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2025.] * [https://ebird.org/species/hoovul1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 2 maaie 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/hoovul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Necrosyrtes monachus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kapgier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 7qm3amk4cy85kt0hzxdd4id3lp3fx8m 0 191537 1229200 2026-05-02T19:37:15Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Kapgier]] 1229200 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kapgier]] pcnfh8hitb9u6lovi9qv1i5vdtazm5f 14 191538 1229201 2026-05-02T19:39:26Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Necrosyrtes monachus|Necrosyrtes}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229201 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Necrosyrtes monachus|Necrosyrtes}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] i2anngl1pbp3sxgq6kbwhsvuf0gdfqb 0 191539 1229202 2026-05-02T21:23:30Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Iesgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Egyptian Vulture in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[iesgieren]] (''Neophron'') |Wittenskiplike namme= Neophron percnopterus |Beskriuwer, jier= (..." 1229202 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Iesgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Egyptian Vulture in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[iesgieren]] (''Neophron'') |Wittenskiplike namme= Neophron percnopterus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Neophron percnopterus distribution.png|250px]]</span><small><br>{{Color box|#FF6600}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00BB00}} [[briedfûgel]] }} De '''iesgier''' (''Neophron percnopterus'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste libbene soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[iesgieren]] (''Neophron''). Yn 'e Aldheid waard dizze fûgel yn [[Egypte]] as hillige fereare en troch farao's beskerme. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Birds Garden of Isfahan (28).jpg|thumb|left|Fûgels yn Isfahan.]] De iesgier is in relatyf lytse gier mei in lingte fan 58 oant 70 cm en in wjukspanne fan 155 oant 170 cm. It fearrekleed fan folwoeksen fûgels is foar it grutste part wyt, mei útsûndering fan 'e slachpinnen oan 'e wjukken, dy't djipswart binne. De kop is keal en hat in felle giele kleur, dy't by opwining oranje-read wurde kin. De snaffel is smel en hat in swarte punt. Opfallend is de rûge kraach fan fearren yn 'e nekke. Jonge fûgels binne hielendal donkerbrún en dogge der trije oant fiif jier oer om de wite kleuren te krijen. == Fersprieding == De iesgier hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan it [[Middellânske Seegebiet]] en dielen fan [[Afrika]] oant yn [[Súd-Aazje]]. Yn tsjinstelling ta in protte oare gieren is de iesgier in [[trekfûgel]]; de populaasjes út [[Jeropa]] lûke yn 'e winter nei gebieten súdlik fan 'e [[Sahara]]. === Undersoarten === Yn it skaai fan 'e iesgieren wurde trije [[ûndersoarte]]n ûnderskaat: *''N. p. percnopterus'' (de nominaatfoarm): Dizze komt foar yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet, fan Súd-Jeropa en Noard-Afrika oant yn Noard-Yndia. De populaasjes út it noarden binne trekfûgels dy't yn Afrika oerwinterje. *''N. p. ginginianus'': Dit is de lytste fan 'e trije ûndersoarten. Dizze fûgel komt foar op it [[Yndiaaske subkontinint]] en is te werkennen oan in snaffel dy't hast hielendal giel is (ynstee fan mei in swarte punt). *''N. p. majorensis'' (de Kanaryske iesgier): Dizze ûndersoarte is beheind ta de [[Kanaryske Eilannen]] (foaral [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]]). It is de grutste fan 'e trije en it binne stânfûgels; se bliuwe it hiele jier op 'e eilannen. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Neophron-1.jpg|thumb|left|Fûgel mei proai.]] De iesgier is in yntelliginte allefretter. Njonken it iten fan kadavers, fret er ek ynsekten, lytse sûchdieren en aaien fan oare fûgels. De iesgier stiet bekend om syn gebrûk fan stiennen as ark: hy siket in gaadlike stien út om op it aai fan in [[strúsfûgel]] te smiten oant de skaal barst. Se wurde sjoen by jiskebulten en slachthuzen, mar libje ek yn iepen, drûge lânskippen en bergen. Oars as de measte gieren dy't yn beammen harren nêst bouwe, briedt de iesgier leaver op rotsen en yn lytse hoalen yn kliffen. It nêst is in sleauwe bult tûken, beklaaid mei wol, hier en resten fan kadavers. It wyfke leit meastal twa aaien, dy't wyt oant ljochtbrún binne mei swiere brúnreade plakken. Beide âlden briede de aaien yn sa'n 42 dagen út. == Status == De iesgier hat de status bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Yn Jeropa is de populaasje yn 'e lêste 40 jier mei 50% ôfnommen. Yn lannen as [[Itaalje]] wie it eartiids in gewoane fûgel oan 'e [[Tyrreenske See|Tyrreenske kust]] dy't keppels fee folge, mar tsjin 2008 wienen dêr noch mar acht oant njoggen pearkes oer yn 'e regio's [[Sisylje]], [[Basilikata]] en [[Kalaabrje]]. Wichtichste oarsaken binne fergiftiging, ferlies fan leefgebiet en fersteuring fan 'e nêstplakken. Yn Aazje binne de oantallen rap troch fergiftiging (benammen troch it medisyn diclofenac) ôfnommen. Oare bedrigingen foarmje de elektrisiteitsmêsten en jacht. Yn lannen dêr't de populaasje hast ferdwûn is, wurde fûgels yn finzenskip fokt om se letter yn it wyld út te setten. It Centro Rapaci Minacciati is in Italjaansk sintrum dat spesjalisearre is yn it fokken fan 'e iesgier. Sûnt 2004 wurde dêr alle jierren jonge fûgels frijlitten yn it suden fan Itaalje (Kalaabrje en Basilikata). It LIFE Egyptian Vulture-projekt is ien fan 'e grutste ynternasjonale projekten dat rjochte is op 'e folsleine trekrûte fan 'e fûgel. Om't it gjin sin hat de fûgel yn Jeropa te beskermjen as er yn Afrika fergiftige wurdt, wurket dit projekt gear mei lannen yn it Midden-Easten en Afrika om gefaarlike elektrisiteitsmêsten oan te passen en fergiftiging tsjin te gean. Ek wurde giererestaurants oanlein dêr't de fûgels feilich ite kinne. == Keppeling om utens == * [https://www.lifegyptianvulture.it/en/ LIFE Egyptian vulture project] * [https://www.lifegyptianvulture.it/aree-di-progetto/centro-rapaci-minacciati/ Centro Rapaci Minacciati.] * [https://4vultures.org/ Vulture Conservation Foundation (4vultures.org)] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/egyvul1 eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/egyvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Neophron percnopterus}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Iesgier]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] 8at1uqa6gzdh1bsbiuwek9ct74jow7p 1229205 1229202 2026-05-02T21:27:47Z RomkeHoekstra 10582 1229205 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Iesgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Egyptian Vulture in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[iesgieren]] (''Neophron'') |Wittenskiplike namme= Neophron percnopterus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Neophron percnopterus distribution.png|250px]]</span><small><br>{{Color box|#FF6600}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00BB00}} [[briedfûgel]] }} De '''iesgier''' (''Neophron percnopterus'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste libbene soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[iesgieren]] (''Neophron''). Yn 'e Aldheid waard dizze fûgel yn [[Egypte]] as hillige fereare en troch farao's beskerme. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Birds Garden of Isfahan (28).jpg|thumb|left|Fûgels yn Isfahan.]] De iesgier is in relatyf lytse gier mei in lingte fan 58 oant 70 cm en in wjukspanne fan 155 oant 170 cm. It fearrekleed fan folwoeksen fûgels is foar it grutste part wyt, mei útsûndering fan 'e slachpinnen oan 'e wjukken, dy't djipswart binne. De kop is keal en hat in felle giele kleur, dy't by opwining oranje-read wurde kin. De snaffel is smel en hat in swarte punt. Opfallend is de rûge kraach fan fearren yn 'e nekke. Jonge fûgels binne hielendal donkerbrún en dogge der trije oant fiif jier oer om de wite kleuren te krijen. == Fersprieding == De iesgier hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan it [[Middellânske Seegebiet]] en dielen fan [[Afrika]] oant yn [[Súd-Aazje]]. Yn tsjinstelling ta in protte oare gieren is de iesgier in [[trekfûgel]]; de populaasjes út [[Jeropa]] lûke yn 'e winter nei gebieten súdlik fan 'e [[Sahara]]. === Undersoarten === Yn it skaai fan 'e iesgieren wurde trije [[ûndersoarte]]n ûnderskaat: *''N. p. percnopterus'' (de nominaatfoarm): Dizze komt foar yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet, fan Súd-Jeropa en Noard-Afrika oant yn Noard-Yndia. De populaasjes út it noarden binne trekfûgels dy't yn Afrika oerwinterje. *''N. p. ginginianus'': Dit is de lytste fan 'e trije ûndersoarten. Dizze fûgel komt foar op it [[Yndiaaske subkontinint]] en is te werkennen oan in snaffel dy't hast hielendal giel is (ynstee fan mei in swarte punt). *''N. p. majorensis'' (de Kanaryske iesgier): Dizze ûndersoarte is beheind ta de [[Kanaryske Eilannen]] (foaral [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]]). It is de grutste fan 'e trije en it binne stânfûgels; se bliuwe it hiele jier op 'e eilannen. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Neophron-1.jpg|thumb|left|Fûgel mei proai.]] De iesgier is in yntelliginte allefretter. Njonken it iten fan kadavers, fret er ek ynsekten, lytse sûchdieren en aaien fan oare fûgels. De iesgier stiet bekend om syn gebrûk fan stiennen as ark: hy siket in gaadlike stien út om op it aai fan in [[strúsfûgel]] te smiten oant de skaal barst. Se wurde sjoen by jiskebulten en slachthuzen, mar libje ek yn iepen, drûge lânskippen en bergen. Oars as de measte gieren dy't yn beammen harren nêst bouwe, briedt de iesgier leaver op rotsen en yn lytse hoalen yn kliffen. It nêst is in sleauwe bult tûken, beklaaid mei wol, hier en resten fan kadavers. It wyfke leit meastal twa aaien, dy't wyt oant ljochtbrún binne mei swiere brúnreade plakken. Beide âlden briede de aaien yn sa'n 42 dagen út. == Status == De iesgier hat de status bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Yn Jeropa is de populaasje yn 'e lêste 40 jier mei 50% ôfnommen. Yn lannen as [[Itaalje]] wie it eartiids in gewoane fûgel oan 'e [[Tyrreenske See|Tyrreenske kust]] dy't keppels fee folge, mar tsjin 2008 wienen dêr noch mar acht oant njoggen pearkes oer yn 'e regio's [[Sisylje]], [[Basilikata]] en [[Kalaabrje]]. Wichtichste oarsaken binne fergiftiging, ferlies fan leefgebiet en fersteuring fan 'e nêstplakken. Yn Aazje binne de oantallen rap troch fergiftiging (benammen troch it medisyn diclofenac) ôfnommen. Oare bedrigingen foarmje de elektrisiteitsmêsten en jacht. Yn lannen dêr't de populaasje hast ferdwûn is, wurde fûgels yn finzenskip fokt om se letter yn it wyld út te setten. It Centro Rapaci Minacciati is in Italjaansk sintrum dat spesjalisearre is yn it fokken fan 'e iesgier. Sûnt 2004 wurde dêr alle jierren jonge fûgels frijlitten yn it suden fan Itaalje (Kalaabrje en Basilikata). It LIFE Egyptian Vulture-projekt is ien fan 'e grutste ynternasjonale projekten dat rjochte is op 'e folsleine trekrûte fan 'e fûgel. Om't it gjin sin hat de fûgel yn Jeropa te beskermjen as er yn Afrika fergiftige wurdt, wurket dit projekt gear mei lannen yn it Midden-Easten en Afrika om gefaarlike elektrisiteitsmêsten oan te passen en fergiftiging tsjin te gean. Ek wurde giererestaurants oanlein dêr't de fûgels feilich ite kinne. == Keppeling om utens == * [https://www.lifegyptianvulture.it/en/ LIFE Egyptian vulture project] * [https://www.lifegyptianvulture.it/aree-di-progetto/centro-rapaci-minacciati/ Centro Rapaci Minacciati.] * [https://4vultures.org/ Vulture Conservation Foundation (4vultures.org)] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/egyvul1 eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/egyvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Neophron percnopterus}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Iesgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] q3l8laxvp6e1ma6ya72v1x664f4schs 1229212 1229205 2026-05-02T23:46:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ kt 1229212 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Iesgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Egyptian Vulture in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[iesgieren]] (''Neophron'') |Wittenskiplike namme= Neophron percnopterus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">'''bedrige'''</span> |lânkaart= [[Ofbyld:Neophron percnopterus distribution.png|250px]]</span><small><br>{{Color box|#FF6600}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00BB00}} [[briedfûgel]] }} De '''iesgier''' (''Neophron percnopterus'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste libbene soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[iesgieren]] (''Neophron''). Yn 'e Aldheid waard dizze fûgel yn [[Egypte]] as hillige fereare en troch farao's beskerme. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Birds Garden of Isfahan (28).jpg|thumb|left|Fûgels yn Isfahan.]] De iesgier is in relatyf lytse gier mei in lingte fan 58 oant 70 cm en in wjukspanne fan 155 oant 170 cm. It fearrekleed fan folwoeksen fûgels is foar it grutste part wyt, mei útsûndering fan 'e slachpinnen oan 'e wjukken, dy't djipswart binne. De kop is keal en hat in felle giele kleur, dy't by opwining oranje-read wurde kin. De snaffel is smel en hat in swarte punt. Opfallend is de rûge kraach fan fearren yn 'e nekke. Jonge fûgels binne hielendal donkerbrún en dogge der trije oant fiif jier oer om de wite kleuren te krijen. == Fersprieding == De iesgier hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan it [[Middellânske Seegebiet]] en dielen fan [[Afrika]] oant yn [[Súd-Aazje]]. Yn tsjinstelling ta in protte oare gieren is de iesgier in [[trekfûgel]]; de populaasjes út [[Jeropa]] lûke yn 'e winter nei gebieten súdlik fan 'e [[Sahara]]. === Undersoarten === Yn it skaai fan 'e iesgieren wurde trije [[ûndersoarte]]n ûnderskaat: *''N. p. percnopterus'' (de nominaatfoarm): Dizze komt foar yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet, fan Súd-Jeropa en Noard-Afrika oant yn Noard-Yndia. De populaasjes út it noarden binne trekfûgels dy't yn Afrika oerwinterje. *''N. p. ginginianus'': Dit is de lytste fan 'e trije ûndersoarten. Dizze fûgel komt foar op it [[Yndiaaske subkontinint]] en is te werkennen oan in snaffel dy't hast hielendal giel is (ynstee fan mei in swarte punt). *''N. p. majorensis'' (de Kanaryske iesgier): Dizze ûndersoarte is beheind ta de [[Kanaryske Eilannen]] (foaral [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]]). It is de grutste fan 'e trije en it binne stânfûgels; se bliuwe it hiele jier op 'e eilannen. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Neophron-1.jpg|thumb|left|Fûgel mei proai.]] De iesgier is in yntelliginte allefretter. Njonken it iten fan kadavers, fret er ek ynsekten, lytse sûchdieren en aaien fan oare fûgels. De iesgier stiet bekend om syn gebrûk fan stiennen as ark: hy siket in gaadlike stien út om op it aai fan in [[strúsfûgel]] te smiten oant de skaal barst. Se wurde sjoen by jiskebulten en slachthuzen, mar libje ek yn iepen, drûge lânskippen en bergen. Oars as de measte gieren dy't yn beammen harren nêst bouwe, briedt de iesgier leaver op rotsen en yn lytse hoalen yn kliffen. It nêst is in sleauwe bult tûken, beklaaid mei wol, hier en resten fan kadavers. It wyfke leit meastal twa aaien, dy't wyt oant ljochtbrún binne mei swiere brúnreade plakken. Beide âlden briede de aaien yn sa'n 42 dagen út. == Status == De iesgier hat de status bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Yn Jeropa is de populaasje yn 'e lêste 40 jier mei 50% ôfnommen. Yn lannen as [[Itaalje]] wie it eartiids in gewoane fûgel oan 'e [[Tyrreenske See|Tyrreenske kust]] dy't keppels fee folge, mar tsjin 2008 wienen dêr noch mar acht oant njoggen pearkes oer yn 'e regio's [[Sisylje]], [[Basilikata]] en [[Kalaabrje]]. Wichtichste oarsaken binne fergiftiging, ferlies fan leefgebiet en fersteuring fan 'e nêstplakken. Yn Aazje binne de oantallen rap troch fergiftiging (benammen troch it medisyn diclofenac) ôfnommen. Oare bedrigingen foarmje de elektrisiteitsmêsten en jacht. Yn lannen dêr't de populaasje hast ferdwûn is, wurde fûgels yn finzenskip fokt om se letter yn it wyld út te setten. It Centro Rapaci Minacciati is in Italjaansk sintrum dat spesjalisearre is yn it fokken fan 'e iesgier. Sûnt 2004 wurde dêr alle jierren jonge fûgels frijlitten yn it suden fan Itaalje (Kalaabrje en Basilikata). It LIFE Egyptian Vulture-projekt is ien fan 'e grutste ynternasjonale projekten dat rjochte is op 'e folsleine trekrûte fan 'e fûgel. Om't it gjin sin hat de fûgel yn Jeropa te beskermjen as er yn Afrika fergiftige wurdt, wurket dit projekt gear mei lannen yn it Midden-Easten en Afrika om gefaarlike elektrisiteitsmêsten oan te passen en fergiftiging tsjin te gean. Ek wurde giererestaurants oanlein dêr't de fûgels feilich ite kinne. == Keppeling om utens == * [https://www.lifegyptianvulture.it/en/ LIFE Egyptian vulture project] * [https://www.lifegyptianvulture.it/aree-di-progetto/centro-rapaci-minacciati/ Centro Rapaci Minacciati.] * [https://4vultures.org/ Vulture Conservation Foundation (4vultures.org)] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/egyvul1 eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/egyvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Neophron percnopterus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Iesgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] lzx8i93cc0twk1oh8hjl89rn5m5n13j 0 191540 1229203 2026-05-02T21:23:59Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Iesgier]] 1229203 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Iesgier]] gysgpjewt9wevu88697f729guysdsf3 14 191541 1229204 2026-05-02T21:26:39Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Neophron percnopterus|Neophron}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229204 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Neophron percnopterus|Neophron}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] tewjpng8n1ijo04av167fpsonlr793q 14 191542 1229208 2026-05-02T23:37:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229208 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amfibyeskift]] 6pxvcicjwjzr8sz4vx23o6rtonj7cer 14 191543 1229209 2026-05-02T23:39:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229209 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amfiby nei taksonomy|Skift]] [[Kategory:Bisteskift]] sgnbpooqtp1uh902kkqq5sniwwu0vqy 14 191544 1229210 2026-05-02T23:41:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229210 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amfiby| ]] qjaztkbipaictz0t7vuyyvy27gky13x 0 191545 1229215 2026-05-02T23:52:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wurk 1229215 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} '''''Schindler's List''''' is in [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] út [[1993]] oer de [[Holokaust]] fan [[regisseur]] [[Steven Spielberg]]. 85srlzfrrspv2xq5ovc5it7u10tw600 6 191546 1229216 2026-05-02T23:56:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''Memory'' (2022). 1229216 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Memory'' (2022). == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} 71oqqvhoz2339wsu1scnhr5ftbbsdcd 1229217 1229216 2026-05-02T23:59:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229217 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Memory'' (2022). == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = It logo fan 'e film ''Memory'' (2022). |Boarne = https://jerriwilliams.com/blog/review-of-memory-2022/ |Bysnien = Ja |Makker = |Eigner = Briarcliff Entertainment, Open Road Films ''et al.'' |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. |Artikel(s) = [[Memory (film út 2022)]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} f9u7y7qu3dc51uzjx00mxcs4siruh9r 0 191547 1229219 2026-05-03T00:53:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229219 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Memory 2022 film logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Memory_official_poster.png|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Memory'' | regisseur = [[Martin Campbell]] | produsint = [[Cathy Schulman]]<br>[[Moshe Diamant]]<br>[[Rupert Maconick]]<br>[[Michael Heimler]]<br>[[Arthur Sarkissian]] | útfierend produsint = | senario = [[Dario Scardapane]] | basearre op = ''[[De Zaak Alzheimer (roman)|De Zaak Alzheimer]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Jef Geeraerts]] | kamerarezjy = [[David Tattersall]] | muzyk = [[Photek|Rupert Parkes]] | filmstudio = [[Black Bear Pictures]]<br>[[Welle Entertainment]]<br> [[Saville Productions]] | distribúsje = [[Briarcliff Entertainment]] en<br>[[Open Road Films]] <small>(Fer. St.)</small><br>[[STXfilms]] <small>(ynternasjonaal)</small> | haadrollen = [[Liam Neeson]]<br> [[Guy Pearce]] | voice-over = | byrollen = [[Monica Bellucci]]<br> [[Taj Atwal]]<br> [[Harold Torres]]<br> [[Ray Stevenson]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[29&nbsp;april]] [[2022]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] <small>(ek in bytsje [[Spaansk]])</small> | spyltiid = 114 minuten | budget = ûnbekend | opbringst = $14,0&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Memory''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skriller]], [[misdiefilm]] en [[plysjefilm]] út [[2022]] ûnder [[rezjy]] fan [[Martin Campbell]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Liam Neeson]] en [[Guy Pearce]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "[[Unthâld (psychology)|Unthâld]]". De [[film]] waard basearre op 'e [[roman]] ''[[De Zaak Alzheimer (roman)|De Zaak Alzheimer]]'' fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] [[auteur]] [[Jef Geeraerts]]. It [[plot|ferhaal]] folget in [[hiermoardner]] dy't te lijen hat ûnder de begjinnende [[symptoom|symptomen]] fan 'e [[sykte fan Alzheimer]]. Ear't er hielendal ophâldt mei funksjonearjen, beslút er op eigen manneboet noch wat rekkenings te fereffenjen. De [[plysje]]s dy't him op 'e hakken sitte, wurde pleage troch ambifalinte [[gefoelens]], mei't de lju dy't [[moard|út 'e wei romme]] wurde, skuldich binne oan it fasilitearjen fan [[twongen prostitúsje]] en [[seksuele slavernij]] fan [[minderjierrige]] [[famke]]s. ''Memory'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien negative [[resinsje]]s. ==Plot== Alex Lewis is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[hiermoardner]] dy't yn [[Meksiko]] wennet en wurket. Hy rekket [[âlderdom|op jierren]] en syn funksjonearjen hat te lijen ûnder de iere [[symptoom|symptomen]] fan 'e [[sykte fan Alzheimer]]. Dêr nimt er eksperimintele [[medisinen]] foar, mar hy is him derfan bewust dat dy syn oankommende folsleine [[demintens]] mar tydlik opkeare kinne. Lewis wol dêrom ophâlde mei syn wurk, om't er wol foar it ferstân hat dat it op in stuit misrinne moat. Syn [[freonskip|freon]] Mauricio, dy as tuskenpersoan tusken him en syn [[kliïnt]]en fungearret, wit lykwols neat fan 'e demintens en set Lewis ûnder druk om troch te gean. Sa kriget Lewis opdracht om nei syn [[berte]]plak [[El Paso (Teksas)|El&nbsp;Paso]] te gean, krekt oer de [[grins (line)|grins]] yn [[Teksas]], om dêr in pear lju [[moard|út 'e wei te romjen]]. Underwilens is Vincent Serra, in [[spesjaal agint]] fan 'e Amerikaanske federale [[resjerzje]] [[FBI]], mei syn wurkpartner Linda Amistead en agint Hugo Marquez fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] [[Federale Ministeriële Plysje]] (PFM) behelle yn in ûndersyk nei [[minderjierrige]] [[famke]]s dy't út Meksiko wei nei de Feriene Steaten [[minskesmokkeljen|smokkele]] wurde om dêr yn 'e [[prostitúsje]] te ferdwinen. Serra giet [[undercover]] as [[hoereklant]] om te besykjen en [[arrestaasje|arrestearje]] "Papa" León, in Meksikaanske [[minskehannel]]er dy't syn eigen trettjinjierrige [[dochter]] Beatriz de hoer spylje lit. De wiere [[identiteit]] fan Serra komt lykwols oan it ljocht en León [[gizeling (misdriuw)|gizelet]] Beatriz en [[bedriging (misdriuw)|bedriget]] it fanke mei [[pistoal]]. Serra bespringt him en tegearre kneppelje se troch in [[rút]] en falle se twa [[ferdjipping]]s nei ûnderen. Serra komt der frijwol ûnskansearre ôf, mei't er boppe-op León terjochte komt, mar de minskehanneler is dea. Yn El Paso hat Alex Lewis in moeting mei [[abbekaat]] William Borden, dy't de opdrachtjouwer fan 'e moarden fertsjintwurdiget. Dyselde jout him [[foto's]] fan in [[man (geslacht)|man]] en in [[frou]] dy't dea moatte. Ek moat Lewis in trijetal [[USB-stick]]s fan 'e man weromkrije om dy fia Borden troch te spyljen nei de opdrachtjouwer. Wylst er yn El Paso is, besiket Lewis syn âldere [[broer]] Paul. Dyselde is ek oanhelle mei de sykte fan Alzheimer, mar hy hat it einstadium berikt: hy sit yn in [[fersoargingstehûs]] yn 'e [[rolstoel]] en kin sels net mear [[spraak|prate]]. Lewis sjocht oan syn broer wat himsels te wachtsjen stiet, en dêr hat er gjin nocht oan. As [[slachtoffer]] fan [[twongen prostitúsje]] kin Beatriz León frijkomme en in [[ferbliuwsfergunning]] krije, mar dan moat se wol [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] tsjin 'e [[kriminelen]] foar wa't har heit wurke. Beatriz, dy't wol wit dat dat har dea wurde soe, hâldt de kaken lykwols stiif opinoar. Hja wurdt dêrom ôffierd nei de Teksaanske Sintrale Ferwurkingsfasiliteit, dêr't [[yllegale ymmigraasje|yllegale ymmigranten]] yn in reuseftige [[loads (gebou)|loads]] yn grutte [[koai (ynslútplak)|koaien]] fêstholden wurde. Serra syn baas, liedingjaand spesjaal agint Gerald Nussbaum, is [[lulk]] dat in djoer ûndersyk hielendal neat opsmiten hat. Hy lit Marquez witte dat dy wol wer nei hûs kin, mar dêr hat Marquez gjin boadskip oan. Nussbaum hat ek gjin each foar Beatriz, dy't foar him inkeld in yllegale ymmigrante is dy't weromstjoerd wurde moat nei Meksiko. Serra soarget der lykwols op eigen manneboet foar dat it fanke út 'e Ferwurkingsfasiliteit helle wurdt en yn in lytsskalich [[tehûs]] foar [[pleechsoarch]] pleatst wurdt. {{Plotbedjer film}} De man dy't Lewis fermoardzje moat, is in Ellis Van Camp. Lewis kringt syn hûs binnen, oerfalt Van Camp en twingt him om 'e USB-sticks oer te langjen. Dêrnei makket er him op in stille manear [[dea]] wylst er der sekuer foar soarget dat Van Camp syn [[teenage]][[dochter]] Emma harren net sjocht of heart, sadat er it [[fanke]] net tenei hoecht te kommen. Wannear't it [[stoflik omskot]] fan Van Camp fûn wurdt, skillet syn [[widdo]] FBI-agint Gerald Nussbaum op, oan wa't se [[kunde]] hat. Hoewol't in simpele [[moard]] eins troch de pleatslike [[plysje]] útsocht heart te wurden, set Nussbaum Serra en Linda Amistead op 'e saak. Dêrtroch moatte sy op in neat te noflike wize gearwurkje mei [[resjersjeur]] Danny Mora fan it [[El Paso Police Department]] (EPPD), dy't fynt dat de FBI eins neat mei de moard te krijen hat en him mei syn eigen saken bemuoie moat. Alex Lewis giet efter de frou oan dy't er fermoardzje moat, fan wa't er inkeld in pear foto's hat dy't út 'e fierte wei nommen binne en har fansiden sjen litte. Wannear't er te neare nacht har [[sliepkeamer]] binnenkringt, blykt it Beatriz León te wêzen. Lewis beseft dan foar it earst dat syn doelwyt in jong famke is. Dêr hat er net foar tekene, dat hy lit har gewurde en giet lulk fuort. Lewis beävensearret in moeting mei Borden, oan wa't er yn net mis te fersteane bewurdings dúdlik makket dat hy gjin [[bern (persoan)|bern]] fermoardet. Hy warskôget Borden ek dat dyselde der mar better foar soargje kin dat Beatriz yn libben bliuwt, om't Lewis oars efter Borden oan komme sil. In jûn letter yn syn [[hotel]] rekket Lewis [[seksuele omgong|op bêd]] mei de [[prostituee|callgirl]] Maya, dy't er yn 'e hotelbar rêden hat fan in [[dronken]] klant. Yn syn [[sliep]] hat er in [[nachtmerje]] wêryn't er Beatriz deasjit, en as er wekker wurdt, is er troch syn oankommende demintens earst alhiel yn betizing. Under it oanklaaien hat er de [[tillefyzje]] even oan, en dan sjocht er ta syn skok op it nijs dat der de ôfrûne nacht yn in tehûs foar pleechsoarch in famke fan trettjin deasketten is. It slachtoffer is identifisearre as Beatriz León, in slachtoffer fan minskehannel en in yllegale ymmigrante út Meksiko. Lewis is fuortendaliks benaud dat syn nachtmerje gjin [[dream]] wie, mar reäliteit, en dat er troch syn demintens fergetten wie dat er it famke net deadzje mocht. Mar Maya bewissiget him derfan dat hy de hiele nacht by har op bêd lein hat. Dat betsjut dat Borden-en-dy in oare hiermoardner yn 'e tsjinst nommen hawwe, en as dat sa fluch bard is, kin dat allinnich Mauricio mar wêze. Sadwaande is Lewis op syn iepenst wannear't er de [[parkeargaraazje]] fan syn hotel yngiet. Oan 'e ûnderkant fan syn [[hierauto]] ûntdekt er in [[bom]]. Wannear't dúdlik wurdt dat er net ynstappe sil, iepenet Mauricio, dy't deunby yn in [[mûklaach]] leit, it fjoer. Dêrby deadet er Maya, dy't Lewis efternei kommen wie om him syn medisinen te bringen, dy't er yn 'e hotelkeamer fergetten wie. Lewis rekket dêrtroch sa [[breinroer]], dat er al sjittend de posysje fan Mauricio bestoarmet en de man [[bewusteleas]] slacht. As Mauricio wer by besleur komt, sit er fêstbûn efter it stjoer fan Lewis syn hierauto. Lewis leit mei soarch it lyk fan Maya yn 'e [[kofferbak]] fan 'e auto en lit de boel dan [[ûntploffing|ûntploffe]]. Dy jûns, as Borden yn in [[sportskoalle]] foar in [[rein (delslach)|bereind]] rút op in [[rinbân (fitness)|rinbânapparaat]] oan it [[draven]] is, hâldt der bûtendoar in auto stil. Der stapt in man út dy't nei it rút fan 'e sportskoalle rint, in pistoal lûkt en dat op Borden rjochtet. Hast ear't de abbekaat foar it ferstân hat dat er yn libbensgefaar ferkeart, wurdt him al in [[kûgel]] troch de holle jage. Neitiid stapt Lewis, want hy is de dieder, wer yn en riidt kalmkes fuort. Serra en Amistead reitsje behelle yn it ûndersyk nei de moarden op Mauricio, Maya en Borden fanwegen it fermoeden dat de dieder wolris in hiermoardner wêze kin dy't wurket yn opdracht fan 'e [[Meksikaanske drugskartels]]. Se hâlde dêrom kontakt mei Marquez, dy't noch altyd yn El Paso omhinget en goed befreone rekke is mei Amistead, mei wa't er miskien wol in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] hat&nbsp;– dat is net alhiel dúdlik. Nei de moard op Borden lûkt Lewis him werom yn 'e heal [[brân|útbaarnde]] [[bakkerij]] dy't lang lyn fan syn [[heit]] wie. No is dat al [[desennia]] lang in leechsteand, yn ferfal rekke [[gebou]], dat inkeld bewenne wurdt troch [[spinnen (bisten)|spinnen]] en [[stedsdo]]wen. Hy hat in [[laptop]] bemachtige om te sjen wat der op 'e USB-sticks stiet dy't er Van Camp ûntnadere hat. Nû. 1 befettet de lûdsopname fan in [[tillefoan]]petear fan Van Camp mei in ûnbekende frou. Van Camp besiket har earne mei te [[sjantaazje|sjantearjen]], mar sy seit dat er in grins oergien is en de gefolgen wol merke sil, wêrnei't se it petear beëiniget. Op nû. 2 stiet in rige foto's, út 'e fierte wei nommen mei in [[telelins]], fan Beatriz León, dy't hiel dúdlik tsjin har wil meifierd wurdt troch har heit en in twadde, ûnbekende man. De lêste foto is dúdlik in publisiteitsfoto, dêr't deselde ûnbekende man op posearret mei in âldere frou: de bekende [[fêstgoed]]magnate Davana Sealman. De lêste USB-stick befettet in filmke fan in [[befeiligingskamera]], dêr't op te sjen is hoe't deselde ûnbekende man Beatriz [[ferkrêfting|ferkrêftet]]. Serra en Amistead ûntdekke ûnderwilens dat de moarden op Ellis Van Camp en William Borden mei-inoar yn ferbân steane. Net allinnich binne de beide mannen mei itselde [[fjoerwapen]] ombrocht, mar der bestiet ek in konneksje tusken harren: Borden is in abbekaat dy't yn 'e tsjinst stiet fan Randy Sealman, de eigner en útbater fan 'e Teksaanske Sintrale Ferwurkingsfasiliteit, dêr't yllegale ymmigranten finzen holden wurde, en Van Camp is de [[oannimmer]] dy't dy fasiliteit foar Sealman boud hat. Dêrmei krije de moarden foar de FBI ynienen in folle hegere prioriteit, want Randy Sealman is de [[ienlingssoan]] fan 'e [[rykdom|rike]] en machtige Davana Sealman. Serra fermoedet dat syn baas Nussbaum, resjersjeur Mora en in grut diel fan it EPPD [[korrupt]] binne en nei Sealman har pipen dûnsje. Hysels en Amistead en ek Marquez, dy't no inkeld noch yn ûnoffisjele hoedanichheid by de saak belutsen is, ynfiltrearje in grutskalich [[feest]] dat Randy Sealman dy jûns oan board fan syn [[lúkse]] [[jacht (fartúch)|jacht]] op 'e [[Rio Grande]] jout. Se fermoedzje dat Sealman it folgjende doelwyt fan 'e hiermoardner wêze sil en hoopje dyselde dêr op te heinen. Mar Lewis is harren te fluch ôf, mei't er al oan board glûpt wie noch foar't it feest begûn. Wannear't Sealman him mei in minderjierrige prostituee weromlûkt yn in [[hut (romte op in skip)|hut]], wurdt er opwachte troch Lewis, dy't it fanke opslút yn 'e byhearrende [[badkeamer]] en Sealman troch de holle sjit. Wannear't er neitiid it jacht ferlit, wurdt er lykwols opmurken troch Serra, dy't mei Amistead en Marquez op 'e hakken de efterfolging ynset. Lewis ûntkomt yn in [[auto]], mar hy wurdt yn 'e [[side (anatomy)|side]] rekke troch in kûgel ôffjurre troch Marquez. Hy [[dieverij|stelt]] in oare auto om syn efterfolgers op 'e doele te bringen, mar set dy even oan 'e kant fan 'e [[wei]] om wat te bekommen. Hy falt yn 'e [[sliep]] en wurdt wekker makke as in [[motorplysje]] op syn rútsje tikket. Lykas altyd is er yn betizing as er wekker wurdt. De plysje sjocht syn pistoal en lûkt syn eigen. Dan nimme foar Lewis jierrenlange [[refleks]]en it oer en hy sjit de plysje dea. Dêr hat er neitiid gâns [[spyt]] fan, mar dan is it al net mear te ferhelpen. Lewis lûkt him wer yn 'e âlde bakkerij werom, dêr't er syn eigen [[wûne]]n fersoarget, mar hy beseft dat syn Alzheimer oanboazet en dat er noch mar in bytsje tiid oer hat. Hy beslút dy tiid te brûken om Davana Sealman dea te meitsjen, dy't de frou yn it opnommen tillefoanpetear mei Van Camp is. Sy is it dy't opdracht jûn hat ta de moarden op Van Camp en Beatriz om har dierbere soan Randy te beskermjen. Lewis stjoert de USB-sticks mei de foto's en it filmke op nei Serra by wize fan útlis foar de moard op Randy Sealman. De USB-stick mei de opname fan it tillefoanpetear ferberget er. Marquez fynt út wêr't Lewis him ferskûlet, en de FBI docht in ynfal yn 'e bakkerij, mar de fûgel is flein. Underwilens ynfiltrearret Lewis it [[penthouse (gebou)|penthouse]] fan Davana Sealman, dat bewekke wurdt troch tsientallen korrupte plysjeminsken. Hy kringt ta har troch en soe har deasketten hawwe as er net by it yninoar setten fan syn pistoal it [[slachpin]]tsje fergetten wie. Syn pistoal blykt dêrtroch op it ''moment suprème'' ûnbrûkber te wêzen en Lewis wurdt delslein troch resjersjeur Mora. Neitiid wurdt Lewis op it [[plysjeburo]] oerenlang [[martele]] troch Mora, wylst foar eltsenien dúdlik is dat er ferlet hat fan [[genêskunde|medyske soarch]]. Mora wol fan him witte wêr't de trije USB-sticks binne dy't er Van Camp ûntnadere hat, sadat er dy yn opdracht fan Davana Sealman ferdwine litte kin. Mar Lewis kin him dat net fertelle ek al soed er it wolle, want hy is it fergetten. Lang om let, wannear't dúdlik wurdt dat de ûnderfreging sinleas is, wurdt Lewis dan dochs nei it [[sikehûs]] brocht, dêr't er besocht wurdt troch Serra, Amistead en Marquez. Hy seit tsjin harren dat er alles dien hat dat er kin om 'e dieders fan 'e moard op Beatriz León te [[bestraffing|bestraffen]] en dat sy it no mar oernimme moatte. Wannear't Serra tsjin him seit dat Davana Sealman frijwol ûnoantaastber is, fertelt Lewis him dat er bewiis hat dat Van Camp har sjantearre mei it feit dat har soan in ferkrêfter wie dy't it foarsjoen hie op jonge famkes dy't fêstsieten yn 'e Ferwurkingsfasiliteit foar yllegale ymmigranten. It giet om in opname fan in tillefoanpetear dat op 'e trêde USB-stick stie. Mar Lewis kin him net mear tebinnenbringe wat er dêrmei dien hat. Underwilens sjantearret Davana Sealman har persoanlike [[dokter]], Joseph Myers, om nei it sikehûs te gean en by Lewis in [[fergiftiging|giftich middel te ynjektearjen]]. Myers is dêr gefoelich foar om't hy as goekunde fan har soan Randy ek mei de minderjierrige famkes omsloech dy't Randy út 'e ferwurkingsfasiliteit helle. Dat, Myers set, sij it mei [[tsjinnichheid]], nei it sikehûs ta, dêr't er troch de bewekjende plysjes fuortendaliks trochlitten wurdt om't Davana Sealman al foarútskille hat. Wannear't er Lewis út 'e wei besiket te romjen, kriget Lewis, dy't jierrenlang sels hiermoardner west hat, oan 'e meneuvels fan 'e dokter foar it ferstân wat der geande is. Hy oermasteret Myers, nimt him yn [[gizeling (misdriuw)|gizeling]] en lit witte dat er inkeld mei Serra prate wol. As Serra arrivearret by it sikehûs tilt it dêr op fan 'e [[skerpskutter]]s fan it EPPD. Hy set syn auto foar de yngong del, wêrnei't Lewis en dokter Myers tegearre nei bûten komme, ferskûle ûnder in [[lekken]]. De plysje identifisearret Myers oan syn djoere [[skuon]] sjit de oare man dea, mar dan docht bliken dat Lewis mei Myers fan [[fuotark]] wiksele hat, en dat de plysje no by fersin de dokter deasketten hat. Lewis dûkt by Serra yn 'e auto. Hy seit dat er noch altyd net betinke kin wêr't er de trêde USB-stick litten hat. Wannear't Serra seit dat Davana Sealman dizze hiele saak bedobje sil, yn it [[Ingelsk]] ''bury'', giet der by Lewis ynienen in ljocht op en seit er dat ''bury'' [[stavere]] wurde moat mei in [[e]], as ''bery''. Beseffend dat syn Alzheimer him byhelle hat en dat dit miskien wol it lêste heldere momint is dat er ea hawwe sil, beslút er dat er net einigje wol lykas syn broer. Hy stapt út 'e auto en lit himsels moedwillich deasjitte troch de korrupte plysjeskerpskutters, dy't him trochsingelje mei kûgels ek al foarmet er gjin inkeld gefaar mear. Serra is poer oer de gong fan saken, mar hy kin der neat oan feroarje. Hy en Amistead wurde troch Nussbaum oerpleatst nei oare ôfdielings, wylst Marquez ûnder twang oer de grins set wurdt. Wylst se har [[buro (skriuwtafel)|buro's]] leechhelje, komt Serra op in idee. Hy en Amistead geane werom nei de âlde bakkerij, dêr't oan 'e [[gevel]] de [[letter]]s B-E-R-Y hingje fan in âld [[neönboerd]] (de A en de K fan ''bakery'' binne der tuskenwei fallen). Yn ien fan 'e stikkene letters fynt Serra yndie de missende USB-stick werom. As er dêr lykwols mei nei Nussbaum en de pleatslike [[ofsier fan justysje]] giet, hâlde dy út dat it bewiis tsjin Davana Sealman te swak is sûnder it [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] fan Lewis. Mei oare wurden: de saak komt yn 'e dôfpot. Serra fettet dat net goed op en spuit raar guod. Nussbaum stjoert him mei [[ferlof]] om't er dúdlik [[geast|mentale]] problemen hat. Dy jûns nimt Amistead Serra mei nei in [[bar]] om "syn ferlof te fieren". Dat is oars neat foar har, en hy wol earst ek net, mar se hâldt oan en úteinlik jout er ta. Dyselde jûns sit Davana Sealman op it terras fan har [[filla]] fan in glês [[wyn (drank)|wyn]] te genietsjen as in [[masker]]e ynkringer har fan efteren oanfalt en de [[kiel]] trochsnijt. Yn 'e bar sille Serra en Amistead ôfrekkenje om op hûs oan, mar dan komt it nijs op 'e tillefyzje, dy't dêr oanstiet, dat Davana Sealman fermoarde is. De [[ferbjustering|ferbjustere]] Serra telt ien en ien op en komt op twa út: hy freget Amistead: "Hasto my hjirhinne meisleept om my in [[aliby]] te ferskaffen?" Op in ferlitten plak oan 'e [[igge]] fan 'e Rio Grande smyt de moardner fan Davana Sealman it moardwapen yn 'e rivier. Dêrnei docht er syn [[bivakmûtse]] ôf om dy mei syn oare klean te ferbrânen: it is Hugo Marquez. ==Rolferdieling== [[File:Liam Neeson Deauville 2012.jpg|right|thumb|130px|[[Liam Neeson]].]] [[File:Crew members of the movie "Genius" at the Berlinale party (25036107966) (cropped).jpg|right|thumb|160px|[[Guy Pearce]].]] [[File:Monica Bellucci San Sebastián.jpg|right|thumb|200px|[[Monica Bellucci]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Alex Lewis | [[Liam Neeson]] |- | [[FBI]]-[[spesjaal agint|agint]] Vincent Serra | [[Guy Pearce]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Davana Sealman | [[Monica Bellucci]] |- | FBI-aginte Linda Amistead | [[Taj Atwal]] |- | [[Federale Ministeriële Plysje|PFM]]-agint Hugo Marquez | [[Harold Torres]] |- | [[El Pason Police Department|EPPD]]-[[resjersjeur]] Danny Mora | [[Ray Stevenson]] |- | Beatriz León | [[Mia Sanchez]] |- | liedingjaand FBI-agint Gerald Nussbaum | [[Ray Fearon]] |- | William Borden | [[Daniel de Bourg]] |- | Randy Sealman | [[Josh Taylor (akteur)|Josh Taylor]] |- | [[dokter]] Joseph Myers | [[Atanas Srebrev]] |- | Mauricio | [[Lee Boardman]] |- | Ellis Van Camp | [[Scot Williams]] |- | Wendy Van Camp | [[Rebecca Calder]] |- | Maryanne Borden | [[Natalie Anderson]] |- | Maya | [[Stelle Stocker]] |- | Papa León | [[Antonio Jaramillo]] |- | Emma Van Camp | [[Sofia Soltess]] |- | Marisol | [[Danay Velinova]] |- | [[dronken|dronkeman]] yn hotelbar | [[Louis Mandylor]] |- | himsels | [[CNN]]-[[nijslêzer]] [[Jake Tapper]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Memory'' waard [[regissearre]] troch [[Martin Campbell]] nei in [[senario]] fan [[Dario Scardapane]] op basis fan 'e [[roman]] ''[[De Zaak Alzheimer (roman)|De Zaak Alzheimer]]'' fan 'e [[Flaanderen|Flaamske]] [[auteur]] [[Jef Geeraerts]] út [[1985]]. De film kin ek sjoen wurde as in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[remake]] fan 'e [[Belgje|Belgyske]] film ''[[De Zaak Alzheimer (film)|De Zaak Alzheimer]]'' út [[2003]] fan [[regisseur]] [[Erik van Looy]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Cathy Schulman]], [[Moshe Diamant]], [[Rupert Maconick]], [[Michael Heimler]] en [[Arthur Sarkissian]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Black Bear Pictures]], [[Welle Entertainment]] en [[Saville Productions]]. Dêrmei wie ''Memory'' in [[ûnôfhinklike film]]. It is ûnbekend wat it [[budget]] foar de film wie. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[David Tattersall]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Photek|Rupert Parkes]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Memory'' fûnen fan [[april]] [[2021]] ôf folslein plak yn [[Bulgarije]]. Foar de measte [[sêne]]s waard gebrûk makke fan 'e [[Nu Boyana Film Studios]], in [[studiokompleks]] yn 'e Bulgaarske [[haadstêd]] [[Sofia]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Memory'' waard yn 'e [[Feriene Steaten]] fersoarge troch [[Briarcliff Entertainment]] en [[Open Road Films]], en ynternasjonaal troch [[STXfilms]]. De film gie op [[29&nbsp;april]] [[2022]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. Hy kaam op [[21&nbsp;juny]] [[2022]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[5&nbsp;july]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:Martin Campbell.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Martin Campbell]].]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Memory'' oer it algemien negative [[resinsje]]s. De foaroansteande kritikus [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' wie it dêr net mei iens. Hy parte de film 3 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta en skreau dat ''Memory'' "fan in wat heger nivo [wie] as de trochsneed [[B-film]]". Ek fûn er dat "de 78-jierrige Campbell [hjirmei] sjen lit dat er noch altyd ferdomd goed in glêde en meislepende [[skrillerfilm|skriller]] regissearje kin." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Memory'' in leech goedkarringspersintaazje fan 29%, basearre op 100 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei't dizze film bleek ôfstekt njonken bettere [[aksjefilm|aksje]][[skrillerfilm|skrillers]] fan sawol [[akteur]] [[Liam Neeson]] as [[regisseur]] [[Martin Campbell]], is ''Memory'' ien fan 'e maklikst te ferjitten prestaasjes fan harren oant no ta." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Memory'' in goedkarringspersintaazje fan 41%, basearre op 28 resinsjes. ==Resultaat== ''Memory'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]7,3&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $6,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op.$14,0&nbsp;miljoen. Fanwegen de ûnbekende hichte fan it [[budget]] is net te sizzen oft de film yn 'e bioskopen [[winst (ûndernimming)|winst]] of [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] makke, mar in opbringst fan $14&nbsp;miljoen is neffens de mjitstêven fan 'e Amerikaanske [[filmyndustry]] net heech. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.memorymov.com/ Offisjele webside fan ''Memory''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt11827628/ Ynformaasje oer ''Memory'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Memory_(2022_film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Memory'' (film út 2022)}} [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Aksjeskrillerfilm]] [[Kategory:Amerikaanske misdiefilm]] [[Kategory:Amerikaanske plysjefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Open Road Films]] [[Kategory:Film fan Martin Campbell]] [[Kategory:Unôfhinklike film]] [[Kategory:Film út 2022]] [[Kategory:Film oer in hiermoardner]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer demintens]] [[Kategory:Film oer wraak]] [[Kategory:Film oer twongen prostitúsje]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer minskehannel]] [[Kategory:Film oer rouferwurking]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer de FBI]] [[Kategory:Film oer in Amerikaanske plysjetsjinst]] [[Kategory:Film oer ymmigraasje yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer sjantaazje]] [[Kategory:Film oer plysjegeweld]] [[Kategory:Film oer figilantisme]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] [[Kategory:Remake fan in oare film]] cs2uh67yidq1exuh3iifu8w7dfspj2t 14 191548 1229221 2026-05-03T00:55:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229221 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in misdriuw|Minskehannel]] [[Kategory:Minskehannel]] eo9l85fjy98sim0ohsfd336sqj56376 14 191549 1229222 2026-05-03T00:56:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229222 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei studio|Open Road Films]] [[Kategory:Open Road Films]] 8dpa1hak1gx3pd3w861jfkdd8c7tycp 14 191550 1229223 2026-05-03T00:58:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229223 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Amerikaanske filmstudio]] [[Kategory:Amerikaanske filmdistributeur]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2011]] k4enxxtqzd1z1qwtreatb2ztreaqff8 0 191551 1229224 2026-05-03T07:21:29Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Egyptian Vultures - Immature(L) and Adult (R).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In jonge en folwoeksen iesgier | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5..." 1229224 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Egyptian Vultures - Immature(L) and Adult (R).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In jonge en folwoeksen iesgier | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson13 = [[ûnderfamylje]]: | namme13 = [[giereftigen fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''iesgieren''' (''Neophron'') | beskriuwer, jier = [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809 }} De '''iesgieren''' (''Neophron'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat it skaai mar út ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]] bestiet: de [[iesgier]] (''Neophron percnopterus''). == Beskriuwing == It skaai ûnderskiedt him fan oare gieren troch it relatyf lytse formaat en de smelle snaffel. De kop is foar in grut part keal en hat in opfallende giele hûdkleur. In oar skaaimerk fan it skaai is de rûge kraach fan fearren dy't as moanjes yn 'e nekke steane. Wylst folwoeksen fûgels foar it grutste part wyt binne, binne de jonge fûgels yn it earste jier hielendal donkerbrún. == Ekology == De fertsjintwurdigers fan it skaai binne yntelligint en brûke ark. Se brûke stiennen om de hurde skalen fan aaien fan grutte fûgels, lykas de [[strúsfûgel]], te brekken. De iesgieren binne yn 'e famylje fan 'e haukfûgels ien fan 'e meast oanpaste allesiters; hja frette net allinne de resten fan kadavers, mar ek ynsekten, ôffal en útwerpsels fan sûchdieren. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Egyptian Vulture (44196801155).jpg|100px]] || [[Iesgier]] || ''Neophron percnopterus'' || [[Jeropa]], [[Afrika]] en [[Aazje]] || <span style="color:red;">'''bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus ''Neophron percnopterus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Neophron percnopterus|Neophron}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Iesgier| ]] 5ptqcrpy5nkl6l7uxc6mcw2u04fm395 0 191552 1229225 2026-05-03T07:22:56Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Iesgieren]] 1229225 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Iesgieren]] 5jxb062f5qdwk9wby0fzyub5dve3mq7 0 191553 1229226 2026-05-03T07:51:57Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Hooded vulture (Necrosyrtes monachus) juvenile.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Necrosyrtes monachus'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [..." 1229226 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Hooded vulture (Necrosyrtes monachus) juvenile.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Necrosyrtes monachus'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson13 = [[ûnderfamylje]]: | namme13 = [[giereftigen fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''kapgieren''' (''Necrosyrtes'') | beskriuwer, jier = [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger|Gloger]], 1841 }} De '''kapgieren''' (''Necrosyrtes'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet hjoed-de-dei mar út ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[kapgier]] (''Necrosyrtes monachus''). == Skaaimerken == De kapgieren ûnderskiede har troch harren formaat; se hearre ta de lytse gieren fan 'e Alde Wrâld. De namme fan it skaai is in gearfoeging fan 'e [[Gryksk]]e wurden ''nekros'' (dead lichem/kadaver) en ''surtes'' (immen dy't sleept), wat ferwiist nei harren gedrach by it iten. Karakteristyk is de keale kop mei in tinne snaffel en de tichte, dûnzige fearrekap yn 'e nekke dy't de fûgel syn namme jout. == Fersprieding en leefgebiet == De fertsjintwurdigers fan it skaai binne beheind ta [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. Se wurde faak fûn yn iepen lânskippen, op savannes, mar ek by minsklike delsettings en slachthuzen. == Soarten == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Hooded vulture (Necrosyrtes monachus).jpg|100px]] || [[Kapgier]] || ''Necrosyrtes monachus'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hooded-vulture-necrosyrtes-monachus ''Necrosyrtes monachus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Necrosyrtes monachus|Necrosyrtes}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Kapgier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] s606sea16lqj2i53s4r8njgdc8lr88q 0 191554 1229227 2026-05-03T07:52:22Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Kapgieren]] 1229227 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kapgieren]] pxiz5qayq4nagw7k9vnm3wlifisudcs 0 191555 1229228 2026-05-03T08:50:44Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Trigonoceps occipitalis 243893077.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Trigonoceps occipitalis'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]]..." 1229228 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Trigonoceps occipitalis 243893077.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Trigonoceps occipitalis'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson13 = [[ûnderfamylje]]: | namme13 = [[giereftigen fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''wytkopgieren''' (''Trigonoceps'') | beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842 }} De '''wytkopgieren''' (''Trigonoceps'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en fertsjintwurdige troch ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[wytkopgier]] (''Trigonoceps occipitalis''). == Beskriuwing == It skaai ''Trigonoceps'' ûnderskiedt him troch it kontrastrike fearrekleed fan 'e fûgels. Karakteristyk binne de rôze-reade snaffel en de keale, rôze hûd op 'e kop, dy't kontrastearret mei de sniewite fearren op 'e krún en yn 'e nekke. In oar skaaimerk yn dit skaai is de sterke [[Seksuele dimorfy|seksuele dimorfy]] yn it fearrekleed; de wyfkes hawwe wite sekundêre slachpinnen, wylst dy by de mantsjes donker binne. == Ekology en gedrach == Wytkopgieren steane bekend as skjinne gieren; se bliuwe faak oan 'e râne fan in kadaver wachtsjen en frette minder fan 'e yngewanten as oare soarten. Se briede net yn koloanjes mar binne territoriaal en bouwe nêsten yn 'e toppen fan hege beammen, lykas [[Acacia]]-soarten. De fûgels fan it skaai wurde ek wol sjoen as de meast "rôffûgel-eftige" gieren, om't se ek wol aktyf op lytse proaien jeie. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:White-headed Vulture, Santa Cruz de Tenerife, ES-CN, ES imported from iNaturalist photo 356505575.jpg|100px]] || [[Wytkopgier]] || ''Trigonoceps occipitalis'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-headed-vulture-trigonoceps-occipitalis ''Necrosyrtes monachus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Trigonoceps rodericensis|Trigonoceps}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Wytkopgier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] py8lvyjdugoba3conc96ihdpt3149wf 0 191556 1229229 2026-05-03T08:51:15Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Wytkopgieren]] 1229229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wytkopgieren]] mk61vzz4fmryj3fb8vvcoiashfm9shc