Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2356 1307820 1295819 2026-04-14T20:10:35Z Peadar Flanagan 69459 1307820 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} I gCúige Chonnacht atá '''Contae Ros Comáin,'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/100027|title=Contae Ros Comáin/Roscommon {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref>agus é ainmnithe as Comán, a thóg mainistir san áit ina bhfuil baile Ros Comáin anois. Bhí na daoine go hainnis ann le linn [[An Gorta Mór|an Drochshaoil]] (1845-1848), rud a léirítear i Músaem an Ghorta i d[[Béal na mBuillí|Teach Bhéal na mBuillí]].<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.strokestownpark.ie/famine-museum |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2012-10-12 |archivedate=2012-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031161052/http://www.strokestownpark.ie/famine-museum }}</ref> Is é an t-aon chontae amháin i gCúige Chonnacht é nach bhfuil béal na farraige isteach ann. Is díol spéise é [[Baile Átha Luain]], áit atá suite ar bhruach [[Sionainn|na Sionainne]], sa mhéid go bhfuil sé le fáil i lár baill na tíre, agus é i gContae Ros Comáin agus i gContae na hIarmhí araon. Tá an contae ag críochantacht le Contae na Gaillimhe, le Contae Mhaigh Eo, le Contae Shligigh agus le Contae Liatroma i gCúige Connacht, agus (lastall den tSionainn) le Contae Uíbh Fhailí, le Contae Iarmhí agus le Contae Longfoirt i gCúige Laighean. Tá baint ag an gcontae leis na scéalta is sine in Éirinn: níl aon sráidbhaile is gaire do Ráth Cruacháin, baile na Bainríona Méibhe agus ríthe Chonnacht, ná Tuilsce. Tá cuid den dúlra is ársa sa tír le fáil ar an dá oileán tríocha i [[Loch Cé]] i Ros Comáin Thuaidh. Sa chontae seo a rugadh [[Dubhghlas de hÍde]] (1860-1949), bunaitheoir Chonradh na Gaeilge, agus an chéad [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar Éirinn. Is beag Gaeilge a bhí á labhairt ann agus é ag fás suas ann, agus bhí air dul á lorg. Fear eile de chuid an chontae a thuill clú ba ea Percy French, cumadóir cáiliúil amhrán. == Bailte agus sráidbhailte == * [[An Airgnigh]], [[Áth Liag]], [[Áth Luain]], [[Ail Finn]] * [[Bealach an Doirín]], [[Baile an Tobair, Contae Ros Comáin|Baile an Tobair]], [[Baile an Locha, Contae Ros Comáin|Baile an Locha]], [[Bál Átha na gCarr]], [[Béal Átha na Muille]], [[Mainistir na Búille]], [[Béal Átha Fearnáin]], [[Béal Átha Feorainne]], [[Béal na mBuillí]], [[Baile Átha Luain]] * [[Cluain Fada]], [[An Caisleán Riabhach]], [[Cruachán (Ros Comáin)|Cruachán]], [[Corr an Tobair]], [[Cill Taobháin]], [[Céideadh]], [[Cnoc an Viocáire]], [[Cnoc an Chrochaire]], [[Ceathrú an Chaisil]], [[Cluain Banbh]], [[Corr na Fola]], [[Corr an Tobair]], [[An Currach Buí]], [[Céideadh]] * [[An Droim]], [[Dún Gar]], [[An Dísirt]] * [[Fiodharta]] * [[An Leithcheathrú]], [[Lios Lachna]], [[Loch Glinne]] * [[Mainistir na Búille]] * [[Port Reanna]] * [[Ráth Ara]], [[Ros Comáin]], [[Rúscaigh]] * [[An Seanbhaile, Contae Ros Comáin|An Seanbhaile]] * [[Tearmann Bearaigh]], [[Tuilsce]], [[Teach Mhic Conaill]], [[Tigh Srathra]] [[Íomhá:LoughKeyRoscommon.JPG|thumb|Loch Cé]] == Barúntachtaí == * [[Baile Átha Luain Thuaidh]], [[Baile Átha Luain Theas]], [[Baile an Tobair Thuaidh]], [[Baile an Tobair Theas]], [[Béal Átha Mó, Barúntacht|Béal Átha Mó]] * [[An Caisleán Riabhach, Barúntacht|An Caisleán Riabhach]] * [[Dún Gar, Barúntacht|Dún Gar]] * [[Mainistir na Búille, Barúntacht|Mainistir na Búille]], [[Maigh Charnáin]] * [[Ros Comáin, Barúntacht|Ros Comáin]] == Tíreolaíocht == * [[Cill Taobháin]], [[Cillibhicin]], [[Ceathrú an Chaisil]], [[An Corrshliabh]], [[Corr an Tobair]], [[Cnoc A'Dailtin]], [[Cnoc A'Chartha]] * [[Sliabh Bána]], [[Screige]] == Cultúr == * [[An Bacall Buí]] * [[Carn Fraoich]], [[Colaiste na Mainistreach]], [[Cloch Chaisleán Stráinse]], [[Comhairle Chontae Ros Comáin]] * [[Deoise Achadh Conaire]], [[Deoise Chluain Fearta]], [[Deoise Ail Finn]] * [[Mainistir na Búille]], [[Meánscoil na mBráithre Críostí]] * [[Páirc de hÍde]] * [[Ráth Cruachan]] == Féach freisin == * [[Mainistreacha agus Prióireachtaí i gContae Ros Comáin]] * [[Comhairle Contae Ros Comáin]] * [[Stáisiún Ros Comáin]] Stáisiún traenach. * [[Stáisiún Mhainistir na Búille]] Stáisiún traenach. * [[Stáisiún an Chaisleáin Riabhaigh]] Stáisiún traenach. * [[Ospidéal Ollscoile Ros Comáin]] Baile Ros Comáin. * [[Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.roscommonlinks.com/ Roscommon Links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607011014/http://www.roscommonlinks.com/ |date=2009-06-07 }} * [http://www.roscommoncoco.ie/ Suíomh Oifigiúil – an Chomhairle Chontae] * [http://www.cruachanai.com/ Lárionad Thuilsce do Chuairteoirí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807071709/http://www.cruachanai.com/ |date=2009-08-07 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{Contaetha na hÉireann}} [[Catagóir:Contae Ros Comáin| ]] g6sfoxq2dy3fju3ze234pho6u7blo4d 0 2403 1307818 1160929 2026-04-14T20:02:28Z Peadar Flanagan 69459 /* Bailte i gContae Lú */ 1307818 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is é '''Contae Lú,'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/100021|title=Contae Lú/Louth {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> suite i dtuaisceart [[Cúige Laighean|Chúige Laighean]], an contae is lú in Éirinn. ''The Wee County'' an leasainm Béarla air. Tá sé ar an 19ú contae is mó ó thaobh an daonra de. Is é [[Dún Dealgan]] an príomhbhaile contae. Bhí cónaí ar 110,894 duine i Lú sa bhliain 2006 de réir an daonáirimh. Cé go bhfuil sé suite i gCúige Laighean an lá inniu, bhí sé i gCúige Uladh roimhe 1596. == Bailte i gContae Lú == * [[Baile Átha Fhirdhia]] * [[Droichead an Chnoic]] * [[Droichead Átha]] * [[Dún Dealgan]] == Sráidbhailte == * [[Áth na gCasán]] * [[Baile Mhic Scanláin]], [[Baile Trá]], [[Baile an Ghearlánaigh]], [[Baile Sheinicín]], [[Baile na gCloch]], [[Baile an Tallúnaigh]] * [[Na Creagacha Dubha]], [[Ceann Chlochair]], [[Collann]] * [[Druim-caradh]], [[Droim Ineasclainn]], [[Dún Léire]] * [[An Grianfort]] * [[Lú, Contae Lú|Lú]] * [[Ó Méith]] * [[Tearmann Feichín]], [[Tigh an úir]], [[Tulaigh Álainn]] == Barúntachtaí == * [[Baile Átha Fhirdhia, Barúntacht|Baile Átha Fhirdhia]] * [[Droichead Átha, Barúntacht|Droichead Átha]], [[Dún Dealgan Íochtarach]], [[Dún Dealgan Uachtarach]] * [[Fir Arda]] * [[Lú, Barúntacht|Lú]] == Bailte fearainn == * [[Baile Hagaird]] * [[Na Toim]] == Tíreolaíocht == * [[Abhainn Chaisleán Dhún Dealgan]], [[Abhainn Átha Féan]] * [[An Bhóinn]] * [[Cé Giles]], [[Ceann Chlochair]], [[Cuaille]], [[An Casán]] * [[Caisleán Dairbhre]] * [[Gleann na bhFiach]], [[Geata San Labhrás]] * [[Halla an Toinlígh]] * [[Linn Duachaill]] * [[An Níth]] * [[Sliabh Feá]] * [[Tarbhealach na Bóinne]] == Cultúr == * [[Coláiste Rís]], [[Coláiste De La Salle, Dún Dealgan|Coláiste De La Salle]], [[Comhairle Chontae Lú]] * [[Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] * [[An Mhainistir Mhór]], [[Mainistir Bhuithe]] * [[Páirc Dhroichead Átha]], * [[Stáisiún Dún Dealgan Uí Cleirigh]], [[Stáisiún Droichead Átha Mac Giolla Bhríde]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Contaetha na hÉireann}} {{síol}} [[Catagóir:Contae Lú| ]] 3c8wguyzbaqc98zeb8pot878w6a56p7 0 2412 1307821 1290067 2026-04-14T20:18:59Z Peadar Flanagan 69459 /* Stair */ 1307821 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is é '''Ard Mhacha''' nó '''Contae Ard Mhacha,'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/100001|title=Contae Ard Mhacha/Armagh {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> (''Armagh'' as Béarla) an contae is lú ó thaobh achair de i d[[Tuaisceart Éireann]]. Tá sé suite i ndeisceart [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]]. Tá cáil ar Ard Mhacha mar 'úllord na hÉireann', agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí. Ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa 17ú haois a chuir na húlloird ar dtús. Imrítear leagan de chluiche babhlaí in Ard Mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i g[[Contae Chorcaí|Corcaigh]] Tá traidisiún láidir [[peil Ghaelach|peile Gaelaí]] sa cheantar, agus bhuaigh foireann Ard Mhacha Craobh na hÉireann sa bhliain 2002. Tá Ard Mhacha theas (is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le Contae Lú sa Phoblacht) sách [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnach]]. [[Caitliceachas]] an príomhreiligiún. Fuair a lán saighdiúirí Briotanacha bás ann i rith na d[[Trioblóidí]]. === Stair === Bhí cónaí ar Ríthe Chúige Uladh in Eamhan Macha, áit a raibh daingean ón 700 RC. De réir na nginealach, ba í Macha Mongrua (a fuair bás i 667 RC) a thóg dún ann in aice le cathair Ard Mhacha fadó, agus is minic logainmneacha an cheantair luaite sa [[Rúraíocht]]. Ba in Ard Mhacha a thóg [[Naomh Pádraig]] a chéad eaglais cloiche in AD 444, agus tá ardeaglaisí ag [[Caitliceachas|an Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] agus ag [[Eaglais na hÉireann]] sa chathair faoi láthair. Tá [[Brian Bóirmhe]] (Ború), a bhí ina Ard-Rí ar Éirinn go dtí 1014, curtha in Ard Mhacha == Bailte i gContae Ard Mhacha == [[Íomhá:Cathedrale d Armagh.jpg|clé|250px|thumb|Contae Ard Mhacha]] * [[Ard Mhacha]], [[Achadh Camán]], [[Achadh na Cranncha]], [[Achadh an Dá Chora]] * [[Baile Mhic An Aba]], [[Bun na Banna]], [[Béal Leice, Contae Ard Mhacha|Béal Leice]], [[Baile Mhic Cullach]], [[Bábhún Hamaltún]], [[Baile an Chláir, Contae Ard Mhacha|Baile an Chláir]], [[Baile Úr]] * [[An Céide]], [[Creag Abhann]], [[Crois Mhic Lionnáin]], [[Camloch]], [[Carraig an Easa]], [[Cláidigh Mhór]], [[Cluain Mór, Contae Ard Mhacha|Cluain Mór]], [[Cor-Fhuinnseoige]], [[An Creagán, Contae Ard Mhacha|An Creagán]], [[Coilleach Eanach]], [[An Céide]], [[Cillín]], [[Coillidh Léith]], [[Cill Mhór]], [[Cnoc an Mhargaidh]], [[Coillidh Chanannáin]], [[Corr Leacht]] * [[Droim na hUinseann, Contae Ard Mhacha (An Chill Mhór)|Droim na hUinseann]], [[Dearclaigh]], [[Doire Chaol]], [[Doire Mhic Cais]], [[Doire Núis]], [[Doire Trasna]], [[Na Doirse]], [[Druim an Tighe]], [[Droman Uí Chonbhuí]] * [[Eanach Mór]], [[Eanach Aodha]], [[Éadan na bhFiach]] * [[Foirceal]] * [[Iúr Chinn Trá|An tIúr]] * [[An Lorgain]], [[Lios Liath]], [[Lios na Daille]], [[Loch gCál]], [[Loch Goilí]], [[Log a' Choire]] * [[An Machaire]], [[na Madain]], [[An Mhaigh, Contae Ard Mhacha|An Mhaigh]], [[An Mullach Bán]], [[Mullach Breac]], [[An Mullach Glas]], [[Mullach a' Bhile]] * [[Port an Dúnáin]], [[An Port Mór]], [[Pas an Phointe]] * [[An Sruthán]], [[Sráid na nAlbanach]] * [[Tóin re Gaoith]], [[Tuíneán]] == Bailte fearainn == * [[Ardriasc]], [[Áth an Daimh]] * [[Baile Uí Dhúgáin]] * [[An Chora Uachtarach]], [[An Chraobh Rua]] * [[Doire Fhada, Contae Ard Mhacha|Doire Fhada]], [[Droim Crí]] * [[Grainseach Mhór]] * [[Soillsean]] == Baruntachtaí == * [[Ard Mhacha, Baruntacht|Ard Mhacha]] * [[Na Feá|Na Feá Íochtaracha]], [[Na Feá Uachtaracha]] * [[Uí Nialláin Thoir]], [[Uí Nialláin|Uí Nialláin Thiar]], * [[Na hOirthir Uachtaracha]], [[Airthir|Na hOirthir Íochtaracha]] * [[Tuath Threana]] == Paróistí == * [[Cill na mBan]] == Cultúr == * [[Ard-Deoise Ard Mhacha]] * [[Comhairle an Iúir agus Mhúrn]] * [[Otharlann Chnoc na Nóiníní]] * [[Páirc Lúthchleasaíochta]] * [[Teach Dhoire Mhóir]] == Tíreolaíocht == * [[Áirse Éigipteach Macnéill]] * [[Cluain-Dabhail]], * [[Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn]] * [[Loch nEathach]] * [[Sliabh gCuillinn]] == Stair == * [[Na Cosantóirí|Cosantóirí]] * [[Eamhain Mhacha]] * [[Maolmhaodhóg Ó Morgair|Naomh Maelmhaedhoc Ó Morgair]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Contaetha na hÉireann}} [[Catagóir:Contae Ard Mhacha| ]] iji07rmtdivicq2bjd4169kyzggnafo 0 3257 1307815 1304441 2026-04-14T19:56:03Z Peadar Flanagan 69459 /* Tréimhse */ 1307815 wikitext text/x-wiki I [[Miotaseolaíocht na nGael]], is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht (nó '''Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua)'''. Ar cheann de na ceithre shraith mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti scéalta faoi laochra traidisiúnta na n[[Uladh]]. Tá na scéalta suite, don chuid is mó, in oirthear chúige [[Uladh]] agus tuaisceart chúige [[Laighean]] (mar atá anois), go háirithe na contaethe [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae an Dúin|an Dúin]] agus [[Contae Lú|Lú]]. De bharr sin, tugtar ''The Ulster Cycle'' ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite. ==Scéalta na Rúraíochta== Tá na scéalta suite le linn réime [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mac Neasa]], a bhí ina rí Uladh ag [[Eamhain Mhacha]]. Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua, agus is é [[Cú Chulainn]], nia Chonchúir, an laoch is suntasaí acu.<ref>{{cite web | url = http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ | teideal = Ulster Cycle | website = bardmythologies.com | language = en-US | access-date = 2018-04-1 | dátarochtana = 2019-08-28 | archivedate = 2018-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180413190324/http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ }}</ref> Ba mhinic a bhíodh coimhlint idir na hUlaidh agus na [[Connachta]]. Bhí Connacht faoi cheannas na banríona [[Méabh]], i dteannta lena fear céile, [[Ailill mac Máta|Ailill]], agus a gcomhghuaillí, [[Fergus mac Róich]], iar-rí na nUladh a bhí ar dheoraíocht i gcúige Chonnacht. Insítear scéalta eile faoi bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus an choimhlint eatarthu. Scríobhadh na scéalta i [[Sean-Ghaeilge|Sean-]][[Meán-Ghaeilge|Ghaeilge]] agus i [[An Mheán-Ghaeilge|Meán-Ghaeilge]], i bprós breactha le giota beag filíochta. Cuirtear iad i lámhscríbhinní idir an 12ú agus an 15ú aois, ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine. Is féidir dáta san 8ú haois a thabhairt do theanga na scéalta is luaithe, agus luaitear carachtair agus eachtraí na Rúraíochta i ndánta den 7ú haois.<ref>Garret Olmsted, "The Earliest Narrative Version of the ''Táin'': Seventh-century poetic references to ''Táin bó Cúailnge''", Emania 10, 1992, ll. 5–17</ref> Tá an teanga giorraisc, foréigneach, uaireanta grinn, agus go formhór réadúil, cé go gcuirtear ábhair osnádúrtha isteach ó am go ham. Tá cumais fhordhaonna troda ag Cú Chulainn ach go háirithe, mar thoradh a shinsearachta leath-dhiaga. Nuair i dteann feirge é, athraíonn a straidhn chatha (nó ''riastradh)'' ó bhonn é in alltán nach n-aithníonn cara ó namhaid. Tagann [[dia|déithe]] amhail is [[Lugh]], an [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus]] agus [[Midhir]] ar an bhfód ó am go chéile. Sa chuid is mó de sheanscéalta na nGael, léirítear Éire aontaithe faoi tsraith [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Ríthe]]. I scéalta na Rúraíochta, áfach, cuirtear síos ar thír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla agus iad ag troid lena chéile. Léirítear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathais laochta. Buanaítear cairdeas idir teaghlaigh na huaisle trí altramas a gcuid páistí. Meastar maoin ar bhonn bólachta. Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra. Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm [[geis|geasa]]. Is é an ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith. Bailíonn Méabh arm ollmhór chun [[Cuaille]] a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, [[Donn Cuailnge]], a ghoid. Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód. Sa [[Táin Bó Flidais]], nó Táin Mhaigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú. Scéal cáiliúil eile is ea straitéise [[Deirdre|Dheirdre]], bunús de dhrámaí le [[W. B. Yeats]] agus [[John Millington Synge|J. M. Synge]], a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige. Maraíodh na deartháireacha go fealltach, ámh, chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige. ==Tréimhse== Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré [[Críost|Chríost]]. Tá breith agus bás Chonchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost,<ref>[[Kuno Meyer]], "Anecdota from the Stowe MS. No 992", ''[[Revue Celtique]]'' 6, 1884, ll. 173–183; Kuno Meyer, ''The Death Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906, ll. 2–21</ref> agus cuireann ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' dáta don ''Táin Bó Cúailnge'', agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, [[Conaire Mór]], a bhí, de réir an scéil, chomhaoiseach leis an impire Rómhánach [[Augustus]] (27 RC&nbsp;— AD 14).<ref>R. A. Stewart Macalister, (eag. & aistr.), ''Lebor Gabála Erenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 301</ref> Luann roinnt scéalta, ina measc an ''Táin'', do [[Cairpre Nia Fer|Chairpre Nia Fer]] mar rí na [[Teamhair|Teamhrach]], ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am. Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh. Dúradh de ghnáth gur de shliocht [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] iad na Connachta, a mhair roinnt céadta ní ba dhéanaí. I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm [[Fir Ol nEchmacht|Cóiced Ol nEchmacht]] chun an fhadhb seo a réiteach. Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é, ámh, chun croineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur i gcomhréiteach le stair chlasaiceach agus leis an mBíobla, agus b'fhéidir gur cuireadh cogaí stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, lch. 50.</ref> ==Stair== I dteannta le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], measadh in Éirinn leis na céadta anuas go raibh cuid mhaith de stair cheart i scéalta na Rúraíochta, agus na heachtraí fírinneacha measctha le gnéithe miotasacha. Tá dearcadh níos criticiúla ag an mhórchuid de scoláirí an lae inniu, áfach. <ref>{{ cite web | author = Michael Ryan | url = https://www.irishtimes.com/culture/books/in-search-of-the-irish-dreamtime-archaeology-and-early-irish-literature-by-jp-mallory-review-1.2637831 | teideal = In Search of the Irish Dreamtime: Archaeology and Early Irish Literature by J.P. Mallory review | website=The Irish Times }}</ref> De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, leithéidí [[Eugene O'Curry]] agus [[Kuno Meyer]], stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta. Chreid [[T. F. O'Rahilly]] gur miotasach go hiomlán iad na scéalta. Mhol [[Ernst Windisch]] nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1946, ll. 269–271; [[Cecile O'Rahilly]], ''Táin Bó Cualnge from the Book of Leinster'', Institiúid Ard-Léinn, 1967, Introduction, lch. ix</ref> Tá roinnt ábhar sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí [[Ceilteach]]a sa [[An Ghaill|Ghaill]], sa [[an Ghaláit|Ghaláit]] agus sa [[An Bhreatain|Bhreatain]]. Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí.<ref>Féach ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/text004.html Táin Bó Cúailnge from the Book of Leinster]'' ll. 164–166 with [[Diodorus Siculus]], ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.29], [[Julius Caesar]], ''Commentarii de bello Gallico'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#33|4.33]]</ref> Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde,<ref>Compare ''[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html The Tidings of Conchobar son of Ness]'' §15 with Diodorus Siculus, ''Historical Library'', [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA315,M1 5.29]</ref> agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an [[crógacht|curadhmhír]] don tré is cróga.<ref>Féach ''[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dá Thó's Pig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925170341/http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/|date=2007-09-25}}'', ''[http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305204835/http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html|date=2017-03-05}}'' agus [[Athenaeus]], ''Deipnosophists'' [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature.AthV1.p0254&isize=M&pview=hide 4.40], Diodorus Siculus, ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.28]</ref> Tugann [[draoi]]the, agus tá agus olchumhacht ag na filí. De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is [[Kenneth H. Jackson]] den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón [[an Iarannaois|iarannaois]].<ref>[[Kenneth Hurlstone Jackson]], ''The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age'', Cambridge University Press, 1964</ref> De réir scoláirí eile, ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann,<ref>John T. Koch, "Windows on the Iron Age", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 229–237; [[J. P. Mallory]], "The World of Cú Chulainn: The Archaeology of ''Táin Bó Cúailnge''", ''Aspects of the Táin'', December Publications, 1992, ll. 103–153</ref> cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann. Mar shampla, scríobh [[J. P. Mallory]] nach dtugann an taifead seandálaíochta ná fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an m[[Bóthar Chorr Liath]] sa scéal sean ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' mar eisceacht shuntasach.<ref>[[J. P. Mallory]], ''In Search of the Irish Dreamtime''. Thames & Hudson. 2016.</ref> Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na [[Éarainn]]. Thug [[Eoin Mac Néill]] faoi ndeara céad bliain ó shin<ref>[[Eoin Mac Néill]], [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. (1911): 59–114</ref> gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an [[Dál Fiatach]], [[Cú Raoi]] srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na [[Clanna Dedad]] agus níos déanaí [[Conaire Mór]]) le chéile. Bhí [[T. F. O'Rahilly]] den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.</ref> Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag [[Teamhair Luachra]] in Iarthar na Mhumhan. Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre. Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de. Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an ''Táin'' agus méadú tóra. ==Téacsanna== Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é. Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta. ===Scéalta is luaite=== * ''Conailla Medb míchuru'', Tá chonartha míchurata déanta ag Méabh (dán na 7ú haoise luaite le [[Luccreth moccu Chiara]]) * An lámhscríbhinn caillte [[Cín Dromma Snechtai]], gaolta le Beannchar. Creidtear go raibh leaganacha ann de chúig scéal, mar a leanas: ** ''[[Compert Con Culainn]]'', Gin Chú Chulainn ** ''[[Compert Conchobuir]]'', Gin [[Conchúr Mac Neasa|Conchúr]] ** ''Fíl and grían Glinne Aí'' ** ''[[Forfess fer Falchae]]'', Faire oíche in éadan na bh''Falcha'' ** ''Verba Scathaige'', Nathanna [[Scáthach|Scáthaí]] * Ábhair maidir le Cú Raoi, amhail is ''[[Amra Con Roí]]'' agus ''[[Aided Con Roi]]'' * Tagairtí do Dlí SeanGhaelach, m.s. ''[[Cethairslicht Athgabálae]]''. ===''Compert'' - Breith=== * ''[[Compert Con Culainn]]'' * ''[[Compert Conchobuir]]'' === Tochmhairc agus éaluithe === * ''[[Aided Conrói maic Dáiri]]'' * ''[[Aithed Emere]] (le Tuir nGlesta mac rig Lochlann)'', Athadh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/athadh athadh¹] ar teanglann.ie, éalú</ref> Eimhire (le ...) * ''[[Aislinge Óenguso]]'' * ''[[Longes mac nUislenn]] * ''[[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * ''[[Tochmarc Emire]] * ''[[Tochmarc Étaíne]] * ''[[Tochmarc Ferbe]]'' (nó ''Fís Conchobair'') * ''Tochmarc Luaine 7 aided Arthirne'' * ''[[Tochmarc Treblainne]]'' ===Fleánna=== * ''[[Da Gábail int sída]]'' * ''[[Eachtra Neara|Echtra Neraí]]'' * ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó|Scéla mucce maic Dathó]]'', "[[Mac Dathó]]" * ''[[Mesca Ulad]]'' * ''[[Fled Bricrenn]]'' * ''Fled Bricrenn 7 Longes mac n-Duil Dermait'' * ''[[Bruiden da Chocae]]'' * ''[[Togail Bruidne Dá Derga|Togal Bruidne Da Derga]]''<ref>De ghnáth, is cuid de Scéalaíochta na Ríthe is ea an scéal seo, ach tagann roinnt laochra na nUladh ar an bhfód, amhail is [[Conall Cearnach]].</ref> ** ''De Shíl Chonairi Móir'' ** ''De Maccaib Conaire'' ===Cathanna=== * ''Cath Airtig'' * ''Cath Aenaig Macha'' * ''Cath Cumair'' nó ''Cath Atha Comair'' * ''Cath Findchorad'' * ''Cath Leitrich Ruide'' * ''[[Cath Ruis na Ríg]]'' * ''Cogadh Fheargusa agus Chonchobhair'' * ''Forfess fer Falchae'' * ''Comracc Con Chulainn re Senbecc'' * ''Cathcharpat Serda'', cathcharbad spealtha ===''Táinte Bó''=== * ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' I, II, III * ''De Faillsigud Tána Bó Cuailnge'', "D'aimsiú ''Tána Bó Cúailnge''" * ''[[Táin Bó Dartada]]'' * ''[[Táin Bó Flidais]]'' I, II * ''[[Táin Bó Fraích]]'' * ''[[Táin Bó Regamon]]''/Regamain * ''Táin Bó Regamna'' ===Réamhscéalta=== * ''[[Ces Noínden]]'', ''In Ceas Naigen'' * ''De Chophur in Dá Mucado'' * ''[[Echtra Nerai]]'' === Anbhásanna === * ''[[Aided Chonchobuir]] * ''[[Aided Óenfhir Aífe]] * ''[[Cuchulinn 7 Conlaech]] * ''[[Aided Con Culainn]]'' nó ''Brislech Mór Maige Muirthemne'' * ''[[Aided Cheit maic Mágach]] * ''[[Aided Cheltchair maic Uthechair]] * ''[[Aided Derbforgaill]] * ''[[Aided Fergusa maic Roig]] * ''Imthechta Tuaithe Luachra 7 Aided Fergusa'' Fergus (mac Léti)" * ''Aided Guill meic Garbada ocus Aided Gairb Glinne Ríge'' * ''Aided Laegairi Buadaig * ''Goire Conaill Chernaig 7 Aided Aillela 7 Conall Chernaig'' "The Cherishing ..." * ''[[Aided Meidbe]] * ''Ferchuitred Medba''<ref>[http://dil.ie/21703 Ferchuitred] ar eDIL</ref> * ''[[Cath Boinne]] === Ilchineálacha === * ''[[Verba Scáthaige]] * ''[[Scéla Conchobair|Scéla Conchobair meic Nessa]] * ''[[Siaburcharpat Con Culaind]]<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/síofra siabhair¹] ar teanglann.ie FGB</ref> * ''[[Foglaim Con Culainn]]'' * ''[[Serglige Con Culainn]]'' * ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' * ''[[Talland Étair]]'' * ''[[Cath Étair]]'' * ''[[Tromdámh Guaire]]'' (nó ''Imthecht na Tromdáime'') * ''[[Lánellach Tigi Rích 7 Ruirech]]'' * ''Fochonn Loingse Fergusa meic Róig'' * ''Nede 7 Caier'' * ''[[Echtra Fergusa maic Léti]]'' ==Aistriúcháin== Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo: * [[Thomas Kinsella]], ''The Táin'', Oxford University Press, 1969 * Stephen Dunford, [[Táin Bó Flidais]] or The Mayo Táin, Enniscrone, 2008 * Jeffrey Gantz, ''Early Irish Myths and Sagas'', Penguin, 1981 * Tom Peete Cross & Clark Harris Slover, ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Company, 1936 (ar athchló le Barnes & Noble, 1996) * John T Koch & John Carey, ''The Celtic Heroic Age'', Celtic Studies Publications, 2000 * [[Kuno Meyer]], ''The Death-Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906 * A H Leahy, ''Heroic Romances of Ireland'', 2 vols, 1905–1906 ([http://www.sacred-texts.com/neu/hroi/ online at Sacred Texts]) <!--===Online translations=== {{div col}} *[https://archive.org/details/caithrimcongha05macsuoft The Martial Career of Conghal Cláiringhnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar1.html The Birth of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html Tidings of Conchobar son of Ness] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/War_of_Fergus_and_Conchobar.pdf The War of Fergus and Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/boyne.html Medb's Men, or the Battle of the Boyne] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Conception_of_Conall_Cernach.pdf The Conception of Conall Cernach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain1.html The Birth of Cú Chulainn] *[http://www.ucc.ie/celt/published/T301021/ The Wooing of Emer] *[http://www.maryjones.us/ctexts/aoife.html The Death of Aífe's Only Son] *[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dathó's Pig] *[https://web.archive.org/web/20050610073737/http://www.ncf.carleton.ca/~dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] *[http://www.maryjones.us/ctexts/usnech.html The Exile of the Sons of Usnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/oengus.html The Dream of Óengus] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html The Cattle Raid of Fráech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamon.html The Raid for the Cattle of Regamon] *[http://www.maryjones.us/ctexts/dartaid.html The Raid for Dartaid's Cattle] *[http://www.maryjones.us/ctexts/flidais.html The Driving of Flidais's Cattle] *The Courtship of Ferb [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb1.html Book of Leinster version]; [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb2.html Egerton version] *[http://www.maryjones.us/ctexts/nera.html The Adventures of Nera] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamna.html The Cattle Raid of Regamna] *[http://www.maryjones.us/ctexts/debility.html The Debility of the Ulstermen] *The Cattle Raid of Cooley [http://www.ucc.ie/celt/published/T301012/index.html Recension 1]; [http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/index.html Recension 2] *[[s:The Battle of Ross na Ríg|The Battle of Ross na Ríg]] *[http://www.maryjones.us/ctexts/curoi.html The Death of Cú Roí] *[http://www.luminarium.org/mythology/ireland/cuchulainnsick.htm The Sick-Bed of Cuchulain] *[http://www.maryjones.us/ctexts/gruaidh.html The Pursuit of Gruaidh Ghriansholus] *[http://www.fordham.edu/halsall/source/1100derga.html The Destruction of Da Derga's Hostel] *[http://www.maryjones.us/ctexts/celtchar.html The Death of Celtchar mac Uthechair] *[http://www.maryjones.us/ctexts/ces.html The Affliction of the Ulstermen] *[http://perso.orange.fr/sejh/keltia/colloquy.html The Colloquy of the Two Sages] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain3.html The Death of Cú Chulainn] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cet.html The Death of Cet mac Mágach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/loegaire.html The Death of Lóegaire Búadach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar3.html The Death of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/airtech.html The Battle of Airtech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fergus.html The Death of Fergus mac Róich] *[http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html The Violent Death of Medb] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain4.html The Phantom Chariot of Cú Chulainn] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Revealing_of_the_Tain_Bo_Cuailnge.pdf The Revealing of the ''Táin Bó Cúailnge''] *''Aided Derbforgaill'': The Death of Derbforgaill *''Aided Guill maic Carbada ocus Aided Gairb Glinne Rige'': The Deaths of Goll mac Carbada and Garb of Glenn Rige *''Longes mac nDuíl Dermait'': The Exile of the Sons of Dóel Dermait *''Tochmarc Treblainne'': The Wooing of Treblann *''De Chophur in Dá Muccida'': The Quarrel of the Two Pig-Keepers *''Tochmarc Luaine ocus Aided Athirni'': The Wooing of Luaine and the death of Athirne *''Cath Étair'': The Battle of Howth *''Mesca Ulad'': The Intoxication of the Ulaid] *''Bruiden Da Chocae'': Da Choca's Hostel *''Goire Conaill Chernaig ocus Aided Ailella ocus Conaill Chernaig'': The Cherishing of Conall Cernach, and the Deaths of Ailill and Conall Cernach --> {{div col end}} ==Cóirithe== ===Meán Na Gaeilge=== * [https://www.siopaleabhar.com/en/product/cu-1-cosainteoir/ Cú Cosantóir] * [https://ansionnachfionn.com/2011/06/06/an-tain-the-graphic-novel/ An Táin] ===Meán an Bhéarla=== Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí [[Athbheochan na Gaeilge|na hathbheochana Gaelaí]] ag tús na 20ú haoise. Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i ''Cuchulain of Muirthemne'' (1902) le [[Lady Gregory]],<ref>''[http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm Cuchulain of Muirthemne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129225815/http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm |date=2014-11-29 }}'' le Lady Gregory</ref> díreach mar a rinne [[Eleanor Hull]] do léitheoirí óga in ''The Boys' Cuchulain'' (1904).<ref>''[http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front The Boys' Cuchulain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302194359/http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front |date=2017-03-02 }}'' le hEleanor Hull</ref> Scríobh [[William Butler Yeats]] sraith drámaí – ''On Baile's Strand'' (1904), ''Deirdre'' (1907), ''The Green Helmet'' (1910), ''At the Hawk's Well'' (1917), ''The Only Jealousy of Emer'' (1919) agus ''The Death of Cuchulain'' (1939) – agus dán, ''Cuchulain's Fight with the Sea'' (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd. Chuir sé i gcrích an dráma le [[John Millington Synge]] mar mhair, ''[[Deirdre of the Sorrows]]'' (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.<ref>''[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html Deirdre of the Sorrows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509165609/http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html |date=2012-05-09 }}'' le J. M. Synge</ref> I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí ''The Hound of Ulster'' (1963) le [[Rosemary Sutcliff]]; an t-úrscéal ''A Shadow of Gulls'' (1977) le [[Patricia Finney]]; agus an dráma ''A Cry from Heaven'' (2005) le [[Vincent Woods]]. Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le ''The Raid'' (2000).<ref>{{ cite news | url = https://us.macmillan.com/series/ulstercycle/ | teideal = Macmillan: Series: Ulster Cycle | work = US Macmillan | access-date = 2017-09-05 | language = en-US }}</ref> Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar [[greannán gréasáin|ghreannán gréasáin]], ina measc: ''The Cattle Raid of Cooley'' le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus ''About a Bull'' le M.K. Reed, ar Mhéabh.<ref>{{ cite web | url = http://www.tcj.com/the-great-cow-fight-redux/ | teideal = The Great Cow Fight (Redux) | first = Shaennon | last = Garrity | date = 12 Mar 2014 | work = www.tcj.com }}</ref> Mar chuid den sraith ''[[Radio Tales]]'' ar [[National Public Radio]], craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar ''[[Tochmharc Eimhire]]''. == Naisc sheachtracha == * Catagóir ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Category:Ulster_Cycle Ulster Cycle]'' ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist|3}} <!--{{Ulaid}} {{Érainn}}--> {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht| ]] [[Catagóir:Cúige Uladh]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[pl:Mitologia irlandzka#Cykl Ulsterski]] luyybbe38yy1illcmiutde4h4yqfp1v 0 3546 1307853 1262974 2026-04-15T08:41:09Z Conradder 34685 /* Daoine a rugadh ar an lá seo */ 1307853 wikitext text/x-wiki {{Aibreán}} Is é an '''15 Aibreán''' an 105ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 106ú lá i mbliain bhisigh. Tá 260 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Chóiré Thuaidh]] - Féile Arirang (Breithlá [[Kim Il-sung]]) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1452]] — [[Leonardo da Vinci|Leonardo Da Vinci]], ard-éirimí (b.[[1519]]) * [[1684]] — [[Caitríona I na Rúise]], banimpire agus uathlathaí na hUile Rúise (b.[[1727]]) * [[1707]] — [[Leonhard Euler]], matamaiticeoir Eilvéiseach (b. [[1783]]) * [[1800]] — [[James Clark Ross]], taiscéalaí Sasanach (b. [[1862]]) * [[1843]] — [[Henry James]], scríbhneoir Meiriceánach (b. [[1916]]) * [[1861]] — [[Liam Mac Réamoinn|Willie Redmond]], polaiteoir Éireannach (b. [[1917]]) * [[1873]] — [[Oskari Tokoi]], polaiteoir Fionlannach (b [[1963]]) * [[1875]] — [[James J. Jeffries]], dornálaí Meiriceánach (b [[1953]]) * [[1883]] — [[Stanley Bruce]], polaiteoir Astrálach agus 8ú Príomh-Aire na hAstráile (b [[1967]]) * [[1894]] — [[Nicíte Cruistsiof]], ceannaire Rúiseach (b. [[1971]]) * [[1896]] — [[Nikolai Semenov]], ceimicí (b. [[1986]]) * [[1907]] — [[Nikolaas Tinbergen]], eiteolaí (b. [[1988]]) * [[1912]] — [[Kim Il-sung]], Ardcheannaire Dhaonphoblacht Dhaonlathach na Cóiré (b. [[1994]]) * [[1930]] — [[Vigdís Finnbogadóttir]], 4ú uachtarán na hÍoslainne * [[1931]] — [[Tomas Tronströmer]], file, síceolaí, agus aistritheoir Sualannach (b. [[2015]]) * [[1938]] — [[Claudia Cardinale]], ban-aisteoir Iodálach (b. [[2025]]) * [[1945]] — [[Liam Ó Floinn]], ceoltóir Éireannach (b. [[2018]]) * [[1951]] — [[Seán Ó Caoimh]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1959]] — [[Emma Thompson]], ban-aisteoir agus scríbhneoir Sasanach * [[1960]] — [[Pilib na mBeilgeach]], Rí na mBeilgeach ó 2013 * [[1966]] — [[Samantha Fox]], mainicín leathanach a trí * [[1983]] — [[Eoghan Mac Diarmada]], craoltóir Éireannach * [[1983]] — [[Matt Cardle]], ceoltóir popcheoil * [[1987]] — [[Oleksandr Gvozdyk]], dornálaí Úcránach * [[1988]] — [[Pádraig Amond]], peileadóir * [[1990]] — [[Emma Watson]], aisteoir * [[1993]] — [[Felipe Anderson]], imreoir sacair Brasaíleach * [[1998]] — [[Viyaleta Skvartsova|Wijaleta Skwarzowa]], lúthchleasaí Bealarúiseach * [[1999]] — [[Denis Shapovalov]], imreoir leadóige Ceanadach * [[1999]] — [[Niamh Farrelly]], imreoir sacair == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1819]] — [[Oliver Evans]], ceapadóir Meiriceánach (r. [[1755]]) * [[1843]] — [[Noah Webster]], 85, foclóirí Meiriceánach (r.[[1758]]) * [[1865]] — [[Abraham Lincoln]], 56, 16ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (r.[[1809]]) * [[1912]] — [[William Thomas Stead]], iriseoir Briotanach (r. [[1849]]) * [[1931]] — [[Hugh Colohan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1894]]) * [[1949]] — [[Wallace Beery]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1885]]) * [[1980]] — [[Jean Paul Sartre|Jean-Paul Sartre]], 74, fealsamh agus scríbhneoir (r.[[1905]]) * [[1982]] — [[Arthur Lowe]], aisteoir Sasanach (r. [[1915]]) * [[1984]] — [[Tommy Cooper]], fuirseoir Breatnach (r. [[1921]]) * [[1988]] — [[Kenneth Williams]], aisteoir Sasanach (r. [[1926]]) * [[1998]] — [[Frank Taylor]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (r. [[1914]]) * [[1998]] — [[Pol Pot]], 72, deachtóir na Cambóide (r.[[1925]]) * [[2006]] — [[Calum Kennedy]], amhránaí Albanach (r. [[1928]]) * [[2020]] — [[Brian Dennehy]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1938]]) * [[2020]] — [[Dafydd Huws]], údar Breatnach (r. [[1949]]) * [[2021]] — [[Tom Sailí Ó Flaithearta]], aisteoir Éireannach (r. [[1931]]) == Tarluithe eile == * [[1912]] - Chuaigh an línéar [[RMS Titanic|Titanic]] go grinneall. * [[1923]] - D'éirigh [[Inslin]] ar fáil do [[Diaibéiteas|dhiaibéitigh]]. * [[1941]] - [[Blitz Bhéal Feirste]]: d'ionsaigh an ''[[Luftwaffe]]'' [[Béal Feirste]]. Maraíodh 1000 duine. * [[1945]] - Saoradh [[Campa géibhinn Bergen-Belsen]] * [[1955]] - D'oscail [[Ray Kroc]] an chéad [[McDonald's]] saincheadúnais in Des Plaines, [[Illinois]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceá]]. * [[1989]] - Maraíodh 93 duine as [[Tubaiste Hillsborough|staidiam Hillsborough]] i [[Sasana]] * [[1989]] - Thosaigh [[Sléacht i gCearnóg Tiananmen|agóidí]] ag Cearnóg Tiananmen, [[Béising]], [[An tSín]] * [[2013]] - [[Buamáil Bhostúin (2013)|Phléasc dhá bhuama]] de dhéantús bailei ngar den líne chríche ag an [[Maratón Bhostúin|maratón Bhostúin]] i m[[Bostún, Massachusetts]]. Maraíodh triúr agus gortaíodh 264 duine mar gheall ar an ionsaí . * [[2019]] - Rinne [[tine]] an t-uafás damáiste ag [[Ardeaglais Notre Dame]] [[Catagóir:Dátaí|0415]] lyzc8gjh5gqogsdqbd834aczm1nwn4g 1307854 1307853 2026-04-15T09:07:47Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1307854 wikitext text/x-wiki {{Aibreán}} Is é an '''15 Aibreán''' an 105ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 106ú lá i mbliain bhisigh. Tá 260 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Chóiré Thuaidh]] - Féile Arirang (Breithlá [[Kim Il-sung]]) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1452]] — [[Leonardo da Vinci|Leonardo Da Vinci]], ard-éirimí (b.[[1519]]) * [[1684]] — [[Caitríona I na Rúise]], banimpire agus uathlathaí na hUile Rúise (b.[[1727]]) * [[1707]] — [[Leonhard Euler]], matamaiticeoir Eilvéiseach (b. [[1783]]) * [[1800]] — [[James Clark Ross]], taiscéalaí Sasanach (b. [[1862]]) * [[1843]] — [[Henry James]], scríbhneoir Meiriceánach (b. [[1916]]) * [[1861]] — [[Liam Mac Réamoinn|Willie Redmond]], polaiteoir Éireannach (b. [[1917]]) * [[1873]] — [[Oskari Tokoi]], polaiteoir Fionlannach (b [[1963]]) * [[1875]] — [[James J. Jeffries]], dornálaí Meiriceánach (b [[1953]]) * [[1883]] — [[Stanley Bruce]], polaiteoir Astrálach agus 8ú Príomh-Aire na hAstráile (b [[1967]]) * [[1894]] — [[Nicíte Cruistsiof]], ceannaire Rúiseach (b. [[1971]]) * [[1896]] — [[Nikolai Semenov]], ceimicí (b. [[1986]]) * [[1907]] — [[Nikolaas Tinbergen]], eiteolaí (b. [[1988]]) * [[1912]] — [[Kim Il-sung]], Ardcheannaire Dhaonphoblacht Dhaonlathach na Cóiré (b. [[1994]]) * [[1930]] — [[Vigdís Finnbogadóttir]], 4ú uachtarán na hÍoslainne * [[1931]] — [[Tomas Tronströmer]], file, síceolaí, agus aistritheoir Sualannach (b. [[2015]]) * [[1938]] — [[Claudia Cardinale]], ban-aisteoir Iodálach (b. [[2025]]) * [[1945]] — [[Liam Ó Floinn]], ceoltóir Éireannach (b. [[2018]]) * [[1951]] — [[Seán Ó Caoimh]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1959]] — [[Emma Thompson]], ban-aisteoir agus scríbhneoir Sasanach * [[1960]] — [[Pilib na mBeilgeach]], Rí na mBeilgeach ó 2013 * [[1966]] — [[Samantha Fox]], mainicín leathanach a trí * [[1983]] — [[Eoghan Mac Diarmada]], craoltóir Éireannach * [[1983]] — [[Matt Cardle]], ceoltóir popcheoil * [[1987]] — [[Oleksandr Gvozdyk]], dornálaí Úcránach * [[1988]] — [[Pádraig Amond]], peileadóir * [[1990]] — [[Emma Watson]], aisteoir * [[1993]] — [[Felipe Anderson]], imreoir sacair Brasaíleach * [[1998]] — [[Viyaleta Skvartsova|Wijaleta Skwarzowa]], lúthchleasaí Bealarúiseach * [[1999]] — [[Denis Shapovalov]], imreoir leadóige Ceanadach * [[1999]] — [[Niamh Farrelly]], imreoir sacair == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1819]] — [[Oliver Evans]], ceapadóir Meiriceánach (r. [[1755]]) * [[1843]] — [[Noah Webster]], 85, foclóirí Meiriceánach (r.[[1758]]) * [[1865]] — [[Abraham Lincoln]], 56, 16ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (r.[[1809]]) * [[1912]] — [[William Thomas Stead]], iriseoir Briotanach (r. [[1849]]) * [[1931]] — [[Hugh Colohan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1894]]) * [[1949]] — [[Wallace Beery]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1885]]) * [[1980]] — [[Jean Paul Sartre|Jean-Paul Sartre]], 74, fealsamh agus scríbhneoir (r.[[1905]]) * [[1982]] — [[Arthur Lowe]], aisteoir Sasanach (r. [[1915]]) * [[1984]] — [[Tommy Cooper]], fuirseoir Breatnach (r. [[1921]]) * [[1988]] — [[Kenneth Williams]], aisteoir Sasanach (r. [[1926]]) * [[1998]] — [[Frank Taylor]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (r. [[1914]]) * [[1998]] — [[Pol Pot]], 72, deachtóir na Cambóide (r.[[1925]]) * [[2006]] — [[Calum Kennedy]], amhránaí Albanach (r. [[1928]]) * [[2020]] — [[Brian Dennehy]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1938]]) * [[2020]] — [[Dafydd Huws]], údar Breatnach (r. [[1949]]) * [[2021]] — [[Tom Sailí Ó Flaithearta]], aisteoir Éireannach (r. [[1931]]) == Tarluithe eile == * [[1642]] - [[Cogadh na hAon Bhliana Déag|Cogaí na Comhdhála Éireannaí]]: tharla Cath Chill Rois * [[1865]] - Fuair [[Abraham Lincoln]] bás agus ghlac [[Andrew Johnson]] mionn na huachtaránachta trí uair ina dhiaidh sin * [[1896]] - Reáchtáladh an searmanas clabhsúir don [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1896|chéad Chluichí Oilimpeacha comhaimseartha]] s[[an Aithin]] * [[1912]] - Bhuail an línéar, [[RMS Titanic|Titanic]], cnoc oighir s[[an tAigéan Atlantach]] agus chuaigh sé go tóin poill. Níor maireadh ach 710 duine den 2,224 ar bord * [[1923]] - D'éirigh [[Inslin]] ar fáil do [[Diaibéiteas|dhiaibéitigh]]. * [[1941]] - [[Blitz Bhéal Feirste]]: d'ionsaigh an ''[[Luftwaffe]]'' [[Béal Feirste]]. Maraíodh 1000 duine. * [[1945]] - Saoradh [[Campa géibhinn Bergen-Belsen]] * [[1955]] - D'oscail [[Ray Kroc]] an chéad [[McDonald's]] saincheadúnais in Des Plaines, [[Illinois]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceá]]. * [[1989]] - Maraíodh 93 duine as [[Tubaiste Hillsborough|staidiam Hillsborough]] i [[Sasana]] * [[1989]] - Thosaigh [[Sléacht i gCearnóg Tiananmen|agóidí]] ag Cearnóg Tiananmen, [[Béising]], [[An tSín]] * [[2013]] - [[Buamáil Bhostúin (2013)|Phléasc dhá bhuama]] de dhéantús bailei ngar den líne chríche ag an [[Maratón Bhostúin|maratón Bhostúin]] i m[[Bostún, Massachusetts]]. Maraíodh triúr agus gortaíodh 264 duine mar gheall ar an ionsaí . * [[2019]] - Rinne [[tine]] an t-uafás damáiste ag [[Ardeaglais Notre Dame]] [[Catagóir:Dátaí|0415]] oy9esig89nubeg2fbjg8in9m76v9ta3 0 4202 1307808 1293955 2026-04-14T17:42:42Z Peadar Flanagan 69459 1307808 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír ollmhór a shíneann thar theorainn na hEorpa agus na [[An Áise|hÁise]] í an '''Rúis''' (ainm oifigiúil: '''Cónaidhm na Rúise'''). Is í an tír is mó ar domhan, le hachar 17,075,400 km², beagnach dhá oiread níos mó ná an chéad tír eile, is é sin, [[Ceanada]]. Is í an t-ochtú tír is mó maidir le daonra. Is í [[Moscó]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. Is í an [[An Rúisis|Rúisis]] an teanga oifigiúil, siúd is go bhfuil an dúrud teangacha eile á labhairt ag na mionlaigh ar fud na tíre. Bhí sí ar an tír cheannasach in [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéideacha Sóisialacha]] (APSS), agus is iomaí duine sa Rúis a airíonn uaidh cumhacht na Rúise sna laethanta a bhí. Is é Vladimir Putin uachtarán den tír. ==Déimeagrafaic== ===Teangacha=== Labhraítear 100 teanga éagsúla sa Rúis, ach is í [[An Rúisis|Rúisis]] an t-aon teanga oifigiúil, cé go bhfuil 27 teanga mhionlach atá aitheanta. De réir an daonáirimh den bhliain 2002, bhí 142.6 milliún duine ábalta Rúisis a labhairt de na 143.8 milliún duine ar fad sa Rúis (99.1%). Is í an [[Tatairis]] an dara teanga is mó le 5.5 milliún cainteoirí. Is í an [[An Úcráinis|Úcráinis]] an tríú teanga is mó agus 1.8 milliún cainteoirí aici. Tá an Rúisis ar cheann de sé theanga oifigiúla na [[Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]]. ===Oideachas=== Tá córas oideachais saor i gcóir gach duine mar chuid den bhunreacht. Ó 1990, tá córas 11 bhliain i réim. Sa bhliain 2004, chaith rialtas na Rúise 3.6% de GDP na tíre ar an oideachas. ===Reiligiún=== [[Íomhá:NN Stroganov Church 08-2016 img2.jpg|mion|clé|An eaglais Stroganov in [[Nizhny Novgorod]]]] Níl aon daonáireamh oifigiúil i gcóir reiligiúin, ach tá na figiúirí seo bunaithe ar suirbhéanna. I Lúnasa, ceap ARENA gur [[An Chríostaíocht|Críostaithe]] iad ([[Ceartchreidmheachas|Ceartchreidmhaigh]], [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] agus [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] araon) iad 46% den daonáireamh. Ceapann Levada go bhfuil 76% den daonra sa Rúis ina gCríostaithe. De réir POF tá 65% ina Chríostaithe agus de réir PRC 73.6%. Baineann timpeall 95% de pharóistí Ceartcreidmheacha sá Rúis leis an Eaglais Cheartchreidmheach Rúiseach. Is iad an Chríostaíocht Cheartchreidmheach, [[Ioslam]], Giúdachas agus Búdachas na reiligiúin traidisiúnta sa tír. Is é Ioslam an dara reiligiún is mó sa Rúis. In iomlán tá 9,400,000 Moslamach sa Rúis (6.5%) i 2012 (níl an figiúr seo ró-chruinn mar ní chlúdaínn sé na Stáit Mhoslamacha traidisiúnta, .i. Chechnya agus Ingushetia. Seo hiad na stáit (a bhí clúdaithe sa suirbhé) le níos mó ná 10% Moslamach: Kabardino-Balkaria (49%),  Bashkortostan (38%), KarachayCherkessia (34%), Tatarstan (31%), Yamalia (13%), Orenburg Oblast (11%), Adygea (11%) agus [[Cúige na hAstracáine]] (11%). Tá daonra Moslamach idir 1-2% sa chuid is mó de na stáit sa [[An tSibéir|tSibéir]]. == Stair == :''Príomhalt: [[Stair na Rúise]]'' == Eacnamaíocht == {{Príomhalt|Geilleagar na Rúise}} ==Cultúr== ===Litríocht=== : ''Príomhalt: [[Litríocht na Rúise]]'' Is í litríocht na Rúise litríocht na Rúise féin agus a cuid deoraithe, agus litríocht Rúisise na dtíortha a bhain leis an Rúis nó leis an Aontas Sóivéadach. ===Spórt=== Reáchtáladh [[Corn an Domhain Sacair 2018]] insan Rúis. ==Caidreamh iasachta== Sa bhliain 2009 bhí caidreamh ag an Rúis le 191 tíortha agus bhí ambasáidí i 144 tíortha. == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Catherine Park, Saint-Pétersbourg, Russie.jpg|Páirc Chaitrín, [[Cathair Pheadair]] Íomhá:Ekaterinburg Riverside.jpg|[[Yekaterinburg]] Íomhá:Wheat Tomsk.jpg|[[Cruithneacht]] ag fás i g[[Cúige Tomsk]]. Tairgeoir mór cruithneachta is ea an Rúis. Íomhá:Ural Mountains Tyuluk (31373803663).jpg|[[Sléibhte na hÚraile]], Tyuluk Íomhá:Gran Palacio del Kremlin, Moscú, Rusia, 2016-10-03, DD 28-29 HDR.jpg|Pálás na [[An Chreimil|Creimile]] i [[Moscó]], áras oifigiúil Uachtarán na Rúise Íomhá:Ледяные парусники.jpg|[[Loch Baikal]], an loch is doimhne ar domhan, sa gheimhreadh Íomhá:Winter Palace Panorama 4.jpg|An Pálás Geimhridh i [[Cathair Pheadair|gCathair Pheadair]] Íomhá:The bridge over Kogasha river and Ivan Kislovs mansion.jpg|Tolbukhino, Cúige Yaroslavl Íomhá:Yaroslavl. Yaroslavl Shipyard P5212697 2200.jpg|Longcheárta [[Yaroslavl]] Íomhá:2023. Краснодар DSC 0157.jpg|Staid "Ozon Arena", [[Krasnodar]] Íomhá:Болотные Кипарисы.jpg|Crainn fhómhair in [[Críoch Krasnodar]] Íomhá:Rostov meria.JPG|Halla na Cathrach, [[Rostov]] Íomhá:Beloretsky District, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (1).jpg|Beloretsky, Bashkortostan Íomhá:Smolensk Station.jpg|Stáisiún traenach Smolensk </gallery> ==Tagairtí== {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== {{Náisiúin G-20}} {{DEFAULTSORT:Rúis, An}} [[Catagóir:An Rúis| ]] 0h5oynk7dehn7u8bnr398wd9nycd42l 0 5326 1307807 1305393 2026-04-14T17:33:39Z Peadar Flanagan 69459 1307807 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba rí ar ríocht [[Sean-Ghréig|sean-Ghréigeach]] [[Ríocht na Macadóine|na Macadóine]] é '''Alastar Mór''' (Sean-Ghréigis: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, Aléxandros ho Mégas, 20/21 Iúil 356 RC – 10/11 Meitheamh 323 RC.) Ba mhac le [[Pilib II na Macadóine|Pilib II]] é agus comharba air. Tháinig sé i gcoróin sa bhliain 336 RC agus é 20 bliain d'aois. Bhí sé i mbun feachtas míleata ar fud [[Iarthair na hÁise]] agus [[An Éigipt|na hÉigipte]] ar feadh na coda ba mhó dá réimeas. Tar éis dó an choróin a bhaint amach, thosaigh sé feachtas in aghaidh na bPeirseach sa bhliain 334 RC a mhair aon bhliain déag. Bhunaigh sé ceann de na h-impireachtaí ba mhó a bhí ann riamh, inar leath cultúr agus tionchar na nGréagach ar fud an domhain chlasaicigh. Ghabh Alastar smacht ar [[an Éigipt]], chloígh sé na Peirsigh i gcath Gaugamela, agus bhain sé coróin na Peirse amach, sular lean sé ar aghaidh go dtí [[an India]]. Fuair sé bás agus é ina fhear óg sa bhliain 323 RCh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.wdl.org/en/item/11739/ |teideal=Kingdoms of the Successors of Alexander: After the Battle of Ipsus, B.C. 301 |dátarochtana=2013-07-27 |archivedate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905133907/http://www.wdl.org/en/item/11739/ }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-gr}} {{Síol-eg}} {{DEFAULTSORT:Alastar Mór}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 356 RC]] [[Catagóir:Básanna i 323 RC]] [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] [[Catagóir:Daoine Gréagacha]] [[Catagóir:Déithe Gréagacha]] [[Catagóir:Farónna]] [[Catagóir:Ríthe Eorpacha]] 8ot74nwa9pzzwpvuylodbn9x0l8huz5 0 5330 1307825 1116284 2026-04-14T20:59:23Z ~2026-23077-60 73549 added clarifying title statements to the examples listed 1307825 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:'La Journée d’un journaliste américain en 2889' by George Roux 1.jpg|mion|Jules Verne - [[Iriseoireacht]] sa bhliain 2889" (1910)]] Na bealaí éagsúla atá ann — meáin iriseoireachta ([[nuachtán|nuachtáin]] agus [[iriseoireacht|irisí]]), meáin amhairc ([[teilifís]] nó [[cianamharcaíocht|cianamharcaíocht)]], meáin craoltóireachta ([[raidió]] nó [[craolachán]]) agus Meáin Dhigiteacha (an [[Gréasán Domhanda]]) — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine. [[Íomhá:Crystal radio advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cumarsáid]] [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Meáin chumarsáide]] al2ohey67jglweosfrsjmhwrkfrttks 0 6209 1307852 1278071 2026-04-15T07:51:07Z Peadar Flanagan 69459 /* Stair */ 1307852 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is baile é '''Dún Dealgan'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1411629|title=Dún Dealgan/Dundalk {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> {{Fuaim|Dún_Dealgan.ogg|Fuaimniú}}, ([[An Béarla|Béarla]]:''Dundalk'') atá suite i g[[Contae Lú]]. Tá an baile suite ar abhainn Bhaile an Chaisleáin a shníonn isteach go dtí Bá Dhún Dealgan. Tá an baile gar don teorainn le [[Tuaisceart Éireann]] agus leathbhealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Tá [[calafort]] iascaireachta agus tráchtála beag sa bhaile. Deirtear gurb é an bhrí leis an logainm Dún Dealgan ná Dún Dalga, ach tá foinsí eile ann a mhaíonn gur as Dealg a d'eascair an t-ainm. Sé Trá Bhaile Mhic Buain an seanainm a bhíodh ar an mbaile. Tá baint mhór ag [[Cú Chulainn]] leis an mbaile. De réir na scéalta, is ann a rugadh agus a tógadh é. Fuair Dún Dealgan an chéad chairt sa bhliain [[1189]]. Tá an baile suite ar bhéal abhainn an Nith. 'Sé rosc an bhaile ná "Is mé do rug Cú Chulainn Cróga".<ref name=":1" /> Tá Dún Dealgan ceangailte de Rezé san [[An Fhrainc|Fhrainc]]. == Stair == Áitríodh ceantar Dhún Dealgan don chéad uair timpeall 3500 RC, le linn na tréimhse [[Neoiliteach|Neoilití]]. Tá sampla suntasach ghníomh na ndaoine Neoilitigh le fáil i n[[Dolmain Phroilíg]], iarsmaí thuama meigilitigh, i mBaile Mhic Scanláin, tuaisceart Dún Dealgan.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Tháinig na [[Na Ceiltigh|Ceiltigh]] go h[[Éire|Éirinn]] timpeall 500RC, ina dhiaidh an [[An Eoraip|Eoraip]] a choilíniú. Lonnaigh an dream ''Conaille Muirtheimhne'' i dtuaisceart chontae Lú, Dún Dealgan Uachtarach agus Dún Dealgan Íochtarach.<ref>https://www.jstor.org/stable/pdf/27729714.pdf, Gosling, P. (2018). ''From Dún Delca to Dundalk: The Topography and Archaeological and Historical Society''. 22ú eagrán. Dún Dealgan: County Louth Archaeological and History Society, lgh.249.</ref> D’eascair a n-ainm ó Chonaill Carnagh, a bhí mar cheannaire ar an Chraobh Rua. Is iad na filí den dream seo a chum scéalta miotaseolaíochta a bhfuil mar dlúthchuid de stair Dhún Dealgain. Iad siúd na cinn is cáiliúla ná Laochra na Craoibhe Rua, An [[Táin Bó Cúailnge|Táin Bó Cuailgne]] agus [[Cú Chulainn]].<ref name=":1" /><ref name=":0" />[[Íomhá:Proleek Dolmen.jpg|mion|Dolmain Proleek, i nDún Dealgan]]I dtosach báire, d’fhorbair Dún Dealgan mar shráid-bhaile nach raibh ballaí timpeall air. Forbraíodh mar seo mar gheall ar an bpointe droichid i gCaisleán Dhún Dealgan (''Castletown,'' sa Bhéarla) a bhí gár don mbaile. Tháinig na [[Normannaigh]] ar Éirinn sa bhliain 1169, agus chuireadar bailte na hÉireann faoina gcos. D'úsáid na Normainnigh an pointe droichid seo mar bhúntáiste chun ballaí agus daingniúcháin eile a chumadh móta agus bá bábhún Chaisleáin Dhún Dealgan. Ón mbliain 1185, thóg fear uasal Normannach darbh ainm Bertram de Verdun teach mainéir i gCaisleán Dhún Dealgan, agus tugadh cairt don cheantar sin sa bhliain 1189. Lonnaigh an chlann Normannach De Courcy i gceantair Bhaile na Trá (''Seatown'', i mBéarla), faoi threoir uasalathair na clainne, John de Courcy. Chabhraigh na teaghlaigh seo go mór le daingniú an bhaile, ballaí a thógáil agus cruth Normannach a chur ar an mbaile.<ref name=":1" /><ref name=":0" />[[Íomhá:Dundalk market square (6220591344).jpg|mion|Cearnóg an Mhargaidh Dhún Dealgan circa 1910]]Sa [[17ú haois]], chruthaigh an Tiarna [[Luimneach]] (Lord Limerick) an baile nua-aimseartha atá ann an aimsir seo. Bhí sé freagrach as tógáil sráideanna go lár an baile, d’eascair na smaointe a bhí aige ar struchtúr an bhaile ó chathracha san Eoraip. Sa [[19ú haois]], d’fhás Dún Dealgan ina bhaile rathúil, mheall sé a lán tionscail nua isteach sa cheantar. Oscailt na nI[[Iarnród|arnród]], leathnú na ndugaí (Quays as Béarla) agus bunú na coimisinéirí le bheith i gceannas ar an mbaile, ba chúis leis an bhforbairt seo. Leis an chéad nasc iarnróid, cuirtear an baile ar an bpríomhlíne idir dhá [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] [[Baile Átha Cliath]] ([[1849]]) agus [[Béal Feirste]] ([[1850]]). Osclaíodh naisc iarnróid eile i n[[Doire]] ([[1859]]) agus i n[[An Grianfort|Grianfort]] ([[1873]]). Bhunaigh Dún Dealgan mar bhaile teorann i mí [[An Bhealtaine|Bhealtaine]] [[1921]] toisc go raibh sé suite ar phríomhlíne an t-iarnród idirnáisiúnta Baile Átha Cliath–Béal Feirste. D’oscail [[Saorstát Éireann|Saorstát]] na hÉireann na háiseanna custaim agus [[inimirce]] ar [[Traein|thraenacha]] i nDún Dealgan chun earraí agus paisinéirí a bhí ag trasnú na teorann a fhéachaint. Tarlaíodh go leor achrainn i nDún Dealgan le linn Chogaidh Chathartha na hÉireann Rinne an Ceithre Roinn Thuaidh An IRA a bhí faoi smacht Frank Aiken iarracht a bheith neodracht ach ghabh an t[[Arm Cathartha na hÉireann]] 300 dóibh i mí [[An Lúnasa|Lúnasa]] [[1922]]. Áfach, rinneadh ruathar ar bheairice Dhún Dealgan ina raibh Aiken agus scaoileadh saor é. Dhá sheachtain ina dhiaidh, rinne Aiken luíochán ar na beairicí agus scaoileadh na cimí poblachtacha. Go gairid ina dhiaidh sin, iarrtar ar an dá dhream sos cogaidh a phlé eatarthu. Sa [[20ú haois]], leantar Dún Dealgan ar aghaidh mar ionad réigiúnach, riaracháin, déantúsaíochta agus mar bhaile [[Margadh|margaidh]] le linn na gcéad caoga bliain de neamhspleáchas na hÉireann. Le linn na d[[Na Trioblóidí|trioblóidí]], bhí Dún Dealgan mar ionad slándála tábhachtach. Nuair a tháinig Éire isteach go dtí an Cómhargadh, d’fhulaingt tionscail déantúsaíochta áitiúla mar gheall ar iomaíocht eachtrach agus tháinig an ráta dífhostaíochta Dhún Dealgan aníos. Roimhe seo, bhí an ráta dífhostaíochta is airde ag an g[[contae]] sa [[Cúigí na hÉireann|chúige]] is saibhre, [[Cúige Laighean|An Laighean]]. Feictear go raibh tuairimí míchuíosacha ag cuid mhór daoine le linn an ama seo mar gheall ar fhadhbanna sóisialta agus [[Timpeallacht|timpeallachta]] a bhí ann.<ref name=":0">https://www.dkit.ie/international-office/international-students/about-ireland/dundalk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062213/https://www.dkit.ie/international-office/international-students/about-ireland/dundalk |date=2016-03-04 }}, Alt ar stair Dhún Dealgan ar shuíomh DKIT [Béarla]</ref> == Oideachas == === [[Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] === Coláiste tríú leibhéal é, bunaíodh é sa bhliain [[1970]] agus tá sé suite in oirthuaisceart na hÉireann, I n[[Dún Dealgan]], [[Contae Lú|Chontae Lú]]. Soláthraítear réimse fairsing na gclár sna Scoileanna [[Gnó]] agus Daonnachtaí, [[Innealtóireacht|Innealtóireachta]], Sláinte agus Eolaíochta agus i Scoil Faisnéisíochta agus na nEalaíon Cruthaitheach.<ref>https://www.dkit.ie/cao-hub/download-our-prospectus/undergraduate-prospectus-2018/19.html{{Dead link|date=Meán Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Réamheolaire Institúide Teicneolaíochta Dhún Dealgan [Béarla]</ref> === Institiúid Bhreisoideachais Uí Fhiaich === Institiúid bhreisoideachais é seo atá suite i nDún Dealgan. Cuireann an coláiste réimse leathan cláir idir Scoil na hEalaíne agus Deartha, Scoil na Scéimhe, Fóillíochta agus Folláine, Scoil Ghnó agus Ríomhaireachta, Scoil na nDaonnachtaí, Scoil Chúram Leanaí agus Chúram Sláinte agus Scoil na Innealtóireachta agus Eolaíochta.<ref>https://www.ofi.ie/, Leathanch baile an Coláiste Bhreisoideachas Uí Fhiaich [Béarla] </ref>[[Íomhá:Dkit2 1024x768.jpg|mion|Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] === Bunscoileanna === ==== [[Gaelscoil|Bunscoileanna lán Ghaeilge]] ==== *Gaelscoil Dhún Dealgan<ref>http://www.gaelscoildd.ie/, Suíomh idirlíon Gaelscoile Dhún Dealgan [Gaeilge]</ref> ==== Bunscoileanna Bhéarla ==== * Scoil Phádraig Naofa, Cill an Churraigh * Scoil Náisiúnta Chailíní an tSlánaitheora * S.N Bhaile na Lorgan * S.N Muire na nGael * S.N Naomh Fursa * S.N San Niocláis * S.N Naomh Iósaf * S.N Naomh Oilibhéir Pluincéid * Scoil na mBráithre * S.N Naomh Malaicí * Scoil De la Salle * Bunscoil Dhún Dealgan * S.N Fhocairde * S.N  Naomh Muire Dhroichead an Chnoic * S.N Bhaile an Chaisleáin * Scoil Eoin Biaste * Bunscoil Réalt na Mara * S.N Dhairbhreach, Cillín Cúile<ref>''https://www.schooldays.ie/primary-schools-in-ireland/primary-Louth<nowiki/>,'' Liosta na mbunscoileanna i nDún Dealgan ar shuíomh ''School Days''.[Béarla] </ref> ==== [[Gaelscoil|Méanscoileanna lán-Ghaeilge]] ==== * Coláiste Lú ==== Meánscoileanna Bhéarla ==== * Coláiste De la Salle * Scoil Ghramadaí Dhún Dealgan * Coláiste Naomh Muire * Coláiste Uí Fhiaich * Coláiste Rís * Meánscoil Naomh Uinseann * Meánscoil Naomh Louis * Iar-bhunscoil Sceach * Coláiste Chú Chulainn<ref>https://www.schooldays.ie/secondary-schools-in-ireland/Louth, Liosta na meánscoileanna Dhún Dealgan ar shuíomh ''School Days''.[Béarla]</ref> == Áiseanna == [[Íomhá:Dundalk Distillery.png|mion|An drioglann a bhí san áit ina sheasann Leabharlann Dhún Dealgan inniu (c.1892)]] === Leabharlann Dhún Dealgan === Sa bhliain [[1934]], bunaíodh an tseirbhís Leabharlann Chontae Lú (Béarla: Louth County Library service) faoin Act Rialtais Áitiúil [[1925]]. Déantar an Saor-leabharlann Dhún Dealgan mar sheirbhís don chontae ar fad. Osclaíodh an [[leabharlann]] ar an 6ú Mí Iúil 1936 le stoc de 2,000 leabhair agus 1,208 iasachtaí cláraithe. Sa lá atá inniu ann, seasann an leabharlann ar Shráid Roden i nDún Dealgan. Iardhrioglann a bhí ann agus cumadh an foirgneamh c.[[1870]]. Is sampla é seo den ailtireacht thionsclaíoch an [[19ú haois]].<ref>http://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/first-public-library-in-i/louth-county-library-serv/, Alt ar stair Leabharlainne Dhún Dealgan ar shuíomh ''Ask About Ireland''. [Béarla]</ref><ref>http://www.librarybuildings.ie/library.aspx?ID=54 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114095849/http://librarybuildings.ie/library.aspx?ID=54 |date=2017-11-14 }}, Alt ar stair Leabharlainne Dhún Dealgan ar shuíomh ''Ask About Ireland''. [Béarla]</ref> === An Córas Iompair === Bíonn naisc thaistil maith ag baint le Dún Dealgan toisc go seasann sé ar an mbóthar [[Baile Átha Cliath]] go [[Béal Feirste]], príomhlíne gréasán iarnróid na h[[Éire|Éireann]], níl Dún Dealgan ach 86km ó dheas. Chomh maith le sin, tá an baile suite ar lárphointe den [[M1 (Poblacht na hÉireann)|M1]], an mótarbhealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Tá [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] 72km nó 40 nóiméad ón mbaile.<ref name=":1">https://eoceanic.com/sailing/harbours/europe/ireland/cork/127/dundalk, Alt ar stair Dhún Dealgan ar shuíomh ''eOceanic''. [Béarla]</ref> == Na Meán == Freastalaíonn ''The Argus, Dundalk Democrat'' agus ''Dundalk Leader'' ar phobal Dún Dealgan mar [[Nuachtán|nuachtáin]] áitiúil. Oibríonn ''Talk of the Town'' mar an t-aon soláthraí nuachta ar líne. Craolann ''Dundalk FM'' mar an stáisiún raidió áitiúil ar 97.7 FM. Freastalaíonn stáisiún raidió réigiúnacha ar an gceantar chomh maith, ''[[LMFM]]'' ar 98.5 FM agus ''iRadio'' ar 105-107FM ina measc.<ref>https://www.independent.ie/regionals/argus/, Ardán sóisialta an nuachtáin ''The Argus''. [Béarla]</ref><ref>https://www.dundalkdemocrat.ie/, Suíomh idirlíon an nuachtáin ''The Dundalk Democrat''. [Béarla]</ref><ref>http://www.dundalkleader.com/, Suíomh an nuachtáin, ''Dundalk Leader''. [Béarla]</ref><ref>https://talkofthetown.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224064506/https://talkofthetown.ie/ |date=2018-02-24 }}, An nuachtáin ar líne, ''Talk of the Town''. [Béarla]</ref><ref>http://www.dundalkfm.com/, Suíomh idirlín an stáisiún raidió ''Dundalk FM''. [Béarla]</ref><ref>https://www.lmfm.ie/home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155801/https://www.lmfm.ie/home/ |date=2018-02-24 }}, Suíomh idirlíon an stáisiún raidió, ''LMFM''. [Béarla]</ref><ref>https://www.iradio.ie/, Suíomh idirlín an stáisiún raidió, ''iRadio''. [Béarla]</ref> == Spórt == === [[Sacar]] === [[Íomhá:Oriel Park, Dundalk (cropped).JPG|mion|Páirc Oiriall, staid baile an gCumann Peile Dhún Dealgan.]] Is cumann proifisiúnta é ''Cumann Peile Dhún Dealgan  ''atá lonnaithe I nDún Dealgan agus a bunaíodh sa bhliain [[1903]]. Imríonn siad do Phríomhroinn na [[Sraith na hÉireann|Sraithe na hÉireann]]. Ó thaobh an méid trófaí atá buaite acu, is iad ''Cumann Peile Dhún Dealgan'' an dara foireann is rathúla i Sraith na hÉireann (12 corn sraithe agus 10 corn [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]]). Imríonn bhur gcluichí baile i bPáirc Oiriall (Béarla: Oriel Park).<ref>http://www.dundalkfc.com/, Suíomh gréasán ''An Cumainn Peile Dhún Dealgan. [Béarla]''</ref> === [[Rugbaí]] === Is é ''Cumann Rugair Dhún Dealgan'' ceann de na cumainn rugair sóisearacha is suntasaí i gcúige [[Cúige Laighean|Laighean]]. Bunaíodh é sa bhliain [[1877]] agus feictear go raibh stair rathúil thairbheach mar gheall ar na cluichí ceannais a bhuadar. Bhuaigh ''Cumann Rugair Dhún Dealgan'' Corn na mBailte Tuaithe 10 n-uair agus faoi láthair, tá siad i roinn 1A den tSraith Laighean. Tá trí fhoireann sinsireacha acu, chomh maith le foirne óige de gach aois agus roinnt foireann rugbaí leaiste na mban.<ref>https://web.archive.org/web/20131202234629/http://dundalkrfc.com/home/, Suíomh idirlín an Cumainn Rugbaí Dhún Dealgan. [Béarla]</ref> === Haca Oighir === [[Íomhá:Dundalk Icedome - geograph.org.uk - 1512427.jpg|mion|Rinc bhaile d'fhoireann haca oighir Dhún Dealgan, ''Dundalk Ice Dome.'']] Bunaíodh ''Tairbh Dhún Dealgan'' (Béarla: Dundalk Bulls) an fhoireann haca oighir i nDún Dealgan nuair a d’oscail ''JJB Soccer Dome'' agus ''Dundalk Ice Dome'' a osclaíodh sa bhliain [[2006]]. Chuaigh an fhoireann san iomaíocht i Sraith Haca Oighir na hÉireann. Bhí áit sa ''Ice Dome'' do 1,200 duine agus a bhí mar rhinc bhaile d’fhoireann haca oighir na hÉireann. Nuair an dúnadh an dá ionad sa bhliain [[2012]], cuirtear deireadh leis an bhfoireann ''Tairbh Dhún Dealgan'' chomh maith.<ref>https://www.mytown.ie/b/Dundalk-Bulls, Alt faoin dTairbhe Dhún Dealgan ar shuíomh ''mytown.ie''. [Béarla]</ref><ref name=":0" /> === [[Rásaíocht chapall|Rásaíocht Chapall]] agus Chon === Óstálann Staid Dhún Dealgan an dá spóirt seo. Osclaíodh an chéad pháirc uile-aimsire rásaíochta ar an ráschúrsa i mí Lúnasa [[2007]].<ref>http://www.dundalkstadium.com/, Suíomh gréasáin Staid Dhún Dealgan [Béarla] </ref><ref name=":0" /> === [[Pionsóireacht]] === D'óstáil Dhún Dealgan bhur gcéad comórtas pionsóireachta náisiúnta i mí Aibreáin 2007.<ref name=":0" /> === [[Cispheil]] === Tá cumann cispheile ag an mbaile Dhún Dealgan, ''Dundalk Ravens.''<ref>https://talkofthetown.ie/tag/dundalk-ravens/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805221440/https://www.talkofthetown.ie/tag/dundalk-ravens/ |date=2020-08-05 }}, Ailt ar fhoireann ''Dundalk Ravens'' ar nuachtán ar líne, ''Talk of the Town.'' [Béarla]</ref> === [[Peil Mheiriceánach]] === Tá ''Louth Mavericks,'' an t-aon fhoireann pheil Mheiriceánach i gcontae Lú lonnaithe i nDún Dealgan. Bunaíodh an cumann sa bhliain [[2012]] agus imríonn siad mar chuid den tSraith Pheil Mheiriceánach na hÉireann. Is é bhur bpríomhchóitseálaí ná Robert Shevlin. Bítear ag traenáil san [[Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] (DKIT).<ref>http://www.americanfootball.ie/american-football/iafl1-conference/?team_61=469 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108035743/http://www.americanfootball.ie/american-football/iafl1-conference/?team_61=469 |date=2017-11-08 }}, Suíomh gréasáin an g''Cumainn Peile Mheiriceánach na hÉireann.''[Béarla]</ref> === [[Leadóg]] === Tá club leadóige ag Dún Dealgan chomh maith, ''An Club Leadóige Léana agus Badmantain'' (Béarla: The Dundalk Lawn Tennis and Badminton Club). Bunaíodh é sa bhliain [[1913]] agus d’óstáil an club Craobhchomórtais Sinsear na gCúigí (inter-pros sa Bhéarla) óna 29-31 de mhí Lúnasa [[2010]].<ref>http://www.dundalkracketsclub.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331123856/http://www.dundalkracketsclub.com/ |date=2018-03-31 }}, Suíomh greásáin an g''Club Leadóige Léana agus Badmantain Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> === [[Cruicéad]] === Bunaíodh an Club Cruicéid Dhún Dealgan i mí na Samhna [[2009]] agus tosaíodh ag imirt cluichí sa séasúr [[2010]]. Aithnítear an club san iris chruicéid atá mór cáil air timpeall na cruinne, ''The Wisden Cricketer,'' bronnadh duais ‘Club na Míosa’ orthu. Is rud as an ghnáth é seo chun an duais a bhronnadh ar chlub nach bhfuil bunaithe ach cúpla mí. Sa bhliain [[2011]], cuirtear an club go dtí an Cumann Cruicéad Laighean agus d’imir siad i roinn 11 sa Sraith Shinsearach Laighean. Sa bhliain 2011, bhuaigh an fhoireann an tsraith seo agus bhí siad an t-aon chlub i gcúige Laighean nár buadh orthu i 14 roinnte. Sa bhliain [[2012]], bhuaigh siad an Sraith Shinsearach Laighean don dara huair agus iad sa roinn 9.<ref>https://www.cricketleinster.ie/clubs/dundalk, Suíomh idirlín an g''Club Cruicéid Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> === [[Snúcar]] === Tá ''An tSraith Ceantar agus Dhún Dealgan'' ann ar feadh 20 bliain anuas. Sa bhliain [[2012]], rinneadh athbhrandáil ar an ''tSraith Snúcair Dhún Dealgan'' agus fuarthas urraíocht nua as ''Tool-Fix.'' Feictear gur fhás an tsraith toisc go fuarthas aitheantas náisiúnta ón gCumann Billéardaí agus Snúcair na hÉireann. D’ullmhaigh an cumann ‘''ryder cup''’ i gcomhair na himreoirí snúcair is fearr sa Sraith Snúcair Dhún Dealgan. Sa tsraith le linn an tséasúir seo, tá 15 foireann agus 113 imreoir atá in iomaíocht i 6 ócáidí craobhchomortais.<ref>http://www.ribsa.ie/?p=187 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212111656/http://www.ribsa.ie/?p=187 |date=2017-12-12 }}, Alt ar an tSraith Snúcair Dhún Dealgan ar shuíomh ''R.I.B.S.A''. [Béarla]</ref> === Rothaíocht === Bunaíodh an chéad chlub rothaíochta i nDún Dealgan sa bhliain [[1874]]. Bhunaigh siad an Club Rothaíochta Cú Chulainn sa bhliain [[1935]] agus tá sé mar cheann de na clubanna rothaíochta is mó gníomhaí sa tír. Tá níos mó ná 300 ball acu agus déantar rothaíocht BMX, rothaíocht easbhóthar agus rothaíocht ar bhóthair. Fuair an club ceadúnas chun páirc rothaíochta i Muirtheimhne Mór.<ref>http://www.dundalkcycling.com/, Suíomh greásáin an g''Club Rothaíochta Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> === Cadhcáil === Bunaíodh an Club Cadhcála Dhún Dealgan sa bhliain [[2005]] agus bítear ag feidhmiú as an gclubtheach a shuíonn taobh amuigh den bhaile. Bíonn an club ag cur cúrsaí do gach cumas cadhcála ar fáil don phobal.<ref>http://kayaking.ie/kayaking-clubs-ireland/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811075305/https://kayaking.ie/kayaking-clubs-ireland/ |date=2020-08-11 }}, Suíomh idirlín an g''Club Cadhcála Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> == Na hEalaíona == Tá dhá chlub ag baile Dhún Dealgan – Cumann [[Grianghrafadóireacht|Grianghrafadóireachta]] Dhún Dealgan<ref>http://www.dundalkphoto.com/, Suíomh greásáin an g''Cumann Grainghrafadóireachta Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> agus Cumann Grianghrafadóireachta Tána. Sa bhliain [[2010]], bhuaigh an Cumann Grianghrafadóireachta Dhún Dealgan Comórtas Domhanda na gCumann Grianghrafadóireachta FIAP.<ref>https://www.independent.ie/regionals/argus/lifestyle/dundalk-photo-society-garner-praise-on-international-stage-34318192.html</ref> Tá saol an cheoil Dhún Dealgan thar barr. * Sa bhliain [[2010]], bunaíodh [[Ceolfhoireann]] Aireagail Athair Mac an Fhaillí (Béarla: Fr. Mc Nally Chamber Orchestra). Is ceolfhoireann aireagail téide é le [[vióla]], [[Veidhlín|veidhlíní]], [[Dordveidhil|dordveidhilí]] agus [[Olldord|olldoird]]. Tá 29 ball acu chomh maith.<ref>https://www.dkit.ie/creative-arts-media-music/performing-groups-ensembles/orchestra-residence {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120120759/https://www.dkit.ie/creative-arts-media-music/performing-groups-ensembles/orchestra-residence |date=2017-11-20 }}, Alt ar ''Cheolfhoireann Aireagail Athair Mac an Fhaillí'' ar shuíomh DKIT. [Béarla]</ref> * Is é Ceolfhoireann Thrasteorann na hÉireann (Béarla: The Cross Border Orchestra of Ireland) ceann de na ceolfhoirne óige ba shuntasaí in Éirinn. Tá an cheolfhoireann lonnaithe in Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan agus tá 160 ball óige acu idir 12 agus 24 bliain d’aois. Bunaíodh é sa bhliain [[1995]] ina dhiaidh feidhmiú an próiseas síochána agus aithnítear air mar cheann de na príomhthionscnaíochta síochána na hÉireann. Is minic a mbíonn an cheolfhoireann ag dul ar chamchuairteanna chun na h[[An Eoraip|Eorpa]] agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]], seinntear in áiteanna mar ''Carnegie Hall'' I [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]].<ref>http://peaceproms.com/, Suíomh gréasáin Cheolfhoireann Thrasteorann na hÉireann. [Béarla] </ref> * Bunaíodh An Chóráil Clermont sa bhliain [[2003]] le 30 ball, a tharraing ó gach cearn den Chontae Lú. Glactar le ceol ón [[17ú haois|17ú]] go dtí an [[21ú haois|21ú]] haois, stíleanna agus [[Seánra ceoil|seánraí]] difriúla san áireamh chomh maith.<ref>https://www.dundalk.ie/news/01022013/clermont-chorale-2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814101111/https://www.dundalk.ie/news/01022013/clermont-chorale-2 |date=2020-08-14 }}, Alt ar ''An Chóráil Clermont'' ar shuíomh ''dundalk.ie.'' [Béarla]</ref> * Cruthaítear Scoil Cheol Dhún Dealgan (Béarla: Dundalk School of Music) i mí Feabhra [[2010]], is mar aidhm dóibh oideachas ceoil a chur ar fáil do gach aoisghrúpa.<ref>http://www.dundalkschoolofmusic.com/, Suíomh greásáin na ''Scoile Cheoil Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> == Pobail na Gaeilge == De réir fhigiúirí an [[Daonáireamh|Daonáirimh]] [[2016]], is féidir le níos lú ná trian den [[daonra]] Dhún Dealgan an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] a labhairt. Tá 12,236 cainteoirí a mhaíonn go bhfuil eolas éigin acu ar an teanga i nDún Dealgan, sé sin 32.8% de dhaonra an cheantair! Dhearbhaigh 23,712 duine a labhraíonn an Ghaeilge, níor fhoilsigh 1,313 bhur gcumas teanga. Léirigh an suirbhé go bhfuil na mná níos fearr le Gaeilge a labhairt. Tá 34.9% de mhná agus 30.7% de fhir ab fhéidir an Ghaeilge a labhairt. Taispeánadh go bhfuil an Ghaeilge is mó labhartha ar imeall an bhaile Dhún Dealgan. Tá 169 cainteoir Gaeilge laethúla i nDún Dealgan tuaithe, tháinig an uimhir sin aníos ón mbliain [[2011]]. Tá éileamh na teanga ag fás i m[[Baile Hagaird]], bhí 65 duine a raibh an Ghaeilge mar phríomhtheanga dóibh sa Daonáireamh 2011, ardaíodh an uimhir go 78 cainteoir sa bhliain [[2016]]. Nochtann na figiúirí go bhfuil 42,047 de dhaonra an [[contae]] ina chainteoir Gaeilge, áirítear 34.1% de dhaoine atá ag cur fúthu i nDún Dealgan. Feictear go raibh titim ar líon na gcainteoirí sa bhliain [[2011]], le 36.1% den daonra Dún Dealgan agus cainteoirí Gaeilge iad.<ref>https://talkofthetown.ie/just-third-dundalks-population-can-speak-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208210533/https://talkofthetown.ie/just-third-dundalks-population-can-speak-irish/ |date=2017-12-08 }} Alt ar an bpobal Gaeilge Dhún Dealgan ar shuíomh ''Talk of the Town.'' [Béarla]</ref> == Dún Dealgan an lae inniu == [[Íomhá:Dundalk - Clanbrassil street.jpg|mion|Sráid Chlann Bhreasail, Dún Dealgan]] Sa lá atá ann, tá [[Dún Dealgan]] mar lárionad riaracháin agus an tríú baile is mó in [[Éire|Éirinn]]. Tá [[daonra]] de 35,000 duine sa bhaile faoi láthair. Rinneadh éabhlóid ar an mbaile chun a bheith mar an mol [[Teicneolaíocht|teicneolaíochta]], leictreonach agus [[Innealtóireacht|innealtóireachta]] ina bhfuil sé inniu. Tá an baile lán le taipéisí stairiúil i Músaem Contae Dhún Dealgan, a bhfuil ceann de na [[Músaem|músaeim]] údaráis áitiúla is déise sa tír.<ref name=":1" /> == Tagairtí == {{reflist}} * {{Síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Dun Dealgan}} [[Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bailte i gContae Lú|Dun Dealgan]] nc2nv8ujnl5o2mbjjj0e9y9j4978pin 0 7551 1307805 1244294 2026-04-14T17:18:14Z Peadar Flanagan 69459 1307805 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Tír [[An Áise|Áiseach]] í '''an Afganastáin''' ([[An Phaistis|Paistis]]/Dairi-Pheirsis: افغانستان, Afğānistān). Tá sí suite i lár na hÁise, agus í teorainn ar theorainn leis [[an Iaráin]], [[an Phacastáin]], [[an Tuircméanastáin]], leis [[an Úisbéiceastáin]], leis [[an Táidsíceastáin]] agus leis [[Daon-Phoblacht na Síne|an tSín]]. Is é [[Cabúl]] an phríomhchathair. Tá 33.3 milliún duine ina gcónaí sa tír. == Stair == Tá iarsmaí daonna ar na sléibhte atá níos sine ná caoga míle bliain, agus léiríonn iontaisí plandaí gur thosaigh an fheirmeoireacht i gceantar an Hindu Kush timpeall an ama sin. Creidtear gur ann a rinneadh cré-umha den chéad uair. Bhí bailte á dtógáil thart faoi chúig mhíle bliain ó shin. Meastar gur bunaíodh Cabúl timpeall 1,500 RC. Timpeall 600 RC, bhunaigh [[Sorastar|Zoroaster]] creideamh nua aon Dé i m[[Baictria]]. I gceann tamaill, tháinig cuid mhór den tír faoi smacht impireacht na Peirse. Tar éis d'[[Alastar Mór]] an Pheirse a ghabháil, chuir sé smacht ar an Afganastáin, agus bhí na Gréagaigh faoi réim ansin ar feadh chúpla céadta, sular chaill siad a n-údarás i ndiaidh ionraí na mBaictriach. Bhunaigh na Baictraigh an Impireacht Kushan, ina a d'fhorbair cultúr ar leith a raibh rian an Bhúdachais agus iarsmaí na Gréige air. Ghlac na Hunaigh seilbh ar an tír sa bhliain 400 AD, agus rinne siad slad; tháinig na Peirsigh i réim arís i 550 AD ach is iomaí éirí amach a bhí ann. Thug na hArabaigh an t[[Ioslamachas]] chun na tíre sa bhliain 652. Bunaíodh impireacht Ioslamach [[Ghaznavid]] ([[962]]-[[1140]]), agus bhí príomháit ag an Afganastáin i sibhialtacht na Moslamach. Nuair a cailleadh [[Machmad Ghazni]] i [[1030]], thit a ríocht as a chéile, agus ní raibh cosaint ar bith ag na hAfganastánaigh ar [[Geingeas Cán|Gheingeas Cán]] nuair a rinne sé ionradh ar an tír sa bhliain [[1219]]. Scrios Geingeas Cán an córas uiscithe, agus rinne sé fásach buan de cheantair a bhí an-torthúil tráth. Bhí [[Timur|Timour-i-Lang]] i réim ó [[1370]] go [[1404]]. Ghlac Afganastánach darbh ainm Buhlul seilbh ar [[Delhi|Deilí]] na h[[An India|India]] gur bhunaigh sé ríshliocht [[Lodi]]. Rinneadh ionradh ar an Afganastáin ón India ina dhiaidh sin, agus bhí dreamanna éagsúla faoi réim ann go dtí gur éirigh le [[Ahmad Shah]] [[Kandahar|Candahar]] a ghabháil i [[1747]] agus críocha na hAfganastáine a aontú. Bhí sé i gcumhacht go dtí [[1773]] agus impireacht thréan aige. Ach ba mhinic daoine i mbun ceannairce san 18ú haois, agus rinne an Pheirs insuite gan rath. ==== An 19ú hAois ==== Bhí aicmí éagsúla ag dul in adharca a chéile ar feadh na mblianta, agus chaill an Afganastáin smacht ar cheantar na [[Sind]]e. I [[1833]] ghabh na Peirsigh cúige [[Khurasan|Churasan]], ach bhí na hAfganastánaigh ábalta [[Herat|Heireat]] a chosaint. Ghabh na [[An Saíceachas|Saícigh]] [[Peshawar|Peiseabhar]] i [[1834]] agus ní raibh na hAfganastánaigh ábalta iad a ruaigeadh in ainneoin bhua chath [[Jamrud|Sheamrud]]. Tháinig [[Dost Mohammad Khan]] i gcumhacht in [[1836]] agus é ag athaontú na tíre nuair a d'ionsaigh na [[Sasana]]igh é. Lean an cogadh ar feadh trí bliana nó gur ghéill Dost Mohammad Khan agus gur chuir na Sasanaigh Shah Shuja i gcoróin. Maraíodh é siúd i mí Aibreáin [[1842]] agus bhí cogadh arís ann. Bhuaigh Akbar Khan ar na Sasanaigh agus níor tháinig ach fear amháin den 16,600 saighdiúir d'arm na Breataine slán. Bhí an Afganastáin neamhspleách arís ach ghabh na Sasanaigh [[Baluchistan|an Bhalúitseastáin]], rud a d'fhág an Afganastáin gan chladach gan chósta riamh ó shin. Bhí cumhacht na [[An Rúis|Rúise]] ag méadú ar fud na h[[An Áise|Áise]] ag an am, agus ghabh sí [[Bukhara|Búcara]], [[Tashkent|Taiscint]] agus [[Samarkand|Samarcand]] i [[1865]]. Leag an Rúis síos teorannacha thuaidh na tíre sa bhliain[[1873]], ach cúig bliana ina dhiaidh sin, rinne na Sasanaigh ionradh ar an Afganastáin arís. D'fhan siad ann go dtí [[1880]], agus chaill an Afganastáin a thuilleadh tailte. Rinne na Rúisigh athionsaí i [[1885]] gur bhain sí tailte eile den tír. Bhí an Bhreatain agus an Rúis ag dul in iomaíocht le chéile chun smacht a fháil ar an tír, ach faoi dheireadh i [[1907]] rinneadh conradh a d'fhág an Afganastáin lasmuigh de réimse tionchair na Rúise. ==== An 20ú hAois ==== Bhí achrann sa tír ar feadh na mblianta agus ceannairí éagsúla ag iarraidh an tír a chur faoina smacht. D'fhan an Afganastáin neodrach le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]]. Bunaíodh an [[An Phacastáin|Phacastáin]] nuair a d'fhág an Bhreatain an India, ach mhaígh an Afganastáin gur léise cuid den stát nua. Aird níor tugadh uirthi, agus chuaigh sí i bpáirt leis an Rúis i 1955 cheal cabhair a fháil ó na Meiriceánaigh. Ba bheag nár tharla cogadh idir í féin agus an Phacastáin faoi chúrsaí teorann. Cuireadh Páirtí Cumannach ar bun go rúnda sa bhliain [[1965]],agus faoin bhliain [[1973|1973,]]<nowiki/>bhí de neart aige dul chun ceannairce: briseadh an Ríocht, agus bunaíodh Poblacht. Sa bhliain[[1978]], síníodh conradh cairdis leis an Aontacht Shóivéadach ach an bhliain chéanna thosaigh éirí amach Ioslamach. Bhris cogadh cathartha amach i [[1979]] agus tháinig fórsaí na hAontachta Sóivéidí thar teorainn isteach ar an [[24 Nollaig]]. Thug na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánaigh]] an-chabhair do na ceannaircigh Ioslamacha. I Mí Feabhra [[1989]], tar éis naoi mbliana den ár, b'éigean do na Sóivéadaigh cúlú, rud nár chuir deireadh leis an chogaíocht. Ghabh na [[Mujahideen|Muitsidíní]] Cabúl ar [[15 Aibreán]] [[1992]] ,agus bhunaigh siad stát Ioslamach. Bhí an Phacastáin agus [[an Iaráin]] ag cur a ladair i ngnóthaí na tíre i rith an ama agus lean an chogaíocht ar aghaidh. {{Main|Cogadh na hAfganastáine (1979-1989)}} ==== Na Talaban ==== Bunaíodh na [[Talaban]], mílíste Ioslamach, i [[1994]] le cúnamh na Pacastáine, agus d'éirigh leo cuid mhór den tír a smachtú. Rinneadh léirscrios ar chathracha na tíre agus ghabh an Talaban Cabúl i Mí Mheán Fómhair [[1996]]. Cuireadh mná faoi chois, maraíodh na mílte agus rinneadh cos ar bolg ar mhionlaigh chreidimh. Idir an dá linn bhí uisce faoi thalamh ar siúl i gcónaí ag an Phacastáin agus ag an Iaráin. Tugadh na Talaban dídean do threallchogaithe Ioslamacha as tíortha eile, agus cuireadh smachtbhannaí ar a rialtas as tearmann a thabhairt d'[[Osama bin Laden]], deargnamhaid Mheiriceá. {{Main|An Talaban}} ==== [[Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)|Cogadh na hAfganastáine, 2001 - 2021]] ==== Tar éis do ghrúpa [[Osama bin Laden]], [[Al-Qaeda|al-Qaida]], a mhaíomh gurb iadsan a d'ionsaigh [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar [[11 Meán Fómhair]] [[2001]] thosaigh na Stáit Aontaithe agus an Bhreatain ag buamáil áiteanna san Afganastáin a síleadh a raibh al-Qaida ann. Rinne [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] ([[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|NATO]]) ionradh ar an tír agus faoi [[2003]] bhí an phríomhchathair gafa acu. Thosaigh feachtas treallchogaíochta ag an Talaban agus ag dreamanna eile. {{Main|Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Afganastáin, An}} [[Catagóir:An Afganastáin| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|Afganastáin]] hiku4ao28j6jaodx46ox4yos7llq3f3 1307806 1307805 2026-04-14T17:19:16Z Peadar Flanagan 69459 /* Stair */ 1307806 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Tír [[An Áise|Áiseach]] í '''an Afganastáin''' ([[An Phaistis|Paistis]]/Dairi-Pheirsis: افغانستان, Afğānistān). Tá sí suite i lár na hÁise, agus í teorainn ar theorainn leis [[an Iaráin]], [[an Phacastáin]], [[an Tuircméanastáin]], leis [[an Úisbéiceastáin]], leis [[an Táidsíceastáin]] agus leis [[Daon-Phoblacht na Síne|an tSín]]. Is é [[Cabúl]] an phríomhchathair. Tá 33.3 milliún duine ina gcónaí sa tír. == Stair == Tá iarsmaí daonna ar na sléibhte atá níos sine ná caoga míle bliain, agus léiríonn iontaisí plandaí gur thosaigh an fheirmeoireacht i gceantar an Hindu Kush timpeall an ama sin. Creidtear gur ann a rinneadh cré-umha den chéad uair. Bhí bailte á dtógáil thart faoi chúig mhíle bliain ó shin. Meastar gur bunaíodh Cabúl timpeall 1,500 RC. Timpeall 600 RC, bhunaigh [[Sorastar|Zoroaster]] creideamh nua aon Dé i m[[Baictria]]. I gceann tamaill, tháinig cuid mhór den tír faoi smacht impireacht na Peirse. Tar éis d'[[Alastar Mór]] an Pheirse a ghabháil, chuir sé smacht ar an Afganastáin. Bhí na Gréagaigh faoi réim ansin ar feadh chúpla céadta, sular chaill siad a n-údarás i ndiaidh ionraí na mBaictriach. Bhunaigh na Baictraigh an Impireacht Kushan, ina a d'fhorbair cultúr ar leith a raibh rian an Bhúdachais agus iarsmaí na Gréige air. Ghlac na Hunaigh seilbh ar an tír sa bhliain 400 AD, agus rinne siad slad; tháinig na Peirsigh i réim arís i 550 AD ach is iomaí éirí amach a bhí ann. Thug na hArabaigh an t[[Ioslamachas]] chun na tíre sa bhliain 652. Bunaíodh impireacht Ioslamach [[Ghaznavid]] ([[962]]-[[1140]]), agus bhí príomháit ag an Afganastáin i sibhialtacht na Moslamach. Nuair a cailleadh [[Machmad Ghazni]] i [[1030]], thit a ríocht as a chéile, agus ní raibh cosaint ar bith ag na hAfganastánaigh ar [[Geingeas Cán|Gheingeas Cán]] nuair a rinne sé ionradh ar an tír sa bhliain [[1219]]. Scrios Geingeas Cán an córas uiscithe, agus rinne sé fásach buan de cheantair a bhí an-torthúil tráth. Bhí [[Timur|Timour-i-Lang]] i réim ó [[1370]] go [[1404]]. Ghlac Afganastánach darbh ainm Buhlul seilbh ar [[Delhi|Deilí]] na h[[An India|India]] gur bhunaigh sé ríshliocht [[Lodi]]. Rinneadh ionradh ar an Afganastáin ón India ina dhiaidh sin, agus bhí dreamanna éagsúla faoi réim ann go dtí gur éirigh le [[Ahmad Shah]] [[Kandahar|Candahar]] a ghabháil i [[1747]] agus críocha na hAfganastáine a aontú. Bhí sé i gcumhacht go dtí [[1773]] agus impireacht thréan aige. Ach ba mhinic daoine i mbun ceannairce san 18ú haois, agus rinne an Pheirs insuite gan rath. ==== An 19ú hAois ==== Bhí aicmí éagsúla ag dul in adharca a chéile ar feadh na mblianta, agus chaill an Afganastáin smacht ar cheantar na [[Sind]]e. I [[1833]] ghabh na Peirsigh cúige [[Khurasan|Churasan]], ach bhí na hAfganastánaigh ábalta [[Herat|Heireat]] a chosaint. Ghabh na [[An Saíceachas|Saícigh]] [[Peshawar|Peiseabhar]] i [[1834]] agus ní raibh na hAfganastánaigh ábalta iad a ruaigeadh in ainneoin bhua chath [[Jamrud|Sheamrud]]. Tháinig [[Dost Mohammad Khan]] i gcumhacht in [[1836]] agus é ag athaontú na tíre nuair a d'ionsaigh na [[Sasana]]igh é. Lean an cogadh ar feadh trí bliana nó gur ghéill Dost Mohammad Khan agus gur chuir na Sasanaigh Shah Shuja i gcoróin. Maraíodh é siúd i mí Aibreáin [[1842]] agus bhí cogadh arís ann. Bhuaigh Akbar Khan ar na Sasanaigh agus níor tháinig ach fear amháin den 16,600 saighdiúir d'arm na Breataine slán. Bhí an Afganastáin neamhspleách arís ach ghabh na Sasanaigh [[Baluchistan|an Bhalúitseastáin]], rud a d'fhág an Afganastáin gan chladach gan chósta riamh ó shin. Bhí cumhacht na [[An Rúis|Rúise]] ag méadú ar fud na h[[An Áise|Áise]] ag an am, agus ghabh sí [[Bukhara|Búcara]], [[Tashkent|Taiscint]] agus [[Samarkand|Samarcand]] i [[1865]]. Leag an Rúis síos teorannacha thuaidh na tíre sa bhliain[[1873]], ach cúig bliana ina dhiaidh sin, rinne na Sasanaigh ionradh ar an Afganastáin arís. D'fhan siad ann go dtí [[1880]], agus chaill an Afganastáin a thuilleadh tailte. Rinne na Rúisigh athionsaí i [[1885]] gur bhain sí tailte eile den tír. Bhí an Bhreatain agus an Rúis ag dul in iomaíocht le chéile chun smacht a fháil ar an tír, ach faoi dheireadh i [[1907]] rinneadh conradh a d'fhág an Afganastáin lasmuigh de réimse tionchair na Rúise. ==== An 20ú hAois ==== Bhí achrann sa tír ar feadh na mblianta agus ceannairí éagsúla ag iarraidh an tír a chur faoina smacht. D'fhan an Afganastáin neodrach le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]]. Bunaíodh an [[An Phacastáin|Phacastáin]] nuair a d'fhág an Bhreatain an India, ach mhaígh an Afganastáin gur léise cuid den stát nua. Aird níor tugadh uirthi, agus chuaigh sí i bpáirt leis an Rúis i 1955 cheal cabhair a fháil ó na Meiriceánaigh. Ba bheag nár tharla cogadh idir í féin agus an Phacastáin faoi chúrsaí teorann. Cuireadh Páirtí Cumannach ar bun go rúnda sa bhliain [[1965]],agus faoin bhliain [[1973|1973,]]<nowiki/>bhí de neart aige dul chun ceannairce: briseadh an Ríocht, agus bunaíodh Poblacht. Sa bhliain[[1978]], síníodh conradh cairdis leis an Aontacht Shóivéadach ach an bhliain chéanna thosaigh éirí amach Ioslamach. Bhris cogadh cathartha amach i [[1979]] agus tháinig fórsaí na hAontachta Sóivéidí thar teorainn isteach ar an [[24 Nollaig]]. Thug na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánaigh]] an-chabhair do na ceannaircigh Ioslamacha. I Mí Feabhra [[1989]], tar éis naoi mbliana den ár, b'éigean do na Sóivéadaigh cúlú, rud nár chuir deireadh leis an chogaíocht. Ghabh na [[Mujahideen|Muitsidíní]] Cabúl ar [[15 Aibreán]] [[1992]] ,agus bhunaigh siad stát Ioslamach. Bhí an Phacastáin agus [[an Iaráin]] ag cur a ladair i ngnóthaí na tíre i rith an ama agus lean an chogaíocht ar aghaidh. {{Main|Cogadh na hAfganastáine (1979-1989)}} ==== Na Talaban ==== Bunaíodh na [[Talaban]], mílíste Ioslamach, i [[1994]] le cúnamh na Pacastáine, agus d'éirigh leo cuid mhór den tír a smachtú. Rinneadh léirscrios ar chathracha na tíre agus ghabh an Talaban Cabúl i Mí Mheán Fómhair [[1996]]. Cuireadh mná faoi chois, maraíodh na mílte agus rinneadh cos ar bolg ar mhionlaigh chreidimh. Idir an dá linn bhí uisce faoi thalamh ar siúl i gcónaí ag an Phacastáin agus ag an Iaráin. Tugadh na Talaban dídean do threallchogaithe Ioslamacha as tíortha eile, agus cuireadh smachtbhannaí ar a rialtas as tearmann a thabhairt d'[[Osama bin Laden]], deargnamhaid Mheiriceá. {{Main|An Talaban}} ==== [[Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)|Cogadh na hAfganastáine, 2001 - 2021]] ==== Tar éis do ghrúpa [[Osama bin Laden]], [[Al-Qaeda|al-Qaida]], a mhaíomh gurb iadsan a d'ionsaigh [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] ar [[11 Meán Fómhair]] [[2001]] thosaigh na Stáit Aontaithe agus an Bhreatain ag buamáil áiteanna san Afganastáin a síleadh a raibh al-Qaida ann. Rinne [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] ([[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|NATO]]) ionradh ar an tír agus faoi [[2003]] bhí an phríomhchathair gafa acu. Thosaigh feachtas treallchogaíochta ag an Talaban agus ag dreamanna eile. {{Main|Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Afganastáin, An}} [[Catagóir:An Afganastáin| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|Afganastáin]] ivtoi10dhuzqiuywdc4eztr7q23dv22 14 13601 1307758 115750 2026-04-14T14:22:59Z Alison 570 Nua 1307758 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cláirseoirí de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha de réir uirlise|Cláirseoir]] f3gaueiz8a9zbe2parcevcca58zod2n 14 13602 1307754 1275390 2026-04-14T14:18:24Z Alison 570 Catagóir:Ceoltóirí Téada 1307754 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise]] [[Catagóir:Cláirseach]] [[Catagóir:Ceoltóirí Téada]] iqyzjyz99kpl1bwtq5enzgzt1wmhhxn 1307755 1307754 2026-04-14T14:19:03Z Alison 570 cás 1307755 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise]] [[Catagóir:Cláirseach]] [[Catagóir:Ceoltóirí téada]] addrpnsxl4078znfrsfvj9qw3r6s4tx 0 14233 1307774 1307724 2026-04-14T14:42:44Z Alison 570 ++ 1307774 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheoltóir [[Éire]]annach í '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya Brennan'''. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar 13 Aibreán 2026. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin}}</ref> == Beathaisnéis == Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. Bhíodh sí ag seinm mar pháiste sna hallaí damhsa lena athair Leo, bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin, in éineacht lena grúpa [[Clannad]], ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach ona dúchas. Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. [[Íomhá:self_aid.jpg|left|260px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris deBurgh ag ''SelfAid''.]] == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * [http://www.mairebrennan.com Suíomh Oifigiúil Mháire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] * [http://www.clannad.org.uk Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218124452/http://clannad.org.uk/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.clannad.nl Suíomh Míoifigiúil Nuachta Clannad & Máire Ní Bhraonáin] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Giotáraithe Éireannacha]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] eom4xmmfm3mpvdx471ju991hq7waa9y 1307813 1307774 2026-04-14T19:17:16Z TGcoa 21229 1307813 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheoltóir [[Éire]]annach í '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya Brennan'''. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar 13 Aibreán 2026. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] == Beathaisnéis == Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. Bhíodh sí ag seinm mar pháiste sna hallaí damhsa lena athair Leo, bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin, in éineacht lena grúpa [[Clannad]], ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) {{listen | filename = moyaagainst.ogg | title = 'Against the Wind' (1992) | description = Most successful song from her debut album, ''[[Máire_(album)|Máire]]''. | format = [[Ogg]] | filename2 = moyaperfect.ogg | title2 = "Perfect Time" (1998) | description2 = Title track from her 1998 release ''[[Perfect Time]]''. | format2 = [[Ogg]] }} == Naisc sheachtracha == * [http://www.mairebrennan.com Suíomh Oifigiúil Mháire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] * [http://www.clannad.org.uk Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218124452/http://clannad.org.uk/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.clannad.nl Suíomh Míoifigiúil Nuachta Clannad & Máire Ní Bhraonáin] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] agir5pmgd2m2ph7bksvfff9mci0941x 1307814 1307813 2026-04-14T19:33:03Z TGcoa 21229 1307814 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] == Beathaisnéis == Bhíodh sí ag seinm mar pháiste sna hallaí damhsa lena athair Leo, bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bunaíodh Clannad i dtús na seachtóidí agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba i 1982 a bhain siad cáil idirnáisiúnta amach, áfach, leis an bport ‘Theme for Harry’s Game’. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh sí ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim, mac agus iníon chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Pearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. '''Ceol''' Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * [http://www.mairebrennan.com Suíomh Oifigiúil Mháire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] * [http://www.clannad.org.uk Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218124452/http://clannad.org.uk/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.clannad.nl Suíomh Míoifigiúil Nuachta Clannad & Máire Ní Bhraonáin] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] 5sw2dkbu4621ydmw8o5tuatn24zmuur 1307816 1307814 2026-04-14T19:58:12Z TGcoa 21229 1307816 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] [[Íomhá:DCU Pres, M Brennan, DCU Chancellor 2022.jpg|clé|mion|220x220px|Bhronn [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BhÁC]] Dochtúireacht Oinigh uirthi in 2022<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dochtuireacht-oinigh-bronnta-ar-amhranai-agus-ceoltoir-gaeltachta/|teideal=Dochtúireacht Oinigh bronnta ar amhránaí agus ceoltóir Gaeltachta|dáta=2022-05-27|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>]] == Beathaisnéis == Ba í Máire an duine ba shine de naonúr clainne. Ó bhí Mháire ina girseach bheag bhí sí ag gabháil cheoil sa bhaile lena máthair Máire Ní Dhúgáin, níos moille i hallaí damhsa agus i dteach tábhairne a hathar, Leo Brennan, agus i ngeamaireachtaí áitiúla I nGaoth Dobhair. Bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bhain Máire Ní Bhraonáin cáil amach ar an chéad dul síos mar phríomhamhránaí agus mar chláirseoir leis an ghrúpa Clannad. Bunaíodh Clannad in 1970 agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Chuir sí féin, a deirfiúr [[Enya|Eithne]] ([[Enya]]) agus a deartháireacha na milliúin faoi gheasa lena leaganacha nua-aimseartha ar cheoltaí Gaeilge sular thug siad faoin stáitse idirnáisiúnta agus faoi amhráin Bhéarla. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba é a n-amhrán Gaeilge féin a thaifead siad faoi choinne na sraithe teilifíse Harry's Game i 1982 a chuir in aithne iad don saol mór taobh amuigh d'Éirinn. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Níos déanaí === Sna 1980idí agus níos déanaí, thaifead Máire ceol i gcuideachta roinnt de mhóroirfidigh a linne, leithéidí [[Bono]] agus [[Shane MacGowan]]. 25 albam san iomlán a thaifead sí – le Clannad agus ina haonar – agus díoladh 20 milliún acu.<ref name=":1" /> I mBliain na Mílaoise, cheol sí a hamhrán ''Perfect Time'' ar Lá Domhanda na hÓige sa Róimh os comhair an Phápa Eoin Pól II agus dhá mhilliún oilithreach. Tá a guth le cluinstin fosta ar scannáin mhóra mar [[Titanic (scannán 1997)|''Titanic'']], ''King Arthur'' agus ''To End All Wars''. Ó 2007, sheinn Moya sa ghrúpa ban [[T with the Maggies]] le [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] agus [[Maighread Ní Dhomhnaill|Maighréad]] agus [[Tríona Ní Dhomhnaill|Tríona NÍ Dhomhnaill]]. Ó 2013 d'fhill sí ar cheol na cláirsí le buíon úr traidisiúnta. Ba mhinic a bhronn Moya a bua féin ceoil in aisce ar lucht cúise agus ar chumainn charthanachta a bhí gar dá croí, teaghlaigh [[Pléasc ar an Chraoslach|thubaiste an Chraoslaigh]] ina contae féin ina measc.<ref name=":1" /> === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh sí ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim Jarvis, mac Paul agus iníon Aisling chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Gradam Phearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. An bhliain dar gcionn bhronn Comhairle Contae Dhún na nGall saoirse an chontae uirthi féin agus ar Chlannad as a raibh déanta acu ar son an cheoil agus na Gaeilge.<ref name=":1" /> Ainmníodh do dhá ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] í agus bhuaigh sí Gradam Emmy mar chuid den fhoireann a raibh baint acu leis an gclár faisnéise ''Music in Ireland'' faoi cheol na hÉireann.<ref name=":2" /> '''Ceol''' Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. <blockquote>"Imeoidh soir is siar, a dtáinig ariamh, an ghealach is an ghrian ... ", </blockquote>cuid suntais na liricí sin agus guth draíochtúil Mháire in éineacht. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * [http://www.mairebrennan.com Suíomh Oifigiúil Mháire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] * [http://www.clannad.org.uk Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218124452/http://clannad.org.uk/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.clannad.nl Suíomh Míoifigiúil Nuachta Clannad & Máire Ní Bhraonáin] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] 09os8wutga6im60uft56nn7eiqcurd6 1307817 1307816 2026-04-14T20:00:23Z TGcoa 21229 /* Naisc sheachtracha */ 1307817 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] [[Íomhá:DCU Pres, M Brennan, DCU Chancellor 2022.jpg|clé|mion|220x220px|Bhronn [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BhÁC]] Dochtúireacht Oinigh uirthi in 2022<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dochtuireacht-oinigh-bronnta-ar-amhranai-agus-ceoltoir-gaeltachta/|teideal=Dochtúireacht Oinigh bronnta ar amhránaí agus ceoltóir Gaeltachta|dáta=2022-05-27|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>]] == Beathaisnéis == Ba í Máire an duine ba shine de naonúr clainne. Ó bhí Mháire ina girseach bheag bhí sí ag gabháil cheoil sa bhaile lena máthair Máire Ní Dhúgáin, níos moille i hallaí damhsa agus i dteach tábhairne a hathar, Leo Brennan, agus i ngeamaireachtaí áitiúla I nGaoth Dobhair. Bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bhain Máire Ní Bhraonáin cáil amach ar an chéad dul síos mar phríomhamhránaí agus mar chláirseoir leis an ghrúpa Clannad. Bunaíodh Clannad in 1970 agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Chuir sí féin, a deirfiúr [[Enya|Eithne]] ([[Enya]]) agus a deartháireacha na milliúin faoi gheasa lena leaganacha nua-aimseartha ar cheoltaí Gaeilge sular thug siad faoin stáitse idirnáisiúnta agus faoi amhráin Bhéarla. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba é a n-amhrán Gaeilge féin a thaifead siad faoi choinne na sraithe teilifíse Harry's Game i 1982 a chuir in aithne iad don saol mór taobh amuigh d'Éirinn. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Níos déanaí === Sna 1980idí agus níos déanaí, thaifead Máire ceol i gcuideachta roinnt de mhóroirfidigh a linne, leithéidí [[Bono]] agus [[Shane MacGowan]]. 25 albam san iomlán a thaifead sí – le Clannad agus ina haonar – agus díoladh 20 milliún acu.<ref name=":1" /> I mBliain na Mílaoise, cheol sí a hamhrán ''Perfect Time'' ar Lá Domhanda na hÓige sa Róimh os comhair an Phápa Eoin Pól II agus dhá mhilliún oilithreach. Tá a guth le cluinstin fosta ar scannáin mhóra mar [[Titanic (scannán 1997)|''Titanic'']], ''King Arthur'' agus ''To End All Wars''. Ó 2007, sheinn Moya sa ghrúpa ban [[T with the Maggies]] le [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] agus [[Maighread Ní Dhomhnaill|Maighréad]] agus [[Tríona Ní Dhomhnaill|Tríona NÍ Dhomhnaill]]. Ó 2013 d'fhill sí ar cheol na cláirsí le buíon úr traidisiúnta. Ba mhinic a bhronn Moya a bua féin ceoil in aisce ar lucht cúise agus ar chumainn charthanachta a bhí gar dá croí, teaghlaigh [[Pléasc ar an Chraoslach|thubaiste an Chraoslaigh]] ina contae féin ina measc.<ref name=":1" /> === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh sí ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim Jarvis, mac Paul agus iníon Aisling chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Gradam Phearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. An bhliain dar gcionn bhronn Comhairle Contae Dhún na nGall saoirse an chontae uirthi féin agus ar Chlannad as a raibh déanta acu ar son an cheoil agus na Gaeilge.<ref name=":1" /> Ainmníodh do dhá ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] í agus bhuaigh sí Gradam Emmy mar chuid den fhoireann a raibh baint acu leis an gclár faisnéise ''Music in Ireland'' faoi cheol na hÉireann.<ref name=":2" /> '''Ceol''' Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. <blockquote>"Imeoidh soir is siar, a dtáinig ariamh, an ghealach is an ghrian ... ", </blockquote>cuid suntais na liricí sin agus guth draíochtúil Mháire in éineacht. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * Suíomh Oifigiúil Mháire {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] * Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218124452/http://clannad.org.uk/ |date=2014-12-18 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] nbw1q04qfj4wxwqs7vrfgck7bo2ckfj 1307819 1307817 2026-04-14T20:05:30Z TGcoa 21229 /* Naisc sheachtracha */ 1307819 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya'''<ref>{{Lua idirlín|url=web.archive.org/web/20080516110341/http://www.moyabrennan.com/gaeilge/|teideal=Fiafraíonn go leor agaibh cad chuige ar athraíodh m'ainm ó Mháire go Moya. Freagair simplí: Tar éis blianta ag ceartá an fhuaim agus an litriú arís agus arís eile, shocraigh mé go mbeadh sé níos simplí dá nglacfar le litriú coitianta amháin.|údar=moyabrennan.com|dáta=2002|dátarochtana=2026}}</ref> '''Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] [[Íomhá:DCU Pres, M Brennan, DCU Chancellor 2022.jpg|clé|mion|220x220px|Bhronn [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BhÁC]] Dochtúireacht Oinigh uirthi in 2022<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dochtuireacht-oinigh-bronnta-ar-amhranai-agus-ceoltoir-gaeltachta/|teideal=Dochtúireacht Oinigh bronnta ar amhránaí agus ceoltóir Gaeltachta|dáta=2022-05-27|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>]] == Beathaisnéis == Ba í Máire an duine ba shine de naonúr clainne. Ó bhí Mháire ina girseach bheag bhí sí ag gabháil cheoil sa bhaile lena máthair Máire Ní Dhúgáin, níos moille i hallaí damhsa agus i dteach tábhairne a hathar, Leo Brennan, agus i ngeamaireachtaí áitiúla I nGaoth Dobhair. Bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bhain Máire Ní Bhraonáin cáil amach ar an chéad dul síos mar phríomhamhránaí agus mar chláirseoir leis an ghrúpa Clannad. Bunaíodh Clannad in 1970 agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Chuir sí féin, a deirfiúr [[Enya|Eithne]] ([[Enya]]) agus a deartháireacha na milliúin faoi gheasa lena leaganacha nua-aimseartha ar cheoltaí Gaeilge sular thug siad faoin stáitse idirnáisiúnta agus faoi amhráin Bhéarla. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba é a n-amhrán Gaeilge féin a thaifead siad faoi choinne na sraithe teilifíse Harry's Game i 1982 a chuir in aithne iad don saol mór taobh amuigh d'Éirinn. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Níos déanaí === Sna 1980idí agus níos déanaí, thaifead Máire ceol i gcuideachta roinnt de mhóroirfidigh a linne, leithéidí [[Bono]] agus [[Shane MacGowan]]. 25 albam san iomlán a thaifead sí – le Clannad agus ina haonar – agus díoladh 20 milliún acu.<ref name=":1" /> I mBliain na Mílaoise, cheol sí a hamhrán ''Perfect Time'' ar Lá Domhanda na hÓige sa Róimh os comhair an Phápa Eoin Pól II agus dhá mhilliún oilithreach. Tá a guth le cluinstin fosta ar scannáin mhóra mar [[Titanic (scannán 1997)|''Titanic'']], ''King Arthur'' agus ''To End All Wars''. Ó 2007, sheinn Moya sa ghrúpa ban [[T with the Maggies]] le [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] agus [[Maighread Ní Dhomhnaill|Maighréad]] agus [[Tríona Ní Dhomhnaill|Tríona NÍ Dhomhnaill]]. Ó 2013 d'fhill sí ar cheol na cláirsí le buíon úr traidisiúnta. Ba mhinic a bhronn Moya a bua féin ceoil in aisce ar lucht cúise agus ar chumainn charthanachta a bhí gar dá croí, teaghlaigh [[Pléasc ar an Chraoslach|thubaiste an Chraoslaigh]] ina contae féin ina measc.<ref name=":1" /> === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh sí ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim Jarvis, mac Paul agus iníon Aisling chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Gradam Phearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. An bhliain dar gcionn bhronn Comhairle Contae Dhún na nGall saoirse an chontae uirthi féin agus ar Chlannad as a raibh déanta acu ar son an cheoil agus na Gaeilge.<ref name=":1" /> Ainmníodh do dhá ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] í agus bhuaigh sí Gradam Emmy mar chuid den fhoireann a raibh baint acu leis an gclár faisnéise ''Music in Ireland'' faoi cheol na hÉireann.<ref name=":2" /> '''Ceol''' Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. <blockquote>"Imeoidh soir is siar, a dtáinig ariamh, an ghealach is an ghrian ... ", </blockquote>cuid suntais na liricí sin agus guth draíochtúil Mháire in éineacht. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * Suíomh Oifigiúil Mháire {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] inxj8jgtfglo2k4vl08wfy6d6s2a6xx 1307837 1307819 2026-04-14T22:50:37Z TGcoa 21229 1307837 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya'''<ref>{{Lua idirlín|url=web.archive.org/web/20080516110341/http://www.moyabrennan.com/gaeilge/|teideal=Fiafraíonn go leor agaibh cad chuige ar athraíodh m'ainm ó Mháire go Moya. Freagair simplí: Tar éis blianta ag ceartá an fhuaim agus an litriú arís agus arís eile, shocraigh mé go mbeadh sé níos simplí dá nglacfar le litriú coitianta amháin.|údar=moyabrennan.com|dáta=2002|dátarochtana=2026}}</ref> '''Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22601217/|teideal=Barrscéalta, clár iomlán,|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22601000/|teideal=Maighréad Ní Dhomhnaill, amhránaí.|údar=RnaG / Adhmhaidin|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Clannadleos.jpg|clé|mion|220x220px|2005 ag Leo's Tavern]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] [[Íomhá:DCU Pres, M Brennan, DCU Chancellor 2022.jpg|clé|mion|220x220px|Bhronn [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BhÁC]] Dochtúireacht Oinigh uirthi in 2022<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dochtuireacht-oinigh-bronnta-ar-amhranai-agus-ceoltoir-gaeltachta/|teideal=Dochtúireacht Oinigh bronnta ar amhránaí agus ceoltóir Gaeltachta|dáta=2022-05-27|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>]] == Beathaisnéis == Ba í Máire an duine ba shine de naonúr clainne. Ó bhí Mháire ina girseach bheag bhí sí ag gabháil cheoil sa bhaile lena máthair Máire Ní Dhúgáin, níos moille i hallaí damhsa agus i dteach tábhairne a hathar, Leo Brennan, agus i ngeamaireachtaí áitiúla I nGaoth Dobhair. Bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bhain Máire Ní Bhraonáin cáil amach ar an chéad dul síos mar phríomhamhránaí agus mar chláirseoir leis an ghrúpa Clannad. Bunaíodh Clannad in 1970 agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Chuir sí féin, a deirfiúr [[Enya|Eithne]] ([[Enya]]) agus a deartháireacha na milliúin faoi gheasa lena leaganacha nua-aimseartha ar cheoltaí Gaeilge sular thug siad faoin stáitse idirnáisiúnta agus faoi amhráin Bhéarla. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba é a n-amhrán Gaeilge féin a thaifead siad faoi choinne na sraithe teilifíse Harry's Game i 1982 a chuir in aithne iad don saol mór taobh amuigh d'Éirinn. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Níos déanaí === Sna 1980idí agus níos déanaí, thaifead Máire ceol i gcuideachta roinnt de mhóroirfidigh a linne, leithéidí [[Bono]] agus [[Shane MacGowan]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/archives/2025/1019/1536321-maire-ni-bhraonain/|teideal=Máire Ní Bhraonáin ar an Late Late|údar=RTÉ Archives|dáta=1990|language=en-IE|work=|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> 25 albam san iomlán a thaifead sí – le Clannad agus ina haonar – agus díoladh 20 milliún acu.<ref name=":1" /> I mBliain na Mílaoise, cheol sí a hamhrán ''Perfect Time'' ar Lá Domhanda na hÓige sa Róimh os comhair an Phápa Eoin Pól II agus dhá mhilliún oilithreach. Tá a guth le cluinstin fosta ar scannáin mhóra mar [[Titanic (scannán 1997)|''Titanic'']], ''King Arthur'' agus ''To End All Wars''. Ó 2007, sheinn Moya sa ghrúpa ban [[T with the Maggies]] le [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] agus [[Maighread Ní Dhomhnaill|Maighréad]] agus [[Tríona Ní Dhomhnaill|Tríona NÍ Dhomhnaill]]. Ó 2013 d'fhill sí ar cheol na cláirsí le buíon úr traidisiúnta. Ba mhinic a bhronn Moya a bua féin ceoil in aisce ar lucht cúise agus ar chumainn charthanachta a bhí gar dá croí, teaghlaigh [[Pléasc ar an Chraoslach|thubaiste an Chraoslaigh]] ina contae féin ina measc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sparanacht-clannad-bronnta-ar-scannanoir-as-gaeltacht-dhun-na-ngall/|teideal=Sparánacht ‘Clannad’ bronnta ar scannánóir as Gaeltacht Dhún na nGall|dáta=2024-08-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20216230/|teideal=Máire Ní Bhraonáin, a mac Paul agus Cormac de Barra|údar=RnaG|dáta=2013-06-21|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref name=":1" /> Tar éis leathchéad bliain, chas Máire agus Clannad an phoirt deiridh in Éirinn ar an 17 Feabhra 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-cead-slan-le-clannad-a-thug-an-ceol-gaelach-ar-fud-an-domhain-mhoir/|teideal=GAILEARAÍ: Céad slán le Clannad a thug an ceol Gaelach ar fud an domhain mhóir|dáta=2023-02-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh Máire ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim Jarvis, mac Paul agus iníon Aisling chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Gradam Phearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. An bhliain dar gcionn bhronn Comhairle Contae Dhún na nGall saoirse an chontae uirthi féin agus ar Chlannad as a raibh déanta acu ar son an cheoil agus na Gaeilge.<ref name=":1" /> Ainmníodh do dhá ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] í agus bhuaigh sí Gradam Emmy mar chuid den fhoireann a raibh baint acu leis an gclár faisnéise ''Music in Ireland'' faoi cheol na hÉireann.<ref name=":2" /> '''Ceol''' Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. <blockquote>"Imeoidh soir is siar, a dtáinig ariamh, an ghealach is an ghrian ... ", </blockquote>cuid suntais na liricí sin agus guth draíochtúil Mháire in éineacht. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * Suíomh Oifigiúil Mháire {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] ruotmeqxq8v4op1s5fnim7fqrzfj913 1307861 1307837 2026-04-15T10:01:10Z Alison 570 Fmd. 1307861 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sárcheoltóir agus amhránaí as Gaeltacht Dhún na nGall ba ea '''Máire Ní Bhraonáin''' nó '''Moya'''<ref>{{Lua idirlín|url=web.archive.org/web/20080516110341/http://www.moyabrennan.com/gaeilge/|teideal=Fiafraíonn go leor agaibh cad chuige ar athraíodh m'ainm ó Mháire go Moya. Freagair simplí: Tar éis blianta ag ceartá an fhuaim agus an litriú arís agus arís eile, shocraigh mé go mbeadh sé níos simplí dá nglacfar le litriú coitianta amháin.|údar=moyabrennan.com|dáta=2002|dátarochtana=2026}}</ref> '''Brennan,''' a bhain cáil dhomhanda amach mar chuid den bhanna ceoil Clannad í. Saolaíodh í ar an [[4 Lúnasa]] [[1952]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]]. Fuair sí bás ar [[13 Aibreán]] [[2026]]. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An t-amhránaí mór le rá Moya Brennan tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568108-an-t-amhranai-mor-le-ra-moya-brennan-tar-eis-bhais/|date=2026-04-14|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí glór agus stíl ar leith ag Moya, chomh maith le bua na cumadóireachta agus máistreacht uirlisí, a bhain clú agus cáil amach di ar fud na cruinne. “''The First Lady of Celtic Music''" a thugtaí uirthi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22601217/|teideal=Barrscéalta, clár iomlán,|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22601000/|teideal=Maighréad Ní Dhomhnaill, amhránaí.|údar=RnaG / Adhmhaidin|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-glor-aingil-aici-aos-ceoil-na-heireann-croibhriste-i-ndiaidh-bhas-mhaire-ni-bhraonain/|teideal=‘Bhí glór aingil aici’ – aos ceoil na hÉireann croíbhriste i ndiaidh bhás Mháire Ní Bhraonáin|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> [[Íomhá:Moya Brennan - The Boston Globe (1988).jpg|clé|mion|283x283px|Berklee Performance Center,14 Samhjain 1988.]] [[Íomhá:self_aid.jpg|left|220x220px|thumb|Máire le [[Bono]], [[Bob Geldof]] agus Chris de Burgh ag ''SelfAid''. 1990]] [[Íomhá:Clannadleos.jpg|clé|mion|220x220px|2005 ag Leo's Tavern]] [[Íomhá:Mairebrennan2.jpg|clé|mion|330x330px|2006]] [[Íomhá:FIL 2013 - Clannad - 8361.JPG|clé|mion|330x330px|2013]] [[Íomhá:DCU Pres, M Brennan, DCU Chancellor 2022.jpg|clé|mion|220x220px|Bhronn [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BhÁC]] Dochtúireacht Oinigh uirthi in 2022<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dochtuireacht-oinigh-bronnta-ar-amhranai-agus-ceoltoir-gaeltachta/|teideal=Dochtúireacht Oinigh bronnta ar amhránaí agus ceoltóir Gaeltachta|dáta=2022-05-27|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>]] == Beathaisnéis == Ba í Máire an duine ba shine de naonúr clainne. Ó bhí Mháire ina girseach bheag bhí sí ag gabháil cheoil sa bhaile lena máthair Máire Ní Dhúgáin, níos moille i hallaí damhsa agus i dteach tábhairne a hathar, Leo Brennan, agus i ngeamaireachtaí áitiúla I nGaoth Dobhair. Bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí [[Joni Mitchell]] agus na [[Beach Boys]], sular bheartaigh sí fhéin ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach óna dúchas. === Clannad === Bhain Máire Ní Bhraonáin cáil amach ar an chéad dul síos mar phríomhamhránaí agus mar chláirseoir leis an ghrúpa Clannad. Bunaíodh Clannad in 1970 agus thosaigh siad amach ag seinm i dTábhairne Leo, an teach tábhairne cáiliúil a bhí ag athair mhuintir Uí Bhraonáin, Leo Ó Braonáin. Chuir sí féin, a deirfiúr [[Enya|Eithne]] ([[Enya]]) agus a deartháireacha na milliúin faoi gheasa lena leaganacha nua-aimseartha ar cheoltaí Gaeilge sular thug siad faoin stáitse idirnáisiúnta agus faoi amhráin Bhéarla. Aithnítear Clannad ar an gcéad mhórghrúpa ceoil a chuir an Ghaeilge i lár an aonaigh.<ref name=":0" /> D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus a gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil. Ba é a n-amhrán Gaeilge féin a thaifead siad faoi choinne na sraithe teilifíse Harry's Game i 1982 a chuir in aithne iad don saol mór taobh amuigh d'Éirinn. Bhí os cionn 15 milliún albam díolta ag Clannad agus an t-iliomad duaiseanna buaite acu, ina measc duais [[Gradam Grammy|Grammy]] (1999), duais BAFTA (1984) agus duais Ivor Novello (1982). === Níos déanaí === Sna 1980idí agus níos déanaí, thaifead Máire ceol i gcuideachta roinnt de mhóroirfidigh a linne, leithéidí [[Bono]] agus [[Shane MacGowan]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/archives/2025/1019/1536321-maire-ni-bhraonain/|teideal=Máire Ní Bhraonáin ar an Late Late|údar=RTÉ Archives|dáta=1990|language=en-IE|work=|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> 25 albam san iomlán a thaifead sí – le Clannad agus ina haonar – agus díoladh 20 milliún acu.<ref name=":1" /> I mBliain na Mílaoise, cheol sí a hamhrán ''Perfect Time'' ar Lá Domhanda na hÓige sa Róimh os comhair an Phápa Eoin Pól II agus dhá mhilliún oilithreach. Tá a guth le cluinstin fosta ar scannáin mhóra mar [[Titanic (scannán 1997)|''Titanic'']], ''King Arthur'' agus ''To End All Wars''. Ó 2007, sheinn Moya sa ghrúpa ban [[T with the Maggies]] le [[Mairéad Ní Mhaonaigh]] agus [[Maighread Ní Dhomhnaill|Maighréad]] agus [[Tríona Ní Dhomhnaill|Tríona NÍ Dhomhnaill]]. Ó 2013 d'fhill sí ar cheol na cláirsí le buíon úr traidisiúnta. Ba mhinic a bhronn Moya a bua féin ceoil in aisce ar lucht cúise agus ar chumainn charthanachta a bhí gar dá croí, teaghlaigh [[Pléasc ar an Chraoslach|thubaiste an Chraoslaigh]] ina contae féin ina measc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sparanacht-clannad-bronnta-ar-scannanoir-as-gaeltacht-dhun-na-ngall/|teideal=Sparánacht ‘Clannad’ bronnta ar scannánóir as Gaeltacht Dhún na nGall|dáta=2024-08-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20216230/|teideal=Máire Ní Bhraonáin, a mac Paul agus Cormac de Barra|údar=RnaG|dáta=2013-06-21|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref name=":1" /> Tar éis leathchéad bliain, chas Máire agus Clannad an phoirt deiridh in Éirinn ar an 17 Feabhra 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-cead-slan-le-clannad-a-thug-an-ceol-gaelach-ar-fud-an-domhain-mhoir/|teideal=GAILEARAÍ: Céad slán le Clannad a thug an ceol Gaelach ar fud an domhain mhóir|dáta=2023-02-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> === Bás agus oidhreacht === Bhásaigh Máire ar [[13 Aibreán]] [[2026]] ina teach cónaithe. Bhí tinneas scamhóige ag dul di le tamall de bhlianta. Bhí sí 73 bliain d’aois. Fágann sí a céile Tim Jarvis, mac Paul agus iníon Aisling chomh maith lena máthair, a deartháireacha, a deirfiúracha, daoine muinteartha agus cairde.<ref name=":0" /> Bronnadh Gradam Phearsa Dhún na nGall ar Mháire in 2023 agus í ar ais ina cónaí ina háit dúchais agus is sa bhaile ansin a bhásaigh sí. An bhliain dar gcionn bhronn Comhairle Contae Dhún na nGall saoirse an chontae uirthi féin agus ar Chlannad as a raibh déanta acu ar son an cheoil agus na Gaeilge.<ref name=":1" /> Ainmníodh do dhá ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] í agus bhuaigh sí Gradam Emmy mar chuid den fhoireann a raibh baint acu leis an gclár faisnéise ''Music in Ireland'' faoi cheol na hÉireann.<ref name=":2" /> === Ceol === Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. <blockquote>"Imeoidh soir is siar, a dtáinig ariamh, an ghealach is an ghrian ... ", </blockquote>cuid suntais na liricí sin agus guth draíochtúil Mháire in éineacht. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach. Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. == Dioscliosta == * ''Máire'', (1992) * ''Misty Eyed Adventures'', (1994) * ''Perfect Time'', (1998) * ''Whisper To The Wild Water'', (1999) * ''New Irish Hymns'', (2002) (le [[Joanne Hogg]] agus Margaret Becker) * ''Two Horizons'', (2003) * ''Óró - A Live Session'', (2005) * ''An Irish Christmas'', (2005) * ''Signature'', (2006) * ''Heartstrings'', (2008) *''Canvas'', (2017) == Naisc sheachtracha == * Suíomh Oifigiúil Mháire {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231704/http://www.mairebrennan.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.clannad.ie Suíomh Oifigiúil Clannad] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Clannad]] [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] 4uiwv03w5k2t0xnq1gg7rfovz52n07z 0 15990 1307783 1288085 2026-04-14T14:56:29Z Alison 570 [[Catagóir:Seachtain na Gaeilge]] 1307783 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is féile [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] í '''Seachtain na Gaeilge''', a bhíonn ar siúl in Éirinn agus in go leor tíortha eile gach bliain. Is é cuspóir na féile ná an Ghaeilge a chur chun cinn ar fud na h[[Éire]]ann agus ar fud an [[domhan|domhain]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/seachtainnagaeilge/index_eng.html|teideal=RTÉ|work=www.rte.ie|dátarochtana=2019-03-01}}</ref> Cuirtear tús leis an bhféile ar [[1 Márta]], agus leanann sé ar aghaidh go [[17 Márta]] agus [[Lá Fhéile Pádraig]]<ref>{{Lua idirlín |url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Eleathanach%20256_0.pdf |teideal=Eleathanach 256 |dátarochtana=2017-03-14 |archivedate=2019-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102182308/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Eleathanach%20256_0.pdf }}</ref> gach bliain. Bíonn an fhéile eagraithe ag [[Conradh na Gaeilge]]. Is é an mana atá ag an bhféile ná “Úsáid do Theanga!”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/en/component/content/article/28-english-bearla/info/associated-organisations-of-conradh-na-gaeilge/40-an-toireachtas-3.html|teideal=Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|work=cnag.ie|dátarochtana=2019-03-01|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023085337/https://cnag.ie/en/component/content/article/28-english-bearla/info/associated-organisations-of-conradh-na-gaeilge/40-an-toireachtas-3.html}}</ref> ==Stair== [[Íomhá:CEOL'07.gif|mion|Ceol 07]]Bhunaigh Conradh na Gaeilge Seachtain na Gaeilge sa bhliain 1902 le teanga na Gaeilge a chur chun cinn in Éirinn agus ar fud an domhain. Is í Seachtain na Gaeilge an fhéile Ghaeilge is mó in Éirinn agus timpeall an domhain. Chuaigh an fhéile ó neart go neart agus anois is seacht lá dhéag atá i gceist. Bíonn na dátaí céanna i gceist gach bliain agus bíonn an fhéile ar siúl idir an 1 Márta go dtí an 17ú Márta. Cuirtear tús leis an bhféile le seoladh oifigiúil. Tá Energia mar urraitheoir ar an bhféile ó 2017. Is é 'Úsáid do Theanga' mana na féile agus oireann an fhéile do dhaoine ar gach leibhéal cumais sa Ghaeilge. ==Meáin== Chuir na [[Meáin chumarsáide|meáin chumarsáide]] béim bhreise as an nua ar thábhacht na Gaeilge le haltanna i nGaeilge, i mBéarla faoin nGaeilge agus eagarfhocail ag tacú leis an nGaeilge agus le Seachtain na Gaeilge. In RTÉ cuireann go leor cláracha Béarla béim bhreise ar an nGaeilge. I rith Sheachtain na Gaeilge bíonn [[Raidió Rí-Rá]] le cloisteáil ar an gcóras FM i gcathracha éagsúla ar fud na tíre. De ghnáth is féidir le éinne cluas a chur leis an stáisiún ar an idirlíon ag [http://www.rrr.ie rrr.ie]. Le linn Sheachtain na Gaeilge 2020, bhí feachtas "Time to Give A Focal" ann.{{fíoras}} [[Íomhá:Ceol 08 clúdach.jpg|mion|Ceol 08]] ==Spórt== Is ollrith náisiúnta timpeall na hÉireann ar son na Gaeilge é Rith. Bhí an Rith náisiúnta is déanaí ar siúl ón 11-17 Márta 2018 mar cheann de phríomhimeachtaí Sheachtain na Gaeilge. Leagadh cúrsa 500km le rith ó Bhéal Feirste go Lios Tuathail i gCiarraí thar 7 lá. Bhí éagsúlacht ann in 2014 toisc go raibh Rith thar oíche i mBaile Átha Cliath den chéad uair riamh. Ba é Rith 2014 an tríú Rith a eagraíodh ó 2010, áit ar éirigh go hiontach leis na rití eile in 2010 agus in 2012, ag mealladh suas go 20,000 agus 30,000 duine le páirt a ghlacadh i ngach féile faoi seach. Tagann an smaoineamh ó Thír na mBascach, áit go bhfuil an Korrika á rith acu ó 1980 i leith agus áit a ghlacann breis agus 600,000 duine páirt sa bhféile. Bíonn go leor imeachtaí spóirt eagraithe le linn Seachtain na Gaeilge.{{fíoras}} ==Ceol== Eisíonn an eagraíocht dlúthdhiosca in am don fhéile, mar atá [[Ceol '16]], [[Ceol '08]], [[Ceol '07]], [[Ceol '06]] agus [[SnaG '05]]. Bíonn amhránaí Éireannacha agus popamhránaithe ar na dhlúthdhioscaí seo, mar shampla [[Léimigí Thart]] le [[Des Bishop]], [[Cailín na Gaillimhe]] le [[Mundy]] agus [[Grá dom Leonadh]] le [[The Swell Season]]. Is albam ceoil é CEOL 2018 le haistriúcháin Ghaeilge ar roinnt de na hamhráin is aitheanta ar fud an domhain. Bhí an t-albam curtha le chéile ag Conradh na Gaeilge & Raidió Rí-Rá i gcomhpháirtíocht le RTÉ 2fm & leis an láithreoir 2fm, Eoghan McDermott. ''Seoladh CEOL 2018 le hEoghan McDermott'' chuig gach scoil sa tír mar chuid de Bhliain na Gaeilge 2018. Seoladh an t-albam ar 26 Meán Fómhair 2018 le tacaíocht ó Kodaline agus bhí mír faoin seoladh ar nuacht RTÉ. Scaipeadh 350,000 cóip den albam ar dhaltaí meánscoile & seoladh cóip chuig gach bunscoil sa tír. ==Ambasadóirí== [[Íomhá:Turas teanga montage.jpg|mion|Turas Teanga]] Bíonn lúcháir mhór ar eagraithe Sheachtain na Gaeilge ambasadóirí difriúla a fhógairt gach bliain. Cuidíonn na hambasadóirí le poiblíocht na féile a scaipeadh ar phobal níos leithne. Taispéanann na hambasadóirí do dhaoine go bhfuil bród orthu a dteanga dhúchais a labhairt. Le blianta beaga anuas bhí Síbeal Ní Chasaide, Linda Irvine, Michael Darragh McAuley, James Patrice, Cáitlín Nic Aoidh agus go leor eile mar ambasadóirí ar an bhéile iomráiteach seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://snag.ie/faoi/ambasadoiri/|teideal=Ambasadóirí – Seachtain na Gaeilge|language=ga|dátarochtana=2020-06-08}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://snag.ie/ Suíomh oifigiúil] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol-ie}} [[Catagóir:Féilte]] [[Catagóir:Féilte Gaeilge]] [[Catagóir:Seachtain na Gaeilge]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] 5hjzj4om9otq3uv8q3aa3hnm5h0fiqg 14 17322 1307763 668723 2026-04-14T14:30:26Z Alison 570 ++ 1307763 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Guitarists from the United States|Giotáraithe Meiriceánacha}} [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha de réir uirlise|Giotár]] [[Catagóir:Giotáraithe de réir náisiúntachta|Meiriceá]] [[Catagóir:Cultúr na Stát Aontaithe]] 23cqc5mfqbk7xvwfxv83z23956hi41c 0 24767 1307746 1295873 2026-04-14T13:06:29Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[George Carew, 1ú Iarla Totnes]] go [[George Carew, 1ú hIarla Totnes]] 1295873 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú Iarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]) faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Athchoncas na hÉireann agus ceapadh é leis an teideal 'Uachtarán na Mumhan'. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Mac an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor, an 3ú mac de Sir Edmund Carew, Barún Carew, de [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comh-bhanoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] in Devon, [[Ard-Aighne]] chuig an rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref>agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d.1605) máthair George, iníon Sir Nicholas Harvey. Tháinig George i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, [[Sir Peter Carew]], a maraíodh in Éirinn in 1580, agus fágadh suíochán an teaghlaigh, in [[Upton Hellions]], in aice le Crediton, Devon, le hoidhreacht aige, a dhíol sé ina dhiaidh sin le ball den teaghlach Young. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] nddqnrjrh7z2fgl5jrt4hiq87mtjf8r 1307748 1307746 2026-04-14T13:18:10Z Ériugena 188 1307748 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''GeorgeCarew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626,, faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal '''President of Munster'''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Mac an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor, an 3ú mac de Sir Edmund Carew, Barún Carew, de [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comh-bhanoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] in Devon, [[Ard-Aighne]] chuig an rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref>agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d.1605) máthair George, iníon Sir Nicholas Harvey. Tháinig George i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, [[Sir Peter Carew]], a maraíodh in Éirinn in 1580, agus fágadh suíochán an teaghlaigh, in [[Upton Hellions]], in aice le Crediton, Devon, le hoidhreacht aige, a dhíol sé ina dhiaidh sin le ball den teaghlach Young. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] kojcqhluiqkr1euzei5sc1nokuhoimj 1307751 1307748 2026-04-14T13:36:17Z Ériugena 188 1307751 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626 faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal ''President of Munster''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Mac an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor, an 3ú mac de Sir Edmund Carew, Barún Carew, de [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comh-bhanoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] in Devon, [[Ard-Aighne]] chuig an rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref>agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d.1605) máthair George, iníon Sir Nicholas Harvey. Tháinig George i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, [[Sir Peter Carew]], a maraíodh in Éirinn in 1580, agus fágadh suíochán an teaghlaigh, in [[Upton Hellions]], in aice le Crediton, Devon, le hoidhreacht aige, a dhíol sé ina dhiaidh sin le ball den teaghlach Young. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] pwihnb2n0vzqb5bhasg6pi0jm87aghz 1307791 1307751 2026-04-14T16:00:55Z Ériugena 188 /* Dúchas */ 1307791 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626 faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal ''President of Munster''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Ar thaobh an athar, bhí aithne mhaith ar theaghlach George Carew i Devonshire. Ba é an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor a athair. Ba é an déan an tríú mac ag Sir Edmund Carew, Barún Carew, as [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comhoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] i nDevon, a bhí ina [[Ard-Aighne|hArd-Aighne]] do Shasana agus don Bhreatain Bheag do na [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461 -1483 )[ 5] agus Anraí VII (1485 -1509)don rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref> agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d. 1605),<ref name="Vivian, p.135" /> iníon Sir Nicholas Harvey, máthair George Carew. Tháinig Carew i gcomharbacht ar a dheartháir ba shine [[Sir Peter Carew]] (d. 1580), a maraíodh in Éirinn sa bhliain 1580, agus fuair sé seilbh ar shuíochán an teaghlaigh ag [[Upton Hellions]], gar do Chrediton, Devon, a dhíol sé níos déanaí le ball den teaghlach Young. ==Luathshaol== D'fhreastail sé ar Broadgates Hall, [[Oxford]], sna blianta 1564–1573 agus bronnadh Máistir Ealaíon air sa bhliain 1589.<ref name=Alumni>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=117050 'Alumni Oxonienses, 1500–1714: Cabell-Chafe'], Alumni Oxonienses 1500–1714: Abannan-Kyte (1891), pp. 228–254. Date accessed: 25 November 2011.</ref> Sa bhliain 1574, chuaigh Carew i mbun seirbhíse na Corónach in Éirinn, faoina chol ceathrar, Sir Peter Carew, a raibh conspóid ag baint leis, agus an bhliain dár gcionn, thairg sé bheith ina óglach in arm an fhir ionaid, Sir Henry Sidney. Sa bhliain 1576, d'fhill sé ar phost chaptaen ar gharastún Leithghlinne]] ar feadh cúpla mí, nuair a bhí a dheartháir, Peter, as láthair, agus ceapadh é mar leas-ghobharnóir ar [[Contae Cheatharlach|chontae Cheatharlach]] agus mar leas-chonstábla ar [[Caisleán Leithghlinn an Droichid|Chaisleán Leithghlinn an Droichid]]. Sa bhliain 1577, bronnadh pinsin beag air mar gheall ar a ionsaí cróga rathúil ar an reibiliúnach [[Ruairí Óg Ó Mórdha]], a raibh a chuid fórsaí ag bagairt ar an gcaisleán.{{sfn|Lee|1887}} ==Ardú Céime== Sa bhliain 1578, ceapadh Carew ina chaptaen ar an gcabhlach ríoga agus chuaigh sé ar thuras le Sir Humphrey Gilbert. Sna blianta 1579 -1580, bhí sé i gceannas ar reisimint coisithe Éireannach, agus ansin ar reisimint marcraí, le linn an [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain]]. Ar an 25 Lúnasa, bhí sé i láthair ag [[Cath Ghleann Molúra, 1580|cath Ghleann Molúra]], Co Chill Mhantáin, áit a raibh a dheartháir Peter i measc na marbh, tar éis d'fhórsaí na reibiliúnach an t-arm ríoga a ruaigeadh. Is cinnte go mbeadh George tar éis bás a fháil freisin, mura gcuirfeadh a uncail Jacques Wingfield cosc air dul isteach sa ghluaiseacht chun tosaigh i nGleann Molúra. Ar bhás a dhearthár i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]], ceapadh é ina chonstábla ar chaisleán [[Leithghlinn an Droichid|Leithghlinn]]. Is cinnte gur chuidigh an caillteanas trámach seo leis an ghráin dhearg a bhí aige roimh mhuintir na hÉireann i gcoitinne agus leis an abhcóideacht a rinne sé ar bhearta crua chun Éire a chur faoi smacht. Go gairid ina dhiaidh sin, mharaigh sé lena lámha féin roinnt Éireannach a raibh amhras orthu faoi mharú a dhearthár agus rinne an rialtas cáineadh air.{{sfn | Lee|1887}} Go suntasach, ba ghnách leis iarracht a dhéanamh na reibiliúnaigh i réigiún Cheatharlach a laghdú an oiread céanna trí scéiméireachta agus a dhéanfaí trí ghníomh míleata. Mhúin eispéiris luatha Carew in Éirinn dó nár chóir é a bheith ag troid le fórsaí Éireannacha ar thír-raon deacair a d'oirfeadh dá modh cogaíochta neamhfhoirmiúil, coisithe den chuid is mó. Ba é an freagra a thug sé ar bheartaíocht na dtreallchogaithe ná a chuid naimhde a bheith ag brath ar bhreabaireacht, ar fheallmharfóirí, agus ar bhrathadóirí. Thaitin Carew go mór leis an bhanríon, agus lena príomh-rúnaí, Sir William Cecil, agus ag a mhac, an rúnaí a bheadh ann amach anseo, Robert Cecil. Sa bhliain 1582, ceapadh é ina gharda cosanta ag an mbanríon,{{sfn|Chisholm|1911}} agus sa bhliain 1583 ina Ard-Sirriam ar Cheatharlach. Bronnadh a chuid ridireachta air in [[Ardeaglais Theampall Chríost]], Baile Átha Cliath, ar 24 Feabhra 1586, ó láimh a chara, [[John Perrot|Sir John Perrot]], an Fear Ionaid a ceapadh le déanaí.<ref name=Alumni/> An bhliain chéanna, bhí sé ag an gcúirt, ag stocaireacht ar chúrsaí rialtais in Éirinn. Dhiúltaigh sé don ambasadóireacht chun na Fraince agus d'fhill sé ar Éirinn i 1588 le bheith ina mháistir ar an airtléire (post ar éirigh sé as nuair a ceapadh é ina leas-ghinearál ar an airtléire i Sasana i 1592).<ref name=Alumni/> Bhí sé i láthair nuair a dhéileáil an Fear Ionaid nua, Sir William Fitzwilliam, le ceannaircigh ó reisimintí Sir John Norris i mBaile Átha Cliath agus ceapadh é ar an gcomhairle an 25 Lúnasa 1590.{{sfn|Lee|1887}} I mBealtaine 1596, ghlac Carew páirt in ionradh ar [[Cádiz|Chádiz]] le h[[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Iarla Essex]], i 1597 in ionradh ar na nAsór agus an bhliain chéanna le linn iarracht ionradh an 3ú hArmáid Spáinneach.<ref>{{cite web|last=Roberts|first=R. A.|title=Sir George Carew to Robert Cecil.|url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=111701|work=Calendar of the Cecil Papers in Hatfield House, Volume 7: 1597|publisher=University of London & History of Parliament Trust}}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do [[Queenborough]].<ref name=Alumni/> I 1598, chuaigh sé chun na Fraince ar feadh tamaill ghairid mar ambasadóir go cúirt an [[Anraí IV na Fraince|Rí Anraí IV]] i gcuideachta an rúnaí Robert Cecil. Ceapadh é ina airm-theascthaí cogaidh ag [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Essex]] in Éirinn i mí an Mhárta 1599, agus nuair a d'imigh Essex go tobann i mí Mheán Fómhair na bliana céanna, ag fágáil na tíre i míriar, ceapadh Carew ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh.<ref name=Alumni/> ==Tagairtí== ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] jrilvr4072kt9twagv5trrkfmmq42f0 1307793 1307791 2026-04-14T16:01:35Z Ériugena 188 1307793 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626 faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal ''President of Munster''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Ar thaobh an athar, bhí aithne mhaith ar theaghlach George Carew i Devonshire. Ba é an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor a athair. Ba é an déan an tríú mac ag Sir Edmund Carew, Barún Carew, as [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comhoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] i nDevon, a bhí ina [[Ard-Aighne|hArd-Aighne]] do Shasana agus don Bhreatain Bheag do na [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461 -1483 )[ 5] agus Anraí VII (1485 -1509)don rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref> agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d. 1605),<ref name="Vivian, p.135" /> iníon Sir Nicholas Harvey, máthair George Carew. Tháinig Carew i gcomharbacht ar a dheartháir ba shine [[Sir Peter Carew]] (d. 1580), a maraíodh in Éirinn sa bhliain 1580, agus fuair sé seilbh ar shuíochán an teaghlaigh ag [[Upton Hellions]], gar do Chrediton, Devon, a dhíol sé níos déanaí le ball den teaghlach Young. ==Luathshaol== D'fhreastail sé ar Broadgates Hall, [[Oxford]], sna blianta 1564–1573 agus bronnadh Máistir Ealaíon air sa bhliain 1589.<ref name=Alumni>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=117050 'Alumni Oxonienses, 1500–1714: Cabell-Chafe'], Alumni Oxonienses 1500–1714: Abannan-Kyte (1891), pp. 228–254. Date accessed: 25 November 2011.</ref> Sa bhliain 1574, chuaigh Carew i mbun seirbhíse na Corónach in Éirinn, faoina chol ceathrar, Sir Peter Carew, a raibh conspóid ag baint leis, agus an bhliain dár gcionn, thairg sé bheith ina óglach in arm an fhir ionaid, Sir Henry Sidney. Sa bhliain 1576, d'fhill sé ar phost chaptaen ar gharastún Leithghlinne]] ar feadh cúpla mí, nuair a bhí a dheartháir, Peter, as láthair, agus ceapadh é mar leas-ghobharnóir ar [[Contae Cheatharlach|chontae Cheatharlach]] agus mar leas-chonstábla ar [[Caisleán Leithghlinn an Droichid|Chaisleán Leithghlinn an Droichid]]. Sa bhliain 1577, bronnadh pinsin beag air mar gheall ar a ionsaí cróga rathúil ar an reibiliúnach [[Ruairí Óg Ó Mórdha]], a raibh a chuid fórsaí ag bagairt ar an gcaisleán.{{sfn|Lee|1887}} ==Ardú Céime== Sa bhliain 1578, ceapadh Carew ina chaptaen ar an gcabhlach ríoga agus chuaigh sé ar thuras le Sir Humphrey Gilbert. Sna blianta 1579 -1580, bhí sé i gceannas ar reisimint coisithe Éireannach, agus ansin ar reisimint marcraí, le linn an [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain]]. Ar an 25 Lúnasa, bhí sé i láthair ag [[Cath Ghleann Molúra, 1580|cath Ghleann Molúra]], Co Chill Mhantáin, áit a raibh a dheartháir Peter i measc na marbh, tar éis d'fhórsaí na reibiliúnach an t-arm ríoga a ruaigeadh. Is cinnte go mbeadh George tar éis bás a fháil freisin, mura gcuirfeadh a uncail Jacques Wingfield cosc air dul isteach sa ghluaiseacht chun tosaigh i nGleann Molúra. Ar bhás a dhearthár i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]], ceapadh é ina chonstábla ar chaisleán [[Leithghlinn an Droichid|Leithghlinn]]. Is cinnte gur chuidigh an caillteanas trámach seo leis an ghráin dhearg a bhí aige roimh mhuintir na hÉireann i gcoitinne agus leis an abhcóideacht a rinne sé ar bhearta crua chun Éire a chur faoi smacht. Go gairid ina dhiaidh sin, mharaigh sé lena lámha féin roinnt Éireannach a raibh amhras orthu faoi mharú a dhearthár agus rinne an rialtas cáineadh air.{{sfn | Lee|1887}} Go suntasach, ba ghnách leis iarracht a dhéanamh na reibiliúnaigh i réigiún Cheatharlach a laghdú an oiread céanna trí scéiméireachta agus a dhéanfaí trí ghníomh míleata. Mhúin eispéiris luatha Carew in Éirinn dó nár chóir é a bheith ag troid le fórsaí Éireannacha ar thír-raon deacair a d'oirfeadh dá modh cogaíochta neamhfhoirmiúil, coisithe den chuid is mó. Ba é an freagra a thug sé ar bheartaíocht na dtreallchogaithe ná a chuid naimhde a bheith ag brath ar bhreabaireacht, ar fheallmharfóirí, agus ar bhrathadóirí. Thaitin Carew go mór leis an bhanríon, agus lena príomh-rúnaí, Sir William Cecil, agus ag a mhac, an rúnaí a bheadh ann amach anseo, Robert Cecil. Sa bhliain 1582, ceapadh é ina gharda cosanta ag an mbanríon,{{sfn|Chisholm|1911}} agus sa bhliain 1583 ina Ard-Sirriam ar Cheatharlach. Bronnadh a chuid ridireachta air in [[Ardeaglais Theampall Chríost]], Baile Átha Cliath, ar 24 Feabhra 1586, ó láimh a chara, [[John Perrot|Sir John Perrot]], an Fear Ionaid a ceapadh le déanaí.<ref name=Alumni/> An bhliain chéanna, bhí sé ag an gcúirt, ag stocaireacht ar chúrsaí rialtais in Éirinn. Dhiúltaigh sé don ambasadóireacht chun na Fraince agus d'fhill sé ar Éirinn i 1588 le bheith ina mháistir ar an airtléire (post ar éirigh sé as nuair a ceapadh é ina leas-ghinearál ar an airtléire i Sasana i 1592).<ref name=Alumni/> Bhí sé i láthair nuair a dhéileáil an Fear Ionaid nua, Sir William Fitzwilliam, le ceannaircigh ó reisimintí Sir John Norris i mBaile Átha Cliath agus ceapadh é ar an gcomhairle an 25 Lúnasa 1590.{{sfn|Lee|1887}} I mBealtaine 1596, ghlac Carew páirt in ionradh ar [[Cádiz|Chádiz]] le h[[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Iarla Essex]], i 1597 in ionradh ar na nAsór agus an bhliain chéanna le linn iarracht ionradh an 3ú hArmáid Spáinneach.<ref>{{cite web|last=Roberts|first=R. A.|title=Sir George Carew to Robert Cecil.|url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=111701|work=Calendar of the Cecil Papers in Hatfield House, Volume 7: 1597|publisher=University of London & History of Parliament Trust}}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do [[Queenborough]].<ref name=Alumni/> I 1598, chuaigh sé chun na Fraince ar feadh tamaill ghairid mar ambasadóir go cúirt an [[Anraí IV na Fraince|Rí Anraí IV]] i gcuideachta an rúnaí Robert Cecil. Ceapadh é ina airm-theascthaí cogaidh ag [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Essex]] in Éirinn i mí an Mhárta 1599, agus nuair a d'imigh Essex go tobann i mí Mheán Fómhair na bliana céanna, ag fágáil na tíre i míriar, ceapadh Carew ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh.<ref name=Alumni/> ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] jw167mgj9f2ezlr209wmgx4veg92vvj 1307794 1307793 2026-04-14T16:03:10Z Ériugena 188 1307794 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626 faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal ''President of Munster''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Ar thaobh an athar, bhí aithne mhaith ar theaghlach George Carew i Devonshire. Ba é an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor a athair. Ba é an déan an tríú mac ag Sir Edmund Carew, Barún Carew, as [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comhoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] i nDevon, a bhí ina [[Ard-Aighne|hArd-Aighne]] do Shasana agus don Bhreatain Bheag do na [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461 -1483 )[ 5] agus Anraí VII (1485 -1509)don rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref> agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d. 1605),<ref name="Vivian, p.135" /> iníon Sir Nicholas Harvey, máthair George Carew. Tháinig Carew i gcomharbacht ar a dheartháir ba shine [[Sir Peter Carew]] (d. 1580), a maraíodh in Éirinn sa bhliain 1580, agus fuair sé seilbh ar shuíochán an teaghlaigh ag [[Upton Hellions]], gar do Chrediton, Devon, a dhíol sé níos déanaí le ball den teaghlach Young. ==Luathshaol== D'fhreastail sé ar Broadgates Hall, [[Oxford]], sna blianta 1564–1573 agus bronnadh Máistir Ealaíon air sa bhliain 1589.<ref name=Alumni>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=117050 'Alumni Oxonienses, 1500–1714: Cabell-Chafe'], Alumni Oxonienses 1500–1714: Abannan-Kyte (1891), pp. 228–254. Date accessed: 25 November 2011.</ref> Sa bhliain 1574, chuaigh Carew i mbun seirbhíse na Corónach in Éirinn, faoina chol ceathrar, Sir Peter Carew, a raibh conspóid ag baint leis, agus an bhliain dár gcionn, thairg sé bheith ina óglach in arm an fhir ionaid, Sir Henry Sidney. Sa bhliain 1576, d'fhill sé ar phost chaptaen ar gharastún Leithghlinne]] ar feadh cúpla mí, nuair a bhí a dheartháir, Peter, as láthair, agus ceapadh é mar leas-ghobharnóir ar [[Contae Cheatharlach|chontae Cheatharlach]] agus mar leas-chonstábla ar [[Caisleán Leithghlinn an Droichid|Chaisleán Leithghlinn an Droichid]]. Sa bhliain 1577, bronnadh pinsin beag air mar gheall ar a ionsaí cróga rathúil ar an reibiliúnach [[Ruairí Óg Ó Mórdha]], a raibh a chuid fórsaí ag bagairt ar an gcaisleán.{{sfn|Lee|1887}} ==Ardú Céime== Sa bhliain 1578, ceapadh Carew ina chaptaen ar an gcabhlach ríoga agus chuaigh sé ar thuras le Sir Humphrey Gilbert. Sna blianta 1579 -1580, bhí sé i gceannas ar reisimint coisithe Éireannach, agus ansin ar reisimint marcraí, le linn an [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain]]. Ar an 25 Lúnasa, bhí sé i láthair ag [[Cath Ghleann Molúra, 1580|cath Ghleann Molúra]], Co Chill Mhantáin, áit a raibh a dheartháir Peter i measc na marbh, tar éis d'fhórsaí na reibiliúnach an t-arm ríoga a ruaigeadh. Is cinnte go mbeadh George tar éis bás a fháil freisin, mura gcuirfeadh a uncail Jacques Wingfield cosc air dul isteach sa ghluaiseacht chun tosaigh i nGleann Molúra. Ar bhás a dhearthár i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]], ceapadh é ina chonstábla ar chaisleán [[Leithghlinn an Droichid|Leithghlinn]]. Is cinnte gur chuidigh an caillteanas trámach seo leis an ghráin dhearg a bhí aige roimh mhuintir na hÉireann i gcoitinne agus leis an abhcóideacht a rinne sé ar bhearta crua chun Éire a chur faoi smacht. Go gairid ina dhiaidh sin, mharaigh sé lena lámha féin roinnt Éireannach a raibh amhras orthu faoi mharú a dhearthár agus rinne an rialtas cáineadh air.{{sfn | Lee|1887}} Go suntasach, ba ghnách leis iarracht a dhéanamh na reibiliúnaigh i réigiún Cheatharlach a laghdú an oiread céanna trí scéiméireachta agus a dhéanfaí trí ghníomh míleata. Mhúin eispéiris luatha Carew in Éirinn dó nár chóir é a bheith ag troid le fórsaí Éireannacha ar thír-raon deacair a d'oirfeadh dá modh cogaíochta neamhfhoirmiúil, coisithe den chuid is mó. Ba é an freagra a thug sé ar bheartaíocht na dtreallchogaithe ná a chuid naimhde a bheith ag brath ar bhreabaireacht, ar fheallmharfóirí, agus ar bhrathadóirí. Thaitin Carew go mór leis an bhanríon, agus lena príomh-rúnaí, Sir William Cecil, agus ag a mhac, an rúnaí a bheadh ann amach anseo, Robert Cecil. Sa bhliain 1582, ceapadh é ina gharda cosanta ag an mbanríon,{{sfn|Chisholm|1911}} agus sa bhliain 1583 ina Ard-Sirriam ar Cheatharlach. Bronnadh a chuid ridireachta air in [[Ardeaglais Theampall Chríost]], Baile Átha Cliath, ar 24 Feabhra 1586, ó láimh a chara, [[John Perrot|Sir John Perrot]], an Fear Ionaid a ceapadh le déanaí.<ref name=Alumni/> An bhliain chéanna, bhí sé ag an gcúirt, ag stocaireacht ar chúrsaí rialtais in Éirinn. Dhiúltaigh sé don ambasadóireacht chun na Fraince agus d'fhill sé ar Éirinn i 1588 le bheith ina mháistir ar an airtléire (post ar éirigh sé as nuair a ceapadh é ina leas-ghinearál ar an airtléire i Sasana i 1592).<ref name=Alumni/> Bhí sé i láthair nuair a dhéileáil an Fear Ionaid nua, Sir William Fitzwilliam, le ceannaircigh ó reisimintí Sir John Norris i mBaile Átha Cliath agus ceapadh é ar an gcomhairle an 25 Lúnasa 1590.{{sfn|Lee|1887}} I mBealtaine 1596, ghlac Carew páirt in ionradh ar [[Cádiz|Chádiz]] le h[[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Iarla Essex]], i 1597 in ionradh ar na nAsór agus an bhliain chéanna le linn iarracht ionradh an 3ú hArmáid Spáinneach.<ref>{{cite web|last=Roberts|first=R. A.|title=Sir George Carew to Robert Cecil.|url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=111701|work=Calendar of the Cecil Papers in Hatfield House, Volume 7: 1597|publisher=University of London & History of Parliament Trust}}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do [[Queenborough]].<ref name=Alumni/> I 1598, chuaigh sé chun na Fraince ar feadh tamaill ghairid mar ambasadóir go cúirt an [[Anraí IV na Fraince|Rí Anraí IV]] i gcuideachta an rúnaí Robert Cecil. Ceapadh é ina airm-theascthaí cogaidh ag [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Essex]] in Éirinn i mí an Mhárta 1599, agus nuair a d'imigh Essex go tobann i mí Mheán Fómhair na bliana céanna, ag fágáil na tíre i míriar, ceapadh Carew ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh.<ref name=Alumni/> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.dib.ie/biography/carew-sir-george-a1464 Carew, Sir George] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 36l02mhsdj5k1y1tjntoohfuhhaba7j 1307795 1307794 2026-04-14T16:05:00Z Ériugena 188 /* Luathshaol */ 1307795 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sheirbheáil '''George Carew, 1ú hIarla Totnes''' ([[29 Bealtaine]] [[1555]] - [[27 Márta]] [[1629]]), ar a dtugtar '''Sir George Carew''' idir 1586 agus 1605 agus mar '''The Lord Carew''' idir 1605 agus 1626 faoin [[Eilís I Shasana|mBanríon Eilís I]] le linn Choncas Túdarach na hÉireann, agus ceapadh é leis an teideal ''President of Munster''. Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar ''Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579''.<ref>[http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 Published Exeter, 1901- see transcribed on-line edition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095925/http://www.forgottenbooks.com/readbook_text/Devon_and_Cornwall_Notes_Queries_v1_1000740489/105 |date=8 April 2016 }}</ref><ref>[https://archive.org/details/sirgeorgecarews00hollgoog archive.org text]</ref> ==Dúchas == Ar thaobh an athar, bhí aithne mhaith ar theaghlach George Carew i Devonshire. Ba é an [[Dr. George Carew]], Déan Windsor a athair. Ba é an déan an tríú mac ag Sir Edmund Carew, Barún Carew, as [[Mohuns Ottery]] i bparóiste [[Luppitt]], Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comhoidhre [[Sir William Huddesfield]] (d'éag 1499) de [[Shillingford St George]] i nDevon, a bhí ina [[Ard-Aighne|hArd-Aighne]] do Shasana agus don Bhreatain Bheag do na [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461 -1483 )[ 5] agus Anraí VII (1485 -1509)don rí [[Éadbhard IV Shasana|Éadbhard IV]] (1461-1483) <ref>[[John Lambrick Vivian|Vivian, Lt.Col. J.L.]], (Ed.) The Visitations of the County of Devon: Comprising the [[Heraldic visitation|Heralds' Visitations]] of 1531, 1564 & 1620, Exeter, 1895, p.246</ref> agus [[Anraí VII Shasana|Anraí VII]] (1485-1509).<ref name="Vivian, p.135">Vivian, p.135</ref> Ba í Anne Harvey (d. 1605),<ref name="Vivian, p.135" /> iníon Sir Nicholas Harvey, máthair George Carew. Tháinig Carew i gcomharbacht ar a dheartháir ba shine [[Sir Peter Carew]] (d. 1580), a maraíodh in Éirinn sa bhliain 1580, agus fuair sé seilbh ar shuíochán an teaghlaigh ag [[Upton Hellions]], gar do Chrediton, Devon, a dhíol sé níos déanaí le ball den teaghlach Young. ==Luathshaol== D'fhreastail sé ar Broadgates Hall, [[Oxford]], sna blianta 1564–1573 agus bronnadh Máistir Ealaíon air sa bhliain 1589.<ref name=Alumni>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=117050 'Alumni Oxonienses, 1500–1714: Cabell-Chafe'], Alumni Oxonienses 1500–1714: Abannan-Kyte (1891), pp. 228–254. Date accessed: 25 November 2011.</ref> Sa bhliain 1574, chuaigh Carew i mbun seirbhíse na Corónach in Éirinn, faoina chol ceathrar, Sir Peter Carew, a raibh conspóid ag baint leis, agus an bhliain dár gcionn, thairg sé bheith ina óglach in arm an fhir ionaid, Sir Henry Sidney. Sa bhliain 1576, d'fhill sé ar phost chaptaen ar gharastún Leithghlinne ar feadh cúpla mí, nuair a bhí a dheartháir, Peter, as láthair, agus ceapadh é mar leas-ghobharnóir ar [[Contae Cheatharlach|chontae Cheatharlach]] agus mar leas-chonstábla ar [[Caisleán Leithghlinn an Droichid|Chaisleán Leithghlinn an Droichid]]. Sa bhliain 1577, bronnadh pinsin beag air mar gheall ar a ionsaí cróga rathúil ar an reibiliúnach [[Ruairí Óg Ó Mórdha]], a raibh a chuid fórsaí ag bagairt ar an gcaisleán.{{sfn|Lee|1887}} ==Ardú Céime== Sa bhliain 1578, ceapadh Carew ina chaptaen ar an gcabhlach ríoga agus chuaigh sé ar thuras le Sir Humphrey Gilbert. Sna blianta 1579 -1580, bhí sé i gceannas ar reisimint coisithe Éireannach, agus ansin ar reisimint marcraí, le linn an [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain]]. Ar an 25 Lúnasa, bhí sé i láthair ag [[Cath Ghleann Molúra, 1580|cath Ghleann Molúra]], Co Chill Mhantáin, áit a raibh a dheartháir Peter i measc na marbh, tar éis d'fhórsaí na reibiliúnach an t-arm ríoga a ruaigeadh. Is cinnte go mbeadh George tar éis bás a fháil freisin, mura gcuirfeadh a uncail Jacques Wingfield cosc air dul isteach sa ghluaiseacht chun tosaigh i nGleann Molúra. Ar bhás a dhearthár i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]], ceapadh é ina chonstábla ar chaisleán [[Leithghlinn an Droichid|Leithghlinn]]. Is cinnte gur chuidigh an caillteanas trámach seo leis an ghráin dhearg a bhí aige roimh mhuintir na hÉireann i gcoitinne agus leis an abhcóideacht a rinne sé ar bhearta crua chun Éire a chur faoi smacht. Go gairid ina dhiaidh sin, mharaigh sé lena lámha féin roinnt Éireannach a raibh amhras orthu faoi mharú a dhearthár agus rinne an rialtas cáineadh air.{{sfn | Lee|1887}} Go suntasach, ba ghnách leis iarracht a dhéanamh na reibiliúnaigh i réigiún Cheatharlach a laghdú an oiread céanna trí scéiméireachta agus a dhéanfaí trí ghníomh míleata. Mhúin eispéiris luatha Carew in Éirinn dó nár chóir é a bheith ag troid le fórsaí Éireannacha ar thír-raon deacair a d'oirfeadh dá modh cogaíochta neamhfhoirmiúil, coisithe den chuid is mó. Ba é an freagra a thug sé ar bheartaíocht na dtreallchogaithe ná a chuid naimhde a bheith ag brath ar bhreabaireacht, ar fheallmharfóirí, agus ar bhrathadóirí. Thaitin Carew go mór leis an bhanríon, agus lena príomh-rúnaí, Sir William Cecil, agus ag a mhac, an rúnaí a bheadh ann amach anseo, Robert Cecil. Sa bhliain 1582, ceapadh é ina gharda cosanta ag an mbanríon,{{sfn|Chisholm|1911}} agus sa bhliain 1583 ina Ard-Sirriam ar Cheatharlach. Bronnadh a chuid ridireachta air in [[Ardeaglais Theampall Chríost]], Baile Átha Cliath, ar 24 Feabhra 1586, ó láimh a chara, [[John Perrot|Sir John Perrot]], an Fear Ionaid a ceapadh le déanaí.<ref name=Alumni/> An bhliain chéanna, bhí sé ag an gcúirt, ag stocaireacht ar chúrsaí rialtais in Éirinn. Dhiúltaigh sé don ambasadóireacht chun na Fraince agus d'fhill sé ar Éirinn i 1588 le bheith ina mháistir ar an airtléire (post ar éirigh sé as nuair a ceapadh é ina leas-ghinearál ar an airtléire i Sasana i 1592).<ref name=Alumni/> Bhí sé i láthair nuair a dhéileáil an Fear Ionaid nua, Sir William Fitzwilliam, le ceannaircigh ó reisimintí Sir John Norris i mBaile Átha Cliath agus ceapadh é ar an gcomhairle an 25 Lúnasa 1590.{{sfn|Lee|1887}} I mBealtaine 1596, ghlac Carew páirt in ionradh ar [[Cádiz|Chádiz]] le h[[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Iarla Essex]], i 1597 in ionradh ar na nAsór agus an bhliain chéanna le linn iarracht ionradh an 3ú hArmáid Spáinneach.<ref>{{cite web|last=Roberts|first=R. A.|title=Sir George Carew to Robert Cecil.|url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=111701|work=Calendar of the Cecil Papers in Hatfield House, Volume 7: 1597|publisher=University of London & History of Parliament Trust}}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do [[Queenborough]].<ref name=Alumni/> I 1598, chuaigh sé chun na Fraince ar feadh tamaill ghairid mar ambasadóir go cúirt an [[Anraí IV na Fraince|Rí Anraí IV]] i gcuideachta an rúnaí Robert Cecil. Ceapadh é ina airm-theascthaí cogaidh ag [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex|Essex]] in Éirinn i mí an Mhárta 1599, agus nuair a d'imigh Essex go tobann i mí Mheán Fómhair na bliana céanna, ag fágáil na tíre i míriar, ceapadh Carew ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh.<ref name=Alumni/> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.dib.ie/biography/carew-sir-george-a1464 Carew, Sir George] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Carew, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1555]] [[Catagóir:Básanna i 1629]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Devon]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 73fwt22wq6nkgw6ziudgnr1chybsy20 0 24774 1307785 1295418 2026-04-14T15:43:08Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Robert Devereux, 2ú Iarla Essex]] go [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex]] 1295418 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba laoch míleata agus ceanán na banríona [[Eilís I]] é '''Robert Devereux''', 2ú Iarla Essex ([[10 Samhain]], [[1565]] - [[25 Feabhra]], [[1601]]), ach tar éis feachtais neamhbhuach in aghaidh na reibiliúnaithe [[Éire]]annacha, le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]] sa bhliain 1599, theip ''coup d'état'' aige i gcoinne na banríona agus cuireadh chun báis é de thoradh ar a thréasa. {{DEFAULTSORT:Devereux, Robert 2ú Iarla Essex}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1565]] [[Catagóir:Básanna i 1601]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Coirpigh]] [[Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] [[Catagóir:Tréas]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 313tnialjsgor0shfb0gy7rjma7rb7i 1307787 1307785 2026-04-14T15:44:45Z Ériugena 188 1307787 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba laoch míleata agus ceanán na banríona [[Eilís I]] é '''Robert Devereux''', 2ú hIarla Essex ([[10 Samhain]], [[1565]] - [[25 Feabhra]], [[1601]]), ach tar éis feachtais neamhbhuach in aghaidh na reibiliúnaithe [[Éire]]annacha, le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]] sa bhliain 1599, theip ''coup d'état'' aige i gcoinne na banríona agus cuireadh chun báis é de thoradh ar a thréasa. {{DEFAULTSORT:Devereux, Robert 2ú Iarla Essex}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1565]] [[Catagóir:Básanna i 1601]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Coirpigh]] [[Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] [[Catagóir:Tréas]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] i0skioz91lyz4zmcsdz3bqg4x2fcmlk 0 29986 1307809 1305865 2026-04-14T17:43:31Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1307809 wikitext text/x-wiki Tá [[an Fhrainc]] roinnte ina 18 ''' réigiún''' riarachán (Fraincis: '' régions''), 13 dóibh sa Fhrainc mhetrapolaiteach, agus cúig cinn thar lear.<ref name=INSEE /><!--Is 'comhchríoch' í [[an Chorsaic]] (Fraincis:''collectivité territoriale'') ach meastar í mar réigiún in úsáid phríomhshrutha, agus is mar sin a bhíonn sí léirithe ar an suíomh gréasáin [[INSEE]].--> Foroinntear gach réigiún mórthíre <!--agus [[an Chorsaic]] -->i rannóga (Fraincis: ''départements'') eile.<!---, agus a líon idir 2-8 in aghaidh na réigiún sa mhórthír, ach thar lear ní bhíonn ach ''département'' amháin i gceist.--> == Stair == Cruthaíodh an téarma "réigiún" go hoifigiúil sa Dlí Díláraithe ([[2 Márta]], [[1982]]), a thug stádas dlíthiúil chomh maith ar na réigiúin Cuireadh an chéad toghcháin díreach d'ionadaithe réigiúnacha ar siúl ar an 16 Márta 1986. [[Íomhá:Regions de França abans del 2016.svg|thumb|280px|''Carte des régions de France métropolitaine'']] == Liostaí == === Réigiúin reatha === {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel ?armas ?príomhchathairLabel ?daonra ?achar ?bunaíodh ?díscaoilte ?léarscáil WHERE { # VALUES ?regionType { wd:Q36784 } # region, overseas ?item wdt:P31 wd:Q36784; wdt:P36 ?príomhchathair; wdt:P1082 ?daonra; wdt:P2046 ?achar; wdt:P242 ?léarscáil. FILTER(NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. }) # exclude if there is an end date OPTIONAL { ?item wdt:P94 ?armas. } OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunaíodh. } OPTIONAL { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Réigiún, P36:Príomhchathair, P1082:Daonra, P2046:Achar, P571:Bunaíodh, P242:Léarscáil }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Réigiún ! Príomhchathair ! Daonra ! Achar ! Bunaíodh ! Léarscáil |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q18677875|An Normainn]]'' | [[Rouen]]<br/>''[[:d:Q41185|Caen]]'' | 3345842 | 29906 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Normandie2014 region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Blason région fr Occitanie.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q18678265|An Ocsatáin]]'' | [[Toulouse]] | 6124653 | 72724 | | [[Íomhá:Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q18338206|Auvergne-Rhône-Alpes]]'' | [[Lyon]] | 8205557 | 69711 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Auvergne-Rhône-Alpes region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q18578267|Bourgogne-Franche-Comté]]'' | ''[[:d:Q37776|Besançon]]''<br/>[[Dijon]] | 2802670 | 47784 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Bourgogne-Franche-Comté region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Blason fr Centre-Val de Loire.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q13947|Centre-Val de Loire]]'' | [[Orléans]] | 2587031 | 39151 | 1960-06-04 | [[Íomhá:Centre-Val de Loire region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | | [[Grand Est]] | [[Strasbourg]] | 5563378 | 57433 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Coat of arms of Guadeloupe.svg|center|128px]] | [[Guadalúip]] | ''[[:d:Q167024|Basse-Terre]]'' | 384160 | 1628 | 1946-03-21 | [[Íomhá:Guadeloupe in France 2016.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Coat of arms of French Guiana, according to the original displayed at the Museum Franconie, at Cayenne.svg|center|128px]] | [[Guáin na Fraince]] | [[Cayenne]] | 293996 | 83534 | 1946-03-21 | [[Íomhá:French Guiana (orthographic projection).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:Escutcheon fr region Hauts-de-France.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q18677767|Hauts-de-France]]'' | [[Lille]] | 5992194 | 31813 | | [[Íomhá:Hauts-de-France region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Armoiries Réunion.svg|center|128px]] | [[La Réunion]] | ''[[:d:Q47045|Saint-Denis]]'' | 889679 | 2512 | 1946-03-21 | [[Íomhá:Département 974 in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | | [[Martinique]] | ''[[:d:Q81621|Fort-de-France]]'' | 360630 | 1128 | 1946-03-21 | [[Íomhá:Martinique-CIA WFB Map.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Coat of Arms of Mayotte.svg|center|128px]] | [[Mayotte]] | ''[[:d:Q132676|Mamoudzou]]''<br/>''[[:d:Q846048|Dzaoudzi]]'' | 320901 | 374 | 1974 | [[Íomhá:Mayotte (orthographic projection).svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:BlasonNouvelleAquitaine.svg|center|128px]] | [[Nouvelle-Aquitaine]] | [[Bordeaux]] | 6150451 | 84061 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Nouvelle-Aquitaine region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg|center|128px]] | [[Pays de la Loire]] | [[Naoned]] | 3907156 | 32082 | 1960-06-04 | [[Íomhá:Pays de la Loire region locator map2.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg|center|128px]] | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | [[Marseille]] | 5218960 | 31400 | 1970-01-11 | [[Íomhá:Provence-Alpes-Côte d'Azur region locator map2.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12130|an Bhriotáin]]'' | [[Rennes|Roazhon]] | 3449370 | 27208 | 1960-06-04 | [[Íomhá:Bretagne in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Coat of Arms of Corsica.svg|center|128px]] | [[an Chorsaic]] | [[Ajaccio]] | 355486 | 8680 | 1970-01-11 | [[Íomhá:Corsica in France 2016.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 18 | | [[Île-de-France]] | [[Páras]] | 12463067 | 12012 | 1960-06-04 | [[Íomhá:Île-de-France in France 2016.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} === Réigiúin stairiúil === {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel ?armas ?príomhchathairLabel ?daonra ?achar ?bunaíodh ?díscaoilte ?léarscáil WHERE { # VALUES ?regionType { wd:Q36784 } # region, overseas ?item wdt:P31 wd:Q36784; wdt:P36 ?príomhchathair; wdt:P1082 ?daonra; wdt:P2046 ?achar; wdt:P242 ?léarscáil. FILTER(EXISTS { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. }) # exclude if there is an end date OPTIONAL { ?item wdt:P94 ?armas. } OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunaíodh. } OPTIONAL { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Réigiún, P571:Bunaíodh, P576:Díscaoilte, P242:Léarscáil }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Réigiún ! Bunaíodh ! Díscaoilte ! Léarscáil |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Blason région fr Alsace.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q22010895|Alsace]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Alsace region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Arms of Aquitaine and Guyenne.svg|center|128px]] | [[An Acatáin]] | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Aquitaine in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Blason fr Bourgogne.svg|center|128px]] | [[An Bhurgúin]] | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Bourgogne in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Blason de l'Auvergne.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q24082791|Auvergne]]'' | 1960-06-04 | 2016-01-01 | [[Íomhá:Auvergne region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Blason région fr Champagne-Ardenne.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q14103|Champagne-Ardenne]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Champagne-Ardenne in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | | ''[[:d:Q17005|Languedoc-Roussillon]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Languedoc-Roussillon in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 7 | | [[Midi-Pyrénées]] | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Midi-Pyrénées in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|center|128px]] | [[Nord-Pas-de-Calais]] | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Nord-Pas-de-Calais in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:BlasonPicardie.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q13950|Piocardaigh]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Picardie in France.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Poitou-Charentes blason.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q17009|Poitou-Charentes]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Poitou-Charentes region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg|center|128px]] | [[Rhône-Alpes]] | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Rhône-Alpes region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q16961|an Normainn Uachtarach]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Haute-Normandie region locator map.svg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q16954|an Normainn Íochtarach]]'' | 1960-06-04 | 2015-12-31 | [[Íomhá:Basse-Normandie region locator map.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name="INSEE">{{lua idirlín | url = https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 | teideal = Statistiques locales: France par région | foilsitheoir = [[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] | teanga = fr | dátarochtana = 4ú Iúil 2022}}</ref> }} {{síol-tír-fr}} [[Catagóir:Réigiúin na Fraince| ]] akk0ew8cfltzub6qsk985llmge0qqiu 0 34645 1307750 1284169 2026-04-14T13:34:18Z Peadar Flanagan 69459 1307750 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Michael Gernhardt in space during STS-69 in 1995.jpg|clé|250px|thumb|Spásaire]]S'''pásaire''' a thugtar ar [[duine|dhuine]] atá oilte ar spástaisteal. Faoi theacht [[Aois an Spáis]], bhí na Meiriceánaigh in iomaíocht leis na Soivéadaigh chun an spás a thaiscéaladh agus an lámh in uachtar ar an teorainn úr-nua sin a chinntiú. Ba é [[Yuri Gagarin]], píolóta míleata de chuid aerfhórsa an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shoivéadaigh]], an chéad duine a shroich an spás, ar an 12 Aibreán den bhliain 1961. Ar an 25 Iúil, 1969, buineadh amach buaicphoinnte thaiscéalaíocht an spáis ní ba shunntasaí fiú, nuair a thuirling na spásairí Meiriceánacha [[Neil Armstrong]] agus [[Buzz Aldrin]] ar [[an Ghealach]]. {{síol}} [[Catagóir:Spáseitilt]] [[Catagóir:Spásairí| ]] p2ye6f4tzie7cck23wajfitb35ijbda 0 35222 1307838 1294256 2026-04-14T22:56:35Z TGcoa 21229 1307838 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] do [[Dheisceart Chiarraí]] é '''Michael Healy-Rae'''. Tá sé ina pholaiteoir neamhspleách. Is é an mac is óige atá ag an bpolaiteoir [[Jackie Healy-Rae]]. Bhí ríshliocht polaitiúil fágtha ina dhiaidh ag Jackie Healy-Rae le beirt dá chlann mhac, [[Michael Healy-Rae]] agus [[Danny Healy-Rae]] Sheas Michael Healy-Rae in Olltoghchán 2011 don chéad uair agus atoghadh é in 2016, 2020 agus 2024. Bhain a dheartháir [[Danny Healy-Rae]] suíochán chomh maith in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] don chéad uair. [[Íomhá:Michael Healy Rae smiles for a Constituent.JPG|clé|mion|220x220px|2012]] [[Íomhá:Michael Healy-Rae, April 2022 (cropped).jpg|clé|mion|330x330px|2022]] === Aire === Ar an 29 Eanáir 2025, ceapadh Healy-Rae ina aire stáit sa Roinn Talmhaíochta i [[Rialtas an 34ú Dáil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-lion-is-mo-airi-stait-riamh-ceaptha-aireacht-na-gaeltachta-a-coimead-ag-calleary/|teideal=An líon is mó airí stáit riamh ceaptha – aireacht na Gaeltachta á coimeád ag Calleary|dáta=2025-01-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-29}}</ref> Ar an 14 Aibreán 2026 d'fhógair Healy-Rae go raibh sé chun éirí as an Rialtas mar gheall, a dúirt sé, nach raibh dáimh ag an gComhaireacht leis an bpobal níos mó. Dhearbhaigh sé gurbh iad [[Aighneas an bhreosla 2026|na hagóidí faoi chostas breosla]] agus an chaoi ar láimhseáil an Rialtas iad, gurb iad ba shiocair lena chinneadh éirí as oifig. Fir fhásta ag caoineadh os comhair an tsaoil faoina gcruachás, ba é sin buille na tubaiste chomh fada agus a bhain sé lena ról féin sa Rialtas, arsa sé. Cháin sé an Taoiseach faoi uasal le híseal a dhéanamh ar dhaoine sa chaint a rinne Micheál Martin sa Dáil níos luaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dáil Éireann: vóta muiníne buaite ag an Rialtas|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0414/1568160-michael-healy-rae-chun-eiri-as-an-rialtas/|date=2026-04-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Aighneas an bhreosla 2026}}[[Íomhá:Michael Healy-Rae, June 2023 02.jpg|clé|mion|2023|330x330px]] === Pearsanta === Tháinig an dara cuid dá [[Sloinne|shloinne]] ón mbaile fearainn – Ré Chaisleach (Reacashlagh) i bparóiste [[Cill Gharbháin, Contae Chiarraí|Chill Garbháin]] – inar saolaíodh é. Bhíodh nós ann teaghlaigh áirithe a lua go sonrach lena n-áit dhúchais le hiad a aithint ó theaghlaigh den sloinne céanna a bhí coitianta sa chomharsanacht agus is as sin a tháinig an sloinne dúbailte Healy-Rae.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sochraide-jackie-healy-rae-ar-an-luan/|teideal=Sochraide Jackie Healy-Rae ar an Luan|dáta=2014-12-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Ciarraí (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCiarraí]] * [[Jackie Healy-Rae]] agus [[Danny Healy-Rae]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}}{{DEFAULTSORT:Healy-Rae, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] nfzln0tv0yitf13h6baj9o0b8lon8lr 14 36621 1307765 669523 2026-04-14T14:32:52Z Alison 570 ++ 1307765 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Guitarists from England|Giotáraithe Sasanacha}} [[Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha de réir uirlise|Giotár]] [[Catagóir:Giotáraithe de réir náisiúntachta|Sasana]] [[Catagóir:Cultúr na Sasana]] 2npwibdt8w29u3lia9anirx0rdbnc2w 14 37119 1307761 668414 2026-04-14T14:28:38Z Alison 570 ++ 1307761 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Guitarists from Ireland|Giotáraithe Éireannacha}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha de réir uirlise|Giotár]] [[Catagóir:Giotáraithe de réir náisiúntachta|Éire]] jwvmzou3vixyv8ggiz2067fupfn0qxb 0 45072 1307859 1200194 2026-04-15T09:37:12Z Alison 570 Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair) 1307859 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimic|Ceimicí]] is taighdeoir [[míochaine]] a rugadh i [[Corcaigh|gCorcaigh]] ab ea '''Vincent Christopher Barry''' ([[1908]]-[[1975]]).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1821|title=BARRY, Vincent (1908–1975) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> Rinne sé [[taighde]] forleathan ar [[Drugaí|dhrugaí]] a d'fhéadfadh a bheith éifeachtach mar chóireálacha i gcoinne na [[Eitinn|heitinne]], a bhí ina sciúirse ar phobal na tíre seo i lár an [[20ú haois|20ú céad]]. An [[baictéar]] ''Mycobacterium tuberculosis'' is cúis leis an n[[galar]] seo. D'aimsigh sé dhá [[Comhdhúil|chomhdhúil]] a bhí éifeachtach i gcoinne na heitinne, agus ar an dea-uair, ceann eile a fuarthas a bheith éifeachtach i gcoinne baictéir ghaolmhair, ''Mycobacterium leprae'', cúis an lobhra. Is cóireáil thábhachtach í seo anois ar an ngalar uafásach sin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Vincent Christopher Barry|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=64}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Barry, Vincent C}} [[Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna i 1975]] juf1rujdcg4hdiva6ya842aapgdy9ob 0 49281 1307842 1264549 2026-04-14T23:28:53Z TGcoa 21229 1307842 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}}Is éard is '''intleacht shaorga''' ('''IS''')<ref>i mBéarla, ''artificial intelligence'' nó ''AI''</ref> ann ná córais ríomhaireachta ar féidir fadhbanna casta a réiteach, patrúin a aithint, agus comhairlí a chinneadh leo nach féidir a dhéanamh de ghnáth ach le [[Intleacht|hintleacht]] dhaonna, le hairíonna cosúil le foghlaim, [[asbheirt]], imfhios is féincheartú. Is é a bhíonn i gceist ná aithris a dhéanamh le ríomhairí, an oiread agus is féidir, ar na próisis dhaonna intinne seo. Cuimsíonn an t-ábhar brainsí éagsúla den [[ríomheolaíocht]]: [[cibirnitic]], córais bunaithe ar eolas, [[próiseáil teanga nádúrtha]], aithint ghutha, aithint phatrún, is [[róbaitic]], agus go dtí seo tá an-dul chun cinn déanta i gcórais shaineolacha. [[Íomhá:Artificial intelligence (33661764490).jpg|mion|clé]] [[Íomhá:Artificial intelligence explained in 2 minutes - What exactly is AI?.webm|clé|mion|Céard í IS ? (i mBéarla)]] [[Íomhá:Generative AI explained in 2 minutes.webm|clé|mion|Céard í [[IS ghiniúnach]]? (i mBéarla)]] == Úsáid == Is féidir tairbhe mhór a bhaint as IS i réimsí éagsúla, leithéidí galair a dhiagnóisiú gan mhoill agus go fíorchruinn. Is féidir comparáid a dhéanamh idir IS na ré seo agus theacht an [[Clóphreas|chlóphreasa]] agus an [[An Réabhlóid Thionsclaíoch|Réabhlóid Thionsclaíoch]] san am a caitheadh.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Intleacht shaorga: 'ní mór nuálaíocht agus rialáil a chomhordú'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0211/1495989-intleacht-shaorga-ni-mor-nualaiocht-agus-rialail-a-chomhordu/|date=2025-02-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach tá imní ann go rachaidh IS i gcion ar dhaoine óga, go mbainfidh sé an bonn den daonlathas agus go gcothóidh sé naimhdeas i measc daoine dá chéile.<ref name=":1" /> == Meascán mearaí == Cuirtear gach blúire den bhuneolas ar ábhar áirithe — airgeadas, [[míochaine]], dlí nó eile — i gclár [[ríomhaire]], agus cuirtear cláir leis sin chun socruithe áirithe a dhéanamh i gcásanna éagsúla.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Intleacht shaorga|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=373}}</ref> Bhain lucht bunaithe ChatGPT úsáid as 183,000 leabhar, na billiúin leathanach idirlín agus go leor foinsí eile sula raibh an áis intleachta saorga sin ábalta abairtí a chur le chéile a raibh ciall leo. Bíonn sé an-deacair teanga a mhúineadh do IS, na mionteangacha go háirithe, mar gheall go mbíonn a cuid nósanna aisteacha agus a bealaí beaga féin ag gach teanga,<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-baol-ann-go-bhfagfaidh-forbairt-an-ai-scoileanna-lan-ghaeilge-ar-an-tra-fholamh-saineolaithe/|teideal=An baol ann go bhfágfaidh forbairt an AI scoileanna lán-Ghaeilge ar an trá fholamh – saineolaithe|dáta=2024-09-04|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-25}}</ref> agus níl na foinsí ró-mhaith uaireanta. == Rioscaí == '''Príobháideachas agus slándáil sonraí''' Bailíonn agus déanann córais IS anailís ar líon suntasach sonraí pearsanta. Is ceist mhór é príobháideachas agus slándáil na sonraí seo a chinntiú, chomh maith le cosaint ar sháruithe féideartha.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.webwise.ie/ga/mol-is/is-san-oideachas/|teideal=IS san Oideachas -|údar=Webwise|language=ga-IE|work=Webwise.ie|dátarochtana=2025-04-27}}</ref> '''Úsáid eiticiúil''' Ní mór d’oideoirí agus d’fhorbróirí impleachtaí eiticiúla IS a chur san áireamh, amhail claontacht na n-algartam, mífhaisnéis, ceisteanna cóipchirt, agus bradaíl. Ní mór cothromaíocht a aimsiú idir an nuálaíocht faoi threoir IS agus úsáid fhreagrach a bhaint aisti. Agus toisc go mbaineann IS ghiniúnach úsáid as algartaim a chruthaigh dearthóirí daonna, tá an-bhaol ann go dtabharfar claontacht isteach sa chóras.<ref name=":2" /> '''Rialú''' Tá imní ar pholaiteoirí faoin gcontúirt a bhaineann le hIS mura rialáiltear é mar is ceart. Tá ballstáit an Aontais Eorpaigh ag iarraidh a bheith chomh nuálaíoch leis na Stáit Aontaithe agus tíortha eile. Agus cinnte ní mór a bheith nuálaíoch chun brabús a dhéanamh. Dúirt an Taoiseach [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] in 2025 nár mhór nuálaíocht agus rialáil a chomhordú agus thug le fios go raibh imní air faoi rialáil ródhocht go háirithe.<ref name=":1" /> '''Na meáin''' Tá béim curtha ag roinnt aisteoirí agus scríbhneoirí scáileáin ar an mbaol go gcaillfí saothar le IS agus go n-úsáidfí é chun mí-úsáid a bhaint as a n-íomhá féin. Sa bhliain 2025, tháinig fadhb chun cinn maidir le roghnú na mbuaiteoirí Oscar; baineadh úsáid as an IS chun an scannán ''The Brutalist'' a fhorbairt, go háirithe chun blas an phríomh-aisteora - [[Adrien Brody]] - a "fheabhsú" nuair a labhair sé san Ungáiris.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/26-aibre%C3%A1n-2025-luimneach/id1525428808?i=1000705017877|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=26 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-04-27}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx4y1lrz2vo|teideal=Films made with AI can win Oscars, Academy says|dáta=2025-04-22|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2025-04-27}}</ref> '''Cóipcheart/ Ceisteanna Anaithnide Ceadúnaithe''' Toisc gur teicneolaíocht nua í IS, níl teorainneacha soiléire ann maidir le cé leis an t-ábhar a ghineann IS. De réir mar a leanann comhlachtaí ar aghaidh ag forbairt ceadúnas dá gcuid táirgí, ní mór d’oideoirí machnamh a dhéanamh ar impleachtaí an chóipchirt/cheisteanna anaithnide ceadúnaithe.<ref name=":2" /> '''Oideachas''' Ní mór d’oideoirí agus do scoláirí tuiscint a chothú ar conas dul i ngleic leis an IS go heiticiúil, go criticiúil agus go dearfach, ar mhaithe leis an leas is fearr a bhaint aisti. Ní mór a lua gur féidir leis an IS cur le saineolas an mhúinteora, ach nach féidir léi teacht in áit shaineolas an mhúinteora. Tá baol ann don mhúinteoir agus don scoláire go dtosóidh siad ag brath an iomarca ar IS don teagasc agus don fhoghlaim. Ábhar imní coitianta i measc oideoirí is ea go n-úsáidfidh an scoláire IS ghiniúnach agus teicneolaíochtaí IS eile chun aistí a scríobh agus tascanna a chur i gcrích ([[Bradaíl (scríbhneoireacht)|bradaíl]]).<ref name=":2" /> == An Ghaeilge == Mar gheall ar a laghad cainteoirí agus scríbhneoirí maithe Gaeilge atá ann, bíonn teacht ag lucht forbartha uirlisí IS i nGaeilge ar i bhfad Éireann níos lú foinsí ná mar a bhíonn ar fáil i mBéarla. Fadhb í seo mar dá mhéid sonraí atá ann is ea is sofaisticiúla na huirlisí. Bheadh IS as Gaeilge ag brath ar pé ábhar atá ann cheana féin a léireodh an caighdeán ceart agus an méid a mbeifeá ag súil leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/ireland/education/2024/09/02/ai-tools-could-revolutionise-education-but-leave-gaelscoileanna-behind/|teideal=AI tools could revolutionise education but leave Gaelscoileanna behind|údar=Michał Wieczorek, Eamon Costello|dáta=M.F. 2024|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2024-09-25|archivedate=2024-09-02|archiveurl=https://archive.today/20240902190855/https://www.irishtimes.com/ireland/education/2024/09/02/ai-tools-could-revolutionise-education-but-leave-gaelscoileanna-behind/}}</ref><ref name=":0" /> '''Scoileanna''' Is féidir cás a dhéanamh srian a chur leis an intleacht shaorga i scoileanna, mar atá déanta sa tSualainn. Ach má ghlactar leis gur mó na buntáistí ná na míbhuntáistí a bhaineann leis an IS san oideachas, tá dúshláin ar leith ag baint le córas oideachais dátheangach na hÉireann. '''"Ard-Intleacht na Gaeilge"''' Fógraíodh próiseas tairisceana ag [[Údarás na Gaeltachta]] in 2024 chun forbairt a dhéanamh ar uirlis don Ghaeilge a bheidh bunaithe ar an intleacht shaorga. Tá sé i gceist ag an tionscadal ‘Ard-Intleacht na Gaeilge’ uirlis a fhorbairt faoi dheireadh 2026 a chuirfidh seirbhísí cainte AI Gaeilge go Gaeilge ar fáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-plean-naisiunta-um-sheirbhisi-poibli-gaeilge-foilsithe-ag-an-rialtas/|teideal=An Plean Náisiúnta um Sheirbhísí Poiblí Gaeilge foilsithe ag an Rialtas|dáta=2024-10-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-10-14}}</ref> '''Seirbhísí poiblí''' Is gá an Intleacht Shaorga a úsáid leis an nGaeilge a “athbheochan ar fud na seirbhísí poiblí”, de réir tuarascáil a bhí foilsithe ar an 14 Aibreán 2026 ag [[Údarás na Gaeltachta]], ''IS na Gaeilge: Tuarascáil ar Anailís Bearnaí agus ar Léargas ó Pháirtithe Leasmhara''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://udaras.ie/2026/04/14/leargas-tugtha-ar-dheiseanna-suntasacha-do-is-na-gaeilge-i-dtuarascail-nua-o-udaras-na-gaeltachta-agus-ey/|teideal=Léargas tugtha ar dheiseanna suntasacha do IS na Gaeilge i dtuarascáil nua ó Údarás na Gaeltachta agus EY {{!}} Nuacht|language=ga|work=Údarás na Gaeltachta|dátarochtana=2026-04-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=udaras.ie|date=14 Aibreán 2026|url=https://udaras.ie/assets/uploads/2026/04/IS-na-Gaeilge-Tuarascail-ar-Anailis-Bearnai-agus-ar-Leargas-o-Phairtithe-Leasmhara.pdf|title=Tuarascáil ar Anailís Bearnaí agus ar Léargas ó Pháirtithe Leasmhara Márta 2026 (pdf)}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ga-leis-an-intleacht-shaorga-a-usaid-leis-an-ngaeilge-a-athbheochan-i-seirbhisi-poibli-udaras-na-gaeltachta/|teideal=‘Gá’ leis an Intleacht Shaorga a úsáid leis an nGaeilge a ‘athbheochan’ i seirbhísí poiblí – Údarás na Gaeltachta|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] * [[IS ghiniúnach]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Intleacht shaorga]] 7jlwztw84z996rfhoxibwidt0z409jl 0 50562 1307811 1302411 2026-04-14T17:57:41Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260414sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1307811 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:OrteliusWorldMap.jpeg|mion|''Typus Orbis Terrarum'', ceann de na léarscáileanna is luaithe de chuid Ortelius]] Cairtghrafaí a rugadh in [[Antuairp]] [[An Ísiltír|na hOllainne]] ab ea '''Abraham Ortelius ''' (freisin '''Ortels''', '''Orthellius''' nó '''Wortels'''; 4 nó [[14 Aibreán]] [[1527]] – [[28 Meitheamh]] [[1598]]). D'fhoilsigh sé an chéad atlas nua-aimseartha, ''Teatrum Orbis Terrarum'' ([[Amharclann]] [[An Domhan|an Domhain]]), sa bhliain 1570. Mar aon le Gemma Frisius agus [[Gerardus Mercator]], meastar go ginearálta go bhfuil Ortelius ar dhuine de bhunaitheoirí scoil Ísiltírise na cartagrafaíochta agus na tíreolaíochta. Ba dhuine suntasach den scoil seo é ina ré órga (thart ar 1570í -1670í) agus ba thíreolaí tábhachtach de chuid na Spáinne é le linn aois na fionnachtana. Thiomnaigh Ortelius an t-atlas do rí na [[An Spáinn|Spáinne]], a rinne cartagrafaí ríoga de mar chúiteamh. San oifig sin bhí teacht ag Ortelius ar a lán eolais ó thaiscéalaithe Spáinneacha sna cartlanna ríoga sa tír sin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Abraham Ortels Ortelius|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=500}}</ref> Ba é an chéad duine a mhol go raibh na Ba é an chéad duine a mhol go raibh na hilchríocha le chéile, sular shruthaigh siad go dtí a suíomhanna reatha. <ref>{{Cite journal |last=Romm |first=James |s2cid=4281585 |title=A New Forerunner for Continental Drift |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-02-03_367_6462/page/n43 |journal=Nature |date=February 3, 1994 |volume=367 |pages=407–408 |doi=10.1038/367407a0 |issue=6462 |bibcode = 1994Natur.367..407R |df=dmy-all}}</ref> ==Saol== Ba as [[Augsburg]] ó dhúchas do theaghlach Ortels nó Wortels (Orthéllius agus Ortéllius a thugtaí orthu sa Laidin), Cathair Impiriúil Shaor den [[An Impireacht Naofa Rómhánach|Impireacht Naofa Rómhánach]] . Cógaiseoir ab ea seanathair Abraham, Willem Ortels. Sa bhliain 1460, bhog sé go hAntuairp, áit ar phós sé Mathilde's Jagers, ailias Reynaerts. Bhí cúigear clainne acu: Imbert a fuair cógaslann a athar le hoidhreacht, Anna, Odille (nó Ottilia as Odilia), a phós Nicolaes van der Voorden, ceannaí sa Bhruiséil, agus, sa dara pósadh aici, Jacobus van Meteren as Breda, a bhí ina Phrotastúnach agus a rinne maoirseacht ar phriontáil leaganacha Béarla den bhíobla i Sasana, Leonard (a rugadh sa bhliain 1500 agus athair Abraham Ortelius) agus Josef. Óna dhara pósadh le Maria Antheard, rugadh mac darbh ainm Willem. Bhí cónaí ar an teaghlach sa tsráid Kipdorp in Antuairp agus bhí siad siad réasúnta saibhir. Phós Leonard Ortelius Anna Herwayers agus bhí triúr clainne acu, Abraham, Anna a d'fhanfadh i dteannta a dearthár agus Elisabeth a phós trádálaí darbh ainm Jacob Cool Sinsear, agus ba é a mhac Jacob Cool Óg (ar a dtugtar Ortelianus) príomhoidhre ar Abraham Ortelius.<ref name=wouter>Wouter Dirk Verduyn, ''Emanuel van Meteren'', The Hague, Martinus Nijhoff, 1926, pp. 4–5</ref> ==Foilsitheoir léarscáileanna== Sa bhliain 1564, d'fhoilsigh sé a chéad léarscáil, ''Typus Orbis Terrarum'', léarscáil bhalla le ocht-leathanach den domhan, ar a raibh an ''Regio Patalis'' le ''Locach'' aitheanta aige mar shíneadh ó thuaidh den ''[[Terra Australis Incognita|Terra Australis]]'', ag síneadh chomh fada leis an [[An Nua-Ghuine|Nua-Ghuine]].<ref name=ODNB/><ref>Peter Barber, "Ortelius' great world map", National Library of Australia, ''Mapping our World: Terra Incognita to Australia'', Canberra, National Library of Australia, 2013, p.95.</ref> Bhí an léarscáil seo le feiceáil ina dhiaidh sin i bhfoirm laghdaithe sa ''Theatrum Orbis Terrarum'' (tá an t-aon chóip atá ar marthain anois ag Leabharlann Ollscoile Basel).<ref>cf. Bernoulli, ''Ein Karteninkunabelnband'', Basle, 1905, p.&nbsp;5. [http://www.e-rara.ch/bau_1/content/zoom/3945907 ''NOVA TOTIUS TERRARUM ORBIS IUXTA NEOTERICORUM TRADITIONES DESCRIPTIO''] and [http://www.e-rara.ch/bau_1/content/pageview/3945906]</ref> D'fhoilsigh sé léarscáil dhá-leathanach den [[An Éigipt|Éigipt]] i 1565, plean de chaisleán Brittenburg ar chósta na hÍsiltíre sa bhliain 1568, léarscáil ocht-leathanach den [[An Áise|Áise]] sa bhliain 1567, agus léarscáil sé-leathanach den Spáinn sular foilsíodh a atlas.<ref name="EB1911">{{EB1911 |inline=y |wstitle=Ortelius, Abraham |volume=20 |pages=331–332|first=Charles Raymond|last=Beazley|author-link=Raymond Beazley}}</ref> I Sasana, bhí teagmhálacha ag Ortelius le William Camden, [[Richard Hakluyt]], Thomas Penny, an conspóidí Puritánach William Charke, agus Humphrey Llwyd, a chuirfeadh léarscáil Shasana agus na Breataine Bige le heagrán Ortelius den Theatrum sa bhliain 1573.<ref name=ODNB/> Sa bhliain 1578, leag sé an bhunchloch le haghaidh scrúdú criticiúil ar an tseantíreolaíocht ina shaothar ''Synonymia geographica'' (a d’eisigh Plantin Press in Antwerp <ref name="EB1911"/> agus a athfhoilsithe i bhfoirm leathnaithe mar ''Thesaurus geographicus'' sa bhliain 1587, agus a leathnaíodh arís sa bhliain 1596; san eagrán deireanach, breathnaíonn Ortelius ar an bhféidearthacht go bhféadfadh na hilchríocha bheith ag gluaiseacht, hipitéis nach gcruthófaí a bheith ceart go ceann na gcéadta bliain ina dhiaidh sin). Sa bhliain 1578, leag sé an bhunchloch le haghaidh scrúdú criticiúil ar an tseantíreolaíocht le foilsiú a Synonymia geographica, a cuireadh i gcló ag an Plantin Press ag Antuairp [4] agus a athfhoilsíodh i bhfoirm leathnaithe mar Thesaurus geographicus sa bhliain 1587 agus a leathnaíodh arís sa bhliain 1596; san eagrán deireanach, measann Ortelius an fhéidearthacht go mbeadh [[Síobghluaiseacht ilchríochach|síobghluaiseacht ilchríochach]] ann, hipitéis nach gcruthófaí ach na céadta bliain ina dhiaidh sin). Sa bhliain 1596, fuair sé bronntanas ó Antuairp, cosúil leis an gceann a bronnadh ina dhiaidh sin ar [[Peter Paul Rubens]]. Bhí a bhás ar an 28 Meitheamh 1598 agus a adhlacadh i séipéal [[Mainistir Naomh Mícheál, Antuairp]], marcáilte le caoineadh poiblí.<ref name="EB1911" /> Seo a leanas an inscríbhinn ar a leac uaighe: ''Quietis cultor sine lite, uxore, prole'' ("bhí sé ina dhuine ciúin, gan chonspóid, gan bhean, gan chlann"). <ref>{{Catholic Encyclopedia |wstitle=Abraham Ortelius |volume=11 |first=Joseph |last=Fischer |inline=1}}</ref> == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-beath-nl}} {{DEFAULTSORT:Ortelius,Abraham}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1527]] [[Catagóir:Básanna i 1598]] [[Catagóir:Cartagrafaithe Pléimeannacha]] [[Catagóir:Cartagrafaithe Pléimeannacha ón 16ú haois]] [[Catagóir:Daoine as an Ísiltír Spáinneach]] [[Catagóir:Cartagrafaithe Ísiltíreacha]] [[Catagóir:Geografaithe Ísiltíreacha]] [[Catagóir:Eolaithe as Antuairp]] [[Catagóir:Daoine as Diúcacht Bhrabant]] [[Catagóir:Tíreolaithe Pléimeannacha]] [[Catagóir:Cosmeagrafaithe]] 3w5ajh48okz86a0fhwo4gwwit2tgadz 0 51112 1307749 1299616 2026-04-14T13:22:49Z Peadar Flanagan 69459 /* Impireacht na Róimhe agus an Ghrian ag dul faoi */ 1307749 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Aratea Pdia-ca853848-a7c7-4da4-9952-8b56b9bafb52.jpg|mion]] Is téarma staireagrafach é '''An Ré Dhorcha''', a thugtar ar an tréimhse i stair [[An Eoraip|na hEorpa]] timpeall na mblianta 500-1000 AD.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/Dark-Ages|teideal=Migration period {{!}} Dark Ages {{!}} Migration, Barbarian Invasions, Decline {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-10-18}}</ref> Thoisigh an ré seo in am thitim [[Impireacht na Róimhe]], nuair a tharla inimircí agus ionsaithe na mBarbarach ón oirthear. I measc treochtaí na tréimhse, luaitear laghdú daonra agus trádála, agus neartú Críostaíochta. == Impireacht na Róimhe agus an Ghrian ag dul faoi == Léirigh [[Francesco Petrarca|Petrarca]], ileolaí Iodálach, coincheap na Ré Dorcha i roinnt focal: “I measc na n-earráidí, shoilsigh amach fir na heagnaíochta. Cé go raibh siad timpeallaithe ag an dorchadas agus an dubh-ghruaim, níor lagaíodh soiléireacht a radharc.” Bhí Petrarca ag scríobh ag tús [[An Athbheochan|na hAthbheochana]] Iodálaí, i dtréimhse inar athnocht saothair saoithe seanda na [[An Róimh|Róimhe]] agus na [[An Ghréig|Gréige]], agus chonacthas dó go raibh nádúr dorcha ag na céadta i ndiaidh thitim na Róimhe i gcomparáid le solas na Ré Clasaicí. Tá sé fíor go raibh solas na scoláireachta clasaicí ceilte faoi scáth an aineolais sa Ré Dhorcha. Le titim na hImpireachta Rómhanaí san iarthar, cailleadh údarás lárnach agus nascanna sóisialta a cheangail an Eoraip le chéile sna céadta de riail impiriúil. Ba í an [[An Laidin|Laidin]] an teanga den chóras chaillte, tar éis daoithe a bheith fréamhaithe agus forbartha i ngach coirnéal na himpireachta. Ach faoin Ré Dhorcha, bhí canúintí réigiúnacha na Laidine i ndiaidh teacht ina dteangacha fhéin, agus bhí eolas na máthairtheanga clasaicí tar éis dul i léig.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Encyclopædia Britannica; a Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature|url=https://doi.org/10.1038/012308a0|journal=Nature|date=1875-08|issn=0028-0836|pages=308–310|volume=12|issue=303|doi=10.1038/012308a0}}</ref> De réir le lagú na Laidine, tharla laghdú suntasach maidir le scríobh leabhar sa chéad leath den Ré Dhorcha agus, ós rud é go mb’as scríbhneoireacht na linne a bhfrith-chaithfí solas na haoise, níl an t-ainm “Ré Dhorcha” go hiomlán gan chiall. I measc na haicme léannta a mhair an suaitheadh, thuig siad an baol go gcaillfí oidhreacht liteartha na h[[An Eoraip|Eorpa]], agus thóg siad orthu dualgas an dúchais sin a choimeád. Bhí na saoithe Cassaíodórus agus Bóethiús go han-gnóthach sa séú haois leis an saothar sin, agus tá a gcreidiúint tuillte acu as a n-obair ar chaomhnú thraidisiún an Iarthair. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nouvelle Histoire du Moyen Âge|url=https://doi.org/10.3917/ls.mazel.2021.01.0927|publisher=Le Seuil|journal=Nouvelle Histoire du Moyen Âge|date=2021-10-21|pages=927–934|author=Michel Lauwers}}</ref> == Séarlas Mór agus na Saoithe == I ndiaidh thréimhse mí-ordaithe agus scoilte, aontaíodh iarthar na hEorpa sa hochtú haois faoi rialú [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]]. Agus Séarlas i gceannas ar an [[An Impireacht Naofa Rómhánach|Impireacht Naofa Rómhánach]], tháinig an saghas síochána agus seasmhachta ina bhforbraíonn tionscal agus oideas. Chun léann na Laidine, agus scoláireacht go ginearálta, a dh’athneartú, bhunaigh Séarlas ollscoileanna ins an [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus chuir sé saoithe den scoith i gceannas orthu. Ba é Alcuin d’[[Eabhrac]] an príomhollamh ina measc, agus Pyttel, Sigewulf, agus Joseph Scottus na fo-mhaighstrí a thug sé leis chun dul i ngleic leis an saothar. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Carolingian-Renaissance|teideal=Carolingian Renaissance {{!}} Definition, Charlemagne, Alcuin, Carolingian Minuscule, & Facts {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-10-18}}</ref> Is mór an tionchar a d’imir Alcuin ar an scoláireacht, ar an teagasc, agus ar an impire. Ba mhian le Séarlas cumarsáid eadar tíortha na himpireachta a dh’éascú, agus cuireadh de chúram ar Alcuin cineál Laidine caighdeánaithe a eagrú chomh maith le stíl lámhscríbhneoireachta soiléire a chur léithe. Le litreacha cruinne comhionanna agus spásanna eadar na focla, glacadh ''minusculum Carolingorum''–mionscript Shéarlais–ar fud na hEorpa, agus is í bunús na gclófhoirne comhaimseartha. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Medieval foundations of the western intellectual tradition: 400 - 1400|publisher=Yale Univ. Press|date=2002|location=New Haven, Conn.|author=Marcia L. Colish}}</ref> Bhí fíormheas ag Séarlas don oideas, don Eaglais, agus do chríonnacht chomhairle na gcléireach a chruinnigh sé in a chuideachta. Mar sin a bhí an scéal nuair a d’áitigh Alcuin ar an impire go gcuirfí ceal ar ghearrleanúint na bPágánach, in aois in a dtugtaí dhóibh rogha eadar iompú nó bás. Mar a dúirt Alcuin, “is féidir tabhairt ar dhuine uisce an bhaiste a ghlacadh, ach ní hionann sin agus an t-é a iompú.” Chuaidh ciall argóinte Alcuin i bhfeidhm ar an impire, agus cuireadh an beartas brúiteach siar sa bhliain 797. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Needham, N. R.|date=2000|title=The Middle Ages}}</ref> ==In Éirinn== Má bhí an Laidin i ndrochbhail sa ré seo, bhí oilteacht sa Ghréigis beagnach caillte in iarthar na hEorpa. Tháinig bláthú san ealaín agus sa scoláireacht in Éirinn, áfach, mar a bhí na manaigh Ghaelacha ag coimeád agus ag staidéar téacsanna clasaiceacha agus reiligiúnacha i dtraidisiún foghlamtha na [[An Laidin|Laidine]], na [[An Ghréigis|Gréigise]] agus fiú [[An Eabhrais|Eabhraise]] nár briseadh ar feadh na gcéadta den Ré Dhorcha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=The Knowledge of Greek in Ireland between A.D. 500 and 900|url=https://doi.org/10.1353/ria.2022.0010|journal=Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature|date=1889-1901|issn=03017400|pages=169–202|volume=122|issue=1|doi=10.1353/ria.2022.0010|author=George T. Stokes|jstor=https://www.jstor.org/journal/procria1889}}</ref> Bhuin Johannes Scottus clú amach sa naoú haois nuair a rinne sé aistriúchán Laidine ar leabhar Gréigise le Dionysius. Nuair a seoladh an téacs sin don Phápa, chuaigh an manach Éireannach i bhfeidhm ar leabharlannaí an Vatacáin, an Gréagach Anastasius. (Ceapadh Anastasius sa phost gradamach sin de bhrí a chumais in a theanga dúchais–rud gann san am sin). “Is iontas”, a scríobh sé, “go dtigfí le Barbarach ar thaobh thall den domhan an leithéid argóinteachta a thuigsint agus a aistriú.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=John Scottus Eriugena|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2025/entries/scottus-eriugena/|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|journal=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2025|author=Edward N. Zalta, Uri Nodelman}}</ref> Creidtear gur cruthaíodh an [[Leabhar Cheanannais]] ag manaigh de thraidisiún [[Colm Cille|Cholm Cille]] um an bhliain 800, ar [[Í Cholm Cille|Oileán Í]], sular aistríodh é do [[Ceanannas|Cheanannas]] i gContae na Mí ar eagla ruathair [[Lochlannaigh|Lochlannach]]. Goideadh an leabhar sa bhliain 1007, chomh maith leis an [[Cumhdach|chumhdach]] airgid in a coimeádadh é. Athaimsíodh an leabhar tamall i ndiaidh a ghadaíochta, gan a chlúdach d’ór seodmhar, agus b’fhéidir gur cailleadh roinnt duilleog de ag an am sin fosta.<ref>John O'Donovan, « <small> [archive]</small> », sur ''University College Cork'' <small>(consulté le 15 octobre 2008)</small>.</ref> In ainneoin ionraí Lochlannacha agus Sasanacha, gadaithe Gaelacha, agus aimsir na hÉireann, maireann an Leabhar Cheanannais sa lá atá inniubh ann, i gColáiste na Tríonóide. Chomh maith leis an scríobh, rinneadh mionphictúir i neart dathanna glé ar fud an tsaothair ag léiriú eachtraí na soiscéal, le cois léaraidí eagnaí agus gréasa mionsonraithe ar iomall an téacsa. Glactar go bhfuil an Leabhar Cheanannais ar na lamhscríbhinní is áille a rinneadh ariamh, agus aithnítear é mar bhuaicphoinnte Mhaisiú na nOileán, stíl ealaíne a d’fhorbair mar mheascán thraidisiún Gaelach agus Sasanach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The concise Oxford companion to Irish literature|publisher=Oxford Univ. Press|date=2000|location=Oxford|author=Robert Welch}}</ref> Seachas a úsáid i maisiú téacsanna, tá an stíl seo le feiceáil i ngreanadh cloiche–go suntasach sna crosanna Ceilteacha–agus i saothair mhiotalóireachta. [[Íomhá:Spillone di tara, da bettystown, contea di meath, viii secolo 05 (cropped).jpg|mion|Bróiste na Teamhrach.]] Ba i meán na “Ré Dorcha” a rinneadh Bróiste na Teamhrach, eiseamláir mhiotalóireachta chomh casta fíneálta nach n-aithneofaí leath a sonraí gan úsáid de ghloine mhéadaithe. Tá sé déanta de chré-umha, airgead, agus [[ór]], le caoga phainéal líonta de snáitheanna d’ór i bpatrúin mhionsaothraithe. De bhrí na galántachta de, agus an méid oibre a theastaíodh a dhéantúis, meastar go ndearnadh an bróiste fá choinne ardeaspaig, nó fiú [[ardrí na hÉireann]]. ==Tarluithe san Eoraip== Cé gur cailleadh an Róimh do na Barbaraigh ag deireadh na cúigiú haoise, mhair an impireacht san oirthear mar [[an Impireacht Bhiosántach]], agus shroich sí a cinseal d’ór sa séú haois. Faoi réimeas an Impire [[Iustinianus I|Iustainiáin]], athghabháladh cuid mhaith d’iarthar na hEorpa, agus cuireadh i bhfeidhm córas dlíghe a mhair don lá atá inniubh ann. Ba í [[Cathair Chonstaintín]] príomhchathair na hImpireachta. Forbríodh teicnící nua ó thaobh na healaíne agus na tógála sa chathair, agus rinneadh roinnt seodra na hiltireachta ann i rith réimis Iustainiáin. Aithnítear na Lochlannaigh i measc na mairnéalaigh ab fhearr ariamh. Sa Ré Dhorcha, d’fhorbair siad a dteicneolaíocht agus a dteicnicí go dtí go raibh [[an tAigéan Atlantach]] Thuaidh, [[an Mheánmhuir]], chomh maith leis na locha móra den Eoraip in a gciorcal smachta, agus faoi dheireadh na ré bhí [[Meiriceá Thuaidh]] faighte amach acu agus coilíneachtaí Lochlannacha bunaithe ann. ==Aeráid== Is cinnte gur tharla laghdú teochta sa chéad aois den Ré Dhorcha, agus meastar gur bhrúchtaí bolcán an t-údar leis. Más fíor, b’fhéidir go raibh Ré Dhorcha ann go litrúil–ag tús na tréimhse ar a laghad. Tá teoiric ann go raibh an suaitheadh aeráide i measc cúiseanna na n-imircí agus na n-ionsaithe a tharla ag an am sin. De réir na teoirice, éascaíodh treo an choncais do na Moslamaigh ag an bhfuarú, agus iad ag gabháil an [[An Meánoirthear|Mheánoirthir]], [[An Afraic Thuaidh|na hAfraice Thuaidh]] agus fiú [[leithinis na hIbéire]] faoi na dálaí aeráide sin. ==Scríobh na Staire== Caitheadh a lán solais ar an ré seo thar na céadta. A buíoch le saineolaithe de réimsí éagsúla, tá tuigsint níos caolchúisí faoin aois anois ná a bhí ann nuair a ceapadh an téarma “Ré Dhorcha”, agus is annamh a bhaineann staraithe úsáid as a thuilleadh–cé go maireann an téarma i mbéal an phobail ar nós míchruinn neamhfhoirmiúil. Nochtadh ainmníocht nua le tagairt a dhéanamh don tréimhse: “An Seansaol Déanach”, “[[An Mheánaois Luath|Meánaois Luath]]”, agus “Ré na nImircí”, agus béim ar ghné áirithe na haoise ag gach ceann na dtéarmaí sin.   == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Ré Dhorcha, An}} [[Catagóir:An Mheánaois]] [[Catagóir:Réanna stairiúla]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:7ú haois]] [[Catagóir:8ú haois]] [[Catagóir:9ú haois]] [[Catagóir:10ú haois]] [[Catagóir:Réite dorcha]] [[Catagóir:Scríobh na staire]] iwwfckknlm0458b4eez00x4fexjfri3 0 61481 1307812 1265293 2026-04-14T19:06:40Z ~2026-23054-52 73546 1307812 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba státaire [[An Ghearmáin|Gearmánach]] é '''Konrad Adenauer''' ([[5 Eanáir]] [[1876]] – [[19 Aibreán]] [[1967]]), an chéad Seansailéir ar Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine ó 1949–63. D’imir sé níos mó tionchair ná aon duine eile ar stair iarchogaidh na Gearmáine agus na hEorpa. Fearacht a lán polaiteoirí eile ar chomhaois leis, thuig Adenauer cheana féin tar éis an Chéad Chogadh Domhanda gur Eoraip aontaithe an t-aon bhealach a bhféadfaí síocháin bhuan a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/konrad-adenauer_ga|teideal=Konrad Adenauer – ceannródaí de chuid an Aontais {{!}} An tAontas Eorpach|language=ga|work=european-union.europa.eu|dátarochtana=2025-05-06}}</ref> D'atóg sé geilleagar na Gearmáine tar éis an chogaidh. === Saol === Rugadh in [[Köln]] é agus cailleadh é in [[Bad Honnef]]. B'eisean chéad seansailéir na Gearmáine Thiar agus é in oifig sna blianta 1949–1963. "An Seanduine" a tugadh air mar bhí sé ar na státairí is sine ar domhan in oifig ag an am. == Féach freisin == * [[Seansailéir na Gearmáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Seansailéirí na Gearmáine}} {{Síol-beath-de}} {{DEFAULTSORT:Adenauer, Konrad}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1876]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine]] [[Catagóir:Uachtaráin na Gearmáine]] 2fifz7wthzt4gy1o8nj2kbuzxzkvsyy 0 83395 1307790 1241033 2026-04-14T16:00:12Z Seachránaí 53315 Síol-beath-us 1307790 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Meirleach [[Gael-Mheiriceánach]] i rith [[an tIarthar Fiáin]] sa [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] ab ea '''Billy the Kid''' nó '''William H. Bonney''' a rugadh '''Henry McCarty''' in [[1859]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabharc]] agus a fuair bás ar an [[14 Iúil]] [[1881]]. [[Íomhá:TheAuthenticLifeofBillytheKid.jpg|clé|mion|217x217px]] == Saol == Faoin am a raibh Billy 16 bliain d’aois, bhí a mhuintir tar éis aistriú ó [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabharc]] go [[Nua-Mheicsiceo]] in iarthar na tíre. Bhíodh Billy the Kid ag obair do Pat Coghlan, [[Rainse|rainseoir]] as [[Éire|Éirinn]] a bhí lonnaithe i New Mexico. Labhair The Kid [[An Ghaeilge|Gaeilge]] le neacht le Coghlan nach raibh aon [[Bhéarla]] aici. Is cosúil go raibh The Kid i mbun ateangaireachta don chailín, Mary, agus d’oibrithe feirme a huncail. D’fhágfadh sé go raibh trí [[Teanga (cumarsáid)|theanga]] ar a thoil ag Billy the Kid – an Béarla, an Ghaeilge agus an [[An Spáinnis|Spáinnis]]. == Bás == Lámhachadh Billy the Kid i neasraon ar an [[14 Iúil]] [[1881]]. [[Íomhá:DickBrewer BillytheKid Regulators1620 0910.jpg|mion|clé|'Dick Brewer agus Billy the Kid', pictiúir de chuid John Hacker & Andy Thomas]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Billy the Kid}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1859]] [[Catagóir:Básanna i 1881]] [[Catagóir:An tIarthar Fiáin]] [[Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Dúnmharfóirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Robálaithe]] oj441767kw41pvfmelmeskz2p43wcd8 2 85562 1307788 1126557 2026-04-14T15:47:33Z Dowlinme 27972 1307788 wikitext text/x-wiki == Mná ar Vicipéid == Táim ag iarraidh níos mó mná a chur ar Vicipéid. Faoi láthair níl ach 27%[https://query.wikidata.org/#%0ASELECT%20%3FgenderLabel%20%28COUNT%28DISTINCT%20%3Farticle%29%20AS%20%3Fcount%29%20%0A%0AWHERE%20%7B%0A%20%20%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP21%20%3Fgender%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fga.wikipedia.org%2F%3E%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0ASERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22en%22%20.%20%7D%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%7D%20GROUP%20BY%20%3FgenderLabel%0A%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Flinkcount%29] d'ailt beathaisnéise scríofa ar mhná. Beidh mé ag baint úsáid as an liosta [https://tools.wmflabs.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=pagepile&target=22718&range=last-year&sort=views&direction=1&view=list seo] le haghaidh inspioráid. Léiríonn sé na n-alt ar Vicipéid an Bhéarla leis an méid is mó 'views' nach bhfuil ar Vicipéid na Gaeilge. https://w.wiki/5U5S < mná a labhraíonn Gaeilge nach bhfuil leathanach Vicipéide acu. https://w.wiki/5U7o < Ealaíontóirí [[Úsáideoir:Dowlinme/Mná ar Vicipéid/liostaWD|Liosta WD]] Alt a chuir mé tús leis: * [[Kathleen Antonelli]] * [[Alison Spittle]] * [[Hanna Sheehy-Skeffington]] * [[Jess Wade]] * [[Aisling Judge]] *[[Tara Flynn]] *[[MayKay]] *[[Sharon Horgan]] *[[Stephanie Roche]] *[[Caitlín Nic Aoidh]] *[[Sheila Tinney]] *[[Mary Mulvihill]] *[[Jane Ní Dhulchaointigh]] *[[Meg Connery]] *[[Elizabeth O'Farrell]] *[[Máirin de Valéra]] *[[Eavan Boland]] *[[Emma Dabiri]] *[[Ruth Negga]] *[[Samantha Mumba]] *[[SOAK]] *[[Wyvern Lingo]] *[[Saint Sister]] *[[Pillow Queens]] *[[Katie Bouman]] *[[Sally Rooney]] *[[Naoise Dolan]] *[[CMAT]] *[[Úna-Minh Caomhánach|Úna-Minh Kavanagh]] *[[SON]] *[[Siobhán McSweeney]] *[[Saoirse-Monica Jackson]] *[[Dora Sigerson Shorter]] *[[Yvonne McGuinness]] *[[Sorcha Richardson]] *[[Maya Widmaier-Picasso]] *[[Katharina Grosse]] *[[Megan Rooney]] *[[Rhasidat Adeleke]] *[[Jamie-Lee O'Donnell]] *[[Louisa Harland]] Le déanamh: *[[Jenny Holzer]] *[[Maeve Kyle]] *[[Nora Twomey]] *[[AE Mak]] *[[Loah]] *[[Ham Sandwich]] *[[Laoise]] *[[Cecilia Ahern]] *[[Pauline McLynn]] *[[Bronagh Gallagher]] *[[Rozanna Purcell]] *[[Annette Elizabeth Mahon]] *[[Eibhlín Ní Bhriain]] *[[Wallis Bird]] *[[Charlie Murphy]] *[[B*Witched]] (conas nach féidir lch a bheith ann fós??) *[[Ruth Gill]] *[[Síle Ní Chinnéide]] *[[Mary Berry]] *[[Deborah Frances-White]] *[[Evelyn Booth]] *[[Kathleen Browne]] (Loch Garman) *[[Searlot Ní Dhúnlaing]] *[[Sabina Higgins]] *[[Elsa Schiaparelli]] *[[Caroline Campbell]] *[[Konstanze Klosterhalfen]] *[[Derval O'Rourke]] *[[Leona Maguire]] *[[Maria Walsh]] *[[Betty Sinclair]] *[[Peg Plunkett]] *[[Winifred Carney]] *[[Margaret Barry]] *[[Dorothy Price]] *[[Dorothy Macardle]] *[[Louie Bennett]] *[[Rachael Baptist]] *[[Maude Delap]] *[[Jennifer Musa]] *[[Muriel MacSwiney]] *[[Betsy Gray]] *[[Bríd Ní Neachtain]] *[[Lasairfhíona Ní Chonaola]] hp78irgjr9gigfosg0qvs2bip4fbs3h 1307792 1307788 2026-04-14T16:01:27Z Dowlinme 27972 1307792 wikitext text/x-wiki == Mná ar Vicipéid == Táim ag iarraidh níos mó mná a chur ar Vicipéid. Faoi láthair níl ach 27%[https://query.wikidata.org/#%0ASELECT%20%3FgenderLabel%20%28COUNT%28DISTINCT%20%3Farticle%29%20AS%20%3Fcount%29%20%0A%0AWHERE%20%7B%0A%20%20%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP21%20%3Fgender%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fga.wikipedia.org%2F%3E%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0ASERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22en%22%20.%20%7D%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%7D%20GROUP%20BY%20%3FgenderLabel%0A%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Flinkcount%29] d'ailt beathaisnéise scríofa ar mhná. Beidh mé ag baint úsáid as an liosta [https://tools.wmflabs.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=pagepile&target=22718&range=last-year&sort=views&direction=1&view=list seo] le haghaidh inspioráid. Léiríonn sé na n-alt ar Vicipéid an Bhéarla leis an méid is mó 'views' nach bhfuil ar Vicipéid na Gaeilge. https://w.wiki/5U5S < mná a labhraíonn Gaeilge nach bhfuil leathanach Vicipéide acu. https://w.wiki/5U7o < Ealaíontóirí [[Úsáideoir:Dowlinme/Mná ar Vicipéid/liostaWD|Liosta WD]] Alt a chuir mé tús leis: * [[Kathleen Antonelli]] * [[Alison Spittle]] * [[Hanna Sheehy-Skeffington]] * [[Jess Wade]] * [[Aisling Judge]] *[[Tara Flynn]] *[[MayKay]] *[[Sharon Horgan]] *[[Stephanie Roche]] *[[Caitlín Nic Aoidh]] *[[Sheila Tinney]] *[[Mary Mulvihill]] *[[Jane Ní Dhulchaointigh]] *[[Meg Connery]] *[[Elizabeth O'Farrell]] *[[Máirin de Valéra]] *[[Eavan Boland]] *[[Emma Dabiri]] *[[Ruth Negga]] *[[Samantha Mumba]] *[[SOAK]] *[[Wyvern Lingo]] *[[Saint Sister]] *[[Pillow Queens]] *[[Katie Bouman]] *[[Sally Rooney]] *[[Naoise Dolan]] *[[CMAT]] *[[Úna-Minh Caomhánach|Úna-Minh Kavanagh]] *[[SON]] *[[Siobhán McSweeney]] *[[Saoirse-Monica Jackson]] *[[Dora Sigerson Shorter]] *[[Yvonne McGuinness]] *[[Sorcha Richardson]] *[[Maya Widmaier-Picasso]] *[[Katharina Grosse]] *[[Megan Rooney]] *[[Rhasidat Adeleke]] *[[Jamie-Lee O'Donnell]] *[[Louisa Harland]] Le déanamh: *[[Jenny Holzer]] *[[Maeve Kyle]] *[[Nora Twomey]] *[[AE Mak]] *[[Loah]] *[[Ham Sandwich]] *[[Laoise]] *[[Cecilia Ahern]] *[[Pauline McLynn]] *[[Bronagh Gallagher]] *[[Rozanna Purcell]] *[[Annette Elizabeth Mahon]] *[[Eibhlín Ní Bhriain]] *[[Wallis Bird]] *[[Charlie Murphy]] *[[B*Witched]] (conas nach féidir lch a bheith ann fós??) *[[Ruth Gill]] *[[Síle Ní Chinnéide]] *[[Mary Berry]] *[[Deborah Frances-White]] *[[Evelyn Booth]] *[[Kathleen Browne]] (Loch Garman) *[[Searlot Ní Dhúnlaing]] *[[Sabina Higgins]] *[[Elsa Schiaparelli]] *[[Caroline Campbell]] *[[Konstanze Klosterhalfen]] *[[Derval O'Rourke]] *[[Leona Maguire]] *[[Maria Walsh]] *[[Betty Sinclair]] *[[Peg Plunkett]] *[[Winifred Carney]] *[[Margaret Barry]] *[[Dorothy Price]] *[[Dorothy Macardle]] *[[Louie Bennett]] *[[Rachael Baptist]] *[[Maude Delap]] *[[Jennifer Musa]] *[[Muriel MacSwiney]] *[[Betsy Gray]] *[[Bríd Ní Neachtain]] *[[Lasairfhíona Ní Chonaola]] *[[Deirdre O'Kane]] *[[Derval O'Rourke]] *[[Mona McSharry]] mygm9qi68yx4exfd3p2rg7nv7mlltc9 1307796 1307792 2026-04-14T16:10:39Z Dowlinme 27972 /* Mná ar Vicipéid */ 1307796 wikitext text/x-wiki == Mná ar Vicipéid == Táim ag iarraidh níos mó mná a chur ar Vicipéid. Faoi láthair níl ach 27%[https://query.wikidata.org/#%0ASELECT%20%3FgenderLabel%20%28COUNT%28DISTINCT%20%3Farticle%29%20AS%20%3Fcount%29%20%0A%0AWHERE%20%7B%0A%20%20%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP31%20wd%3AQ5%20.%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP21%20%3Fgender%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%20.%0A%20%20%3Farticle%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fga.wikipedia.org%2F%3E%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0ASERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22en%22%20.%20%7D%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%0A%7D%20GROUP%20BY%20%3FgenderLabel%0A%0AORDER%20BY%20DESC%28%3Flinkcount%29] d'ailt beathaisnéise scríofa ar mhná. Beidh mé ag baint úsáid as an liosta [https://tools.wmflabs.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=pagepile&target=22718&range=last-year&sort=views&direction=1&view=list seo] le haghaidh inspioráid. Léiríonn sé na n-alt ar Vicipéid an Bhéarla leis an méid is mó 'views' nach bhfuil ar Vicipéid na Gaeilge. https://w.wiki/5U5S < mná a labhraíonn Gaeilge nach bhfuil leathanach Vicipéide acu. https://w.wiki/5U7o < Ealaíontóirí [https://query.wikidata.org/#SELECT%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3Flinkcount%20WHERE%20%7B%0A%20%20%3Fitem%20wdt%3AP21%20wd%3AQ6581072%3B%0A%20%20%20%20wdt%3AP27%20wd%3AQ27%3B%0A%20%20%20%20wikibase%3Asitelinks%20%3Flinkcount.%0A%20%20FILTER%28NOT%20EXISTS%20%7B%0A%20%20%20%20%3Farticle%20schema%3Aabout%20%3Fitem%3B%0A%20%20%20%20%20%20schema%3AinLanguage%20%22ga%22%3B%0A%20%20%20%20%20%20schema%3AisPartOf%20%3Chttps%3A%2F%2Fga.wikipedia.org%2F%3E.%0A%20%20%7D%29%0A%20%20SERVICE%20wikibase%3Alabel%20%7B%20bd%3AserviceParam%20wikibase%3Alanguage%20%22ga%2C%20en%2Cde%2Ces%2Car%2Cfr%22.%20%7D%0A%7D%0AGROUP%20BY%20%3Fitem%20%3FitemLabel%20%3Flinkcount%0AORDER%20BY%20DESC%20%28%3Flinkcount%29 mná Éireannacha nach bhfuil leathanach Vicipéide acu] [[Úsáideoir:Dowlinme/Mná ar Vicipéid/liostaWD|Liosta WD]] Alt a chuir mé tús leis: * [[Kathleen Antonelli]] * [[Alison Spittle]] * [[Hanna Sheehy-Skeffington]] * [[Jess Wade]] * [[Aisling Judge]] *[[Tara Flynn]] *[[MayKay]] *[[Sharon Horgan]] *[[Stephanie Roche]] *[[Caitlín Nic Aoidh]] *[[Sheila Tinney]] *[[Mary Mulvihill]] *[[Jane Ní Dhulchaointigh]] *[[Meg Connery]] *[[Elizabeth O'Farrell]] *[[Máirin de Valéra]] *[[Eavan Boland]] *[[Emma Dabiri]] *[[Ruth Negga]] *[[Samantha Mumba]] *[[SOAK]] *[[Wyvern Lingo]] *[[Saint Sister]] *[[Pillow Queens]] *[[Katie Bouman]] *[[Sally Rooney]] *[[Naoise Dolan]] *[[CMAT]] *[[Úna-Minh Caomhánach|Úna-Minh Kavanagh]] *[[SON]] *[[Siobhán McSweeney]] *[[Saoirse-Monica Jackson]] *[[Dora Sigerson Shorter]] *[[Yvonne McGuinness]] *[[Sorcha Richardson]] *[[Maya Widmaier-Picasso]] *[[Katharina Grosse]] *[[Megan Rooney]] *[[Rhasidat Adeleke]] *[[Jamie-Lee O'Donnell]] *[[Louisa Harland]] Le déanamh: *[[Jenny Holzer]] *[[Maeve Kyle]] *[[Nora Twomey]] *[[AE Mak]] *[[Loah]] *[[Ham Sandwich]] *[[Laoise]] *[[Cecilia Ahern]] *[[Pauline McLynn]] *[[Bronagh Gallagher]] *[[Rozanna Purcell]] *[[Annette Elizabeth Mahon]] *[[Eibhlín Ní Bhriain]] *[[Wallis Bird]] *[[Charlie Murphy]] *[[B*Witched]] (conas nach féidir lch a bheith ann fós??) *[[Ruth Gill]] *[[Síle Ní Chinnéide]] *[[Mary Berry]] *[[Deborah Frances-White]] *[[Evelyn Booth]] *[[Kathleen Browne]] (Loch Garman) *[[Searlot Ní Dhúnlaing]] *[[Sabina Higgins]] *[[Elsa Schiaparelli]] *[[Caroline Campbell]] *[[Konstanze Klosterhalfen]] *[[Derval O'Rourke]] *[[Leona Maguire]] *[[Maria Walsh]] *[[Betty Sinclair]] *[[Peg Plunkett]] *[[Winifred Carney]] *[[Margaret Barry]] *[[Dorothy Price]] *[[Dorothy Macardle]] *[[Louie Bennett]] *[[Rachael Baptist]] *[[Maude Delap]] *[[Jennifer Musa]] *[[Muriel MacSwiney]] *[[Betsy Gray]] *[[Bríd Ní Neachtain]] *[[Lasairfhíona Ní Chonaola]] *[[Deirdre O'Kane]] *[[Derval O'Rourke]] *[[Mona McSharry]] 9prrcekytzwvsusq8gh8lc2j0e7vi2f 0 86090 1307752 1307743 2026-04-14T13:59:25Z TGcoa 21229 /* Traidisiúin litríochta agus béaloidis na Gaeilge */ 1307752 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Toponymy logo.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Inquiry into the Origin of the Name of Ireland (IA jstor-20608821).pdf|mion|338x338px|"Inquiry into the Origin of the Name of Ireland" (JStor)]] Na [[Miotas|miotais]], an tírdhreach, an [[béaloideas]] agus an stair a bhaineann le áiteanna is ea '''dinnseanchas.'''<ref>I mBéarla, ''lore of places, placelore'' nó ''toponymy.'' Uaireanta'', topography''</ref> Comhfhocal is ea dinnseanchas, atá bunaithe ar na focail dind ‘áit ard, áit shuntasach nó cáiliúil’ móide an focal senchas ‘seanscéal, saíocht, nó traidisiún stairiúil’. Is ionann an dinnseanchas agus cineál scéalaíochta faoi ghnéithe den tírdhreach ina ndéantar iarracht brí nó bunús ainm na háite a mhíniú trí bhíthin scéil, nó eile trí chuntas a thabhairt ar eachtra a tharla san áit atá ainmnithe, bíodh an scéal sin i bprós nó i bhfilíocht nó sa dá chuid, nó go deimhin ó bhéal ach oiread leo.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://researchrepository.universityofgalway.ie/server/api/core/bitstreams/b793773c-af35-4dbc-b89e-c331713215b9/content|teideal=Logainmneacha agus an dinnseanchas|údar=Liam Ó hAisibéil|dáta=Márta 2022|foilsitheoir=Comhar / Ollscoil na Gaillimhe|dátarochtana=2026}}</ref> == Nósmhaireacht choiteann == Cé nach féidir linn a bheith iomlán cinnte faoi fheidhm agus sprioc an dinnseanchais, más iarracht a bhí ann an tírdhreach a thuiscint agus a mhíniú, feictear an nósmhaireacht chéanna i measc teangacha luatha agus i measc cultúr luath eile ar fud na cruinne. D’fhéadfaimis comparáid bhunúsach a dhéanamh idir an cineál ábhair atá aitheanta mar dhinnseanchas le scéalaíocht dhúchasach cultúr eile i bhfad i gcéin. Féach ar an staidéar a rinne Keith Basso ar na h[[Apáitsigh|Apáitsigh Iartharacha]] i Meiriceá Thuaidh, a léirigh go raibh feidhm chomhchosúil ag logainmneacha sa scéalaíocht dhúchasach sa chultúr sin, go háirithe nuair is comóradh ar eachtra stairiúil atá i gceist le logainm, seachas cur síos fisiciúil ar an áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scribd.com/document/719395171/Basso-1990-Stalking-With-Stories|teideal=Client Challenge|údar=Keith Basso|work=www.scribd.com|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> An réasúnaíocht a luaigh faisnéiseoir amháin, Charles Henry, le Basso ná go raibh trí chineál logainm nó próiseas cruthaithe i gceist le logainmneacha na nApáitseach. I dtosach, bhí na hainmneacha a bhain le gnéithe fisiciúla agus a raibh ainm orthu sula raibh aon phobal lonnaithe go buan sa cheantar; ansin, bhí na hainmneacha a cruthaíodh (bunaithe ar na gnéithe fisiciúla réamhráite) nuair a lonnaigh teaghlaigh áirithe ann; agus ar deireadh, bhí na hainmneacha a rinne comóradh ar shaol agus ar stair an phobail san áit.<ref>Basso, Keith (1996) Wisdom sits in places: landscape and language among the Western Apache (Albuquerque: University of New Mexico Press).</ref> == Traidisiúin litríochta agus béaloidis na Gaeilge == Cuid lárnach de thraidisiúin litríochta agus béaloidis na Gaeilge is ea an dinnseanchas, ina bhfeidhmíonn an logainm mar eochair eolais chun scéal a insint. Féach ar an ''[[Dinnseanchas (bailiúchán próis agus filíochta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge)|Dinnseanchas]]''':''''' cnuasach scéalta ainmeolaíochta ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Dindsenchas''''') i Luathlitríocht na hÉireann, a thugann cur síos ar bhunúis na logainmneacha, agus ar thraidisiúin na n-imeachtaí agus na bpearsana gaolta leo. {{Príomhalt|Dinnseanchas (bailiúchán próis agus filíochta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge)}} Tá meáite ag scoláirí áirithe gur cuid den mhiotaseolaíocht iad sna scéalta seo, mar go ndéanann siad iarracht míniú a thabhairt ar ghnéithe nádúrtha an tírdhreacha. Dar le scoláirí eile, is cineál litríocht chumaisc atá i gceist, a tharraingíonn ar scéalta agus ar thréimhsí éagsúla sa litríocht chun seanrá aontaithe nua a chruthú ina gceanglaítear scéal le logainm. Le fírinneach, ní heol dúinn an réasúnú ba bhonn leis an dinnseanchas a bhreacadh síos den chéad uair. Caithfear go raibh tábhacht nó feidhm ar leith ag an gcineál eolais atá caomhnaithe ann do lucht a scríofa nó don tsochaí mheánaoiseach Ghaelach – is é sin tuiscint an phobail ar bhunús an tírdhreacha agus brí na logainmneacha mórthimpeall orthu. Nó arbh é leagan amach na tíre agus teorainneacha na gcríoch a rianú in aigne an phobail a bhí i gceist – ról atá tugtha le fios b’fhéidir ag na focail críchaire ‘duine a rianaíonn críoch’ agus críchairecht ‘críocha a shocrú’. Chomh maith leis sin, aithnítear an dinnseanchas mar sheánra litríochta sna meánaoiseanna, agus é luaite mar cheann de na réimsí eolais a bhí le foghlaim san ochtú bliain oiliúna ag na filí, rud a thugann le fios go raibh scéalta faoi áiteanna agus brí a n-ainmneacha mar chuid riachtanach de ghairm na filíochta. Cibé scéal é, níl scoláirí an lae inniu ar aon intinn maidir le bunús ná feidhm an dinnseanchais, ach is léir go raibh a leithéid ann ón naoú haois ar a laghad, gur tháinig borradh mór faoi mar sheánra litríochta i dtréimhse na MeánGhaeilge, go n-áirítear ábhar dinnseanchais de chineál éigin i measc formhór mór de na lámhscríbhinní Gaelacha atá ar marthain inniu, agus gur mhair macasamhail an traidisiúin go comhthreomhar sa traidisiún béil anuas go dtí ár linn féin.<ref name=":0" /> Is léir mar sin féin go raibh ról tábhachtach aige sa traidisiún béil in Éirinn agus in Albain, go háirithe sna scéalta faoi [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mac Cumhaill]] agus na Fianna, mar atá léirithe san ábhar [[Fiannaíocht]]<nowiki/>a a taifeadadh lenár linn féin. Féach mar shampla an líon mór scéalta i m[[Bailiúchán na Scol]] atá dírithe ar ainmneacha áite agus ar na heachtraí a tharla ag na láithreacha sin. Is minic go dtagraíonn an scéal do ghné fhisiciúil ar leith sa cheantar (carraig, aill, cnoc, coill, lochán) agus go mbaineann an scéal sin le heachtra a thit amach ar an láthair. Braitheann cruthú, tuiscint agus úsáid logainmneacha ar phobal teanga, agus mar sin de, d’fhéadfadh sé gur léiriú iad na scéalta dinnseanchais ar na hiarrachtaí a rinne na Gaeil brí a bhaint as ainmneacha seanda nó comóradh a dhéanamh ar eachtra ar leith a tharla nó a bhí luaite sa seanchas. D’fhéadfadh sé freisin gur ceiliúradh atá sna scéalta seo ar scileanna cruthaitheachta an aosa léinn sna meánaoiseanna, nó gur chuir siad míniú éigin ar fáil do phobal na teanga ar ghné shuntasach nó neamhghnách sa tírdhreach, mar atá léirithe dúinn i dtraidisiún na scéalaíochta béil. === Dinnseanchas meadarach === Is éard atá i gceist leis an dinnseanchas meadarach ná an bailiúchán dánta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge a bhaineann le háiteanna suntasacha nó cáiliúla in Éirinn san aimsir anallód, cosúil le hainmneacha aibhneacha, lochanna, sléibhte agus machairí na tíre, chomh maith le suímh seanda ríoga, dála [[Teamhair na Rí|Theamhair na Mí]] agus [[Ráth Cruachan|Ráth]] [[Ráth Cruachan|Cruachan Ros Comáin]]. In ainneoin gur measadh le fada an lá gurb é míniú ar bhrí an logainm príomhaidhm mheasta an dinnseanchais, is minic go ndéantar neamhaird sna dánta agus i bprós an dinnseanchais ar shanasaíocht an logainm féin. Is nós an logainm a nascadh le hainm pearsanta carachtair éigin ón osnádúr nó ón miotaseolaíocht, beag beann ar na bríonna topagrafacha féideartha (agus follasacha!) atá ag na logainmneacha faoi chaibidil. Tá bailiúchán tábhachtach ábhair ann san 11ú haois, ar a dtugtar [[Dinnseanchas (bailiúchán próis agus filíochta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge)|Dindshenchas Érenn]] anois, ina bhfuil roinnt mhaith dánta dinnseanchais luaite le filí áirithe na Meán-Ghaeilge, agus go bhfuil samplaí eile d’fhilíocht agus de scéilíní próis an dinnseanchais ar fáil níos forleithne sa traidisiún scríofa, i scéalta na [[Rúraíocht|Rúraíochta]] agus na [[Fiannaíocht|Fiannaíochta,]] mar shampla. ==Úsáidí eile== * [[Dinnseanchas (bailiúchán próis agus filíochta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge)|''Dinnseanchas'' (bailiúchán próis agus filíochta ó thréimhse na Meán-Ghaeilge)]] * Bhí iris Ghaeilge agus Bhéarla darbh ainm ''[[Dinnseanchas (iris)|Dinnseanchas]]'', foilsithe ag An Cumann Logainmeacha idir 1964 agus 1975 le sé imleabhar, dírithe ar thaighde agus scoláireacht logainmneacha.<ref>[https://www.logainm.ie/ga/acmhainni/ Acmhainní logainmníochta], ar logainm.ie</ref> == Naisc sheachtracha == * [https://www.duchas.ie/en/cbe/9001326/7051165/9099928 Dinnseanchas ar Dúchas.ie] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Dinnseanchas| ]] [[Catagóir:Seanchas|*]] [[Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise|*]] [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Cultúr Gaelach]] [[Catagóir:Topagrafaíocht|*]] [[Catagóir:Logainmneacha|*]] smwfrg2j9x5rvssuv1e9f9wneb16jzp 0 86548 1307874 1216553 2026-04-15T11:51:25Z Marcas.oduinn 33120 Nasc beo. 1307874 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Ba bhandia flaithis na hÉireann Ársa í '''Macha'''<ref name="o hogain">Ó hÓgáin, Dáithí. ''Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition''. Prentice Hall Press, 1991: ll. 284-285</ref><ref name="green">Green, Miranda, ''Celtic Goddesses: Warriors, Virgins and Mothers''. British Museum Press, 1997: lch. 77</ref> gaolta le Cúige [[Uladh]], go háirithe le h[[Eamhain Mhacha]] agus [[Ard Mhacha]], a bhfuil ainmnithe aisti.<ref name="koch">Koch, John T. ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia''. ABC-CLIO, 2006: lch. 1231</ref> Tagann roinnt phearsa aníos i [[Miotaseolaíocht na nGael]] agus sa bhéaloideas, a chreidtear gurb an bandia céanna iad go bunúsach. Deirtear gurb í ar cheann de na triúr deirfiúacha darb ainm [[Mór-Ríoghain]]. Maraon le bandéithe flaithis eile, tá Macha gaolta leis an talamh, torthúlacht, ríogacht, cogadh agus capaill.<ref name="MacCana">Mac Cana, Proinsias. "[http://www.ricorso.net/rx/library/criticism/classic/Celtiana/M-Cana_P/Celtic_Myth/3_Goddess.htm The Goddesses of the Insular Celts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506035827/http://www.ricorso.net/rx/library/criticism/classic/Celtiana/M-Cana_P/Celtic_Myth/3_Goddess.htm |date=2019-05-06 }}". ''Celtic Mythology''. Hamlyn, 1970.</ref> ==Sanasaíocht== Is amhlaidh go bhfraomhaítar an t-ainm ón [[Prota-Ceilteach]] *''makajā''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927041947/http://www.st-andrews.ac.uk/institutes/sassi/spns/ProtoCelt.pdf Prota-Ceiltis] ar </ref> Dúradh chomh maith gur tugadh ''Grian Banchure'' (Banúlacht) uirthi.<ref>[https://archive.org/stream/revueceltique16pari#page/44/mode/1up Revue Celtique]</ref> ==Macha, iníon Phartholón== Luaitear Macha i ndán i ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' mar iníon [[Parthalán|Pharthalán]], ceannaire an chéad gabhál agus áitriú ar Éirinn tar éis an Díleann, cé nach bhfuil tada eile scríofa fúithi.<ref>''[[Lebor Gabála Érenn]]'' [http://www.maryjones.us/ctexts/lebor2.html §38]</ref> ==Macha, bean chéile Neimhidh== De réir foinsí áirithe, tá dara Macha ann, bean chéile [[Neimheadh|Neimhidh]], ceannaire an dara gabhál agus áitriú ar Éirinn tar éis an Díleann. Ba í an chéad duine de mhuintir Neimhidh a fuair bás in Éirinn – 12 bliana tar éis a dteachta, de réir [[Seathrún Céitinn|Seathrúin Céitinne]],<ref>[[Seathrún Céitinn]], ''Foras Feasa ar Éirinn'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text017.html 1.7]</ref> 12 lá de réir [[Annála na gCeithre Máistrí]].<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text002.html M2850]</ref> Deirtear go bhfuil an cnoc a bhfuil sí curtha ann ainmnithe aisti, [[Ard Mhacha]]. Glanadh an choill thart timpeall an chnoic ag muintir Neimhidh agus tugadh 'Magh Mhacha ar an áit. ==Macha, iníon Ernmais== Tagann Macha, iníon [[Ernmas|Ernmais]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]], aníos dána luathfhoinsí. Luaitear í go minic i dteannta lena triúr deirfiúracha, "[[Badhbh]] agus [[Mór-Ríoghain]], darbh ainm [[Anand]]".<ref name=LGE-62,64>''[http://www.maryjones.us/ctexts/lebor4.html Lebor Gabála Érenn §62, 64]</ref> Meastar gur trí-bhandia iad triúr (le hainmneacha éagsúla), gaolta le cogadh.<ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, ll. 281–282</ref> Sa ''[[Gluais Uí Mhaol Chonaire]]'' deirtear gurb í Macha "ar cheann de na trí ''morrígna''", agus gurb é an ''Mesrad Machae'' (Measra Mhacha), ná "cinn na fir maraithe". De réir leagan an léimh chéanna in MS H.3.18, deirtear gur Badhbh í Macha, agus iad trís "mná na bhfiach dubh" a spreagann an cath.<ref>Angelique Gulermovich Epstein, ''War Goddess: The Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts'', Meán Fómhair, 1998, ll. 49–52.</ref> De réir Chéitinne go dearfa, is "bandéithe" iad,<ref>Seathrún Céitinn, ''Foras Feasa ar Éirinn'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text021.html 1.11]</ref> ach bhí sé de nós ag Críostaithe Gaelacha na meánaoise, an Phagánachta réamh-Chriostaí a chosc. Deirtear gurbh é [[Balor]] a mharaigh Macha i rith an chatha in éadan na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]].<ref name=LGE-60,62,64>''[http://www.maryjones.us/ctexts/lebor4.html Lebor Gabála Érenn §60, 62, 64]</ref><ref name=stokes>Whitley Stokes (eag. & aistr.), ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T300011.html The Second Battle of Moytura]'', lch. 101</ref> ==Macha Mong Ruad== Ba í Macha Moing Rua (Sean-Ghaeilge: Mong Ruad), iníon ''[[Aodh Rua]]'' (Sean-Ghaeilge: Áed Ruad) an t-aon banríon amháin i liosta [[Ard-Ríthe na hÉireann]]. Dháil a hathair an Ríogacht idir a cholanna ceathrair [[Díthorba]] agus [[Cimbáeth]], seacht mbliana an seal. Agus Aodh marbh, d'éiligh Macha an Ríogacht le teacht arís a shealsa. Dhiúltaigh Díthorba agus Cimbáeth go suífeadh bean ar an ríchathaoir. Bhuaigh Macha sa chath a tharla dá bharr, agus maraíodh Díthorba. Phós sí Cimbáeth, agus roinn siad an Ríocht eatarthu. Chloígh Macha mic Dhíothorbha tar éis catha eile, agus theith siad go fásach [[Connacht]]. Chuaigh Macha féin ar a dtóir, faoi bhréagriocht [[lobhar|lobhair]]. Bhuail sí iad duine ar dhuine agus iad ag iarraidh caidreamh collaí a bheith acu léi. Cheangail agus d'iompair sí iad go hUlaidh. Ba mhian leis na hUltaigh iad a mharú, ach chuir Macha i ndaoirse iad agus chuir iachall orthu [[Eamhain Mhacha]] a thógáil mar phríomhchathair nua na nUladh. Tharraing sí na críocha lena heo nó dealg, agus dá bharr sa scéal seo, is é brí le ''Emain'' ná ''eo muin(éal)''.<ref>Eugene O'Curry, ''Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History'', 1861, [https://www.google.com/books?id=li02AAAAMAAJ&pg=PA527&vq=macha Appendix No. XXXVIII]</ref> Bhí Macha agus a chéile i réim ar feadh seacht mbliana, go dtí go bhfuair sé bás ag Eamhain Mhacha leis an bplá. Bhí sise féin i réim ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh, nuair a mharaigh [[Rechtaid Rígderg]] í.<ref>Seathrún Céitinn, ''Foras Feasa ar Éirinn'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text037.html 1.27]-[http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text038.html 1.28]</ref><ref>''Annála na gCeithre Máistrí'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text017.html M4532]-[http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text018.html 4546]</ref> I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim: * ''Lebor Gabála'': le ré [[Ptolemy I Soter]] (323–283 RC).<ref>R. A. Stewart Macalister (eag. agus aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, ll. 263-267</ref> * ''Foras Feasa ar Éirinn'': 468–461 BC, * ''Annála na gCeithre Máistrí'': 661–654 RC. Scríobh [[Marie-Louise Sjoestedt]] fúithi: ''"In the person of this second Macha we discover a new aspect of the local goddess, that of the warrior and dominator; and this is combined with the sexual aspect in a specific manner which reappears in other myths, the male partner or partners being dominated by the female."<ref name="Sjoestedt">{{cite book | first=Marie-Louise | last=Sjoestedt | others=Translated by Myles Dillon | title=Gods and Heroes of the Celts | url=https://archive.org/details/godsheroesofcelt00sjoe | edition=2nd | year=1982 | publisher=Turtle Island Foundation | location=Berkeley, CA | pages=[https://archive.org/details/godsheroesofcelt00sjoe/page/28 28]–9 | isbn=0-913666-52-1 }}</ref> ==Macha, bhean chéile Chruinniuc== Ba í Macha, iníon [[Sainrith mac Imbaith|Sainrithe mhic Imbaith]] bean chéile [[Cruinniuc|Chrunnchu]], feirmeoir Uladh agus baintreach fir. Tháinig Macha chuig a thigh agus gan labhairt, thosaigh sí ag dul i gcion tí. Go gairid, d'éirigh sí torrach. Fad is a bhí siad le chéile, mhéadaigh maoin Chrunnchu. Agus é ar tí dul chuig feis eagraithe ag rí na nUladh, thug Macha le fios go n-imeodh sí uaidh dá ndéarfadh sé aon ní fúithi, agus gheall sé nach ndéarfadh. Le linn rás na, ámh, mhaígh sé gurbh fhéidir lena bhean rith níos tapúla ná capaill an rí. D'ordaigh an rí go gcoinní Cruinniuc faoi phian bháis, nára mhór dó cur lena fhocal. Cé go raibh sí trom ar pháiste/í, gaireadh Macha chuig an bhfeis agus chuir an rí iachall uirthi rith in éadan na gcapall. Bhuaigh sí an rás, ach ag an deireadh lig sí scread le pian agus cúpla á sheoladh ar an saol aici; buachaill darbh ainm Fír, agus cailín darbh ainm Fial.<ref>https://archive.org/stream/revueceltique16pari#page/44/mode/1up</ref> As sin amach, de réir an scéil seo, ghlaodh áit an tsaolú ''Eamhain Mhacha'' (Cúpla Mhacha).<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/debility.html "The Debility of the Ulstermen"]</ref> As an drochmheas agus náire seo, chuir sí mallacht ar na hUlaidh feasta go laga iad — chomh thréith le bean seolta — nuair is déine an tólr orthu. Mhairfeadh an laige ar feadh cúig lae, agus an mhallacht naoi nglúin. Míníonn an scéal an fáth nach raibh fir na nUladh, ach amháin an laoch leathdhia [[Cú Chulainn]], in ann seasamh in aghaidh an ionsaí sa ''[[Táin Bó Cuailnge]]''.<ref name="koch"/> Léiríonn an scéal gurbh fhéidir leis an mbandia Macha bheith díoltasachagus drochmheas léirithe di,<ref name="green"/> agus conas is cúis tubaiste é drochrí mar rialtóir.<ref>Fee, Christopher and Leeming, David. ''The Goddess: Myths of the Great Mother''. Reaktion Books, 2016.</ref> Tá an Macha seo gaolta go háirithe le capaill. Is suntasach é b'fhéidir gur rugadh dhá bhromach ag an am gcéanna agus Cú Chulainn, agus go raibh capaill carabaid aige darbh ainm [[Liath Mhacha]]. Cuirtear í go minic i gcomórtas le [[Rhiannon]] i [[Miotaseolaíocht na Breataine Bige]].<ref name="koch"/> ==Féach freisin== *[[Cliodna]] *[[Áine#Related goddesses|Grian]] *[[Mongfind]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef|roimh=[[Cimbáeth]] agus Macha}} {{s-ttl|teideal=[[Ard-Ríthe na hÉireann]]<br>(Ina haonar)|bliain=[[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGE]] 4ú-3ú haois RC<br>[[Foras Feasa ar Éirinn|FFE]] 468–461 RC<br>[[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 661–654 RC}} {{s-aft|tar éis=[[Rechtaid Rígderg]]}} {{s-end}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] gny92su4e8fhpeynmvd8g7gyfrjl4zs 0 94340 1307849 1293338 2026-04-15T06:47:56Z Marcas.oduinn 33120 Muintir Néill 1307849 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Tuathal mac Cormaic''' ({{lang-sga|'Túathal mac Cormaic'}}), aitheanta Tuathal Maolgharbh (''Túathal Máelgarb'') (bás 544) agus garmhac [[Coirpre mac Néill|Cairbre mac Néill]] a mheastar. Sna scéalta is luaite, is amhlaidh gurbh eisean a rinne concas na dtailte a n-éireodh ina [[ríthe Bhreá|ríocht Bhreá]], ar son mhuintir [[Níall Noígíallach|Néill Naoighiallaigh]]. Cé go n-ainmníonn na ginealaigh é Tuathal mac Cormaic Chaoch mhic Cairbre mhic Néill Naoighiallaigh, níl siúd ar aon intinn leis an gcur síos sa Bheatha [[Naomh Pádraig|Naomh Pádraig]] den 7ú haois le [[Tíreachán]], a mhaíonn gur chuir Pádraig mallacht ar Chairbre agus a shliochtaigh ná raibh duine acu ina rí Theamhrach. Um an neamhréir seo a réiteach, d'fhág naomhsheanchais níos deireanaí Tuathal amach ón mallacht.<ref>Mac Shamhráin & Byrne, "Prosopography", ll. 175&ndash;176 & 181.</ref> Ó thaobh na [[annála Éireann|n-annál]] de, níl ach aon iontráil suntasach amháin maidir le Tuathal. Is tuairisc é seo faoi bhua a bhain sé amach in éadan na [[Ciannachta|gCiannacht]]: "Cath Luachra eiter da Inber", timpeall na bliana in 535.<ref>[[Annála Uladh]], AU 535.2 & AU 539.2</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 533 (cóipeáilte i nAnnála Uladh)</ref> Logainm coitianta is ea Luachair, agus ní fios go cruinn cén inbhir atá i gceist.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 451; moltar [[An Bhóinn]] ([[Contae Lú]]) agus [[An Ainí]] ([[Contae na Mí]]), sin nó an Ainí agus an [[Dealbhna]] (Contae na Mí)</ref><ref>Mac Shamhráin & Byrne, ll. 181&ndash;182</ref> '' Creidtear gur bhunaigh an bua seo ceannas Uí Néill ar na Ciannachta agus ar Mhaigh Bhreá.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 468; Charles-Edwards, "Túathal".</ref> Cé nach taifid chomhaosaigh iad na hiontrálacha seo sna h[[annála Éireann]], molann an teanga iontu gur an-luath iad, ag dul siar b'fhéidir ó dheireadh na 6ú haoise.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 451.</ref> Deirtear gur maraíodh Tuathal sna 540í. Faightear tuilleadh eolais a bhuí le gluaiseanna níos deireanaí ar na hannála, agus le scéalta faoi [[Diarmaid mac Cearbhaill|Dhiarmaid mac Cearbhaill]] agus Naomh [[Ciarán Cluain Mhic Nóis]], ach is dócha gur nósanna i bhfad níos déanaí iad. Insítear iontu go raibh, Túathal ag iarraidh an ruaig a chur ar Dhiarmaid, ach ina ionad sin maraíodh Túathal ag leasdeartháir Dhiarmada ar thaobh a mháthar &mdash; nó a ghaol uchtála, de réir eile &mdash; ''Máel Mordha Ua Machí’' nó ''Máel Mór mac Argadaín''. Maraíodh Maol Mordha féin ar an dtoirt.<ref>Charles-Edwards, "Túathal"</ref><ref>Annála Uladh, AU 544.1</ref><ref>Annála Tiarnaigh, AT 543.1.</ref> ==Foinsí== * {{citation|url=http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html |title=The Annals of Tigernach |date=1996 |accessdate=2008-05-26 }} * {{citation|url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html |title=The Annals of Ulster AD 431-1201 |date=2003 |accessdate=2008-05-26 }} * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |date=1973 |isbn=0-7134-5882-8 }} * {{citation |last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |date=2000 |location=Cambridge |isbn=0-521-36395-0 }} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/19501 |contribution=Muirchertach mac Muiredaig (''d.'' 534) |accessdate=2007-10-22 |last=Charles-Edwards |first=T. M. |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/27785 |contribution=Tuathal Máelgarb mac Cormaic (''fl''. 535&ndash;539) |accessdate=2008-05-08 |last=Charles-Edwards |first=T. M. |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |last=De Paor |first=Liam |title=Ireland and Early Europe: Essays and Occasional Writings on Art and Culture |publisher=Four Courts Press |date=1997 |location=Dublin |isbn=1-85182-298-4 }} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50095 |contribution=Coirpre mac Néill (''supp''. ''fl''. 485&ndash;494) |accessdate=2008-05-12 |last=Irwin |first=Philip |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |series=The Gill History of Ireland |volume=1|isbn=0-7171-0558-X |date=1972 |publisher=Gill and Macmillan |location=Dublin}} * {{citation |last=Mac Shamhráin |first=Ailbhe |last2=Byrne |first2=Paul |contribution=Kings named in ''Baile Chuinn Chétchathaig'' and the Airgíalla Charter Poem |editor-last=Bhreathnach |editor-first=Edel |title=The Kingship and Landscape of Tara |location=Dublin |publisher=Four Courts Press |isbn=1-85182-954-7 |year=2005 |pages=159&ndash;224 }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box| roimh = [[Muircheartach mac Muireadaigh|Muirchertach mac Ecrae]] | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = [[Diarmait mac Cerbaill]] | bliain = 528-538 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Tuathal Maolgharbhb}} [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] e78py60tgwdria8n8xzypk9uni00as6 1307850 1307849 2026-04-15T07:20:43Z Marcas.oduinn 33120 Ag eagrú 1307850 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Tuathal mac Cormaic''' ({{lang-sga|'Túathal mac Cormaic'}}), aitheanta mar Tuathal Maolgharbh (''Túathal Máelgarb'') (bás 544). Meastar gur gharmhac [[Coirpre mac Néill|Cairbre mac Néill]] é. Sna scéalta is luaite, is amhlaidh gurbh eisean a rinne concas na dtailte a d'éireodh ina [[ríthe Bhreá|ríocht Bhreá]], ar son mhuintir [[Níall Noígíallach|Néill]]. Cé go dtugtar dó sna ginealaigh an t-ainm 'Tuathal mac Cormaic Chaoch mhic Cairbre mhic Néill Naoighiallaigh', ní hionann seo agus an cur síos den 7ú haois sa Bheatha [[Naomh Pádraig]] le [[Tíreachán]], a mhaíonn gur chuir Pádraig mallacht ar Chairbre agus a shliochtaigh ná raibh duine acu ina rí Theamhrach. Um an neamhréir seo a réiteach, d'fhág naomhsheanchais níos deireanaí Tuathal amach ón mallacht.<ref>Mac Shamhráin & Byrne, "Prosopography", ll. 175&ndash;176 & 181.</ref> Ó thaobh na [[annála Éireann|n-annál]] de, níl ach aon iontráil suntasach amháin maidir le Tuathal. Is tuairisc é seo faoi bhua a bhain sé amach in éadan na [[Ciannachta|gCiannacht]]: "Cath Luachra eiter da Inber", timpeall na bliana 535.<ref>[[Annála Uladh]], AU 535.2 & AU 539.2</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 533 (cóipeáilte i nAnnála Uladh)</ref> Logainm coitianta is ea Luachair, agus ní fios go cruinn cén inbhir atá i gceist.<ref>[[Thomas Charles-Edwards|Charles-Edwards]], ''Early Christian Ireland'', lch. 451; moltar [[An Bhóinn]] ([[Contae Lú]]) agus [[An Ainí]] ([[Contae na Mí]]), sin nó an Ainí agus an [[Dealbhna]] (Contae na Mí)</ref><ref>Mac Shamhráin & Byrne, ll. 181&ndash;182</ref> Creidtear gur bhunaigh an bua seo ceannas Uí Néill ar na Ciannachta agus ar Mhaigh Bhreá.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 468; Charles-Edwards, "Túathal".</ref> Cé nach taifid chomhaosacha iad na hiontrálacha seo sna h[[annála Éireann]], molann an teanga iontu gur an-luath iad, ag dul siar b'fhéidir ó dheireadh na 6ú haoise.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 451.</ref> Deirtear gur maraíodh Tuathal sna 540í. Faightear tuilleadh eolais a bhuí le gluaiseanna níos deireanaí ar na hannála, agus le scéalta faoi {{h|Diarmaid mac Cearbhaill]] agus Naomh [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]], ach is dócha gur nósanna i bhfad níos déanaí iad. Insítear iontu go raibh Tuathal ag iarraidh an ruaig a chur ar Dhiarmaid, ach ina ionad sin maraíodh Tuathal ag leasdeartháir Dhiarmada ar thaobh a mháthar &mdash; nó a ghaol uchtála, de réir eile &mdash; ''Máel Mordha Ua Machí'' nó ''Máel Mór mac Argadaín''. Maraíodh Maol Mordha féin ar an dtoirt.<ref>Charles-Edwards, "Túathal"</ref><ref>Annála Uladh, AU 544.1</ref><ref>Annála Tiarnaigh, AT 543.1.</ref> ==Foinsí== * {{citation|url=http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html |title=The Annals of Tigernach |date=1996 |accessdate=2008-05-26 }} * {{citation|url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html |title=The Annals of Ulster AD 431-1201 |date=2003 |accessdate=2008-05-26 }} * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |date=1973 |isbn=0-7134-5882-8 }} * {{citation |last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |date=2000 |location=Cambridge |isbn=0-521-36395-0 }} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/19501 |contribution=Muirchertach mac Muiredaig (''d.'' 534) |accessdate=2007-10-22 |last=Charles-Edwards |first=T. M. |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/27785 |contribution=Tuathal Máelgarb mac Cormaic (''fl''. 535&ndash;539) |accessdate=2008-05-08 |last=Charles-Edwards |first=T. M. |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |last=De Paor |first=Liam |title=Ireland and Early Europe: Essays and Occasional Writings on Art and Culture |publisher=Four Courts Press |date=1997 |location=Dublin |isbn=1-85182-298-4 }} * {{citation |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50095 |contribution=Coirpre mac Néill (''supp''. ''fl''. 485&ndash;494) |accessdate=2008-05-12 |last=Irwin |first=Philip |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography, |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}} * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |series=The Gill History of Ireland |volume=1|isbn=0-7171-0558-X |date=1972 |publisher=Gill and Macmillan |location=Dublin}} * {{citation |last=Mac Shamhráin |first=Ailbhe |last2=Byrne |first2=Paul |contribution=Kings named in ''Baile Chuinn Chétchathaig'' and the Airgíalla Charter Poem |editor-last=Bhreathnach |editor-first=Edel |title=The Kingship and Landscape of Tara |location=Dublin |publisher=Four Courts Press |isbn=1-85182-954-7 |year=2005 |pages=159&ndash;224 }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box| roimh = [[Muircheartach mac Muireadaigh|Muirchertach mac Ecrae]] | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = [[Diarmait mac Cerbaill]] | bliain = 528-538 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Tuathal Maolgharbhb}} [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] 4cxtfjmtolndl1trt0utducfauo2e5g 0 95022 1307778 1222360 2026-04-14T14:46:12Z Alison 570 Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Meiriceánacha 1307778 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ilionstraimí Meiriceánach, cumadóir, léiritheoir ceirníní agus innealtóir meascáin ab ea '''Peter Freeman''' ([[29 Bealtaine]] [[1965]] - [[16 Márta]] [[2021]]).<ref>{{lua idirlín|url=https://www.guitarmoderne.com/artists/spotlight-peter-freeman|teideal=Spotlight: Peter Freeman|dáta=3 Márta 2015|foilsitheoir=Guitar Moderne|accessdate=3 October 2020|ref=GuitarModerne|dátarochtana=4 Deireadh Fómhair 2020|archivedate=9 Deireadh Fómhair 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009233905/https://www.guitarmoderne.com/artists/spotlight-peter-freeman}}</ref> Bunaithe as a stiúideo taifeadta i [[Cathair na nAingeal|gCathair na nAingeal]], d'oibrigh sé ar [[taifeadadh fuaime]], léiriú beo, agus ar fuaimriananna scannáin agus teilifíse. Bhí aithne air go príomha as an mbaint atá aige leis an gcumadóir avant-garde agus an seinnteoir trumpa [[Jon Hassell]].<ref name="EMMag">{{Lua idirlín|url=https://www.moredarkthanshark.org/eno_int_em-jul09.html|teideal="Jon Hassell: Ambassador from the Fourth World"}}</ref> Chuir sé go rialta freisin leis an iris [[Ceol leictreonach|''Electronic Music'']], le linn na 80idí agus na 90idí. Cailleadh é ar 16 Márta 2021 tar éis cath le [[Ailse ghoile|hailse ghoile]]. == Gairm == Chuir Freeman tús lena shlí ghairmiúil ceoil i [[1983]], mar dordghiotáraí leis an veidhleadóir leictreach Indiach, L. Shankar. As sin, ghlac sé páirt le ceoltóirí príomhshrutha, ar chamchuairt le [[Seal]], ag seinm le [[John Cale]], [[Alanis Morissette]], Nile Rodgers, Shawn Colvin, Sussan Deyhim, Elliott Sharp agus [[Jon Hassell]]. Bhog sé go [[Los Angeles, California|Los Angeles]] i [[2002]], áit ar thosaigh sé ag dul isteach sna scannáin agus sa teilifís mar cheoltóir agus dearthóir fuaime ceoil, ag obair le cumadóirí mar Thomas Newman, Cliff Martinez, Anton Sanko, Charlie Clouser, Jeff Rona agus daoine eile. Ba é, in éineacht le David Zicarelli, a bhí mar fhórsa tiomána taobh thiar den fheidhmchlár samplála agus lúbtha ceoil iPad, Looperverse.<ref>{{Lua idirlín|url=http://blog.retronyms.com/2017/04/looperverse-guide_4.html|teideal="Retronyms: Looperverse"}}</ref><ref name="EmusLooper">{{Luaigh foilseachán|author=Preve|first=Francis|title=Looperverse: Review|journal=[[Electronic Musician]]|date=July 2017}}</ref> Ar 1 Aibreán 2022, fógraíodh dhá cheann d’albaim aonair Freeman<ref name="Elliott">{{lua idirlín | údar=Elliott Sharp | údarlink =Elliott Sharp | teideal=New zOaR Album Releases |url=https://www.instagram.com/p/Cb0QevgLsE5/ |website=www.instagram.com |publisher=[[Instagram]] |access-date=2 Aibreán 2022}}</ref> le [[Elliott Sharp]] agus arna scaoileadh tar éis a bháis ar ''ZOaR Records'' mar íoslódáil digiteach agus mar eagrán teoranta dlúthdhiosca dúbailte.<ref>{{lua idirlín | last1=Freeman |first1=Peter | teideal=K3CS |url=https://peterfreeman.bandcamp.com/album/k3cs |foilsitheoir=[[Bandcamp]] |access-date=2 Aibreán 2022 |teanga=en}}</ref> == Dioscliosta == === Oibreacha aonair === * ''Mercurial'' (zOaR Records, 2022) - a taifeadadh ar dtús timpeall 2000 * ''Sinistar'' (zOaR Records, 2022) === Comhoibrithe === * ''The Vertical Collection'' (Earshot Records, 1997) (le Jon Hassell, mar Bluescreen Project) === Mar ranníocóir === '''Le [[Alanis Morissette]]''' * ''Flavors of Entanglement'' (Maverick Records, 2008) - dord '''Le D-Train''' * ''In Your Eyes'' ([[Columbia Records]] / [[EMI]], 1989) - samplaí breise '''Le Hipsway''' * ''Scratch the Surface'' (Phonogram, 1989) - dordghiotáraí '''Le Jan Bang''' * ''… And Poppies From Kandahar'' (Samadhi Sound, 2010) - dordghiotáraí, leictreonaic '''Le Jimmy Mbaye''' * ''Dakar Heart (Shanachie, 1994) - dordghiotáraí'' '''Le [[Jon Hassell]]''' * ''Dressing for Pleasure'' (Warner Bros., 1994) - dordghiotáraí * ''Maarifa Street: Magic Realism Volume Two'' (Nyen, 2005) - comhléiritheoir, dordghiotáraí, cnaguirlisí, cláir, meascadh * ''Last Night the Moon Came Dropping its Clothes in the Street'' (ECM Records, 2009) - comhléiritheoir, dordghiotáraí, giotár, samplaí, cnaguirlisí, meascadh * ''Listening to Pictures (Pentimento Volume One)'' (Ndeya, 2018) - dordghiotáraí * ''Seeing Through Sound (Pentimento Volume Two)'' (Ndeya, 2020) - dordghiotáraí '''Le Richard Horowitz agus Sussan Deyhim''' * ''Majoun'' (Sony Classical, 2005) - dordghiotáraí forthon '''Le Richard Shindell''' * ''Blue Divide'' (Shanachie, 1994) - sintéiseoir '''Le Rick Cox''' * ''Fade'' (Cold Blue Music, 2005) - comhléiritheoir, meascadh '''Le [[Seal]]''' * ''Newborn Friend'' (ZTT, 1994) - dordghiotáraí * ''I'm Alive'' (ZTT, 1994) - dordghiotáraí '''Le Shawn Colvin''' * ''Cover Girl'' ([[Columbia Records]], 1994) - eagarthóireacht dhigiteach === Mar innealtóir meascáin === '''Le Erik Sanko''' * ''Past Imperfect, Present Tense'' (Jetset Records, 2001) <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.allmusic.com/album/past-imperfect-present-tense-mw0000013084/credits|language=en-us|teideal="AllMusic: Credits"}}</ref> '''Le Veruca Salt''' * ''Lords of Sounds and Lesser Things'' (Velveteen, 2005) <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.discogs.com/Veruca-Salt-Lords-Of-Sounds-And-Lesser-Things/release/1416981|language=en|work=Discogs|teideal="Discogs: Credits"}}</ref> == Scannánaíocht == [[File:Peter Freeman2.jpg|right|thumb|Peter sa stiúideo i 2021, ag clárú [[LinnDrum]].]] === Comhoibrithe === * ''The Deep and Dreamless Sleep'' (2006) - le Lee Curreri agus Jeff Rona === Mar ranníocóir === * ''The Million Dollar Hotel : "Amsterdam Blue (Cortège)"'' (2000) * ''Saw'' (2004) - scríobaí dordghiotáraí * ''Saw II'' (2005) - ceoltóir * ''Saw III'' (2006) - taibheoir scór breise / dearthóir fuaime ceoil (neamhchreidmheach) * ''Dead Silence'' (2007) - dearadh fuaime scór breise * ''Death Sentence'' (2007) - dearadh fuaime ceoil * ''Resident Evil: Extinction'' (2007) - giotáir phróiseáilte * ''Saw IV'' (2007) - taibheoir scór bunaidh * ''Saw V'' (2008) - giotár * ''Severe Clear'' (2009) - ríomhchláraitheoir ceoil * ''Saw VI'' (2009) - giotáir * ''Saw: The Final Chapter'' (2010) - giotáir * ''The Lincoln Lawyer'' (2011) - giotár * ''The Company You Keep'' (2012) - druma seicheamh teidil * ''Jessabelle'' (2014) - uigeachtaí leictreonacha breise * ''Visions'' (2015) - meascadh scór * ''The Neighbour'' (2016) - ceol breise * ''The Drowning'' (2016) - meascadh scór * ''Jigsaw'' (2017) - samplaí aisteach giotáir * ''Fractured'' (2019) - dordghiotáraí próiseáilte agus uigeachtaí breise * ''Spiral: From the Book of Saw'' (2021) - dearadh fuaime ceoil breise == Teilifís == === Mar ranníocóir === * ''Alpha House'' (2013) - meascadh scór, dordghiotáraí leictreach, dordghiotáraí díreach, giotár * ''Big Love'' (2006) - dearadh fuaime ceoil * ''Great Migrations'' (2010) - giotár, dordghiotáraí, cláir * ''Las Vegas'' (2003) - giotár, dordghiotáraí, cláir * ''NUMB3RS'' (2005) - dordghiotáraí, ríomhchlárú * ''The Romanoffs'' (2018) - meascadh scór * ''Traffic'' (2004) - dearadh fuaime ceoil (neamhchreidmheach) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * Peter Freeman dioscliosta ar Discogs * Peter Freeman ar IMDb * Peter Freeman ar AllMusic {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Freeman, Peter}} [[Catagóir:Básanna in 2021]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Dord-ghiotáraithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní Meiriceánacha]] pz4puyynlhxct7801jcw4y012xgtg3h 0 100042 1307799 1305051 2026-04-14T16:47:17Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Diúcacht Milan]] go [[Diúcacht Mhílanó]] 1305051 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} {{glanadh-mar|ní thuigim mórán}} Stát Iodálach i dTuaisceart na hIodáile ab ea Diúcacht Milano. Chruthaigh Gian Galeazzo Visconti an Diúcacht. Bhí sé ina thiarna ar Milano agus ina bhall de theaghlach Visconti a bhí i gceannas ar an gcathair ó 1277. Don chuid is mó dá bhfuil ann bhí Savoy siar, Cónaidhm na hEilvéise ó thuaidh, an Veinéis soir agus Genoa ó dheas aici, a bhí ag cur bac uirthi ón Meánmhuir. Ina méid ba mhó, go luath sna 1400idí, bhí an Lombaird ar fad aici, chomh maith le cuid de [[Píodmant|Phíodmant]], [[an Tuscáin]], [[Veneto]] agus [[Emilia-Romagna]]. Faoi theach Sforza, tháinig Milano chun bheith ina stát saibhir agus rathúil trí thabhairt isteach an tionscail síoda, agus í mar cheann de na stáit is saibhre san [[An Athbheochan|Athbheochan]]. [[Íomhá:Italy in 1499.png|mion|clé|160x160px]] Rinne Impireacht Naofa na Róimhe agus [[an Fhrainc]] conspóid i Milano agus rialaigh na Habsburgs í mar locht impiriúil ó dheireadh an 15ú haois, go dtí gur choinnigh Napoleon í agus gur scoir sí de bheith ann, agus í ina cuid den [[Phoblacht Cisalpine]] nua, Tar éis Chomhdháil Vín, Athbunaíodh go leor stát scriosta, ach rinneadh Diúcacht Milano ina cuid de [[Ríocht na Lombardaí-na Veinéise|Ríocht nua na Lombardaí-na Veinéise]] Sa bhliain 1447, d’éag an diúc Visconti deireanach gan oidhre agus dhearbhaigh muintir Milano Poblacht Ambrósach gearrshaolach, ach dhéanfadh teaghlach Sforza an chathair a cheansú agus an diúcacht a athbhunú i 1450. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:An Iodáil]] 012t022bgqfy6s19tuugcra382xca8m 1307801 1307799 2026-04-14T16:52:50Z Ériugena 188 1307801 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} {{glanadh-mar|ní thuigim mórán}} Stát Iodálach i dTuaisceart na hIodáile ab ea '''Diúcacht Mhílanó''' es:'''''Ducato di Milano'''''. Chruthaigh Gian Galeazzo Visconti an Diúcacht. Bhí sé ina thiarna ar Milano agus ina bhall de theaghlach Visconti a bhí i gceannas ar an gcathair ó 1277. Don chuid is mó dá bhfuil ann bhí Savoy siar, Cónaidhm na hEilvéise ó thuaidh, an Veinéis soir agus Genoa ó dheas aici, a bhí ag cur bac uirthi ón Meánmhuir. Ina méid ba mhó, go luath sna 1400idí, bhí an Lombaird ar fad aici, chomh maith le cuid de [[Píodmant|Phíodmant]], [[an Tuscáin]], [[Veneto]] agus [[Emilia-Romagna]]. Faoi theach Sforza, tháinig Milano chun bheith ina stát saibhir agus rathúil trí thabhairt isteach an tionscail síoda, agus í mar cheann de na stáit is saibhre san [[An Athbheochan|Athbheochan]]. [[Íomhá:Italy in 1499.png|mion|clé|160x160px]] Rinne Impireacht Naofa na Róimhe agus [[an Fhrainc]] conspóid i Milano agus rialaigh na Habsburgs í mar locht impiriúil ó dheireadh an 15ú haois, go dtí gur choinnigh Napoleon í agus gur scoir sí de bheith ann, agus í ina cuid den [[Phoblacht Cisalpine]] nua, Tar éis Chomhdháil Vín, Athbunaíodh go leor stát scriosta, ach rinneadh Diúcacht Milano ina cuid de [[Ríocht na Lombardaí-na Veinéise|Ríocht nua na Lombardaí-na Veinéise]] Sa bhliain 1447, d’éag an diúc Visconti deireanach gan oidhre agus dhearbhaigh muintir Milano Poblacht Ambrósach gearrshaolach, ach dhéanfadh teaghlach Sforza an chathair a cheansú agus an diúcacht a athbhunú i 1450. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:An Iodáil]] pxn0n9jurjghibaotipzl2sqvile167 0 100593 1307843 1305823 2026-04-14T23:37:49Z TGcoa 21229 /* 2026 */ 1307843 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}ːGhlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh ; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol'' " (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] ks421q65bxcw0k32e7eszbnkaizp8s7 0 100664 1307810 1303388 2026-04-14T17:44:34Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260414sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1307810 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File:A_single_cardiomyocyte_beating,_five_days_after_purification_from_cell_culture.ogv|mion|Físeán de chardamhíocít amháin ag preabadh, tógtha ó alt a bhfuil teacht go hoscailte air comh-scríofa ag Yamanaka.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Uosaki|first=H.|title=Efficient and Scalable Purification of Cardiomyocytes from Human Embryonic and Induced Pluripotent Stem Cells by VCAM1 Surface Expression|doi=10.1371/journal.pone.0023657|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=8|pages=e23657|year=2011|pmid=21876760|pmc=3158088|bibcode=2011PLoSO..623657U}}</ref> Is céim thábhachtach i dteiripe ghascheall í cealla a leithlisiú de réir cineáil eagair.]] [[Íomhá:Shinya_Yamanaka_giving_a_lecture_at_NIH.jpg|mion| Shinya Yamanaka ag labhairt ag léacht an 14 Eanáir 2010]] Is taighdeoir gascheall Seapánach é '''Shinya Yamanaka''' (山中伸弥, Yamanaka Shin'ya, a rugadh 4 Meán Fómhair, 1962), a bhuaigh Duais Nobel.<ref name="stem1">{{Cite journal | last1 = Takahashi | first1 = K. | last2 = Yamanaka | first2 = S. | author-link2 = Shinya Yamanaka| title = Induction of Pluripotent Stem Cells from Mouse Embryonic and Adult Fibroblast Cultures by Defined Factors | journal = Cell | volume = 126 | issue = 4 | pages = 663–76 | year = 2006 | pmid = 16904174 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.024| hdl = 2433/159777 | s2cid = 1565219 | hdl-access = free }}</ref><ref name="stem2">{{Cite journal | last1 = Takahashi | first1 = K. | last2 = Tanabe | first2 = K. | last3 = Ohnuki | first3 = M. | last4 = Narita | first4 = M. | last5 = Ichisaka | first5 = T. | last6 = Tomoda | first6 = K. | last7 = Yamanaka | first7 = S. | author-link7 = Shinya Yamanaka| doi = 10.1016/j.cell.2007.11.019 | title = Induction of Pluripotent Stem Cells from Adult Human Fibroblasts by Defined Factors | journal = Cell | volume = 131 | issue = 5 | pages = 861–872 | year = 2007 | pmid = 18035408 | hdl = 2433/49782 | s2cid = 8531539 | hdl-access = free }}</ref><ref name="stem3">{{Cite journal | last1 = Okita | first1 = K. | last2 = Ichisaka | first2 = T. | last3 = Yamanaka | first3 = S. | author-link3 = Shinya Yamanaka| doi = 10.1038/nature05934 | title = Generation of germline-competent induced pluripotent stem cells | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/n111 | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7151 | pages = 313–317 | year = 2007 | pmid = 17554338| bibcode = 2007Natur.448..313O | s2cid = 459050 }}</ref> Feidhmíonn sé mar stiúrthóir ar an Lárionad um Thaighde agus Feidhmiú GSi (gaschill spreagtha ilchumasach) agus ina ollamh san Institiúid um Eolaíochtaí Leighis ar thús cadhnaíochta in Ollscoil Kyoto;<ref name=":2">{{Cite web |teideal=Dept. of Life Science Frontiers Shinya Yamanaka (Director Emeritus & Professor) |url=https://www.cira.kyoto-u.ac.jp/e/research/yamanaka_summary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230917055422/https://www.cira.kyoto-u.ac.jp/e/research/yamanaka_summary.html |archive-date=September 17, 2023 |access-date=September 17, 2023 |website=Principal Investigators |publisher=Center for iPS Cell Research and Application (CiRA), Kyoto University}}</ref> mar imscrúdaitheoir sinsearach ag na hInstitiúidí Gladstone atá cleamhnaithe le UCSF i San Francisco, California; agus mar ollamh anatamaíochta in Ollscoil California, San Francisco (UCSF). Is iaruachtarán é Yamanaka freisin ar an gCumann Idirnáisiúnta um Thaighde Gascheall (ISSCR). Fuair sé an 2010 BBVA ''Foundation Frontiers of Knowledge Award'' sa chatagóir bithleighis, Duais Wolf 2011 sa Leigheas le Rudolf Jaenisch,<ref>{{Cite web-en |date=2011 |title=Shinya Yamanaka - Winner of Wolf Prize in Medicine 2011 |url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/shinya-yamanaka/ |access-date=January 18, 2023 |website=[[Wolf Foundation]] |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201202535/https://wolffund.org.il/2018/12/11/shinya-yamanaka/ }}</ref> agus ''Millennium Technology Prize 2012'' in éineacht le Linus Torvalds. Sa bhliain 2012, bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis air féin agus ar John Gurdon as an bhfionnachtain gur féidir cealla aibí a thiontú go gaschealla.cells]].<ref name=":0">{{Cite web-en |date=October 8, 2012 |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2012/press-release/ |access-date=January 18, 2023 |website=[[Nobel Prize]] |language=en-US}}</ref> Sa bhliain 2013, bronnadh an ''Breakthrough Prize in Life Sciences,'' ar fiú $3 mhilliún, air as a chuid oibre. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Yamanaka, Shinya}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Bitheolaithe Seapánacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Buaiteoirí Seapánacha dhuais Nobel]] [[Catagóir:Baill foirne acadúla Ollscoil Kyoto]] [[Catagóir:Daoine as Higashiōsaka]] [[Catagóir:Eolaithe ó Mhaoracht Ósaca]] [[Catagóir:Bitheolaithe cille Seapánacha]] [[Catagóir:Taighdeoirí gascheall]] b3ufhbcojw5p900lkhvqxyuk4d5s4t9 0 101760 1307864 1225996 2026-04-15T10:25:13Z Conradder 34685 +Toghcháin 1307864 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''Tír Eoghain Thiar ''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''West Tyrone''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ón 5 Bealtaine 2022 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Daniel McCrossan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Declan McAleer]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Thomas Buchanan]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Maolíosa McHugh]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Nicola Brogan]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://www.eoni.org.uk/media/1q3b5g2u/ni-assembly-election-2022-result-sheet-west-tyrone-xls.xlsx|title=NI Assembly Election 2022 Result Sheet - West Tyrone (XLS)|format=XLS|publisher=''The Electoral Office for Northern Ireland''|accessdate=15-04-2026}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Nicola Brogan]]'''|| 18.75% ||'''8,626''' || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.92%|| 5,483 ||5,555 ||5,849 ||6,330 ||6,508 ||'''8,288''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 14.44%|| 6,640 ||6,642 ||6,739 ||6,751 ||7,634 ||'''7,798''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Maolíosa McHugh]]''' ||14.48% ||6,658 ||7,047 ||7,189 ||7,567 ||7,571 ||'''7,731''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.79%|| 6,343 ||6,731 ||6,888 ||7,111 ||7,113 ||'''7,592''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Trevor Clarke|| 9.06%|| 4,166 ||4,166 ||4,199 ||4,207 ||4,704 ||4,885 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||6.45%|| 2,967 ||3,026 ||3,327 ||3,476 ||3,777 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Ian Marshall]]|| 4.08%|| 1,876 ||1,877 ||1,911 ||1,918|| || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Paul Gallagher|| 3.66% ||1,682 ||1,688 ||1,895 || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || James Hope ||1.43% ||657 ||661|| || || || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};" | || [[Pobal seachas Brabús]] || Carol Gallagher ||0.77%|| 354 ||358 || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Susan Glass ||0.55%|| 252|| 255|| || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}}"| ||[[Páirtí Sóisialach (Éire)|Páirtí Sóisialach]] ||Amy Ferguson|| 0.37%|| 171 ||173|| || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Barry Brown ||0.26%|| 119 ||125 || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 69,702 '''bailí:''' 45,994 '''Millte:''' 635 '''Cuóta:''' 7,666 '''Vótóirí:''' 46,629 (66.90%)''' |} ====2017==== ====2016==== ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ====Fóram 1996==== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] j6ty8fmjxspmfqwinx27fjfmf1afowz 1307865 1307864 2026-04-15T10:25:30Z Conradder 34685 /* Fóram 1996 */ 1307865 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''Tír Eoghain Thiar ''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''West Tyrone''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ón 5 Bealtaine 2022 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Daniel McCrossan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Declan McAleer]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Thomas Buchanan]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Maolíosa McHugh]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Nicola Brogan]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://www.eoni.org.uk/media/1q3b5g2u/ni-assembly-election-2022-result-sheet-west-tyrone-xls.xlsx|title=NI Assembly Election 2022 Result Sheet - West Tyrone (XLS)|format=XLS|publisher=''The Electoral Office for Northern Ireland''|accessdate=15-04-2026}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Nicola Brogan]]'''|| 18.75% ||'''8,626''' || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.92%|| 5,483 ||5,555 ||5,849 ||6,330 ||6,508 ||'''8,288''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 14.44%|| 6,640 ||6,642 ||6,739 ||6,751 ||7,634 ||'''7,798''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Maolíosa McHugh]]''' ||14.48% ||6,658 ||7,047 ||7,189 ||7,567 ||7,571 ||'''7,731''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.79%|| 6,343 ||6,731 ||6,888 ||7,111 ||7,113 ||'''7,592''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Trevor Clarke|| 9.06%|| 4,166 ||4,166 ||4,199 ||4,207 ||4,704 ||4,885 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||6.45%|| 2,967 ||3,026 ||3,327 ||3,476 ||3,777 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Ian Marshall]]|| 4.08%|| 1,876 ||1,877 ||1,911 ||1,918|| || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Paul Gallagher|| 3.66% ||1,682 ||1,688 ||1,895 || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || James Hope ||1.43% ||657 ||661|| || || || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};" | || [[Pobal seachas Brabús]] || Carol Gallagher ||0.77%|| 354 ||358 || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Susan Glass ||0.55%|| 252|| 255|| || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}}"| ||[[Páirtí Sóisialach (Éire)|Páirtí Sóisialach]] ||Amy Ferguson|| 0.37%|| 171 ||173|| || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Barry Brown ||0.26%|| 119 ||125 || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 69,702 '''bailí:''' 45,994 '''Millte:''' 635 '''Cuóta:''' 7,666 '''Vótóirí:''' 46,629 (66.90%)''' |} ====2017==== ====2016==== ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ==Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] f1ebzqoqmhxg6pyb9wrv0s6x0wuyirl 1307866 1307865 2026-04-15T10:25:43Z Conradder 34685 /* Fóram 1996= */ 1307866 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''Tír Eoghain Thiar ''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''West Tyrone''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ón 5 Bealtaine 2022 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Daniel McCrossan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Declan McAleer]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Thomas Buchanan]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Maolíosa McHugh]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Nicola Brogan]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://www.eoni.org.uk/media/1q3b5g2u/ni-assembly-election-2022-result-sheet-west-tyrone-xls.xlsx|title=NI Assembly Election 2022 Result Sheet - West Tyrone (XLS)|format=XLS|publisher=''The Electoral Office for Northern Ireland''|accessdate=15-04-2026}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Nicola Brogan]]'''|| 18.75% ||'''8,626''' || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.92%|| 5,483 ||5,555 ||5,849 ||6,330 ||6,508 ||'''8,288''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 14.44%|| 6,640 ||6,642 ||6,739 ||6,751 ||7,634 ||'''7,798''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Maolíosa McHugh]]''' ||14.48% ||6,658 ||7,047 ||7,189 ||7,567 ||7,571 ||'''7,731''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.79%|| 6,343 ||6,731 ||6,888 ||7,111 ||7,113 ||'''7,592''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Trevor Clarke|| 9.06%|| 4,166 ||4,166 ||4,199 ||4,207 ||4,704 ||4,885 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||6.45%|| 2,967 ||3,026 ||3,327 ||3,476 ||3,777 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Ian Marshall]]|| 4.08%|| 1,876 ||1,877 ||1,911 ||1,918|| || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Paul Gallagher|| 3.66% ||1,682 ||1,688 ||1,895 || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || James Hope ||1.43% ||657 ||661|| || || || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};" | || [[Pobal seachas Brabús]] || Carol Gallagher ||0.77%|| 354 ||358 || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Susan Glass ||0.55%|| 252|| 255|| || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}}"| ||[[Páirtí Sóisialach (Éire)|Páirtí Sóisialach]] ||Amy Ferguson|| 0.37%|| 171 ||173|| || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Barry Brown ||0.26%|| 119 ||125 || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 69,702 '''bailí:''' 45,994 '''Millte:''' 635 '''Cuóta:''' 7,666 '''Vótóirí:''' 46,629 (66.90%)''' |} ====2017==== ====2016==== ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] bm2nnsltsoaxgvmqcdm4e3s81wsm6bq 1307868 1307866 2026-04-15T10:47:34Z Conradder 34685 /* 2017 */ 1307868 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''Tír Eoghain Thiar ''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''West Tyrone''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ón 5 Bealtaine 2022 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Daniel McCrossan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Declan McAleer]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Thomas Buchanan]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Maolíosa McHugh]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Nicola Brogan]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://www.eoni.org.uk/media/1q3b5g2u/ni-assembly-election-2022-result-sheet-west-tyrone-xls.xlsx|title=NI Assembly Election 2022 Result Sheet - West Tyrone (XLS)|format=XLS|publisher=''The Electoral Office for Northern Ireland''|accessdate=15-04-2026}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Nicola Brogan]]'''|| 18.75% ||'''8,626''' || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.92%|| 5,483 ||5,555 ||5,849 ||6,330 ||6,508 ||'''8,288''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 14.44%|| 6,640 ||6,642 ||6,739 ||6,751 ||7,634 ||'''7,798''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Maolíosa McHugh]]''' ||14.48% ||6,658 ||7,047 ||7,189 ||7,567 ||7,571 ||'''7,731''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.79%|| 6,343 ||6,731 ||6,888 ||7,111 ||7,113 ||'''7,592''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Trevor Clarke|| 9.06%|| 4,166 ||4,166 ||4,199 ||4,207 ||4,704 ||4,885 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||6.45%|| 2,967 ||3,026 ||3,327 ||3,476 ||3,777 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Ian Marshall]]|| 4.08%|| 1,876 ||1,877 ||1,911 ||1,918|| || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Paul Gallagher|| 3.66% ||1,682 ||1,688 ||1,895 || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || James Hope ||1.43% ||657 ||661|| || || || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};" | || [[Pobal seachas Brabús]] || Carol Gallagher ||0.77%|| 354 ||358 || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Susan Glass ||0.55%|| 252|| 255|| || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}}"| ||[[Páirtí Sóisialach (Éire)|Páirtí Sóisialach]] ||Amy Ferguson|| 0.37%|| 171 ||173|| || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Barry Brown ||0.26%|| 119 ||125 || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 69,702 '''bailí:''' 45,994 '''Millte:''' 635 '''Cuóta:''' 7,666 '''Vótóirí:''' 46,629 (66.90%)''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2026-04-15|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 20.45% ||'''9,064''' || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Michaela Boyle]]'''|| 17.40% ||'''7,714'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Barry McElduff]]'''|| 17.09%|| 7,573|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 14.17% ||6,283 ||6,300 ||6,333 ||6,343 ||'''7,682''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.61%|| 6,034 ||6,035 ||6,289 ||6,421 ||'''7,035''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Alicia Clarke ||8.24% ||3,654 ||4,689 ||4,689 ||4,690 ||6,275 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Charlie Chittick|| 1.92% ||851 ||1,429 ||1,429 ||1,429 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly || 2.82% ||1,252 ||1,260 ||1,264 ||1,266|| |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Sorcha McAnespy|| 1.95% ||864 ||866 ||871 ||875 || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Ciaran McClean|| 0.93%|| 412 ||416 ||417 ||418 || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || ''[[CISTA|Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' || Barry Brown|| 0.84% ||373 ||381 ||384 ||385 || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Corey French|| 0.22% ||98 ||99 ||101 ||102 || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Roisin McMackin|| 0.19%|| 85|| 86|| 86 ||86|| |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Susan-Anne White]]|| 0.09% ||41 ||45 ||45 ||45|| |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};" | || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann]] ||Roger Lomas ||0.06% ||27 ||32 ||32 ||32 || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 64,258 '''bailí:''' 44,325'''Millte:''' 582'''Cuóta:''' 7,388'''Vótóirí:''' 44,907(69.89%)''' |} ====2016==== ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] rm24d0gp8xo9bu2xld3hy5cu8w2pmqk 0 107197 1307867 1245731 2026-04-15T10:28:04Z Eomurchadha 4240 1307867 wikitext text/x-wiki Seo liosta de na leabhair Ghaeilge is mó focal nó leathanach. D'fhoilsigh [[Coiscéim]] an leabhar Gaeilge is mó riamh - Logainmneacha Mhaigh Eo - leis an [[Dr. Fiachra Mac Gabhann]] (nach maireann) 3,500 logainm le 7,500 leathanach. Tá 2.5 milliún focal ann thar 13 imleabhar. ==Leabhair fhada eile== * >600k focal in “Fréamh an Eolais” leis an Oll. Matt Hussey * Thart ar 900k focal i mBíobla Uí Fhiannachta * > 2.2 milliún focal in “Croidhe Cainnte Ciarraighe”, cé nár cuireadh i gcló riamh é forasnagaeilge.ie/angum/wp-conte… * >3.6 milliún focal scríofa ar Twitter ag an tweetálaí is bisiúla @aonghusoha * [[An Bíobla]] * [[An Séimhiú ar an ainm briathra agus ar an ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ar lorg ainmfhocail eile]], Mícheál Ó Cearúil, 2016. * [[Aisling Ghéar – Na Stíobhartaigh agus an tAos Léinn, 1603-1788]], le Breandán Ó Buachalla, toirtiúil go maith freisin 808 lch * [[An tÚrscéal Gaeilge]], [[An Clóchomhar]], [[Alan Titley]] * [[Fréamh an Eolais]] Ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta, [[An tOllamh Matt Hussey]], [[Coiscéim]] [[2011]] 730 lch * [[Stair na Gaeilge]]: in ómós do Pádraig Ó Fiannachta. Clúdach Kim McCone. Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, 1994, 905 lch * [[Éire mar ba mhian le...]] [[Domhnall Ó Lubhlaí]] 1000+ lch * 700+ lch i "Beatha T. Wolfe Tone" * Leabhar Mór na nAmhrán * Análacha na gCeithre Máistrí * Lámh Láidir le [[Joe Steve]], úrscéal téagartha * Pobal na Gaeltachta – A scéal agus a dhán * [[Cluiche na Corónach]] ~330k focal * Thart ar 600 lch i bh[[Foras Feasa ar Éirinn]] (dhá imleabhar) * Féilscríbhinn Chathail Uí Ainle * Scéal na hIomána * Scéal na Peile * Ba é [[Méirscrí na Treibhe]] le Alan Titley an t-úrscéal is mó focal, de réir ríomh an údair sna 90idí. * AN straith Beathaisnéis - [[ainm.ie]] * Dialanna an Ríordánaigh, an saothar is faide i nGaeilge ach iad a fhoilsiú. * Tá Súil Eile le Seán Tadhg Ó Gairbhí timpeall 100,000 focal. * [[Bealach na Spáinneach]] * Ó Muraíle (Nollaig): Leabhar mór na ngenealach: The great book of Irish genealogies, compiled (1645–66) by Dubhaltach Mac Fhirbhisigh / edited with translation and indexes by Nollaig Ó Muraíle. De Búrca, 2003. * Teasáras Gaeilge–Béarla le Garry Bannister, eagrán nua iomlánaithe de mhórshaothar an údair aitheanta. Beagnach 700,000 focal ann, 1088 leathanach, Mórshaothar tagartha, Treoir ghramadaí, Clúdach crua. * ''Ó Aois go hAois: Dánta 1970–2025'', [[Cathal Ó Searcaigh]], [[Arlen House]], 900 lch [[catagóir:Leabhair Ghaeilge]] [[catagóir:An Ghaeilge]] {{DEFAULTSORT:leabhair Ghaeilge is faide, Na}} 1b27yli6xiir7n9qol76cplxw29a0gx 0 108008 1307846 1138164 2026-04-15T02:28:21Z EmausBot 6926 Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Veisteanna buí]] 1307846 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Veisteanna buí]] kaacj97a2mgbpn9bk0ax4tvn3hmahbg 0 117329 1307841 1265072 2026-04-14T23:19:44Z TGcoa 21229 1307841 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Toghadh an '''[[An 34ú Dáil|34ú Dáil]]''' ar an 29 Samhain 2024 le linn [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán na]] [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|hÉireann 2024]]. Chas an Dáil den chéad uair ar an 18 Nollaig 2024. Tar éis an toghcháin cuireadh tús le cainteanna maidir le comhrialtas Fiann Fáil-Fine Gael a fhoirmiú, aon uair amháin eile. == An Dáil == Ar an 18 Nollaig 2024 tháinig an 34ú Dáil Éireann le chéile den chéad uair. Bhí 14 suíochán breise le líonadh in 2024, a fhágann go raibh 174 suíochán ann in iomlán.[[Íomhá:Dáil Éireann after 2024 GE.svg|mion|Miondealú an 33ú Dála. Tá páirtithe an rialtais [[Fianna Fáil]] (gléghlas), [[Fine Gael]] (gorm) ar dheis; na neamhspleáigh i lár; agus páirtithe an fhreasúra ar chlé (Sinn Féin, glas dorcha).|220x220px]]Bhuaigh an dá mhórpháirtí traidisiúnta, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]], 48 suíochán agus 38 suíochán faoi seach. D'fhág an 86 suíochán a bhí ag Fianna Fáil agus Fine Gael i bhfoisceacht dhá shuíochán de mhóramh Dála, 88.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: Na suíocháin go léir sa 34ú Dáil líonta, Fianna Fáil ar an bpáirtí is mó|dáta=2024-12-02|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-02}}</ref> Bhí trí ghrúpa teicniúil aitheanta ag an g[[Ceann Comhairle]] sa 34ú [[Dáil]] de réir mar a leanas. * An Grúpa Teicniúil Neamhspleách (''Independent Technical Group'')<ref>[[Peadar Tóibín]] (Aontú), [[Paul Lawless]] (Aontú), [[Paul Gogarty]] agus [[Independent Ireland]]</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Aontú TDs leave Regional Independent Dáil grouping|url=https://www.rte.ie/news/2025/0122/1492332-aontu-regional-technical-group/|date=2025-01-22|language=en|author=RTÉ News / Harry Manning}}</ref> * An Grúpa Teicniúil um Neamhspleáigh agus Páirtithe (''Independent and Parties Technical Group'')<ref>[[Pobal seachas Brabús|Pobal roimh brabús,]] [[Comhaontas Glas|Na Glasaigh]], agus TDanna eile ar chlé</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://m.independent.ie/irish-news/just-three-female-ministers-appointed-as-micheal-martin-names-cabinet-for-34th-dail/a581856884.html|teideal=Just three female ministers appointed as Micheál Martin names Cabinet for 34th Dáil|dáta=2025-01-23|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2025-01-27}}</ref> * An Grúpa Teicniúil Réigiúnach (''Regional Technical Group''). Ar scaradh an Grúpa Réigiúnach sa 34ú Dáil – cuid acu sa rialtas,<ref>Is iad na Teachtaí Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach sa rialtas ná [[Seán Canney]], [[Noel Grealish]], [[Marian Harkin]], [[Michael Healy-Rae]] agus [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin 'Boxer' Moran]]. </ref> an chuid eile ag tacú leis an rialtas ach gan aon phost acu ann<ref>Bhí ceathrar Teachtaí eile sa Ghrúpa Réigiúnach nach raibh sa rialtas – [[Michael Lowry]], [[Danny Healy-Rae]], [[Barry Heneghan]] agus [[Gillian Toole]] </ref> agus bhí siadsan ag iarraidh I mí Eanáir 2025 ar an Teachta Neamhspleách [[Carol Nolan]] dul i bpáirt leo le grúpa teicniúil a bhunú.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Neamhspleáigh ón nGrúpa Réigiúnach ag iarraidh cearta freasúra|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0117/1491394-neamhspleaigh-on-ngrupa-reigiunach-ag-iarraidh-cearta-freasura/|date=2025-01-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>D'iarr siad ar an mbeirt Teachtaí a bhí ag [[Aontú]] dul i bpáirt leo ach chuaigh Aontú leis an Grúpa Teicniúil um Neamhspleáigh agus Páirtithe</ref> [[Íomhá:Verona Murphy, Dec 2024 - (54185823872) (cropped).jpg|mion|Tharraing an [[Ceann Comhairle|Ceann Comhairle,]] [[Verona Murphy|Verona Murphy,]] conspóid|293x293px]] == Rannpháirtíocht == Rinne Micheál Martin rogha a tharraing conspóid nuair nár thug sé post mar aire rialtais d’oiread agus bean amháin sa bhreis. Ní raibh ach triúr banairí sa [[Rialtas an 34ú Dáil]] ([[Norma Foley]] ó Fhianna Fáil, agus [[Helen McEntee]] agus [[Jennifer Carroll MacNeill]] ó Fhine Gael). Ní raibh [[Mary Butler]] (an príomhaoire) nó [[Niamh Smyth]] ainmnithe mar airí rialtais ag Micheál Martin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceachtanna-le-foghlaim-ar-gach-taobh-sa-dail/|teideal=Ceachtanna le foghlaim ar gach taobh sa Dáil|údar=Cathal Mac Coille|dáta=25 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-26}}</ref> Chuaigh rannpháirtíocht na mban sa rialtas ag an leibhéal is sinsearaí ar gcúl – bhí ceathrar banairí sa [[Rialtas an 33ú Dáil]]. B'é an Teachta Dála [[Dara Calleary]] an t-aon duine den chúigear déag airí sinsearacha nua gurb as cúige Chonnacht nó cúige Uladh dóibh. == Conspóid Verona Murphy == Ceapadh [[Verona Murphy]] mar Cheann Comhairle tar éis di a bheith sáite san idirbheartaíocht le grúpa réigiúnach na neamhspleách nuair a bhí an Rialtas á chur le chéile. Bhí an freasúra go láidir den tuairim gur socrú polaitiúil a bhí sa cheapachán agus gur ionadaí rialtais a bheadh inti.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=100 lá curtha dhe sa Rialtas nua ag an Taoiseach Micheál Martin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0504/1511031-100-la-curtha-dhe-sa-rialtas-nua-ag-an-taoiseach-micheal-martin/|date=2025-05-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí Eanáir, d'iarr roinnt Teachtaí Dála Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach cearta labhartha freasúra a bheith acu i nDáil Éireann in ainneoin Teachtaí Dála eile ón ngrúpa sin a bheith sa rialtas ag an am céanna.<ref>De réir rialacha Dháil Éireann, is féidir le cúigear Teachtaí Dála, nó níos mó, teacht le chéile mar ghrúpa teicniúil, mar a thugtar air, a fhad is gur sa fhreasúra atá siad.</ref> An craiceann is a luach a bhí na Neamhspleáigh a éileamh, dar le Sinn Féin ag an am.<ref name=":0" /> Tharla ruaille buaille sa Dáil agus cuireadh an Dáil ar atráth cheithre uaire agus cuireadh bac ar thoghadh an Taoisigh agus an rialtais. Bhí an freasúra ag cur in aghaidh léiriú an Cheann Comhairle ar Bhuan-Orduithe na Dála (go dtí gur athraigh sí é). Sheas fhreasúra seasamh le chéile ; ní raibh comhtharraingt dá leithéid eatarthu le feiceáil roimh an olltoghchán.<ref name=":1" /> Tar éis an chlampair sa Dáil ar an 22 Eanáir, rialaigh [[Verona Murphy|Murphy]] nach mbeadh sciar d’am cainte an fhreasúra ag an ngrúpa Teachtaí neamhspleácha a bhí páirteach i mbunú an rialtais. Bhí an socrú sin ag teacht salach go hiomlán ar chinneadh a d’fhógair sí roimhe sin gur Tadhg an dá Thaobhachas a bheadh i gceist le cead cainte a bheith ag baill an ghrúpa nach bhfuil post sa rialtas nua acu. Ar an 25 Márta 2025, bhí cúrsaí ina gcíor thuathail uair amháin eile sa Dáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dail-curtha-ar-athla-agus-i-ina-cior-thuathail-ag-conspoid-na-gceart-cainte/|teideal=An Dáil curtha ar athlá agus í ina cíor thuathail ag conspóid na gceart cainte|dáta=2025-03-25|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-25}}</ref> Faoi dheireadh vótáil an Dáil glacadh le moladh an Rialtais cearta labhartha a thabhairt do Theachtaí Dála Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach a thacaíonn leis an Rialtas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Moladh an Rialtais maidir le cearta labhartha rite sa Dáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0325/1503887-moladh-an-rialtais-maidir-le-cearta-labharta-rite-sa-dail/|date=2025-03-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt an Taoiseach nach raibh san aighneas ach an ruidín soip i gcomórtas leis an gcogadh trádála domhanda a bhí ar na bacáin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sinn Féin ag éileamh ar an gCeann Comhairle éirí as a post|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0326/1504161-sinn-fein-ag-eileamh-ar-an-gceann-comhairle-eiri-as-a-post/|date=2025-03-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Reachtaíocht == Chuir an cíor thuathail timpeall Verona Murphy moill mhór ar obair na Dála, agus reachtaíocht chinniúnach ar na bacáin.<ref name=":2" /> * Bhí leasú suntasach beartaithe ag an Aire Dlí agus Cirt, Jim O’Callaghan, ar phróiseas tearmainn an stáit, sa Bhille um Chosaint Idirnáisiúnta 2025. * Bhí an Bille um Chríocha Faoi Fhorghabhái curtha i leith an Rialtais arís agus arís eile ag an bhfreasúra agus ag grúpaí dlúthpháirtíochta leis an bPalaistín, go bhfuil siad ag cúlú ón ngealltanas a rinne siad roimh an olltoghchán go gcuirfí an Bille chun cinn chomh luath agus is féidir. == An Ghaeilge == Bhí an 34ú Dáil breac le Gaeilgeoirí, iad suite ar bhinsí an fhreasúra agus ar bhinsí an rialtais araon. Agus is minic a raibh siad ag sárú ar chéile ó dhá thaobh an tseomra le linn díospóireachtaí. I mí Feabhra, bheartaigh an Taoiseach iompú ar an nGaeilge chun sonc a thabhairt do cheannaire Shinn Féin, Mary Lou McDonald. "Tá an Teachta Dála ag insint bréaga (sic) arís!" a d’fhógair sé in ard a ghutha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seanta-ag-an-taoiseach-gur-chuir-se-telling-lies-i-leith-cheannaire-sf-nuair-a-duirt-se-go-raibh-si-ag-insint-breaga/|teideal=Séanta ag an Taoiseach gur chuir sé ‘telling lies’ i leith cheannaire SF nuair a dúirt sé go raibh sí ag ‘insint bréaga’|dáta=2025-02-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-05}}</ref> [[Íomhá:Yantar research vessel 04.jpg|mion|220x220px|Is long spiaireachta de chuid na Rúise í an [[An Yantar (long)|Yantar]], in ann cur isteach ar cháblaí fomhuirí. Chonacthas an long i Muir Éireann i mí na Samhna 2024]] Bhí cur chuige an rialtais go dtí seo i leith na Gaeilge agus na Gaeltachta cáinte ag eagraíochtaí teanga. Tugadh faomhadh don Chreat Pleanála Náisiúnta Athbhreithnithe sa Dáil i mí Aibreáin 2025, doiciméad ina raibh beagnach 200 leathanach. Bhí trí alt ann ina luaitear an Ghaeilge agus Ghaeltacht. Bhí an Plean dall ar chúrsaí tithíochta sa Ghaeltacht. [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 35.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:The_"Thun_Gemini",_Belfast_(September_2018)_-_geograph.org.uk_-_5911750.jpg|mion|220x220px|An tancaeir "Thun Gemini"; ní raibh sí in ann a lastas a dhíluchtú ag lárionaid dáileacháin ola Circle K i nGaillimh. Bhí an taincéir ar ancaire i gCuan na Gaillimhe agus sé mhilliún líotar ola ar bord aici, breosla nach rabhthas ábalta a thabhairt i dtír ag calafort na Gaillimhe.]] == Neodracht == Agus an Rúis ag gríosú chun cogaíochta, bhí ceist na [[Neodracht na hÉireann|neodrachta]] ina hábhar teasaí ar urlár na Dála. Bhí an Rialtas den tuairim go raibh sé thar am ag Éirinn cur lenár gcumas míleata, i bhfianaise an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|chogaidh san Úcráin]], na [[Cogaíocht hibrideach|cogaíochta hibridí]] agus leochaileacht na hÉireann. {{Príomhalt|An Yantar (long)}} == Conspóidí == I mí Aibreáin 2026 eagraíodh [[Aighneas an bhreosla 2026|agóidí ar fud na hÉireann i gcoinne an chostais breosla]] a bhí ag ardú.<ref>I mBéarla, ''2026 Irish fuel protests''</ref> Ar an 14 Aibreán 2026, bhí rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach d'éirigh Michael Healy-Rae as mar Aire Stáit. <ref>{{Lua idirlín|teideal=Rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach Michael Healy-Rae ag éirí as mar Aire Stáit|url=https://tuairisc.ie/run-muinine-faoi-na-hagoidi-breosla-buaite-ag-an-rialtas-ach-michael-healy-rae-ag-eiri-as-mar-aire-stait/|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-04-14|dátarochtana=2026-04-14|language=ga-IE}}</ref> {{Príomhalt|Aighneas an bhreosla 2026}} == Féach freisin == * [[Olltoghchán na hÉireann, 2024]] * [[Rialtas an 34ú Dáil]] * [[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|Baill den 34ú Dáil]] * [[An 33ú Dáil]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:34ú Dáil, An}} [[Catagóir:Dáil Éireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:34ú Dáil]] [[Catagóir:2025]] 7fp5auob9al7saf8dx1648euuarhdcz 0 121765 1307840 1289619 2026-04-14T23:18:54Z TGcoa 21229 /* Dearadh agus tógáil */ 1307840 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} Is '''long spiaireachta''' (nó long bhailithe faisnéise) de chuid na Rúise í an '''Yantar''' (Rúisis: Янтарь, 'Ómra'). Is é [[Severomorsk]] calafort na loinge, agus is cuid den Cabhlach Thuaidh í. [[Íomhá:"Amber" shipyard - panoramio.jpg|clé|mion|220x220px|Longchlós Yantar nó ómra ("amber"), Kaliningrad]] == Dearadh agus tógáil == Tógadh an long sa Longchlós Yantar i Kaliningrad. Leagadh an long síos ar an 8 Iúil 2010, seoladh í i mí na Nollag 2012, agus tháinig a trialacha farraige chun críche i mí Bhealtaine 2015". Tá fad 108 méadar ar an long, toillíocht 5,736 tonna agus buaicluais de thart ar 15 mhuirfhach (28 km/u; 17 m/u). Go hoifigiúil tá foireann de 60 duine uirthi. == Eachtraí == Tá an Yantar in ann cur isteach ar cháblaí fomhuirí. Chonacthas an long i [[Muir Éireann]] i mí na Samhna 2024, ó dheas-iarthar Oileán Mhanann agus soir ó Bhaile Átha Cliath; luíonn cáblaí ag iompar sonraí do Microsoft, Google. srl. Thionlaic an long Éireannach [[LÉ James Joyce]]. amach as Muir Éireann í. I mí na Samhna 2025, chonacthas an Yantar amach ó chósta na hAlban, agus í ar a bealach i dtreo uiscí atá faoi smacht na hÉireann. Gheall an Ríocht Aontaithe freagairt mhíleata dá n-aistreodh sí níos faide ó dheas. Bhí an long ag díriú léasair ar phíolótaí RAF a seoladh chun faireachas a dhéanamh. Mhaígh ambasáid na Rúise sa Ríocht Aontaithe go raibh histéire á cothú chun aird daoine a tharraingt ón drochbhail ar an ngeilleagar sa Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/22-samhain-2025-luimneach/id1525428808?i=1000737896773|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=22 Samhain 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> == Cúlra == Bhí long spiaireachta ón Rúis, an ''Viktor Leonov,'' ag seoladh in uiscí na hÉireann i mí Aibreáin 2025. Thionlaic an LÉ Samuel Beckett an soitheach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seolta crochta ag long spiaireachta ón Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0411/1507200-seolta-crochta-ag-long-spiaireachta-on-ruis/|date=2025-04-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí líon na n-eachtraí hibrideacha ar bhallstáit de chuid an Aontais Eorpaigh agus ar an Bhreatain ag méadú ó thús na Cogaíochta san Úcráin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gan bhaint le dróin i rith chuairt Zelensky- Ambasáid na Rúise|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1209/1548047-gan-bhaint-le-droin-i-rith-chuairt-zelensky-ambasaid-na-ruise/|date=2025-12-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tharla méadú suntasach i réimse na cibear-ionsaithe chomh maith. Dúirt Uachtarán na Comhairle Eorpaí, Antonio Costa,gur “[[Cogaíocht hibrideach|ionsaí hibrideach]]” a bhí i gceist le h[[Dróin anaithnide san Eoraip, 2025|eachtraí na ndrón le linn 2025]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/diultaithe-ag-an-taoiseach-le-maiomh-ambasadoir-na-ruise-faoi-dhroin-os-cionn-bhaile-atha-cliath/|teideal=Diúltaithe ag an Taoiseach glacadh le maíomh ambasadóir na Rúise faoi dhróin os cionn Bhaile Átha Cliath|dáta=2025-12-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-12-09}}</ref> == Féach freisin == * [[LÉ James Joyce]] * [[Dróin anaithnide san Eoraip, 2025]] * [[Neodracht na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Longa]] [[Catagóir:An Rúis]] [[Catagóir:Spiaireacht]] [[Catagóir:Neodracht na hÉireann]] [[Catagóir:Cogaíocht hibrideach]] ptrlxggn4oho3gb4zfmu4n6hoyjo85l 0 123577 1307797 1307685 2026-04-14T16:15:00Z ~2026-22884-50 73544 Cealaíodh athrú [[Special:Diff/1307685|1307685]] le [[Special:Contributions/גּוֹלֶםשְׁמוֹנֶה|גּוֹלֶםשְׁמוֹנֶה]] ([[User talk:גּוֹלֶםשְׁמוֹנֶה|plé]]) 1307797 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''The Unbelievable Gwenpool''''' (''An Gwenpool Dochreidte''), foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an gcarachtar [[Gwen Poole]]. Lean ''[[West Coast Avengers]]'', ''[[Gwenpool Strikes Back]]'', agus ''[[It's Jeff!]]'' é. == Stair fhoilsithe == Thosaigh ''The Unbelievable Gwenpool'' ar an 2016, agus faoi 2018 tá sé imleabhar cúig foilsithe ag Marvel, ag buachan an dara háit i nGradaim Gaiman 2018.<ref>{{cite tweet|number=1071050191115976706|user=gaiman_jp|title=続いて第2位の発表です。ガイマン賞2018読者賞第2位はクリス・ヘイスティング作、グリヒル、ダニーロ・ベイルース他画『グウェンプール：こっちの世界にオジャマしま～す』と『グウェンプール：イカしたやつらが攻めてきた！』です！…<!-- Téacs iomlán an tvuít a chuir Twitter ar ais chuig an bot (gan naisc san áireamh) a chuir TweetCiteBot leis. B’fhéidir gur fearr é seo a ghiorrú nó b’fhéidir go mbeadh gá le leathnú (cuireann TW teorainn le freagraí go 140 carachtar) nó athruithe cás. -->|dáta=2018-12-07}}</ref> == Liosta leabhair == * ''[[Gwenpool: Believe It|Believe It]]'' * ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]'' * ''[[Gwenpool: Totally in Continuity|Totally in Continuity]]'' * ''[[Gwenpool: Beyond the Fourth Wall|Beyond the Fourth Wall]]'' * ''[[Gwenpool: Lost in the Plot|Lost in the Plot]]'' == Eagráin Bhailithe == * [[Gwenpool: Believe It|''The Unbelievable Gwenpool'' Imleabhar 1: ''Believe It'']] [#0–4] (ISBN 1302901761) * [[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|''The Unbelievable Gwenpool'' Imleabhar 2: ''Head of M.O.D.O.K.'']] [#5–10] (ISBN 130290177X) * [[Gwenpool: Totally In Continuity|''The Unbelievable Gwenpool'' Imleabhar 3: ''Totally In Continuity'']] [#11–15] (ISBN 1302905473) * [[Gwenpool: Beyond the Fourth Wall|''The Unbelievable Gwenpool'' Imleabhar 4: ''Beyond the Fourth Wall'']] [#16–20] (ISBN 1302905481) * [[Gwenpool: Lost in the Plot|''The Unbelievable Gwenpool'' Imleabhar 5: ''Lost in the Plot'']] [#21–25] (ISBN 130291040X) * ''Gwenpool Omnibus'' [#0–25, ''[[Edge of Venomverse]]'' #2, ''[[Gwenpool Holiday Special: Merry Mix-Up]]'' #1, [[West Coast Avengers (iml. 3)|''West Coast Avengers'' iml. 3]] #1–10, [[The Superior Spider-Man (iml. 2)|''Superior Spider-Man'' iml. 2]] #7–8, ''[[Gwenpool Strikes Back]]'' #1–5, agus ábhar ó ''[[Secret Empire: Brave New World]]'' #1 agus ''[[Not Brand Ecch]]'' #14] (ISBN 1302948202) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Gwen Poole}} [[Catagóir:Gwen Poole]] jh36e8j7clafe8itwyjrb4j6pcaduvg 0 123578 1307847 1301971 2026-04-15T04:06:34Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1307847 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal grafach '''''Gwenpool: Believe It''''' , scríofa ag [[Christopher Hastings]] agus maisithe ag [[Gurihiru]] mar an chéad imleabhar de ''[[Unbelievable Gwenpool]]''. Foilsithe ag [[Marvel Comics]], baineann an scéal le [[Gwen Poole]], cailín ón bhfíorshaol a iompraíodh chuig an [[Marvel Universe]], agus a hiarracht a bheith ina sárlaoch.<ref>{{cite web|last=McNulty|first=Mike|url=https://bamsmackpow.com/2017/04/17/spider-man-comics-sales-estimates-march-2017|teideal=''Spider-Man'' Comics Sales Estimates For March 2017|work=Bam Smack Pow|dáta=Aibreán 17, 2017}}</ref> Feictear san imleabhar freisin scéal 2015 ''[[Howard the Duck]]'' "Ms. Poole if You're Nasty" agus an cnuasach ''[[Gwenpool Holiday Special]]'', athchlóite mar "Eagrán #0" de ''Unbelievable Gwenpool'', ag leanúint Gwen agus í ag fáil a feistis agus a hainm catha ó Big Ronnie, ag cur tús le titim impireacht choiriúil [[Black Cat]], ag obair i gcomhar le [[Howard the Duck]], agus ag tabhairt aghaidh ar Orto the Swordsman ina haonar, sula bhfreastalaíonn sí ar chóisir [[Nollaig]] [[She-Hulk]] agus ag canadh karaoke le [[Kamala Khan]]. Fuair an tsraith fáiltiú criticiúil go huilíoch dearfach,<ref>{{Cite web|last=Plowright|first=Frank|dáta=Lúnasa 24, 2017|teideal=Review: ''The Unbelievable Gwenpool: Believe It!''|url=https://theslingsandarrows.com/the-unbelievable-gwenpool-believe-it|website=Slings & Arrows}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicky|dáta=Eanáir 6, 2018|teideal=Review – ''The Unbelievable Gwenpool: Believe It''|url=https://breathesbooks.com/2018/01/06/gwenpool-believe-it|website=Breathes Books}}</ref> agus rinneadh oiriúnú uirthi mar na ''Gwenpool Missions'' sa chluiche físeáin 2017 ''[[Lego Marvel Super Heroes 2]]'' (mar aon le ''[[Howard the Duck|Ms. Poole if You're Nasty]]'' agus ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]''), le Gwen Poole á glórú ag Becca Stewart, chomh maith le heachtra 2018 den tsraith ghréasáin bheoite ''Marvel TL;DR'', le Gwen Poole á glórú ag Brenna Hines. Leanadh scéal na hinsinte in ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]'' agus in ''[[M.O.D.O.K.: Head Games]]''.<ref>{{Cite web|last=Kaplan|first=Avery|dáta=Aibreán 2021|teideal=Series Review: Just can’t take it anymore? Consider ''M.O.D.O.K.: Head Games''!|url=https://www.comicsbeat.com/series-review-just-cant-take-it-anymore-consider-m-o-d-o-k-head-games|website=[[Comics Beat]]}}</ref> ==Achoimre== ==="Ms. Poole if You're Nasty"=== {{main|Howard the Duck}} Sa scéal "Ms. Poole if You're Nasty", fostaíonn [[Black Cat]] an lacha, [[Howard the Duck]], chun a fháil amach cé atá tar éis a leifteanant a mharú agus víreas a ghoid uaithi. Aimsíonn Howard ansin gurb í [[Gwen Poole]] an té a rinne é.. ==="Holiday Special"=== {{main|Gwenpool Holiday Special}} In "Ever Green", príomhscéal an ''Gwenpool Holiday Special'', tá cóisir Nollag eagraithe ag [[She-Hulk]]. ==="Believe It"=== Cuirtear iarracht Gwen a bheith ina sárlaoch bunoscionn nuair a mharaíonn [[MODOK|M.O.D.O.K. Superior]] Cecil agus a choinscríobhann í mar searbhónta coiriúil mar chuid dá [[MODOK|Ghníomhairí M.O.D.O.K. (Mercenary Organization Dedicated Only to Killing)]], in éineacht le [[Batroc the Leaper]], an Terrible Eye, agus MegaTony, agus an grúpa ag tabhairt aghaidh ar [[Thor (Jane Foster)]]. Níos déanaí, tar éis di a stair a mhíniú do Batroc agus stair bhréagach [[Earth-616]] a fháil ó [[Doctor Strange]] trí cheann de na fabhair a bhí ag Big Ronnie a úsáid, buaileann Gwen M.O.D.O.K. Superior agus glacann sí ceannas ar Ghníomhairí M.O.D.O.K. í féin. ==Fáiltiú== Fuair an t-imleabhar léirmheasanna go huilíoch dearfacha.<ref>{{Cite web|last=Schedeen|first=Jesse|dáta=Aibreán 12, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #1 Review: Last Action Heroine.|url=https://www.ign.com/articles/2016/04/12/the-unbelievable-gwenpool-1-review|website=[[IGN]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Handziuk|first=Alexander|dáta=Aibreán 13, 2016|teideal=Review: ''The Unbelievable Gwenpool'' #1 Review|url=https://wethenerdy.com/the-unbelievable-gwenpool-1-review|website=We the Nerdy}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hildebrand|first=Dave|dáta=Bealtaine 12, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #2 Review ⋆ – GET READY TO GEEK OUT|url=https://geekd-out.com/gwenpool-2-review|website=Geek'd Out|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Iúil 20, 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250720062121/https://geekd-out.com/gwenpool-2-review/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Bealtaine 13, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #2 Review|url=http://www.criticalwrit.com/2016/05/the-unbelievable-gwenpool-2-review.html|website=Critical Writ}}</ref><ref>{{Cite web|last=Werner|first=Jim|dáta=Meitheamh 27, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #3 Review – Marvel Mondays|url=https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/06/the-unbelievable-gwenpool-3-review.html|website=Weird Science}}</ref><ref>{{Cite web|last=Smith|first=Nolan|dáta=Meitheamh 26, 2016|teideal=REVIEW: ''Gwenpool'' #7 – “Normal People”|url=https://pastramination.com/unbelievable-gwenpool-3-review-breaking-wall|website=Pastrami Nation}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Meitheamh 23, 2016|teideal=Unbelievable! – ''Gwenpool'' #3 Review|url=http://www.criticalwrit.com/2016/06/gwenpool-3-review.html|website=Critical Writ}}</ref><ref>{{Cite web|last=Werner|first=Jim|dáta=Iúil 18, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #4 Review – Marvel Mondays|url=https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/07/the-unbelievable-gwenpool-4-review.html|website=Weird Science}}</ref><ref>{{Cite web|last=Fitch|first=Adam|dáta=Iúil 17, 2016|teideal=REVIEW: ''Gwenpool'' #4|url=http://heroes.direct/comics/gwenpool-4-review|website=Heroes Direct|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Lúnasa 23, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823103958/http://heroes.direct/comics/gwenpool-4-review/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Iúil 14, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #4 Review: M.O.D.O.K. + Gwenpool + Weapons = Trouble!|url=http://www.criticalwrit.com/2016/07/the-unbelievable-gwenpool-4-review.html|website=Critical Writ}}</ref> ==Meáin eile== * Déanann an cluiche físeáin 2017 ''[[Lego Marvel Super Heroes 2]]'' oiriúnú ar imeachtaí ''Ms. Poole if You're Nasty'', ''Believe It'', agus ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]'' mar phlota a mhisin bhónais, arna óstáil ag Gwen Poole (glórtha ag Becca Stewart) agus ar a dtugtar na "Gwenpool Missions". I scéal na misean, cuirtear Gwen i láthair mar dhuine a iompraíodh chuig an gcluiche ó Earth-616, tar éis di a bheith iompraithe roimhe sin chuig Earth-616 ón bhfíorshaol. * Déanann eachtra 2018 den tsraith bheoite ghréasáin ''Marvel TL;DR'' oiriúnú ar an gcéad ''Gwenpool Holiday Special'', le Gwen Poole (glórtha ag Brenna Hines) ag déanamh achoimre ar imeachtaí an scéil. * I bhfíseán taobh thiar de na radhairc don scannán 2023 den [[Marvel Cinematic Universe]] (MCU) ''[[Ant-Man and the Wasp: Quantumania]]'', nochtar gur dearadh ar dtús go mbeadh mohawk ar [[Darren Cross (Marvel Cinematic Universe)|Darren Cross / M.O.D.O.K.]] ar feadh an scannáin, ag oiriúnú cuma M.O.D.O.K. Superior ó ''Believe It'', cé go bhfuil ceann lom air sa leagan deiridh den scannán.<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=LcnX5p7-X1M|title=Ant-Man and the Wasp Quantumania – Official "Making M.O.D.O.K." Behind the Scenes Clip (2023)|publisher=[[IGN]]|date=Aibreán 19, 2023|via=[[YouTube]]|quote='''[[Cassie Lang]]:''' ''(ag tabhairt le fios ar mhóhawk Darren)'' "Why do you have hair?" '''[[M.O.D.O.K.]]:''' "Because I'm the Ultimate Weapon."}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc Sheachtracha== * [https://www.marvel.com/comics/collection/58934/gwenpool_the_unbelievable_vol_1_believe_it_trade_paperback ''Gwenpool: Believe It''] ar ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Gwen Poole}} [[Catagóir:Gwen Poole]] gfuzm56okhg0mqoue7nv2xmouuzigox 0 124241 1307753 1306626 2026-04-14T14:15:13Z Alison 570 /* Na Gaeil a fuair bás in 2025 */ Cailleadh í inniu 1307753 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mary Black and Dolores Keane with De Dannan, Trowbridge Folk Festival 1985.jpg|220px|deas|[[Dolores Keane]] (taobh deas).]] == Na Gaeil a fuair bás in 2025 == * '''[[Dolores Keane]]''', ceoltóir, 16 Márta * '''[[Michael Lyster]]''', láithreoir raidió agus teilifíse, 22 Márta * '''[[Rory O'Hanlon]]''', polaiteoir agus dochtúir leighis, 31 Márta * '''[[Gabriel Rosenstock]]''', file, scríbhneoir agus aistritheoir, 6 Aibreán * '''[[Moya Brennan|Máire Ní Bhraonáin]]''', cheoltóir agus cumadóir, 13 Aibreán == Básanna thar lear == * '''[[Chuck Norris]]''', aisteoir Meiriceánach, 20 Márta * '''[[Robert Mueller]]''', Aturnae agus maorlathaí Meiriceánach, 21 Márta == Féach freisin == [[:Catagóir:Básanna in 2026|'''Catagóir:Básanna in 2026''']] [[2026|'''Imeachtaí sa bhliain 2026''']] * [[Básanna sa bhliain 2025]] * [[Básanna sa bhliain 2024]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] p6auydnail1c8q85f3vqgworsrdd9z5 2 124967 1307848 1307715 2026-04-15T06:39:14Z Marcas.oduinn 33120 1307848 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Diarmaid mac Cearbhaill]], [[Ciarán]] mac an tSaoir, [[Maol Mór]] ó hAdhra, [[Colm Cille]], [[Ruadhán]], [[Tuathal Maolgharbh]] == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 1b05bjnq4icczlyblipo9nkzkvf99cp 1307851 1307848 2026-04-15T07:33:10Z Marcas.oduinn 33120 /* Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil */ 1307851 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]] == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ pbyl40kfl3tqhgmvwbdrb3z9j7lpe8j 1307869 1307851 2026-04-15T10:58:37Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1307869 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]] == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ nxj7pjneiglgg5tau3scozggu1hg7xk 1307870 1307869 2026-04-15T10:58:55Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1307870 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]] == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 0esm9rm9a2e0tq2oo59z80kzk0vup70 1307871 1307870 2026-04-15T11:01:23Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1307871 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]] == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ pbyl40kfl3tqhgmvwbdrb3z9j7lpe8j 1307872 1307871 2026-04-15T11:01:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil */ 1307872 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ jeafhd9e50bs25zaknrncrqs0atnvbg 1307873 1307872 2026-04-15T11:48:04Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1307873 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9a1wcv5spknd09i7gghn06cox9m7qde 0 125272 1307839 1307716 2026-04-14T23:09:21Z TGcoa 21229 1307839 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} I mí Aibreáin 2026 eagraíodh agóidí ar fud na hÉireann i gcoinne an chostais [[breosla]] a bhí ag ardú.<ref>I mBéarla, ''2026 Irish fuel protests''</ref> Ní raibh aon súil ag an rialtas roimh ré leis an ngéarchéim fuinnimh, ná tuiscint acu ar an gcumarsáid a thabharfadh le fios go dtabharfaí faoiseamh go luath do dhaoine a bhí i gcruachás.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-dochar-polaitiuil-agus-eacnamuil-deanta-ag-aighneas-an-bhreosla-agus-morcheachtanna-le-foghlaim-da-bharr/|teideal=Tá dochar polaitiúil agus eacnamúil déanta ag aighneas an bhreosla agus mórcheachtanna le foghlaim dá bharr|údar=Cathal Mac Coille|dáta=11 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Chuir idir thiománaithe trucailí, fheirmeoirí, agus oibrithe eile bacainní ar bhóithre na tíre ar feadh sé lá agus chuir siad cosc ar an iompórtáil ag calafoirt. D’fhág a ngníomhartha gur triomaíodh beagnach míle stáisiún peitril ar fud na tíre.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nior-bhuaigh-lucht-agoidiochta-breosla-ar-an-rialtas-an-taire-gaeltachta/|teideal=‘Níor bhuaigh lucht agóidíochta breosla ar an Rialtas’ – an tAire Gaeltachta|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=13 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> D’éiligh roinnt agóideoirí go gcuirfeadh an rialtas uasteorainn ar phraghas an díosail agus go gcuirfí deireadh leis an g[[cáin charbóin]]. [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 20.jpg|clé|mion|220x220px|BÁC, 10 Aibr 2026]] [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 57.jpg|clé|mion|220x220px|BÁC, 10 Aibr 2026]] [[Íomhá:Whitegate Refinery and Power Station (geograph 3476334).jpg|clé|mion|220x220px|[[Scaglann an Gheata Bháin]]]] [[Íomhá:The "Arabella C" at Foynes (July 2002) - geograph.org.uk - 4719239.jpg|clé|mion|220x220px| lárionaid dáileacháin ola i bh[[Faing]], [[Calafort Faing]]]] == Cúlra == Mar thoradh ar an [[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|gcogadh sa Mheánoirthear]], bhí praghsanna díosail agus peitril ag ardú go mór, agus [[Caolas Hormuz]] fós dúnta. Tháinig ardú 68% ar ola théite idir mí Feabhra agus mí an Mhárta, ardú 18% ar dhíosal agus ardú 8% ar pheitril.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí Breosla: Cúnamh Óglaigh na hÉireann lorgtha|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567388-agoidi-breosla-cunamh-oglaigh-na-heireann-lorgtha/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig 1.8% d'ardú ar an meán ar phraghsanna do thomhaltóirí sa chéad choicís de mí Aibreáin, de réir figiúirí ón b[[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]]. Tháinig ardú de 11.1% ar phraghsanna fuinnimh i gcaitheamh an achair sin, nach údar iontais é i bhfianaise na corraíola sa Mheánoirthear.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1.8% d'ardú ar phraghsanna sa chéad choicís de Mhárta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0330/1565859-1-8-dardu-ar-phraghsanna-sa-chead-choicis-de-mharta/|date=2026-03-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}} Is ar [[Facebook]] agus ar [[TikTok]] a beartaíodh agus a fógraíodh blocáil na mbóithre. Fiú sula ndeachaigh an ghéarchéim in olcas, ba léir an chontúirt a bhí ag bagairt ar an ngeilleagar agus ar an gcóras polaitiúil. Ba léir chomh maith tosca nár chóir do rialtas ar bith ná do pháirtí polaitiúil freagrach ar bith a chur i leataobh agus comhréiteach á lorg acu.<ref name=":1" /> == Imeachtaí == === Dé Máirt, 7 Aibreán === Thosaigh blocáil na mbóithre ar an 7 Aibreán. Tháinig trucailí agus tarracóirí isteach i lár chathair [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] agus lean na hagóidí ar aghaidh thar oíche agus sna laethanta ina dhiaidh sin. Rinneadh "carrchlós" de [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/11-aibre%C3%A1n-2026-luimneach/id1525428808?i=1000760921993|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Bhí tuairim is 60 tarracóir, trucail agus bus ina suí ar Shráid Uí Chonaill san ardchathair. Níor thóg sé ach lá amháin ar an lucht blocála smacht de réir a dtola a bhaint amach ar bhóithre na tíre.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=BÁC calctha agus moill ar thrácht go náisiúnta ag agóid breosla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0407/1567019-moill-ar-thracht-ag-agoid-naisiunta-faoi-chostas-breosla/|date=2026-04-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Dé Céadaoin, 8 Aibreán === Bhí cúrsaí tráchta ar go leor mótarbhealach agus bóithre náisiúnta ar fud na tíre in aimhréidh de bharr imshuí ag an lucht agóide.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=An rialtas le bualadh le hionadaithe an lucht agóide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567530-an-rialtas-le-bualadh-le-hionadaithe-an-lucht-agoideoiri-breosla/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an rialtas le fios go moch go gcuirfí an t-arm i mbun dí-bhlocála dá mba ghá. Ainneoin rabhadh moch maidine an Aire Dlí agus Cirt [[Jim O'Callaghan|Jim O’Callaghan]] áfach níor facthas an t-arm in aon áit an lá sin (ach amháin feithiclí míleata a bhí ar a mbealach chun traenála) ná an lá dár gcionn ach oiread. Níor theastaigh ach dhá lá chun a thaispeáint go raibh an bonn bainte d’údarás an rialtais ag an lucht blocála.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Tá na hagóidí breosla "mícheart" a deir an Taoiseach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0408/1567197-ta-na-hagoidi-breosla-micheart-a-deir-an-taoiseach/|date=2026-04-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> === Dé Déardaoin, 9 Aibreán === [[Íomhá:The "Thun Gemini", Belfast (September 2018) - geograph.org.uk - 5911750.jpg|clé|mion|220x220px|An tancaeir "Thun Gemini"; ní raibh sí in ann a lastas a dhíluchtú ag lárionaid dáileacháin ola Circle K i nGaillimh. Bhí an taincéir ar ancaire i gCuan na Gaillimhe agus sé mhilliún líotar ola ar bord aici, breosla nach rabhthas ábalta a thabhairt i dtír ag calafort na Gaillimhe.]] Tar éis trí lá bhí caidéil na ngaráistí ag dul i ndísc mar gheall ar bhlocáil scaglann ola an Gheata Bháin i gCorcaigh agus na lárionad dáileacháin ola i nGaillimh agus i bhFaing. Sa nGeata Bán, bhí sé ina leamhsháinn idir Ghardaí agus lucht an imshuí ar feadh tamaill. Bhí Calafort na Gaillimhe blocáilte ag thart ar dhá scór agóideoir.<ref name=":2" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fainic ar an lucht agóide gan infreastruchtúr sláinte a bhlocáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567416-fainic-ar-an-lucht-agoide-gan-infreastruchtur-slainte-a-bhlocail/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cé go raibh rochtain ar Chalafort Bhaile Átha Cliath, chuir na hagóidí tráchta ar fud na hardchathrach an-mhoill ar taincéirí a thabhairt chuig na garáistí san Oirthear. Bhí iliomad tuairiscí déanta faoi scuainí fada ag stáisiúin bhreosla agus faoi gharáistí nach bhfuil aon bhreosla fágtha iontu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí breosla pléite ag an nGrúpa Comhordaithe Éigeandála|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567456-agoidi-breosla-pleite-ag-an-ngrupa-comhordaithe-eigeandala/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'iarr na Gardaí ar [[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)|Óglaigh na hÉireann]] cuidiú leo feithiclí móra a bhaint de na sráideanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dli-ina-iomlaine-le-cur-i-bhfeidhm-ar-lucht-agoide-a-dhiultoidh-a-bhfeithicli-a-bhogadh-an-garda-siochana/|teideal=‘An dlí ina iomláine’ le cur i bhfeidhm ar lucht agóide a dhiúltóidh a bhfeithiclí a bhogadh – An Garda Síochána|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=9 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> Ach bhí amhras léirithe ag saineolaithe go bhfuil a ndóthain de na feithiclí cuí acu chun na feithiclí ar fad a bhaint, agus gur cheart díriú ar phriarachtaí áirithe, Scaglann Ola an Gheata Bhain, cuir i gcás.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí Breosla: Cúnamh Óglaigh na hÉireann lorgtha|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567388-agoidi-breosla-cunamh-oglaigh-na-heireann-lorgtha/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (Scaipeadh íomhánna ar na meáin shóisialta d'Óglaigh na hÉireann agus tugadh le tuiscint gur pictiúir a bhí iontu de na Fórsaí Cosanta ag ullmhú le dul amach ar shráideanna na tíre. Ach dheimhníodh gur glacadh na pictiúir sa Liobáin). === Dé hAoine, 10 Aibreán === Bhí ganntanas breosla ina lán áiteanna anois de bharr an imshuí atá ar bun ag ionaid stórála breosla i Luimneach agus i nGaillimh agus ag scaglann an Gheata Bháin i gCorcaigh, an t-aon cheann sa Stát. Bhí na soláthairtí i bhfastó sna hionaid stórála agus sa Gheata Bán. De bharr nach raibh aon bhreosla á scaoileadh amach astu sin, ní raibh aon acmhainn iontu glacadh le lastas ar bith eile. Bhí lastais ola a chur ó dhoras in Éirinn tráth a bhfuil an cuid eile den domhain in iomaíocht faoina leithéid. Bhí lucht na ngaráistí peitril ag tuar go mbeidh 500 ionad gan aon bhreosla an lá dár gcionn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Imhsuite, scuainí, tranglam tráchta ar an 4ú lá den agóid breosla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567636-imhsuite-scuaini-tranglam-trachta-ar-an-4u-la-den-agoid-breosla/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhreastail "ionadaithe" na mblocálaithe ar chainteanna leis an rialtas . Tugadh ‘ionadaithe’ ar dhaoine nach raibh ionadaíoch ar eagraíocht ná ar chumann ar bith.<ref name=":1" /> Ba léir áfach nach raibh comh-aidhmeanna, gan trácht ar chomh-ionadaithe, ag na daoine a bhí páirteach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cainteanna ar bun, bearta á réiteach ach agóid fós ar bun|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567634-cainteanna-ar-bun-bearta-a-reiteach-ach-agoid-fos-ar-bun/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Taoiseach le fios go raibh cuairt trádála, a bhí beartaithe aige féin agus ag cúigear airí rialtais, a thabhairt ar Cheanada curtha ar ceal. == Aidhmeanna == Mhaígh an lucht agóide go bhfuil a n-ioncam agus a ngnónna go mór i mbaol de bharr na n-arduithe agus nach féidir leo maireachtáil i bhfianaise na n-arduithe ar chostais fuinnimh.<ref name=":4" /> Dúirt daoine éagsúla a bhí i mbun blocála gur laghdú ar cháin bhreosla a theastaigh uathu. D’iarr cuid acu laghdú nó cealú iomlán ar [[Cáin charbóin|cháin charbóin]]. Dúirt daoine eile gur uasteorainn (nó ‘cap’ mar a thug siad air) ar phraghsanna breosla a theastaigh uathu – socrú a chiallódh, dá gcuirfí i bhfeidhm é, nach mbeadh smacht feasta ag an rialtas ar an méid a theastódh chun praghas na hola a choimeád faoin uasteorainn.<ref name=":3" /> Thug pobal feirmeoireachta rabhadh go n-ardóidh praghas an bhia má leanann ardú praghsanna, mar gheall ar úsáid breosla san fheirmeoireacht. == Bearta == Ar an 12 Aibreán, d’fhógair an Rialtas pacáiste ar fiú €505 milliún é le dul i ngleic leis an ngéarchéim bhreosla, dírithe ar fheirmeoirí, ar chonraitheoirí, agus ar chomhlachtaí iompair agus ar chomhlachtaí busanna.<ref name=":5" /> Ar an 13 Aibreáin, bhí roinnt mhaith stáisiúin peitril gan aon soláthar. Ach bhí an soláthar as calafort Bhaile Átha Cliath ag dul i dtreo an ghnáthleibhéil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí na maidne ar mhórbhóithre imithe anois|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567948-imshuite-glanta-ach-agoidi-ar-roinnt-bhoithre-ar-maidin/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tamall maith' sula mbeidh an soláthar breosla ar ais ina cheart|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567944-tamall-maith-sula-mbeidh-an-solathar-breosla-ar-ais-ina-cheart/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> B'iad na bearta a bhí leagtha amach ag an Rialtas ná síneadh a chur leis an laghdú ar an dleacht mhál ar pheitreal, díosal agus díosal glas ó dheireadh mhí na Bealtaine go deireadh mhí Iúil agus an cháin ar ola mhianrach a laghdú 10c/L ar dhíosal agus peitreal agus 2.4c/L ar dhíosal glas. Cuireadh ardú ar an gcáin charbóin siar go dtí go bhfógrófar an Cháinaisnéis. Bhain aighneas an bhreosla siar as páirtithe an Rialtais agus na neamhspleácha a thacaíonn leo. Mhaígh Sinn Féin gur sheas an páirtí le gnáthdhaoine fud fad na tíre, ina n-agóid in aghaidh phraghasanna arda bhreosla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vóta mímhuiníne ag tarraingt plé ar dhá thaobh na Dála|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567953-vota-mimhuinine-ag-tarraingt-ple-ar-dha-thaobh-na-dala/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 14 Aibreán, bhí rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach d'éirigh Michael Healy-Rae as mar Aire Stáit. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/run-muinine-faoi-na-hagoidi-breosla-buaite-ag-an-rialtas-ach-michael-healy-rae-ag-eiri-as-mar-aire-stait/|teideal=Rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach Michael Healy-Rae ag éirí as mar Aire Stáit|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> == Féach freisin == * [[Veisteanna buí|Aighneas na Gilets Jaunes sa bhFraince, 2018-2020]] * [[Athrú aeráide in Éirinn]] * [[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Agóidíocht in Éirinn]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn]] cski031i88z0qxzeo4clo46f67j1qiq 0 125320 1307784 1307726 2026-04-14T14:57:28Z Alison 570 STub-sort 1307784 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Julie Middleton'''. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] í. Is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó mhí Aibreáin 2026 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=23408&per=10076&sel=1&ind=10&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>. Tháinig sí in ionad a fir chéile, [[Gary Middleton]], sa Tionól trí chomhthoghadh, nuair a éirigh sé as oifig, a luaigh a mheabhairshláinte.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3w3l7vwvlxo|teideal=Julie Middleton replaces husband Gary as Foyle MLA|dáta=2026-04-13|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> Is í an chéad Chomhalta baineann don toghcheantar í. Roimhe sin, bhí sí ina comhairleoir ar [[Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin|Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin]] ó 2023 go 2026. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Middleton, Julie}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] bbc0ucntx8qd5u509sar6i3xq6n26tr 1307822 1307784 2026-04-14T20:26:15Z Conradder 34685 1307822 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Julie Middleton'''. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] í. Is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó mhí Aibreáin 2026 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=23408&per=10076&sel=1&ind=10&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-04-14}}</ref>. Tháinig sí in ionad a fir chéile, [[Gary Middleton]], sa Tionól trí chomhthoghadh, nuair a d'éirigh sé as oifig, a luaigh a mheabhairshláinte.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3w3l7vwvlxo|teideal=Julie Middleton replaces husband Gary as Foyle MLA|dáta=2026-04-13|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> Is í an chéad Chomhalta baineann don toghcheantar í. Roimhe sin, bhí sí ina comhairleoir ar [[Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin|Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin]] ó 2023 go 2026. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Middleton, Julie}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] hh1zar7lax1zz3ngrlmd2mkisrgmnb1 0 125323 1307747 2026-04-14T13:06:30Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[George Carew, 1ú Iarla Totnes]] go [[George Carew, 1ú hIarla Totnes]] 1307747 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[George Carew, 1ú hIarla Totnes]] 3mklwvl56ki0ypm756xmbg7s7np1ytd 14 125324 1307756 2026-04-14T14:20:44Z Alison 570 NUa 1307756 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Cláirseoirí]] 7lyu8ck6qe45g4cbmex83orslwhs0qs 14 125325 1307757 2026-04-14T14:21:34Z Alison 570 Nua 1307757 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise]] 893q552xrnjgzhjw4bcowz8jg6ik8zb 14 125326 1307759 2026-04-14T14:23:37Z Alison 570 Nua 1307759 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir náisiúntachta agus uirlise|Éire]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] hkugkd3tzcyb5er7ye98m60cf6kc32u 14 125327 1307760 2026-04-14T14:24:21Z Alison 570 Nua 1307760 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise]] 893q552xrnjgzhjw4bcowz8jg6ik8zb 14 125328 1307762 2026-04-14T14:29:04Z Alison 570 Nua 1307762 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir uirlise agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Giotáraithe]] o6cfskbm0ssyt7polq1s7zfcstwxxdz 14 125329 1307764 2026-04-14T14:31:07Z Alison 570 Nua 1307764 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir náisiúntachta agus uirlise|Meiriceá]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] ev18zt5pyanlp4144d0190y1kjmyipm 14 125330 1307766 2026-04-14T14:33:17Z Alison 570 Nua 1307766 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceoltóirí de réir náisiúntachta agus uirlise|Sasana]] [[Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha]] ncnsme59h6x7cfnkwuhxak6kpgt2e2m 14 125331 1307767 2026-04-14T14:35:17Z Alison 570 Nu 1307767 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Leiritheoirí]] [[Catagóir: Léiriú ceoil]] [[Catagóir:Lucht ceoil]] qpgupdwyr7mzgth3h02lei5aycfe1rk 1307768 1307767 2026-04-14T14:35:53Z Alison 570 Sp. 1307768 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Léiritheoirí]] [[Catagóir:Léiriú ceoil]] [[Catagóir:Lucht ceoil]] acptp9088ut6175s5empdibpxgsmpk6 1307769 1307768 2026-04-14T14:36:10Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Leiritheoirí ceirníní]] to [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní]] without leaving a redirect: Mílitriú 1307768 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Léiritheoirí]] [[Catagóir:Léiriú ceoil]] [[Catagóir:Lucht ceoil]] acptp9088ut6175s5empdibpxgsmpk6 14 125332 1307770 2026-04-14T14:37:11Z Alison 570 Nua 1307770 wikitext text/x-wiki [[Catagóir: Léiriú fuaime]] [[Catagóir:Tionscal an cheoil]] 42lk5mxv3xrux3rucu23wfmm5e5qky4 14 125333 1307771 2026-04-14T14:38:08Z Alison 570 Nua 1307771 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fuaim]] [[Catagóir:Táirgeadh agus monarú de réir táirge]] dsxhuz6fa84owfxcrl4kactymunfmv7 14 125334 1307772 2026-04-14T14:39:59Z Alison 570 Nua 1307772 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine ceoil de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní]] [[Catagóir:Léiritheoirí de réir tíre]] 8intr3zmouj2chqmitbtigr280ftbv4 14 125335 1307773 2026-04-14T14:42:21Z Alison 570 Nua 1307773 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine ceoil Éireannacha]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Léiritheoirí Éireannacha]] sgu7bd24ht53bbkulruspep573pih8z 14 125336 1307775 2026-04-14T14:44:23Z Alison 570 Nua 1307775 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine ceoil de réir náisiúntachta|Meiriceá]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha i ngairmeacha ealaíne]] [[Catagóir:Tionscal ceoil na Stáit Aontaithe]] 9z2e5q3qjvptiejotlcpxq9j3xgwiyj 1307776 1307775 2026-04-14T14:45:20Z Alison 570 ++ 1307776 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine ceoil de réir náisiúntachta|Meiriceá]] [[Catagóir:Ceol na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de réir slí bheatha]] 4vbe35ykmwwhncprtehccpte2u5zl10 14 125337 1307777 2026-04-14T14:45:35Z Alison 570 Nua 1307777 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine ceoil Meiriceánacha]] [[Catagóir:Léiritheoirí ceirníní de réir náisiúntachta|Meiriceá]] [[Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha]] nrxvs4fi954dt05sv7aa0nl3tbv5fe5 14 125338 1307779 2026-04-14T14:50:16Z Alison 570 Nua 1307779 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Comhoibrithe Vicipéide]] 3ujcbphilu2qt27og01mrmyje2p5w4r 14 125339 1307780 2026-04-14T14:51:00Z Alison 570 NUa 1307780 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Riarachán Vicipéid]] 1xr1kmjpvrpzu8nf45vx7q6g3e56wx5 14 125340 1307781 2026-04-14T14:51:34Z Alison 570 Nua 1307781 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bunúsach]] j6tko54ky7c4bjpnez4icb2gsq5u43q 14 125341 1307782 2026-04-14T14:56:03Z Alison 570 Nua 1307782 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1902]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Imeachtaí bliantúla in Éirinn]] 7pairtu7sjv9xrbwt88u0chn7o7li50 0 125342 1307786 2026-04-14T15:43:08Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Robert Devereux, 2ú Iarla Essex]] go [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex]] 1307786 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex]] rf4ud7nt0lilvel40pcto8mhzavmtmw 0 125343 1307789 2026-04-14T15:55:47Z ~2026-23022-40 73543 i lliked cork celtic 1307789 wikitext text/x-wiki Cork celtic I liked cork celtic eys909lkazh3h8uhirbfjt6ky6294es 0 125344 1307798 2026-04-14T16:43:07Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/168341923|Juan del Águila]]" 1307798 wikitext text/x-wiki '''Ba oifigeach míleata Spáinneach é Juan del Águila y Arellano (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar [[:es:Maestre_de_Campo|Maestre de Campo]] de los [[:es:Tercio|Tercios]], bhí sé lonnaithe sa tSicil, san Afraic, i Málta, sa Chorsaic, i nDiúcacht Mhílanó, san Ísiltír, sa Spáinn, sa Phortaingéil, sa Fhrainc, agus in Éirinn, áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail Léigear Mhálta, Creach Antwerp agus an léigear ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh.''' Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590) Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. Feachtas na Briotáine (1590–1598) Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus d’fhiosraigh siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. Príosúnú agus athshlánú (1598–1601) I mí Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é ar chúisimh gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram le linn a thréimhse sa Bhriotáin. Scaoileadh saor é i 1601 faoi choinníoll go dtreoródh sé turas go hÉirinn chun tacú le fórsaí reibiliúnacha ann. Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601) Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601) Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601) Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601) Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. Casadh an chatha (Nollaig 1601) Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601) Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602) Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603) Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. Measúnú criticiúil Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. Bás agus oidhreacht == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == == Óige == [[Catagóir:Fir]] 03li3un3ibbm161c9rzsxne8c1m9tk6 1307802 1307798 2026-04-14T17:02:37Z Ériugena 188 1307802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonrai Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus d’fhiosraigh siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é ar chúisimh gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram le linn a thréimhse sa Bhriotáin. Scaoileadh saor é i 1601 faoi choinníoll go dtreoródh sé turas go hÉirinn chun tacú le fórsaí reibiliúnacha ann. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] l0lp9yx51jaqjahzzob9lhkjq1q4eo3 1307803 1307802 2026-04-14T17:05:12Z Ériugena 188 1307803 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus d’fhiosraigh siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é ar chúisimh gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram le linn a thréimhse sa Bhriotáin. Scaoileadh saor é i 1601 faoi choinníoll go dtreoródh sé turas go hÉirinn chun tacú le fórsaí reibiliúnacha ann. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] r896ojyicor9gncpgu851k9rld65z56 1307832 1307803 2026-04-14T21:08:47Z Ériugena 188 1307832 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus d’fhiosraigh siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é ar chúisimh gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram le linn a thréimhse sa Bhriotáin. Scaoileadh saor é i 1601 faoi choinníoll go dtreoródh sé turas go hÉirinn chun tacú le fórsaí reibiliúnacha ann. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] 76gwsn9mw4zgzu2d436i5no4x260whw 0 125345 1307800 2026-04-14T16:47:18Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Diúcacht Milan]] go [[Diúcacht Mhílanó]] 1307800 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Diúcacht Mhílanó]] p8vpn2xpzyhihxh2c4bjqk5j2d6if92 1 125346 1307804 2026-04-14T17:06:37Z Ériugena 188 /* Rabhadh */ mír nua 1307804 wikitext text/x-wiki == Rabhadh == Níl mé críochnaithe leis an eagarthóireacht anseoǃǃ̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:06, 14 Aibreán 2026 (UTC) oxrcrmdw4huqiizak8l7talv0onmypt 0 125347 1307823 2026-04-14T20:28:13Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/171594449|Tercio]]" 1307823 wikitext text/x-wiki Aonad coisithe míleata de chuid Arm na Spáinne ab ea '''tercio''' (ga;triú) le linn réimeas Tealach na hOstaire, comhdhéanta de líon athraitheach complachtaí, le hoifigeach míleata leis an teideal [[:es:Maestre_de_campo|maestre de campo]] marascal machaire. i gceannas, agus captaein i gceannas ar gach chomplacht. nlnzm1zbv6yp9nip57u7m3ygzdih6pd 1307824 1307823 2026-04-14T20:52:34Z Ériugena 188 1307824 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aonad coisithe míleata de chuid Arm na Spáinne ab ea '''Tercio''' (ga;triú) le linn réimeas an Teaghlaigh Hapsburgaigh, comhdhéanta de líon athraitheach complachtaí, le hoifigeach míleata leis an teideal ''maestre de campo'' (ga:marascal machaire) i gceannas, agus captaein i gceannas ar gach chomplacht. ==Tagairtí== [[Catagóir:Aonaid agus eagair chatha]] [[Catagóir:Aonaid agus eagair mhíleata den tréimhse luath-aimseartha]] í coisithe]] [[Catagóir:Aonaid agus foirmíochtaí míleata na luath-nua-aoise]] tb9sxhe9y76krgsrbvtjx6muc40hqbk 1307834 1307824 2026-04-14T21:10:20Z Ériugena 188 1307834 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aonad coisithe míleata de chuid Arm na Spáinne ab ea '''Tercio''' (ga;triú) le linn réimeas an Teaghlaigh Hapsburgaigh, comhdhéanta de líon athraitheach complachtaí, le hoifigeach míleata leis an teideal ''maestre de campo'' (ga:marascal machaire) i gceannas, agus captaein i gceannas ar gach chomplacht. ==Tagairtí== [[Catagóir:Aonaid agus eagair chatha]] [[Catagóir:Aonaid agus eagair mhíleata den tréimhse luath-aimseartha]] í coisithe]] [[Catagóir:Aonaid agus foirmíochtaí míleata na luath-nua-aoise]] he4btytw747kn1gvaz41y0kfb1gpytr 1307835 1307834 2026-04-14T21:10:57Z Ériugena 188 1307835 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aonad coisithe míleata de chuid Arm na Spáinne ab ea '''Tercio''' (ga;triú) le linn réimeas an Teaghlaigh Hapsburgaigh, comhdhéanta de líon athraitheach complachtaí, le hoifigeach míleata leis an teideal ''maestre de campo'' (ga:marascal machaire) i gceannas, agus captaein i gceannas ar gach chomplacht. ==Tagairtí== [[Catagóir:Aonaid agus eagair chatha]] [[Catagóir:Aonaid agus eagair mhíleata den tréimhse luath-aimseartha]] k75gj908c1dpntvuc7yoxdcf274met9 1307862 1307835 2026-04-15T10:03:03Z Alison 570 ++ 1307862 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Aonad coisithe míleata de chuid Arm na Spáinne ab ea '''Tercio''' ({{Lang-ga|triú}}) le linn réimeas an Teaghlaigh Hapsburgaigh, comhdhéanta de líon athraitheach complachtaí, le hoifigeach míleata leis an teideal ''maestre de campo'' ({{Lang-ga|marascal machaire}}) i gceannas, agus captaein i gceannas ar gach chomplacht. ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Aonaid agus eagair chatha]] [[Catagóir:Aonaid agus eagair mhíleata den tréimhse luath-aimseartha]] a5kep7k0cz9q5i2ocz1r402iq6uq8vh 0 125348 1307826 2026-04-14T21:00:11Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344621369|Maestre de campo]]" 1307826 wikitext text/x-wiki Ba chéim mhíleata í an '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh an Rí [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534 . Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]] . ld763wz1zsjnrxcvqxf68d5qnwakwpu 1307827 1307826 2026-04-14T21:00:41Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Máistir an Champa]] go [[Maestre de campo,]] 1307826 wikitext text/x-wiki Ba chéim mhíleata í an '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh an Rí [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534 . Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]] . ld763wz1zsjnrxcvqxf68d5qnwakwpu 1307829 1307827 2026-04-14T21:00:54Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Maestre de campo,]] go [[Maestre de campo]] 1307826 wikitext text/x-wiki Ba chéim mhíleata í an '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh an Rí [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534 . Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]] . ld763wz1zsjnrxcvqxf68d5qnwakwpu 1307831 1307829 2026-04-14T21:06:05Z Ériugena 188 1307831 wikitext text/x-wiki Ba chéim mhíleata í '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534. Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Céimeann amíleata thíortha Easpáinneacha]] [[Catagóir: bunaíochtaí ón 16ú haois sa Spáinn]] 1qcashklofii7ddtvzj0cz1fme3wpux 1307833 1307831 2026-04-14T21:09:54Z Ériugena 188 1307833 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} Ba chéim mhíleata í '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534. Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Céimeann amíleata thíortha Easpáinneacha]] [[Catagóir: bunaíochtaí ón 16ú haois sa Spáinn]] bg1u7b1ii2or0hgefwq533a4ugv61xb 1307836 1307833 2026-04-14T21:17:26Z Ériugena 188 1307836 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} Ba chéim mhíleata í '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain 1534. Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]]. ==Tagairtí== [[Catagóir:Céimeanna míleata thíortha Easpáinneacha]] [[Catagóir: bunaíochtaí ón 16ú haois sa Spáinn]] emy4554zxxkqn7ulx699tghqlyovpnn 0 125349 1307828 2026-04-14T21:00:41Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Máistir an Champa]] go [[Maestre de campo,]] 1307828 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Maestre de campo,]] mo5y3qlfdc8wkbtac9qnhhegsdz79qz 1307863 1307828 2026-04-15T10:03:53Z Alison 570 fix 1307863 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Maestre de campo]] 810emvpoaaz90vzyog2n410h6bep4jg 0 125351 1307844 2026-04-15T00:12:26Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le ' {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-...' 1307844 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh [[Pádraig Ó Cuanacháin]] Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádráig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois. Is ainm é Union Quay i gCorciagh a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin".<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] cu8s8wat2r3eulkz4ub2kba36i3sqsu 1307845 1307844 2026-04-15T00:13:17Z TGcoa 21229 /* Tagairtí */ 1307845 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh [[Pádraig Ó Cuanacháin]] Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádráig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois. Is ainm é Union Quay i gCorciagh a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin".<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] 0i5uh5n6yv5u558al34qb2uwgg6m6h6 1307855 1307845 2026-04-15T09:28:44Z Alison 570 Alison moved page [[Pádráig Ó Cuanacháin]] to [[Pádraig Ó Cuanacháin]] without leaving a redirect: Mílitriú 1307845 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh [[Pádraig Ó Cuanacháin]] Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádráig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois. Is ainm é Union Quay i gCorciagh a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin".<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] 0i5uh5n6yv5u558al34qb2uwgg6m6h6 1307856 1307855 2026-04-15T09:31:24Z Alison 570 Fmd. 1307856 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh [[Pádraig Ó Cuanacháin]] Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádráig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois. Is ainm é Union Quay i gCorciagh a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin".<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] 9zx6zsz9toxqpo2ghn28hu7k1ok9b86 1307860 1307856 2026-04-15T09:37:30Z Alison 570 Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair) 1307860 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádráig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh [[Pádraig Ó Cuanacháin]] Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádráig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois. Is ainm é Union Quay i gCorciagh a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin".<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] ha7pjfzp570icec21nno4vccqzeas6s 14 125352 1307857 2026-04-15T09:33:57Z Alison 570 Nua 1307857 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] ller1gcbmuy0f936cnbtw3241htgz9a 1307858 1307857 2026-04-15T09:36:53Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Daoine as Corcaigh]] to [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] without leaving a redirect 1307857 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] ller1gcbmuy0f936cnbtw3241htgz9a